DE VERZAMELING VAN MIDDELLANGE LEERREDES

Dit boek bevat een integrale vertaling van het derde deel van de Majjhima-Nikāya (MN), ‘De verzameling van middellange leerredes’ van de Boeddha. De Majjhima-Nikāya is in de traditionele telling – na de Dīgha-Nikāya – de tweede verzameling (nikāya) van de Sutta-Piṭaka: de ‘mand’ (piṭaka) van leerredes (sutta’s) die aan de historische Boeddha en zijn belangrijkste leerlingen worden toegeschreven. Deze verzameling maakt deel uit van de Pali-Canon en vormt samen met de Vinaya-Piṭaka (de ‘mand’ van de orderegels) en de Abhidhamma-Piṭaka (de ‘mand’ met scholastieke teksten) het corpus van gewijde geschriften van de Theravāda. Deze Pali-Canon of Tipiṭaka (‘drie manden’) bevat de oudste bewaard gebleven geschriften van de boeddhistische traditie.

De Majjhima-Nikāya bevat 152 ‘middellange’ leerredes van de Boeddha en is vooral gericht op de gemeenschap van boeddhisten en laat met name nieuwe bekeerlingen kennismaken met de grondslagen van de Leer en de boeddhistische praktijk.

Dit deel (Uparipaṇṇāsa) bevat de laatste 52 leerredes (sutta’s 101-152), die ingedeeld zijn in vier hoofdstukken (vagga’s) van tien en één van twaalf. In dit deel zijn meer sutta’s van een latere datum opgenomen dan in de vorige twee delen.

‘De verzameling van middellange leerredes’ van de Boeddha is rechtstreeks vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Jan de Breet en Rob Janssen.

Drs. J.A. de Breet studeerde indologie aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Prof. dr. R.H.C. Janssen is emeritus hoogleraar in de klinische psychologie en de persoonlijkheidsleer aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Hij studeerde Pali en Sanskriet aan de Rijksuniversiteit te Leiden.

Jan de Breet en Rob Janssen bezorgden naast een integrale vertaling van de Majjhima- Nikāya (De verzameling van middellange leerredes) tevens vertalingen van de Dīgha- Nikāya (De verzameling van lange leerredes), de Saṃyutta-Nikāya (De verzameling van thematisch geordendende leerredes), de Aṅguttara-Nikāya (De verzameling van numeriek geordende leerredes) en van delen van de Khuddaka-Nikāya (De verzameling van korte teksten).

Majjhima-Nikāya

De verzameling van middellange leerredes

DEEL III
DE LAATSTE VIJFTIG LEERREDES

(Uparipaṇṇāsa)

Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Majjhima-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij bijdragen van onze donateurs, in het bijzonder P. Roberto Doornebal-Bakker en dr. Han F. de Wit.

© Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 92166 07 4 / NUR 739

Inhoud

Voorwoord

DE VERZAMELING VAN MIDDELLANGE LEERREDES

DEEL 3: DE LAATSTE VIJFTIG LEERREDES
(Uparipaṇṇāsa)

HOOFDSTUK 1
In Devadaha (Devadaha-Vagga)

101. Devadaha-Sutta: De leerrede in Devadaha

102. Pañcattaya-Sutta: De leerrede over de vijf en de drie visies

103. Kinti-Sutta: Hoe dan denken jullie over mij?

104. Sāmagāma-Sutta: De leerrede in Sāmagāma

105. Sunakkhatta-Sutta: De leerrede tot Sunakkhatta

106. Āṇañjasappāya-Sutta: Wat onverstoorbaarheid bevordert

107. Gaṇaka-Moggallāna-Sutta: De leerrede tot Moggallāna de Rekenmeester

108. Gopaka-Moggallāna-Sutta: De leerrede tot Gopaka Moggallāna

109. Mahā-Puṇṇama-Sutta: De grote leerrede bij volle maan

110. Cūḷa-Puṇṇama-Sutta: De kleine leerrede bij volle maan

HOOFDSTUK 2
Stuk voor stuk (Anupada-Vagga)

111. Anupada-Sutta: Stuk voor stuk

112. Chabbisodhana-Sutta: De zes vormen van zuivering

113. Sappurisa-Sutta: De werkelijk goede mens

114. Sevitabbāsevitabba-Sutta: Wat gepraktiseerd en wat niet gepraktiseerd moet worden

115. Bahudhātu-Sutta: De vele elementen

116. Isigili-Sutta: De leerrede op de berg Isigili

117. Mahācattārīsaka-Sutta: De Grote Veertig

118. Ānāpānasati-Sutta: De aandacht voor de ademhaling

119. Kāyagatāsati-Sutta: Op het lichaam gerichte aandacht

120. Saṅkhāruppatti-Sutta: Wedergeboorte overeenkomstig de drijfveren

HOOFDSTUK 3
Leegte (Suññata-Vagga)

121. Cūḷa-suññata-Sutta: De kleine leerrede over de leegte

122. Mahā-Suññata-Sutta: De grote leerrede over de leegte

123. Acchariya-abbhuta-Sutta: De leerede over het wonderlijke en buitengewone

124. Bakkula-Sutta: De leerede over Bakkula

125. Dantabhūmi-Sutta: Het niveau van de getemde

126. Bhūmija-Sutta: De leerrede tot Bhūmija

127. Anuruddha-Sutta: De leerrede tot Anuruddha

128. Upakkilesa-Sutta: De leerrede over de bezoedelingen

129. Bālapaṇḍita-Sutta: De leerrede over de dwaas en de wijze

130. Devadūta-Sutta: De goddelijke boodschappers

HOOFDSTUK 4
Analyses (Vibhanga-Vagga)

131. Bhaddekaratta-Sutta: Iemand die gezegend is met één passie

132. Ānanda-bhaddekaratta-Sutta: ‘Iemand die gezegend is met één passie’ volgens Ānanda

133. Mahā-Kaccāna-bhaddekaratta-Sutta: ‘Iemand die gezegend is met één passie’ volgens Mahā-Kaccāna

134. Lomasakaṅgiya-bhaddekaratta-Sutta: Lomasakaṅgiya en ‘iemand die gezegend is met één passie’

135. Cūḷa-Kammavibhaṅga-Sutta: De kleine analyse van karma

136. Mahā-Kammavibhaṅga-Sutta: De grote analyse van karma

137. Saḷāyatanavibhaṅga-Sutta: De analyse van de zes zintuiglijke sferen

138. Uddesavibhaṅga-Sutta: Een beknopte uiteenzetting en haar uitvoerige analyse

139. Araṇavibhaṅga-Sutta: Een analyse van het vredige leven

140. Dhātuvibhaṅga-Sutta: Een analyse van de elementen

141. Saccavibhaṅga-Sutta: Een analyse van de waarheden

142. Dakkhiṇāvibhaṅga-Sutta: Een analyse van donaties

HOOFDSTUK 5
De zes zintuiglijke sferen (Saḷāyatana-Vagga)

143. Anāthapiṇḍikovāda-Sutta: De raadgevingen aan Anāthapiṇḍika

144. Channovāda-Sutta: De raadgevingen aan Channa

145. Puṇṇovāda-Sutta: De raadgevingen aan Puṇṇa

146. Nandakovāda-Sutta: De raadgevingen van Nandaka

147. Cūḷa-Rāhulovāda-Sutta: De kleine leerede over de raadgevigen aan Rāhula

148. Chachakka-Sutta: De zes zestallen

149. Mahāsaḷāyatanika-Sutta: Het grote leerstuk van de zes zintuiglijke sferen

150. Nagaravindeyya-Sutta: De leerrede tot de bewoners van Nagaravinda

151. Piṇḍapātapārisuddhi-Sutta: De leerrede over de reiniging van gebedeld voedsel

152. Indriyabhāvanā-Sutta: De leerrede over de ontwikkeling van de zintuiglijke vermogens

Noten

REGISTERS

i Begrippen

ii Namen

iii Gelijkenissen

APPENDIX

i Uitspraak van het Pali

ii Gebruikte afkortingen

iii Geraadpleegde literatuur

iv Birmees palmbladmanuscript

Voorwoord

De volledige Majjhima-Nikāya bevat 152 Sutta’s ofwel Leerredes, waarvan de meeste door de Boeddha zelf gehouden zijn. Ze zijn verdeeld in drie delen, waarvan de eerste twee ieder vijftig Sutta’s bevatten en het derde, voorliggende deel tweeënvijftig. Het zal de oplettende lezer echter niet ontgaan zijn dat de titel van dit laatste deel in het Pali luidt Uparipaṇṇāsa, hetgeen betekent ‘de laatste vijftig’. Waarom draagt het deze naam, terwijl het duidelijk uit tweeënvijftig Sutta’s bestaat? Kurt Schmidt (1978) zoekt de oplossing van dit probleem in de Sutta’s 131-134. Hij suggereert dat er wellicht vier verschillende groepen monniken waren die hun eigen visie op de oorspronkelijk door de Boeddha gesproken verzen die voorkomen in de genoemde Sutta’s opgenomen wilden zien in de Canon. Twee van de vier Sutta’s zouden dan later aan de Majjhima-Nikāya toegevoegd zijn, waardoor het voorliggende deel nu tweeënvijftig Sutta’s bevat in plaats van de oorspronkelijke vijftig.

Deze verklaring van Schmidt lijkt ons niet juist. Er zijn in feite slechts twee verschillende analyses van de door de Boeddha gesproken verzen en wel in Sutta 131 en 133. Deze zouden de oorspronkelijke Sutta’s geweest kunnen zijn. De Sutta’s 132 en 134 kunnen dan gezien worden als toegevoegde varianten van Sutta 131. Sutta 134 is een duidelijk mythologische versie.

Dit deel van de Majjhima-Nikāya bestaat evenals de vorige delen uit vijf hoofdstukken (vagga). Behalve het feit dat alle uit tien Sutta’s bestaan (op het vierde hoofdstuk na dat uit twaalf Sutta’s bestaat) is er weinig systematiek in deze indeling aan te treffen. De namen van de eerste drie hoofdstukken zijn ontleend aan de naam van het eerste Sutta van het betreffende hoofdstuk. In het vierde hoofdstuk ‘Vibhaṅga-vagga’ komt de term vibhaṅga ‘analyse’ vaak voor in de namen van de Sutta’s. Het gaat hier om analytische uiteenzettingen over karma (135 en 136), de zes zintuiglijke sferen (137), de elementen (140) en de vier edele waarheden (141). Soms slaat de term ‘analyse’ op een nadere uiteenzetting over een korte uitspraak die de Boeddha eerder gedaan heeft (138 en 139).

In het vijfde hoofdstuk zijn Sutta’s verzameld die gaan over de zes zintuiglijke sferen en hun betekenis voor het process van de bevrijding. Dit laatste is ook het geval in Sutta 144 dat handelt over de zelfdoding van een aan ondraaglijke pijnen lijdende monnik. Door het niet-identificeren met de zintuigen, hun objecten en de daarmee corresponderende gewaarwordingen is hij een arahat, een ‘heilige’ geworden en kan hij dus niet meer wedergeboren worden. Zijn zelfdoding heeft daardoor geen karmisch effect.

BIJ DE VERTALING VAN DEEL III

In de loop van de vertaling van de drie delen van de Majjhima-Nikāya hebben wij aan de regel vastgehouden om een bepaalde technische term in het Pali altijd op dezelfde manier te vertalen in het Nederlands. Daarop hebben wij één, niet onbelangrijke uitzondering gemaakt, namelijk bij de vertaling van de term viññāṇaṃ. In de Algemene inleiding in Deel 1 hebben wij betoogd dat deze term verwijst naar het zintuiglijk opgevatte. Een simpele vertaling met ‘bewustzijn’ – zoals andere vertalers meestal geven – is dan ook in de context van de geledingen van de persoonlijkheid (khandha) te ruim. Wij vertaalden daarom met ‘perceptueel bewustzijn’, ons daarbij richtend naar de uitvoerige studie van Vetter (2000), die alle passages in de Canon over de khandha’s is nagegaan en goed gefundeerde vertalingen voor deze items heeft gegeven. Met betrekking tot viññāṇaṃ komt hij tot de conclusie (p. 64) dat ‘sensory awareness’ of ‘sensory perception’ mogelijke vertalingen zijn. Wij hebben hem hierin gevolgd met de vertaling ‘perceptueel bewustzijn’. Het gaat hier om het primaire gewaarzijn van het waargenomene als beginpunt voor mentale interpretaties daarvan. Eerst word ik een boom gewaar in mijn gezichtsveld; dan kan ik gaan denken aan de soort, de leeftijd, de grootte etc. Daarbij gaat ‘cognitie’ (saññā) functioneren.

Tijdens het vertalen van vooral hoofdstuk vijf over de zintuiglijke sferen kwam ons de vertaling ‘perceptueel bewustzijn’ hoe langer hoe meer als nogal gewrongen voor (voornamelijk bij herhalingen) en namen wij Vetters uiteindelijke keuze over, namelijk die voor ‘sensation’ – een term die wij vertaalden met ‘gewaarwording’.

Buiten de context van de vijf geledingen van de persoonlijkheid (khandha) kan viññāṇaṃ soms vertaald worden met ‘bewustzijn’, daar het dan gaat om een equivalent van cittaṃ ‘geest’ (o.a. MN III 223; p. 332 en noot 188), of met ‘kosmisch bewustzijn’ in het kader van de kosmische elementen (dhātu). Nauw aan twee van deze laatste (ruimte en bewustzijn) gerelateerd zijn de ‘vormloze sferen’ (āruppā) die bij meditatie ervaren kunnen worden. Ook daarbij is de vertaling ‘bewustzijn’ het meest adequaat (zie p. 110 en noot 81).

DANKBETUIGINGEN

Wederom zijn wij Prof. dr. Tilmann Vetter uitermate dankbaar voor het feit dat hij zijn licht heeft willen laten schijnen over negentien moeilijke passages die wij hem voorlegden en voor de moeite die hij zich daarbij getroost heeft o.a. door de Chinese Āgama’s te consulteren. Ook drs. Jacques den Boer zijn wij weer zeer erkentelijk voor de zorgvuldige wijze waarop hij de drukproeven gecorrigeerd heeft en ons op enkele grammaticale en lexicale onjuistheden heeft gewezen.

De vertalers
Oegstgeest, juni 2005

Majjhima-Nikāya

De verzameling van middellange leerredes

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

DEEL III

De laatste vijftig leerredes

(Uparipaṇṇāsa)

HOOFDSTUK 1

In Devadaha

(Devadaha-Vagga)

101

Devadaha-Sutta
De leerrede in Devadaha

INLEIDING

In deze leerrede spreekt de Boeddha over de jains (nigaṇṭha’s). Zij waren de aanhangers van Mahāvīra ofwel de Jina, die in de Pali-Canon Nigaṇṭha Nātaputta wordt genoemd, en bestaan ook in de huidige tijd nog in India. De Boeddha onderzoekt hun opvatting dat bevrijding te bereiken is door zelfkastijding. Hij laat zien dat het streng ascetische handelen van de jains vruchteloos is. Daartegenover verkondigt hij een andere visie op de vraag hoe handelen vrucht kan dragen. Daarbij beschrijft hij drie methodes:

1. de Middenweg bewandelen tussen opgaan in geluk en versterving,

2. jezelf tot lijdens toe inspannen, zodat heilzame geestestoestanden toenemen en onheilzame afnemen,

3. de uitgebreide verlossingsweg, zoals deze beschreven wordt in de zogenaamde Tathāgata-preek (zie de Algemene inleiding in Deel 1).

[214] ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in het land van de Sakya’s, in het marktstadje Devadaha. Daar nu richtte de Verhevene zich tot de monniken: ‘Monniken!’ – ‘Heer!’, gaven de monniken de Verhevene instemmend ten antwoord. De Verhevene sprak als volgt:

2. ‘Er zijn, monniken, enige asceten en brahmanen die de volgende leer verkondigen, die de volgende visie hebben: “Wat deze persoon ook maar ervaart, of het nu aangenaam is, onaangenaam of neutraal, dat alles wordt veroorzaakt door vroegere daden. Aldus is er door de vernietiging van vroegere daden door middel van ascese en door het niet doen van nieuwe daden geen effect meer in de toekomst; doordat er geen effect meer is in de toekomst, verdwijnt het karma; door het verdwijnen van karma wordt het lijden vernietigd; door de vernietiging van lijden wordt het gevoel vernietigd; door de vernietiging van gevoel zal er een einde komen aan alle leed.” Zo leren de nigaṇṭha’s.

3. Ik ga [wel eens] naar de nigaṇṭha’s, die zo spreken, toe, monniken, en vraag hen of ze deze leer werkelijk verkondigen, of ze deze visie werkelijk hebben. Als ze mij op die vraag een bevestigend antwoord geven, dan zeg ik dit tot hen:

4. “Weten jullie zeker, vrienden nigaṇṭha’s, dat jullie vroeger bestonden?” – “Nee, vriend.” – “Maar, vrienden nigaṇṭha’s, weten jullie dan zeker dat jullie in het verleden slechte daden hebben begaan?” – “Nee, vriend.” – “Maar, vrienden nigaṇṭha’s, weten jullie dan of jullie zus of zo’n slechte daad hebben begaan?” – “Nee, vriend.” – “Maar, vrienden nigaṇṭha’s, weten jullie dan hoeveel leed er al [ter uitboeting] geleden is, of hoeveel leed er nog geleden moet worden, of nadat hoeveel leed geleden is, alle leed geleden zal zijn?” [215] – “Nee, vriend.” – “Maar, vrienden nigaṇṭha’s, kennen jullie dan het opgeven van onheilzame geestestoestanden en het verwerven van heilzame geestestoestanden in dit leven?” – “Nee, vriend.”

5. “Als het dan zo is dat jullie dit alles niet weten, dan is het niet passend voor de eerwaarde nigaṇṭha’s om te verklaren: ‘Wat deze persoon ook maar ervaart, of het nu aangenaam is, onaangenaam of neutraal, dat alles wordt veroorzaakt door vroegere daden. Aldus is er door de vernietiging van vroegere daden door middel van ascese en door het niet doen van nieuwe daden geen effect meer in de toekomst; doordat er geen effect meer is in de toekomst, verdwijnt het karma; door het verdwijnen van karma wordt het lijden vernietigd; door de vernietiging van lijden wordt het gevoel vernietigd; door de vernietiging van gevoel zal er een einde komen aan alle leed.’

6. Als jullie zouden weten dat jullie vroeger bestonden, dat jullie slechte daden gedaan hebben, dat jullie zus of zo’n slechte daad gedaan hebben, dat al zoveel leed [ter uitboeting] geleden is, of dat nog zoveel leed geleden moet worden, of dat, nadat nog zoveel leed geleden is, alle leed geleden zal zijn; als jullie het opgeven van onheilzame geestestoestanden en het verwerven van heilzame geestestoestanden in dit leven zouden kennen – dan zou het passend zijn voor de eerwaarde nigaṇṭha’s om dit te verklaren. [216]

7. Het is te vergelijken, vrienden nigaṇṭha’s, met een man die met een pijl doorboord is die dik met gif besmeerd is. Door de gewaarwording van die pijl ervaart hij pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens. Zijn vrienden en metgezellen, familieleden en verwanten bezorgen hem een arts, een chirurg. Die arts snijdt bij hem met een mes de wond uit; hij zoekt bij hem de pijlpunt met een sonde; hij trekt bij hem de pijl uit; hij schroeit de wond uit met een gloeiende kool. Die man ervaart door al die ingrepen pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens. Na enige tijd, wanneer de wond geheeld is en met huid bedekt, is hij weer gezond, gelukkig, onafhankelijk, meester over zichzelf, in staat om te gaan waar hij wil. Dan overdenkt hij wat hem overkomen is, welke pijnen hij ondergaan heeft en [217] dat hij nu weer gezond en gelukkig is.

8. Net zo, vrienden nigaṇṭha’s, geldt: als jullie zouden weten dat jullie vroeger bestonden, dat jullie slechte daden gedaan hebben, dat jullie zus of zo’n slechte daad gedaan hebben, dat al zoveel leed [ter uitboeting] geleden is, of dat nog zoveel leed geleden moet worden, of dat, nadat nog zoveel leed geleden is, alle leed geleden zal zijn; als jullie het opgeven van onheilzame geestestoestanden en het verwerven van heilzame geestestoestanden in dit leven zouden kennen – dan zou het passend zijn voor de eerwaarde nigaṇṭha’s om te verklaren: ‘Wat deze persoon ook maar ervaart, of het nu aangenaam is, onaangenaam of neutraal, dat alles wordt veroorzaakt door vroegere daden. Aldus is er door de vernietiging van vroegere daden door middel van ascese en door het niet doen van nieuwe daden geen effect meer in de toekomst; doordat er geen effect meer is in de toekomst, verdwijnt het karma; door het verdwijnen van karma wordt het lijden vernietigd; door de vernietiging van lijden wordt het gevoel vernietigd; door de vernietiging van gevoel zal er een einde komen aan alle leed.’

9. Maar omdat jullie dit alles niet weten, daarom is het niet gepast voor de eerwaarde nigaṇṭha’s om dit te verklaren.”

10. Op die woorden, monniken, zeggen die nigaṇṭha’s het volgende tot mij: [218] “Vriend, Nigaṇṭha Nātaputta is alwetend, alziend en maakt aanspraak op volmaakt kennend schouwen: ‘Of ik nu loop, stilsta, slaap of waak – voortdurend en continu is kennend schouwen bij mij aanwezig.’ Hij zegt dit: ‘Jullie, vrienden nigaṇṭha’s, hebben in het verleden slechte daden begaan. Boet ze uit door heftige verstervingspraktijken! Wanneer jullie hier en nu beheerst zijn in lichamelijk handelen, spreken en denken, dan betekent dat het niet verwerven van slecht karma voor de toekomst. Aldus is er door de vernietiging van vroegere daden door middel van ascese en door het niet doen van nieuwe daden geen effect meer in de toekomst; doordat er geen effect meer is in de toekomst, verdwijnt het karma; door het verdwijnen van karma wordt het lijden vernietigd; door de vernietiging van lijden wordt het gevoel vernietigd; door de vernietiging van gevoel zal er een einde komen aan alle leed.’ Die [aansporing] bevalt ons, we zijn het ermee eens en we zijn er verrukt over.”

11. Op die woorden, monniken, zeg ik het volgende tot de nigaṇṭha’s: “Er zijn vijf dingen¹ die in dit leven twee soorten resultaat kunnen hebben. Welke vijf? Geloof, sympathie, mondelinge overlevering, rationele overweging en diep inzicht in een visie. Dit zijn de vijf dingen die in dit leven twee soorten resultaat kunnen hebben. Wat dit betreft, wat voor geloof hebben de eerwaarde nigaṇṭha’s in een leraar die over het verleden spreekt, wat voor soort sympathie [hebben ze voor hem], welke mondelinge overlevering volgen ze [bij hem], welke rationele overweging [horen ze van hem], in welke visie [van hem] hebben ze diep inzicht?” Als ik zo spreek, verneem ik van de nigaṇṭha’s geen enkel met redenen omkleed weerwoord.

12. En verder, monniken, zeg ik het volgende tot de nigaṇṭha’s: “Wat denken jullie, vrienden? Wanneer jullie er heftig tegenaan gaan, heftig streven, ervaren jullie dan heftige, door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, heftige, snijdende gevoelens? Maar wanneer jullie er niet heftig tegenaan gaan, niet heftig streven, ervaren jullie dan geen heftige, door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, heftige, snijdende gevoelens?”

“Inderdaad, vriend Gotama, het is zoals u zegt.” [219]

13. “Wanneer dat dan zo is, dan is het niet passend² voor de eerwaarde nigaṇṭha’s om te verklaren: ‘Wat deze persoon ook maar ervaart, of het nu aangenaam is, onaangenaam of neutraal, dat alles wordt veroorzaakt door vroegere daden. Aldus is er door de vernietiging van vroegere daden door middel van ascese en door het niet doen van nieuwe daden geen effect meer in de toekomst; doordat er geen effect meer is in de toekomst, verdwijnt het karma; door het verdwijnen van karma wordt het lijden vernietigd; door de vernietiging van lijden wordt het gevoel vernietigd; door de vernietiging van gevoel zal er een einde komen aan alle leed.’³

14. Indien, vrienden nigaṇṭha’s, wanneer jullie er heftig tegenaan gaan, heftig streven, de door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, de heftige, snijdende, gevoelens aanwezig zouden zijn, maar wanneer jullie er niet heftig tegenaan gaan, niet heftig streven, de door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, de heftige, snijdende gevoelens er ook zouden zijn, in dat geval zou het passend zijn voor de heren nigaṇṭha’s om dit te verklaren.

15. Maar omdat, vrienden nigaṇṭha’s, wanneer jullie er heftig tegenaan gaan, heftig streven, jullie heftige, door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, heftige, snijdende gevoelens ervaren, maar wanneer jullie er niet heftig tegenaan gaan, niet heftig streven, jullie geen heftige, door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, heftige, snijdende gevoelens ervaren, daarom zou het wel eens zo kunnen zijn dat jullie – terwijl jullie door eigen toedoen [in het heden] door zelfkastijding veroorzaakte pijnen, heftige, snijdende gevoelens ervaren – door onwetendheid, door niet-weten, door verwarring [220] de controversiële uitspraak doen⁴ dat alles wat deze persoon ervaart, of het nu aangenaam is, onaangenaam of neutraal, wordt veroorzaakt door vroegere daden.” Als ik zo spreek, verneem ik van de nigaṇṭha’s geen enkel met redenen omkleed weerwoord.

16. En verder, monniken, zeg ik het volgende tot de nigaṇṭha’s: “Wat denken jullie, vrienden? Is het mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] hier en nu te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] in het hiernamaals te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

“Is het dan mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] in het hiernamaals te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] hier en nu te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

17. “Wat denken jullie, vrienden nigaṇṭha’s? Is het mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] als aangenaam te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] als pijnlijk te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

“Is het dan mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] als pijnlijk te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] als aangenaam te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

18. “Wat denken jullie, vrienden nigaṇṭha’s? Is het mogelijk dat een daad [waarvan de vrucht] als gerijpt te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan de vrucht] als nog niet gerijpt te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

“Is het dan mogelijk dat een daad [waarvan de vrucht] als nog niet gerijpt te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan de vrucht] als gerijpt te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

19. “Wat denken jullie, vrienden nigaṇṭha’s? Is het mogelijk dat een daad [221] [waarvan het resultaat] uitgebreid te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] beperkt te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

“Is het dan mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] beperkt te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] uitgebreid te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

20. “Wat denken jullie, vrienden nigaṇṭha’s? Is het mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] niet te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

“Is het dan mogelijk dat een daad [waarvan het resultaat] niet te ervaren is, door inspanning of door streven er een wordt [waarvan het resultaat] te ervaren is?”

“Nee, vriend.”

21. “Dus, vrienden nigaṇṭha’s, als dat allemaal zo is, dan is de inspanning van de eerwaarde nigaṇṭha’s vruchteloos, [222] is hun streven vruchteloos.”

22. Zo spreken de nigaṇṭha’s, monniken. Omdat de nigaṇṭha’s zo spreken, zijn er tien gerechtvaardigde gevolgtrekkingen uit hun woorden te maken die aanleiding geven tot kritiek:

(1) Indien de wezens op grond van vroegere daden geluk en leed ervaren, dan moeten de nigaṇṭha’s in het verleden slechte daden verricht hebben, aangezien zij nu zulke pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens ervaren.

(2) Indien de wezens op grond van de schepping van een god geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s door een slechte god geschapen, aangezien zij nu zulke pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens ervaren.

(3) Indien de wezens op grond van lot en toeval geluk en leed ervaren,⁵ dan treft de nigaṇṭha’s een slecht lot, aangezien zij nu zulke pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens ervaren.

(4) Indien de wezens op grond van de klasse waartoe ze be horen⁶ geluk en leed ervaren, dan behoren de nigaṇṭha’s tot een slechte klasse, aangezien zij nu zulke pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens ervaren.

(5) Indien de wezens op grond van hun optreden in dit leven geluk en leed ervaren, dan treden de nigaṇṭha’s op een slechte manier op in dit leven, aangezien zij nu zulke pijnlijke, snijdende en heftige gevoelens ervaren.

(6) Indien de wezens op grond van vroegere daden geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s te bekritiseren; indien de wezens niet op grond van vroegere daden geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s [ook] te bekritiseren.

(7) Indien de wezens op grond van de schepping van een god geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s te bekritiseren; indien de wezens niet op grond van de schepping van een god geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s [ook] te bekritiseren.

(8) Indien de wezens op grond van lot en toeval geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s te bekritiseren; indien de wezens niet op grond van lot en toeval geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s [ook] te bekritiseren.

(9) Indien de wezens op grond van de klasse waartoe ze behoren geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s te bekritiseren; indien de wezens niet op grond van de klasse waartoe ze behoren geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s [ook] te bekritiseren.

(10) Indien de wezens op grond van hun optreden in dit leven geluk en leed ervaren, [223] dan zijn de nigaṇṭha’s te bekritiseren; indien de wezens niet op grond van hun optreden in dit leven geluk en leed ervaren, dan zijn de nigaṇṭha’s [ook] te bekritiseren.

Zo spreken de nigaṇṭha’s, monniken. Omdat de nigaṇṭha’s zo spreken, zijn er deze tien gerechtvaardigde gevolgtrekkingen uit hun woorden te maken die aanleiding geven tot kritiek. Aldus is hun optreden vruchteloos, is hun inspanning vruchteloos.

23. En hoe, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht? Hiertoe laat een monnik zichzelf, terwijl hij vrij is [van pijn], niet geregeerd worden door pijn en hij geeft een geluk dat in overeenstemming met de Dhamma is niet op, maar hij raakt niet gehecht aan dat geluk.⁷ Hij beseft het volgende: “Wanneer ik de subtiele neiging tot deze bron van lijden⁸ opgeef,⁹ zal na het opgeven van deze subtiele neiging vrijheid van alle gehechtheid ontstaan; ook wanneer ik er gelijkmoedig naar kijk en gelijkmoedigheid jegens deze bron van lijden ontwikkel, zal er vrijheid van alle gehechtheid ontstaan.”¹⁰ Dan geeft hij de subtiele neiging tot deze bron van lijden, na het opgeven waarvan er vrijheid van alle gehechtheid ontstaat voor degene die haar opgeeft, op; en hij ontwikkelt gelijkmoedigheid tegenover de bron van lijden, waarbij voor degene die er gelijkmoedig naar kijkt en er gelijkmoedigheid tegenover ontwikkelt, vrijheid van alle gehechtheid ontstaat. Daar hij de subtiele neiging tot die bron van lijden opgeeft, ontstaat [inderdaad] door dit opgeven vrijheid van gehechtheid bij hem. Zo raakt dat lijden bij hem afgesleten. Telkens wanneer hij gelijkmoedig naar die bron van lijden kijkt en hij gelijkmoedigheid ertegenover ontwikkelt, ontstaat er vrijheid van gehechtheid. Ook op die manier raakt zijn lijden afgesleten.

24. Het is te vergelijken, monniken, met een man die verliefd is op een vrouw, wiens geest aan haar gebonden is, die een heftig verlangen naar haar koestert, die een heftige affectie voor haar heeft. Stel, hij ziet haar staan praten, grappen maken en lachen met een andere man. Wat denken jullie? Zouden er dan bij die man verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling ontstaan?’

‘Ja, Heer. En waarom? Die man is immers verliefd op die vrouw, zijn geest is aan haar gebonden, hij koestert een heftig verlangen naar haar, hij heeft een heftige [224] affectie voor haar.

25. Dan denkt die man: “Ik ben verliefd op die vrouw, mijn geest is aan haar gebonden, ik koester een heftig verlangen naar haar, ik heb een heftige affectie voor haar; daarom ontstaan er bij mij verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling, nu ik haar zie staan praten, grappen maken en lachen met een andere man. Als ik nu eens het verlangen naar en de passie voor die vrouw zou opgeven?” Dan geeft hij het verlangen naar en de passie voor die vrouw op. Op een andere keer ziet hij die vrouw staan praten, grappen maken en lachen met een andere man. Wat denken jullie, monniken? Zouden er dan verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling bij die man ontstaan?’

‘Zeker niet, Heer. En waarom? Die man heeft geen passie meer voor die vrouw.’

26. ‘Evenzo laat een monnik zichzelf, terwijl hij vrij is [van pijn], niet geregeerd worden door pijn en hij geeft een geluk dat in overeenstemming met de Dhamma is niet op, maar hij raakt niet gehecht aan dat geluk. [225] Zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

27. En verder, monniken, overweegt een monnik als volgt: “Wanneer ik voor mijn plezier leef, dan nemen onheilzame geestestoestanden toe en nemen heilzame geestestoestanden af; maar wanneer ik mij inspan om een einde aan het lijden te maken,¹¹ dan nemen onheilzame geestestoestanden af en nemen heilzame geestestoestanden toe. Als ik me nu eens zou inspannen om een einde aan het lijden te maken?” Dan spant hij zich in om een einde aan het lijden te maken, en onheilzame geestestoestanden nemen af en heilzame geestestoestanden nemen toe. Na enige tijd hoeft hij zich niet meer in te spannen om een einde aan het lijden te maken. En waarom? Het doel waarvoor die monnik zich inspande, een einde aan het lijden te maken, is door hem bereikt.

28. Het is te vergelijken, monniken, met een pijlmaker die een pijl tussen twee vuren verwarmt, verhit en recht en bewerkbaar maakt. Wanneer die pijl [eenmaal] door die pijlmaker verhit en recht en bewerkbaar gemaakt is, dan hoeft hij dat op een later moment niet meer te doen. En waarom? Het doel waarvoor die pijlmaker die pijl heeft verhit en recht en bewerkbaar gemaakt heeft, is door hem bereikt.

29. Net zo, monniken, vergaat het een monnik die zich inspant om een einde aan het lijden te maken. Na enige tijd hoeft hij dat niet meer te doen, [226] omdat hij het doel waarvoor hij zich inspande, heeft bereikt. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

30. En verder, monniken, stel, er verschijnt een Voleindigde in de wereld, een heilige, een volkomen ontwaakte, volmaakt in kennis en levenswandel, een gezegende, een kenner van de wereld, een onovertroffen coach van diegenen onder de mensen die getraind kunnen worden, een leraar van goden en mensen, een ontwaakte, een verhevene. Hij verkondigt [het wezen van] deze wereld met haar goden, met haar Māra’s, met haar Brahmā’s, [het wezen van] dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen, na dit zelf ontdekt en gerealiseerd te hebben. Hij leert de Dhamma, die goed is in het begin, goed in het midden en goed aan het einde, naar de letter en de betekenis; hij predikt het volkomen zuivere heilige leven in al zijn volheid.

31. Die Dhamma hoort een burger, een burgerzoon of iemand die in een of andere goede familie geboren is. Daarop vat deze vertrouwen op in de Voleindigde. In het bezit van dat vertrouwen dat hij opgevat heeft, denkt hij bij zichzelf aldus: “Het huiselijke leven is een hindernis, een weg vol stof, het thuisloze leven is de open lucht. Het is niet gemakkelijk voor iemand die thuis woont om het volkomen zuivere heilige leven, glanzend als parelmoer, in al zijn volheid te leven. Als ik nu eens haar en baard zou afscheren, de gele gewaden [van een monnik] zou omleggen en uit het huis weg de thuisloosheid in zou trekken?” En na enige tijd laat hij een grotere of kleinere hoeveelheid bezittingen en een grotere of kleinere familiekring in de steek en voert zijn voornemen uit.

32. Aldus weggetrokken geeft hij, na de training en de levenswijze van de monniken op zich genomen te hebben, het doden van levende wezens op en onthoudt zich ervan; hij heeft de stok neergelegd, het zwaard neergelegd, is gewetensvol, mededogend en is voortdurend bekommerd om het heil van alle levende wezens. Hij geeft het nemen van wat niet gegeven is op en onthoudt zich daarvan; hij neemt altijd alleen wat gegeven is, wacht af tot er gegeven wordt en leeft met een eerlijke en zuiver gestemde inborst. Hij geeft de onheilige levenswandel op en hij leidt een heilig leven; hij leeft in onthouding, zich verre houdend van seks, van vulgaire gewoonten. Hij geeft het spreken van onwaarheid op en hij onthoudt zich ervan; hij spreekt de waarheid, is waarheidslievend en betrouwbaar, doet zijn woord gestand en stelt de mensen niet teleur. Hij geeft het roddelen op en hij onthoudt zich ervan; wat hij hier gehoord heeft, zal hij niet elders doorvertellen om degenen hier [van de anderen] te vervreemden; wat hij elders gehoord heeft, zal hij niet aan degenen hier doorvertellen om degenen daar [van de mensen hier] te vervreemden. Aldus verbindt hij degenen die tegenover elkaar staan en sterkt hij degenen die in eendracht leven; hij verheugt zich in harmonie, hij beleeft vreugde aan harmonie, hij verblijdt zich over harmonie en spreekt woorden die de harmonie bevorderen. Hij geeft ruwe taal op en hij onthoudt zich ervan. Zijn spreken is onberispelijk, oorstrelend, lieflijk, hartverwarmend, beschaafd, voor vele mensen prettig, voor vele mensen aangenaam; van dien aard zijn de woorden die hij spreekt. Hij geeft leeg gezwets op en hij onthoudt zich ervan; hij spreekt te rechter tijd, in overeenstemming met de feiten, zegt zinvolle dingen, spreekt over de Dhamma en de orderegels; hij zegt op het juiste moment behartenswaardige dingen, met argumenten omkleed, duidelijk omlijnd en op de zaak gericht. Hij onthoudt zich van het schade toebrengen aan zaden en planten. Hij eet eenmaal per dag en ’s nachts niet; hij onthoudt zich van het eten na de noen. Hij onthoudt zich van het bezoeken van dans-, zang- en muziekvoorstellingen; van allerlei soorten cosmetische behandelingen en opsmuk, zoals het aanbrengen van halskettingen, parfum en make-up; van grote en hoge bedden; van het aannemen van goud en zilver; van het aannemen van ongekookt graan; van het aannemen van rauw vlees; van het aannemen van meisjes en vrouwen; van het aannemen van slaven en slavinnen; van het aannemen van geiten en schapen; van het aannemen van kippen en varkens; van het aannemen van olifanten, koeien, hengsten en merries; van het aannemen van akkers en andere grond; van het zenden om en overbrengen van boodschappen; van koop en verkoop; van het knoeien met weegschalen, munten en maten; van omkoperij, bedrog, fraude en misleiding; van het toebrengen van letsel, van het plegen van doodslag, van vrijheidsberoving, van struikroverij, van inbraak en van geweldpleging.

33. Hij is tevreden met een mantel om zijn lichaam te beschermen en voedsel in de bedelnap om zijn maag te vullen; waar hij ook heen gaat, neemt hij alleen die dingen met zich mee. Net zoals een gevleugelde vogel, waar deze ook heen vliegt, alleen zijn vleugels bij zich draagt, evenzo is een monnik tevreden met een mantel om zijn lichaam te beschermen en voedsel in de bedelnap om zijn maag te vullen. Waarheen hij ook gaat, neemt hij alleen die dingen met zich mee. Aldus met deze edele verzameling van zedelijke gedragingen toegerust, ervaart hij innerlijk het geluk van de onberispelijkheid.

34. Als hij met zijn ogen een lichamelijke vorm ziet, gaat hij niet op in de hoofdkenmerken ervan noch in de details. Omdat begeerte en chagrijn, die slechte, onheilzame mentale fenomenen zijn, hem zouden overspoelen, als hij de gezichtszin niet voortdurend zou beheersen, legt hij zich toe op de beheersing daarvan, hij bewaakt zijn gezichtszin, hij is op zijn hoede met betrekking tot zijn gezichtszin. Hetzelfde doet hij met zijn oren, zijn neus, zijn tong, zijn tastzin en zijn denken. Aldus met deze edele beheersing van de zinnen toegerust, ervaart hij innerlijk een rimpelloos geluk.

35. Bij het ergens heenlopen en weer teruglopen handelt hij oplettend; zo ook bij het ergens heenkijken en het afwenden van de blik, bij het buigen en strekken van de ledematen, bij het dragen van zijn overkleed, zijn bedelnap en zijn mantel, bij het eten en drinken, kauwen en proeven, bij de stoelgang en het urineren, bij het gaan, staan, zitten, slapen, waken, spreken en zwijgen.

36. Aldus toegerust met deze edele verzameling van zedelijke gedragingen, met deze edele bescherming van de zinnen, met deze edele aandacht en oplettendheid zoekt hij een af gezonderd onderkomen, een afgelegen plek: de voet van een boom, een berg, een kloof, een grot, een knekelveld, een eenzame plek in het woud, een plaats in de open lucht of een hoop stro.

37. Daar gaat hij, teruggekomen van de bedelronde, na het eten, zitten met gekruiste benen, zijn lichaam recht overeind houdend, zijn aandacht richtend op zijn directe omgeving. Hij geeft de begeerte naar de wereld op en houdt zijn geest vrij ervan; hij loutert zijn geest van begeerte. Boosheid en haat opgevend, houdt hij zijn geest vrij ervan; zich bekommerend om het welzijn van alle levende wezens, loutert hij zijn geest van boosheid en haat. Hij geeft sloomheid en traagheid op en blijft er vrij van; helder bewust, aandachtig en oplettend loutert hij zijn geest van sloomheid en traagheid. Opgewonden piekeren [over fouten in het verleden] geeft hij op en hij blijft er vrij van; innerlijk vredig geworden loutert hij zijn geest van opgewonden piekeren. Hij geeft twijfel op en is daar voortaan overheen; zonder onzekerheid over wat heilzame dingen zijn, loutert hij zijn geest van twijfel.

38. Na deze vijf hindernissen opgegeven te hebben, na de bezoedelende affecten die de geest zwak maken doorzien te hebben, afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, gaat hij het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

39. Hij bereikt door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

40. Hij verwijlt door het ophouden van vreugde in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervaart lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

41. Na het ophouden van geluk en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, gaat hij het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

42. Wanneer zijn geest aldus geconcentreerd, geheel zuiver, geheel gelouterd, smetteloos, ontdaan van affecten, buigzaam, werkbaar, stabiel en onbeweeglijk geworden is, richt hij hem op de kennis die bestaat uit de herinnering aan vroegere verblijfplaatsen. Hij herinnert zich vele verschillende vroegere verblijfplaatsen, namelijk één leven, twee levens, drie levens, vier levens, vijf levens, tien levens, twintig levens, dertig levens, veertig levens, vijftig levens, honderd levens, duizend levens, honderdduizend levens, vele tijdperken van inkrimping, vele tijdperken van uitdijing, vele tijdperken van inkrimpen en weer uitdijen: “Op die en die plaats heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan uit dat bestaan wegviel, verscheen ik in het volgende bestaan. Daar heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan vandaar wegviel, ben ik hier verschenen.” Aldus herinnert hij zich in bijzonderheden en details vele verschillende vroegere verblijfplaatsen. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

43. Wanneer zijn geest aldus geconcentreerd, geheel zuiver, geheel gelouterd, smetteloos, ontdaan van affecten, buigzaam, werkbaar, stabiel en onbeweeglijk geworden is, richt hij hem op de kennis van het heengaan en weer oprijzen van de wezens. Met zijn zuivere, bovenmenselijke, hemelse oog ziet hij hoe de wezens heengaan en weer oprijzen, de minderwaardige en de hoogstaande, de mooie en de lelijke, de gelukkige en de ongelukkige; hij onderkent hoe de wezens overeenkomstig hun karma wedergeboren worden: “Deze wezens zijn behept met slecht gedrag dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben kwaad gesproken over de edelen, hebben een verkeerde visie en hebben het karma van een verkeerde visie op zich geladen. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood in het verderf gestort, in de vernieling geraakt, in de onderwereld, in de hel terechtgekomen. Die [andere] wezens daarentegen zijn begiftigd met goed gedrag, dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben geen kwaad gesproken over de edelen, hebben de juiste visie en hebben zich verrijkt met het karma van de juiste visie. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood goed terechtgekomen, in een hemelse wereld weer opgerezen.” Aldus ziet hij met zijn zuivere, bovenmenselijke, hemelse oog hoe de verschillende wezens overeenkomstig hun karma heengaan en weer oprijzen. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht. [227]

44. Wanneer zijn geest aldus geconcentreerd, geheel zuiver, geheel gelouterd, smetteloos, ontdaan van affecten, buigzaam, werkbaar, stabiel en onbeweeglijk geworden is, richt hij hem op de kennis van de vernietiging van de mentale vergiften. Hij onderkent naar waarheid: “Dit is lijden; dit is de oorsprong van het lijden; dit is het ophouden van het lijden; dit is de weg die naar het ophouden van het lijden voert.” Hij onderkent naar waarheid: “Dit zijn de mentale vergiften; dit is de oorsprong van de mentale vergiften; dit is het ophouden van de mentale vergiften; dit is de weg die naar het ophouden van de mentale vergiften leidt.”

45. Bij hem die zo weet, die zo ziet, wordt de geest bevrijd van het vergif der zinnelijke begeerte, wordt de geest bevrijd van het vergif der wedergeboorte en wordt de geest bevrijd van het vergif der onwetendheid. In de bevrijde [geest] rijst de kennis op dat hij bevrijd is. “Vernietigd is geboorte, geleefd het heilige leven, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo beseft hij. Ook zo, monniken, draagt optreden vrucht, draagt inspanning vrucht.

46. Zo, monniken, spreekt de Voleindigde. En omdat de Voleindigde zo spreekt, zijn er deze tien gerechtvaardigde redenen om hem te prijzen.

(1) Indien de wezens op grond van vroegere daden geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde zeker iemand die in het verleden goede daden gedaan heeft, daar hij nu zulke gelukkige gevoelens ervaart, vrij van mentale vergiften.

(2) Indien de wezens op grond van de schepping van een god geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde door een goede god geschapen, daar hij nu zulke gelukkige gevoelens ervaart, vrij van mentale vergiften.

(3) Indien de wezens op grond van lot en toeval geluk en leed ervaren, dan treft de Voleindigde een goed lot, daar hij nu zulke gelukkige gevoelens ervaart, vrij van mentale vergiften. (4) Indien de wezens op grond van de klasse waartoe ze behoren geluk en leed ervaren, dan behoort de Voleindigde tot een goede klasse, daar hij nu zulke gelukkige gevoelens ervaart, vrij van mentale vergiften.

(5) Indien de wezens op grond van hun optreden in dit leven geluk en leed ervaren, dan treedt de Voleindigde op een goede manier op in dit leven, daar hij nu zulke gelukkige gevoelens ervaart, vrij van mentale vergiften.

(6) Indien de wezens op grond van vroegere daden geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde te prijzen; indien de wezens niet op grond van vroegere daden geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde [ook] te prijzen.

(7) Indien de wezens op grond van de schepping van een god geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde te prijzen; indien de wezens niet op grond van de schepping van een god geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde [ook] te prijzen.

(8) Indien de wezens op grond van lot en toeval geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde te prijzen; indien de wezens niet op grond van lot en toeval geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde [ook] te prijzen.

(9) Indien de wezens op grond van de klasse waartoe ze behoren geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde te prijzen; indien de wezens niet op grond van de klasse waartoe ze behoren geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde [ook] te prijzen.

(10) Indien de wezens op grond van hun optreden in dit leven geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde te prijzen; indien de wezens niet op grond van hun optreden in dit leven [228] geluk en leed ervaren, dan is de Voleindigde [ook] te prijzen.

Zo, monniken, spreekt de Voleindigde. En omdat de Voleindigde zo spreekt, zijn er deze tien gerechtvaardigde redenen om hem te prijzen.’

Aldus sprak de Verhevene. De monniken waren verrukt en verheugden zich over zijn woorden.

102

Pañcattaya-Sutta
De leerrede over de vijf en de drie visies

INLEIDING

Dit is, zoals de meeste sutta’s in deel 3, een zeer scholastisch Sutta, waarschijnlijk uit latere tijden, toen de Abhidhamma tot stand kwam. Het gaat over diverse speculaties over de aard van het zelf in het hiernamaals en over het begin der dingen. De Boeddha zegt dat hij aan al deze (metafysische) voorstellingen ontstegen is. Ook een misvatting over het nirvana komt aan de orde. Het Sutta vertoont een zekere overeenkomst met het Brahmajāla-Sutta van de Dīgha-Nikāya.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar richtte hij zich tot de monniken: ‘Monniken!’ – ‘Heer!’, antwoordden die monniken hem instemmend. De Verhevene sprak als volgt:

2. ‘Monniken, er zijn enkele asceten en brahmanen die over het hiernamaals filosoferen, die over het hiernamaals speculeren; ze doen allerlei beweringen over het hiernamaals.

(A) Sommigen beweren: “Het zelf wordt na de dood volmaakt gelukkig en is zich daarvan bewust.”

(B) Sommigen beweren: “Het zelf wordt na de dood volmaakt gelukkig en is zich daarvan niet bewust.”

(C). Sommigen beweren: “Het zelf wordt na de dood volmaakt gelukkig en is zich daarvan noch bewust noch niet bewust.”

(D) Of zij beschrijven de annihilatie, de vernietiging, het ophouden te bestaan van het bestaande wezen [na de dood].

(E) Sommigen beweren dat nirvana al in dit leven [mogelijk] is.

Zo beschrijven zij ofwel (a) een bestaand zelf dat na de dood volmaakt gelukkig is ofwel (b) de annihilatie, de vernietiging, het ophouden te bestaan van het wezen [na de dood] ofwel (c) nirvana al in dit leven. Zo kunnen deze [visies], die vijf in getal zijn, ook als drie in getal worden gezien en drie in getal zijnde kunnen ze ook als vijf in getal worden gezien. Dit is de samenvatting van de vijf of drie [visies].

3. (A) In dit verband, monniken, beschrijven die heren asceten en brahmanen die het zelf als bewust en volmaakt gelukkig [229] verklaren na de dood, een dergelijk zelf als:

in het bezit van een lichaam;¹²

of niet in het bezit van een lichaam;

of zowel in het bezit van een lichaam als niet in het bezit van een lichaam;

of noch in het bezit van een lichaam noch niet in het bezit van een lichaam;

of in het bezit van een uniform bewustzijn;¹³

of in het bezit van een onderscheiden bewustzijn;

of in het bezit van een beperkt bewustzijn;

of in het bezit van een onmetelijk bewustzijn.

Maar van degenen die verder dan dit gaan, beweren sommigen dat het bewustzijnskasiṇa¹⁴ onmetelijk en onverstoorbaar is.

4. De Voleindigde, monniken, begrijpt dat die heren asceten en brahmanen deze beschrijvingen van het zelf na de dood geven. [Hij weet:] “Het [bewustzijn] dat beschouwd wordt als het geheel zuivere, het hoogste, het subliemste, het onovertroffene onder die vormen van bewustzijn [230] – of het nu gaat om de vormen van bewustzijn met een lichaam of zonder een lichaam, uniform van aard of onderscheiden van aard – [dat is het bewustzijn:] ‘Er is niets’. Sommigen beweren dat deze sfeer van nietsheid onmetelijk en onverstoorbaar is.¹⁵ Deze is [echter] nog geconditioneerd¹⁶ en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

5. (B) In dit verband, monniken, beschrijven die heren asceten en brahmanen die het zelf als onbewust en volmaakt gelukkig verklaren na de dood, een dergelijk zelf als:

in het bezit van een lichaam;

of niet in het bezit van een lichaam;

of zowel in het bezit van een lichaam als niet in het bezit van een lichaam;

of noch in het bezit van een lichaam noch niet in het bezit van een lichaam.

6. In dit verband, monniken, kritiseren sommigen van hen de asceten en brahmanen die verklaren dat het zelf na de dood bewust is en volmaakt gelukkig. En waarom? “Bewust zijn is een ziekte, bewust zijn is een gezwel, bewust zijn is een doorn. Niet bewust zijn, dat is pas vredig, dat is pas verheven,” zeggen ze.

7. De Voleindigde, monniken, begrijpt dat die heren asceten en brahmanen deze¹⁷ beschrijvingen van het zelf na de dood geven. [Hij weet:] “Dat een of andere asceet of brahmaan als volgt zou spreken: ‘Ik zal los van het lichaam, los van gevoelens, los van cognitie, los van drijfveren het komen, het gaan, het wegvallen, het opkomen, de groei, de toename of de volle ontwikkeling van de gewaarwording¹⁸ verkondigen’ – die mogelijkheid bestaat niet. Dit is geconditioneerd en grof; maar er bestaat [231] een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

8. (C) In dit verband, monniken, beschrijven die heren asceten en brahmanen die het zelf als noch bewust noch onbewust en volmaakt gelukkig verklaren na de dood, een dergelijk zelf als:

in het bezit van een lichaam;

of niet in het bezit van een lichaam;

of zowel in het bezit van een lichaam als niet in het bezit van een lichaam;

of noch in het bezit van een lichaam noch niet in het bezit van een lichaam.

9. In dit verband, monniken, kritiseren sommigen van hen de asceten en brahmanen die verklaren dat het zelf na de dood bewust is en volmaakt gelukkig. En sommigen van hen kritiseren ook de heren asceten en brahmanen die verklaren dat het zelf na de dood onbewust is en volmaakt gelukkig. En waarom? “Bewust zijn is een ziekte, bewust zijn is een gezwel, bewust zijn is een doorn, niet bewust zijn is verwarring. Noch bewust noch onbewust zijn, dat is pas vredig, dat is pas verheven,” zeggen ze.

10. De Voleindigde, monniken, begrijpt dat die heren asceten en brahmanen deze¹⁹ beschrijvingen van het zelf na de dood geven. [Hij weet:] “Als sommige asceten en brahmanen verkondigen dat men deze sfeer²⁰ kan binnengaan alleen maar door de aandrijfkracht van wat gezien, gehoord, gedacht en bewust gemaakt kan worden, dan wordt dat een ramp genoemd voor het binnengaan van deze sfeer; [232] van die sfeer wordt verklaard dat zij niet bereikt kan worden door een meditatie waarin drijfveren aanwezig zijn. Er wordt [ook] van verklaard dat zij [wel] bereikt kan worden door een meditatie waarin nog een rest van drijfveren aanwezig is. Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

11. (D) In dit verband, monniken, kritiseren enige van de asceten en brahmanen die de annihilatie, de vernietiging, het ophouden te bestaan van het bestaande wezen [na de dood] verkondigen, de asceten en brahmanen die verkondigen dat het zelf na de dood bewust en volmaakt gelukkig is; enigen van hen kritiseren ook de heren asceten en brahmanen die verkondigen dat het zelf na de dood onbewust is en volmaakt gelukkig; enigen van hen kritiseren ook de heren asceten en brahmanen die verkondigen dat het zelf na de dood noch bewust noch onbewust is en volmaakt gelukkig. En waarom? Al deze heren asceten en brahmanen verkondigen luidkeels wat zij graag willen: “Zo zullen wij na de dood zijn! Zo zullen wij na de dood zijn!” Het is te vergelijken met een koopman die een handel aangaat en denkt: “Hierna zal ik dit hebben; hiermee zal ik dit verkrijgen.” Net zo, dunkt me, vergelijkbaar met een koopman, komen die heren asceten en brahmanen mij voor [als zij roepen]: “Zo zullen wij na de dood zijn! Zo zullen wij na de dood zijn!”

12. De Voleindigde, monniken, heeft dienaangaande dit inzicht: “Die heren asceten en brahmanen die de annihilatie, de vernietiging, het ophouden te bestaan van het bestaande wezen [na de dood] verkondigen – zij blijven uit vrees voor en uit walging over hun persoonlijkheid juist rond hun persoonlijkheid rondrennen, in cirkels lopen. Het is te vergelijken met een aangelijnde hond die vastgebonden is aan een stevige pilaar of paal [233] en die juist rond die pilaar of paal blijft rondrennen, in cirkels blijft lopen. Net zo blijven die heren asceten en brahmanen uit vrees voor en uit walging over hun persoonlijkheid juist rond hun persoonlijkheid rondrennen, in cirkels lopen. Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

13. Monniken, de asceten en brahmanen die over het hiernamaals filosoferen, die over het hiernamaals speculeren, die allerlei beweringen over het hiernamaals doen – zij allen verkondigen deze vijf²¹ categorieën [van meningen] of [liever gezegd] één daarvan.

14. Monniken, er zijn enkele asceten en brahmanen die over het begin der dingen filosoferen, die over het begin der dingen speculeren; ze doen allerlei beweringen over het begin der dingen.

(1) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn eeuwig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(2) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn niet eeuwig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(3) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn zowel eeuwig als niet eeuwig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(4) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn noch eeuwig noch niet eeuwig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(5) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn eindig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(6) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn oneindig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.

(7) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn zowel eindig als oneindig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(8) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn noch eindig noch oneindig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(9) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld hebben een identiek bewustzijn²² – dit alleen is waar, iets anders is onzin.” (10) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld hebben een onderscheiden bewustzijn – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(11) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld hebben een beperkt bewustzijn – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(12) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld hebben een onmetelijk bewustzijn – dit alleen is waar, iets anders is onzin.” (13) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn uitsluitend gelukkig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(14) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn uitsluitend ongelukkig – dit alleen [234] is waar, iets anders is onzin.”

(15) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn afwisselend gelukkig en ongelukkig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

(16) Sommigen beweren: “Het zelf en de wereld zijn noch gelukkig noch ongelukkig – dit alleen is waar, iets anders is onzin.”

15. (1) In dit verband, monniken, geldt: dat de asceten en brahmanen die zeggen dat het zelf en de wereld eeuwig zijn, behalve geloof, behalve sympathie, behalve mondelinge overlevering, behalve rationele overweging, behalve diep inzicht in een visie, een innerlijke kennis die zuiver en helder is zullen hebben – die mogelijkheid bestaat niet.²³ Daar zij geen zuivere en heldere innerlijke kennis hebben, wordt de slechts gedeeltelijke kennis waar die heren asceten en brahmanen in dit verband duidelijkheid over geven, toe-eigening bij hen genoemd.²⁴ Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen. Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

16. (2-16) In dit verband, monniken, geldt: dat de asceten en brahmanen die zeggen dat het zelf en de wereld niet eeuwig zijn, zowel eeuwig als niet-eeuwig zijn, noch eeuwig noch nieteeuwig zijn, eindig zijn, oneindig zijn, zowel eindig als oneindig zijn, noch eindig noch oneindig zijn, een identiek bewustzijn hebben, een onderscheiden bewustzijn hebben, een beperkt bewustzijn hebben, een onmetelijk bewustzijn hebben, uitsluitend gelukkig zijn, uitsluitend ongelukkig zijn, afwisselend gelukkig en ongelukkig zijn, noch gelukkig noch ongelukkig zijn, behalve geloof, behalve sympathie, behalve mondelinge overlevering, behalve rationele overweging, behalve diep inzicht in een visie, een innerlijke kennis die zuiver en helder is zullen hebben – die [235] mogelijkheid bestaat niet. Daar zij geen zuivere en heldere innerlijke kennis hebben, wordt de slechts gedeeltelijke kennis waar die heren asceten en brahmanen in dit verband duidelijkheid over geven, toe-eigening bij hen genoemd. Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen. Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

17. (E) In dit verband, monniken, gaat een of andere asceet of brahmaan, na het opgeven van meningen over het begin der dingen, na het opgeven van meningen over het hiernamaals, na zich volledig losgemaakt te hebben uit de macht van de banden der geneugten, de vreugde der afzondering²⁵ binnen en verblijft erin. Hij denkt: “Dit is vredig, dit is verheven, namelijk dat ik de vreugde der afzondering binnengegaan ben en erin verblijf.” Dan houdt die vreugde der afzondering bij hem op; na het ophouden van de vreugde der afzondering rijst terneergeslagenheid op; na het ophouden van terneergeslagenheid rijst de vreugde der afzondering weer op. Net zoals de gloed [van de zon] dat wat de schaduw verlaat overgiet en de schaduw dat wat de gloed [van de zon] verlaat overdekt, evenzo, monniken, rijst na het ophouden van de vreugde der afzondering terneergeslagenheid op en rijst na het ophouden van terneergeslagenheid de vreugde der afzondering weer op.

18. De Voleindigde begrijpt dat die asceet of brahmaan deze ervaringen heeft. [Hij weet:] “Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

19. In dit verband, monniken, gaat een of andere asceet of brahmaan, na het opgeven van meningen over het begin der dingen, na het opgeven van meningen over het hiernamaals, na zich volledig losgemaakt te hebben uit de macht van de banden der geneugten en na de vreugde der afzondering overstegen te hebben, een niet-zinnelijk geluk²⁶ binnen en verblijft erin. Hij denkt: “Dit is vredig, dit is verheven, namelijk dat ik een niet-zinnelijk geluk binnengegaan ben en erin verblijf.” Dan houdt dat niet-zinnelijke geluk bij hem op; na het ophouden van het niet-zinnelijke geluk rijst de vreugde der afzondering op; na het ophouden van de vreugde der afzondering rijst er weer een niet-zinnelijk [236] geluk op. Net zoals de gloed [van de zon] dat wat de schaduw verlaat overgiet en de schaduw dat wat de gloed [van de zon] verlaat overdekt, evenzo, monniken, rijst na het ophouden van een niet-zinnelijk geluk de vreugde der afzondering op en rijst er na het ophouden van de vreugde der afzondering weer een niet-zinnelijk geluk op.

20. De Voleindigde begrijpt dat die asceet of brahmaan deze ervaringen heeft. [Hij weet:] “Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

21. In dit verband, monniken, gaat een of andere asceet of brahmaan, na het opgeven van meningen over het begin der dingen, na het opgeven van meningen over het hiernamaals, na zich volledig losgemaakt te hebben uit de macht van de banden der geneugten, na de vreugde der afzondering overstegen te hebben en na het niet-zinnelijke geluk overstegen te hebben, een neutraal gevoel binnen en verblijft erin. Hij denkt: “Dit is vredig, dit is verheven, namelijk dat ik een neutraal gevoel binnengegaan ben en erin verblijf.” Dan houdt dat neutrale gevoel bij hem op; na het ophouden van het neutrale gevoel rijst er een niet-zinnelijk geluk op; na het ophouden van het niet-zinnelijke geluk rijst er weer een neutraal gevoel op. Net zoals de gloed [van de zon] dat wat de schaduw verlaat overgiet en de schaduw dat wat de gloed [van de zon] verlaat overdekt, evenzo, monniken, rijst er na het ophouden van een neutraal gevoel een niet-zinnelijk geluk op en rijst er na het ophouden van een niet-zinnelijk geluk weer een neutraal gevoel op.

22. De Voleindigde begrijpt dat die asceet of brahmaan deze ervaringen heeft. [237] [Hij weet:] “Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

23. In dit verband, monniken, ziet een of andere asceet of brahmaan, na het opgeven van meningen over het begin der dingen, na het opgeven van meningen over het hiernamaals, na zich volledig losgemaakt te hebben uit de macht van de banden der geneugten, na de vreugde der afzondering overstegen te hebben, na het niet-zinnelijke geluk overstegen te hebben en na het overstijgen van neutraal gevoel: “Ik ben vredig, ik heb nirvana bereikt, ik eigen mij niets meer toe.”

24. De Voleindigde begrijpt dat die asceet of brahmaan deze ervaringen heeft. [Hij weet:] “Zeker geeft deze eerwaarde uitdrukking aan een heel passende weg naar het nirvana. Toch eigent deze goede asceet of brahmaan zich nog [dingen] toe, daar hij zich een mening over het begin der dingen eigen maakt, daar hij zich een mening over het hiernamaals eigen maakt, daar hij een binding aangaat met geneugten, daar hij opgaat in de vreugde der afzondering, daar hij zich een niet-zinnelijk geluk eigen maakt, daar hij zich een neutraal gevoel eigen maakt. Dat deze eerwaarde ziet: ‘Ik ben vredig is, ik heb het nirvana be reikt, ik eigen mij niets meer toe,’ ook dat wordt beschouwd als een vorm van toe-eigenen. Dit is nog geconditioneerd en grof; maar er bestaat een ophouden van conditioneringen.” Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde de ontsnapping daaraan en is hij eraan ontstegen.

25. Monniken, tot deze onovertroffen, voortreffelijke staat van vrede is de Voleindigde ontwaakt, namelijk de bevrijding door zich niets meer toe te eigenen, waarbij hij in overeenstemming met de werkelijkheid het opkomen en het verdwijnen, de zoetheid en de bitterheid van de zes gebieden van zintuiglijke indrukken en [de mogelijkheid tot] het ontsnappen eraan ziet.²⁷ Tot deze onovertroffen, voortreffelijke staat van vrede [238] is de Voleindigde ontwaakt.’

Aldus sprak de Verhevene. De monniken waren verrukt en verheugden zich over zijn woorden.

103

Kinti-Sutta
Hoe dan denken jullie over mij?

INLEIDING

De Boeddha vraagt zijn monniken hoe ze over hem denken. De monniken antwoorden dat hij hun de Dhamma onderricht omdat hij bedacht is op hun heil. De Boeddha zegt daarop dat zij daarom eendrachtig moeten oefenen in zijn Leer. Hij somt daarbij de hoofdpunten van deze Leer op in de vorm van de 37 ‘factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (bodhipakkhiyā dhammā). Hij wijst er vervolgens op dat er, terwijl zij zich oefenen in de Leer, conflicten kunnen ontstaan en sommige monniken in de fout kunnen gaan, en hij reikt methodes aan om deze conflicten op te lossen en deze fouten te corrigeren.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Kusināra in het Bos der Offergaven.²⁸ Daar richtte hij zich tot de monniken: ‘Monniken!’ – ‘Heer!’, antwoordden die monniken hem instemmend. De Verhevene sprak de volgende woorden:

2. ‘Hoe dan denken jullie over mij, monniken? [Denken jullie:] “De asceet Gotama onderricht de Dhamma omwille van gewaden of omwille van voedsel in de bedelnap of omwille van een onderkomen of omwille van wedergeboorte in dit of dat bestaan”?’²⁹

‘Nee, Heer, zo denken wij niet over u.’

‘Als jullie dan niet zo over mij denken, monniken, hoe denken jullie dan wel over mij?’

‘Heer, wij denken zo over u: “De Verhevene is mededogend en bedacht op ons heil; uit mededogen onderricht hij de Dhamma.”’

3. ‘Omdat jullie zo over mij denken, monniken, moeten jullie je allemaal eendrachtig, in harmonie en zonder te twisten oefenen in de dingen die ik vanuit direct inzicht aan jullie geleerd heb, te weten: de vier vormen van het cultiveren van de aandacht,³⁰ de vier vormen van juiste inspanning,³¹ de vier grondslagen van magische kracht,³² de vijf geestelijke vermogens,³³ de vijf krachten,³⁴ de zeven [239] factoren van het ontwaken³⁵ en het edele achtvoudige pad.

4. Terwijl jullie je zo oefenen, zouden er twee monniken kunnen zijn die een verschillende opvatting over de Abhidhamma³⁶ hebben.

5. Indien jullie hierbij zo zouden denken: “Deze eerwaarden verschillen van mening over de betekenis en over de formulering,” dan moeten jullie naar de monnik die jullie het meest inschikkelijk vinden, toegaan en tegen hem zeggen: “De eerwaarden verschillen van mening over de betekenis en over de formulering; jullie moeten weten waardoor jullie van mening verschillen; jullie moeten niet in een twistgesprek vervallen.” Dan moeten jullie naar degene toegaan die jullie het meest inschikkelijk vinden van de monniken die tot de andere partij behoren en hetzelfde tegen hem zeggen. Aldus moet wat verkeerd begrepen is als verkeerd begrepen onderkend worden en daarna moet uitgesproken worden wat de Leer inhoudt en wat de Discipline inhoudt.

6. Indien jullie hierbij zo zouden denken: “Deze eerwaarden verschillen van mening over de betekenis, maar zijn het eens over de formulering,” dan moeten jullie naar de monnik die jullie het meest inschikkelijk vinden, toegaan en tegen hem zeggen: “De eerwaarden verschillen van mening over de betekenis, maar zijn het eens over de formulering; jullie moeten weten waardoor jullie van mening verschillen over de betekenis en het eens zijn over de formulering; jullie moeten niet in een twistgesprek vervallen.” Dan moeten jullie naar degene toegaan die jullie het meest inschikkelijk vinden van de monniken die tot de andere partij behoren en hetzelfde tegen hem zeggen. [240] Aldus moet wat verkeerd begrepen is als verkeerd begrepen onderkend worden en wat goed begrepen is als goed begrepen onderkend worden; daarna moet uitgesproken worden wat de Leer inhoudt en wat de Discipline inhoudt.

7. Indien jullie hierbij zo zouden denken: “Deze eerwaarden zijn het eens over de betekenis, maar verschillen van mening over de formulering,” dan moeten jullie naar de monnik die jullie het meest inschikkelijk vinden, toegaan en tegen hem zeggen: “De eerwaarden zijn het eens over de betekenis, maar verschillen van mening over de formulering; jullie moeten weten waardoor jullie het eens zijn over de betekenis en van mening verschillen over de formulering; maar de formulering is van ondergeschikt belang; jullie moeten niet in een twistgesprek vervallen over dingen van ondergeschikt belang.” Dan moeten jullie naar degene toegaan die jullie het meest inschikkelijk vinden van de monniken die tot de andere partij behoren en hetzelfde tegen hem zeggen. Aldus moet wat goed begrepen is als goed begrepen onderkend worden en wat verkeerd begrepen is als verkeerd begrepen onderkend worden; daarna moet uitgesproken worden wat de Leer inhoudt en wat de Discipline inhoudt.

8. Indien jullie hierbij zo zouden denken: “Deze eerwaarden zijn het eens over de betekenis en zijn het eens over de formulering,” dan moeten jullie naar de monnik die jullie het meest inschikkelijk vinden, toegaan en tegen hem zeggen: “De eerwaarden zijn het eens over de betekenis en zijn het eens over de formulering; jullie moeten weten waardoor jullie het eens zijn; jullie moeten niet in een twistgesprek vervallen.” Dan moeten jullie naar degene toegaan die jullie het meest inschikkelijk vinden van de monniken die tot de andere partij behoren en hetzelfde tegen hem zeggen. [241] Aldus moet wat goed begrepen is als goed begrepen onderkend worden en daarna moet uitgesproken worden wat de Leer inhoudt en wat de Discipline inhoudt.

9. En terwijl jullie je eendrachtig, in harmonie en zonder te twisten oefenen, zou een of andere monnik een fout, een overtreding kunnen begaan.

10. Daarbij moet men zich niet haasten hem te berispen; men moet die persoon onderzoeken en vaststellen: “Ik zal het niet moeilijk krijgen noch zal de andere persoon gekwetst worden; want de andere persoon is niet bozig, is niet kwaadwillig, is niet dom, geeft zich makkelijk gewonnen en ik kan hem van het onheilzame afwenden en vestigen in het heilzame.” – Als dit het geval is, dan is het passend om [tot hem] te spreken.

11. Ook als men dit zou vaststellen: “Ik zal het niet moeilijk krijgen, maar de andere persoon zal gekwetst worden; want de andere persoon is bozig, is kwaadwillig, dom, [maar] geeft zich makkelijk gewonnen en ik kan hem van het onheilzame afwenden en vestigen in het heilzame. De gekwetstheid van die man zal dus van gering belang zijn. Het is belangrijker dat ik in staat ben deze man van het onheilzame af te wenden en in het heilzame te vestigen” – als dit het geval is, dan is het passend om [tot hem] te spreken.

12. Ook als men dit zou vaststellen: “ Ik zal het moeilijk krijgen, maar de andere persoon zal niet gekwetst worden; want de andere persoon is niet bozig, niet kwaadwillig, niet dom, geeft zich echter moeilijk gewonnen, maar ik kan hem van het onheilzame afwenden en vestigen in het heilzame. Mijn moeilijkheden zullen dus van gering belang zijn. Het is belangrijker dat ik in staat ben deze man van het onheilzame af te wenden en in het heilzame te vestigen” – als dit het geval is, dan is het passend om [tot hem] te spreken.

13. Ook als men dit zou vaststellen: “Ik zal het moeilijk krijgen en de andere persoon zal gekwetst worden; want de andere [242] persoon is bozig, kwaadwillig, dom en geeft zich moeilijk gewonnen, maar ik kan hem van het onheilzame afwenden en vestigen in het heilzame. Mijn moeilijkheden en zijn gekwetstheid zullen dus van gering belang zijn. Het is belangrijker dat ik in staat ben deze man van het onheilzame af te wenden en in het heilzame te vestigen” – als dit het geval is, dan is het passend om [tot hem] te spreken.

14. Maar als men zou vaststellen: “Ik zal het moeilijk krijgen en de andere persoon zal gekwetst worden; want de andere persoon is bozig, kwaadwillig, dom, geeft zich moeilijk gewonnen en ik kan hem niet van het onheilzame afwenden en vestigen in het heilzame” – dan moet men over gelijkmoedigheid tegenover zo’n persoon niet te min denken.

15. En terwijl jullie je eendrachtig, in harmonie en zonder te twisten oefenen, kan er tussen jullie [plotseling] een verhitte discussie ontstaan, waarbij men probeert elkaar zijn visie op te leggen, waarbij men elkaar kwetst, waarbij bitterheid en chagrijn ontstaan. Dan moet men naar een monnik van de ene partij, die jullie het meest inschikkelijk vinden, toegaan en dit tegen hem zeggen: “Vriend, terwijl wij ons eendrachtig, in harmonie en zonder te twisten oefenden, is er tussen ons [plotseling] een verhitte discussie ontstaan, waarbij men probeert elkaar zijn visie op te leggen, waarbij men elkaar kwetst, waarbij bitterheid en chagrijn ontstaan zijn. Als de Asceet³⁷ dat wist, zou hij het dan afkeuren?” Als hij op de juiste wijze zou antwoorden, dan zou die monnik dit bevestigen.

“Maar, vriend, kan men zonder deze strijd op te geven het nirvana realiseren?” Als hij op de juiste wijze zou antwoorden, dan zou die monnik dit ontkennen.

16. Dan moet men naar een monnik van de andere partij, die jullie het meest inschikkelijk vinden, toegaan en hetzelfde tegen hem zeggen. Als hij op de juiste wijze zou antwoorden, dan zou die monnik hetzelfde antwoorden als de vorige monnik. [243]

17. Anderen zouden die monnik³⁸ dit kunnen vragen: “Zijn die monniken door de eerwaarde van het onheilzame afgewend en in het heilzame gevestigd?” Dan zou hij, als hij op de juiste wijze zou antwoorden, dit antwoorden: “Welnu, vrienden, ik ben naar de Verhevene toegegaan. Toen heeft de Verhevene mij de Dhamma onderricht. Na de Dhamma gehoord te hebben sprak ik tot die monniken. Nadat die monniken de Dhamma gehoord hadden, wendden zij zich af van het onheilzame en vestigden zij zich in het heilzame.” Door zo te antwoorden steekt een monnik zichzelf niet in de lucht en kleineert hij een ander niet. Hij geeft een antwoord in overeenstemming met de Dhamma en geen van zijn medebroeders gaat bij het weergeven van zijn woorden in de fout.’

Aldus sprak de Verhevene. De monikken waren verrukt en verheugden zich over zijn woorden.

104

Sāmagāma-Sutta
De leerrede in Sāmagāma

INLEIDING

Na de dood van hun leider Mahāvīra waren er onder de jains hevige twisten ontstaan over diens leer. De novice Cunda gaat naar de eerwaarde Ānanda toe en vertelt hem hierover. Ze besluiten samen naar de Boeddha te gaan en hem op de hoogte te stellen. Ze vragen hem hoe voorkomen kan worden dat dergelijke taferelen zich zullen afspelen na zijn dood. De Boeddha zegt dat zijn Leer op alle punten duidelijk is. Hij geeft toe dat zich onenigheden in de Saṅgha zouden kunnen voordoen over de wijze van levensonderhoud en de orderegels, maar stelt dat dat van weinig belang is. Hij zet dan wel zes bronnen van woordenstrijd uiteen en geeft aan hoe ze uit te schakelen. Verder somt hij vier soorten rechtskwesties op die in de Saṅgha kunnen ontstaan en geeft hij zeven manieren om deze conflicten te beslechten. Ten slotte volgt een positieve benadering en geeft hij zes manieren om in eendracht en harmonie te leven.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in het land der Sakya’s, in Sāmagāma.

2. In die tijd was het kortgeleden dat Nigaṇṭha Nātaputta in Pāvā gestorven was. Na zijn dood waren de nigaṇṭha’s in twee partijen gesplitst, die voortdurend met elkaar twistten, in strijd verwikkeld waren, ruzieden en elkaar venijnige woor den toeslingerden: ‘Jij begrijpt deze leer-en-discipline niet, ik wel. Hoe zou jij deze leer-en-discipline kunnen begrijpen? Jij bent op de verkeerde weg, ik ben op de goede weg! Wat ik zeg is zinnig, jij spreekt nonsens! Wat eerst gezegd moet worden, zei je het laatst; [244] wat het laatst gezegd moet worden, zei je het eerst! Je zet de dingen op zijn kop! Wat je zegt, is weerlegd, je bent verslagen! Wat heb je hierop te zeggen? Praat je hier maar eens uit, als je kunt!’ De nigaṇṭha’s, Nātaputta’s leerlingen, stonden elkaar als het ware naar het leven. Zelfs de in het wit geklede lekenleerlingen van Nātaputta hadden er genoeg van, waren ontstemd, waren geërgerd over de nigaṇṭha’s, Nātaputta’s leerlingen, zoals dat gaat bij een leer-en-discipline die slecht onderwezen is, slecht verkondigd is, niet tot bevrijding leidt, niet tot kalmering leidt, niet verkondigd is door een volkomen ontwaakte en die, wanneer hun leider heengegaan is, geen toeverlaat meer biedt.

3. Toen dan ging de novice Cunda, die de regentijd in Pāvā had doorgebracht, naar Sāmagāma toe, naar de eerwaarde Ānanda. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich terzijde neer. Terzijde gezeten vertelde hij Ānanda wat er in Pāvā gaande was.

Na die woorden zei de eerwaarde Ānanda het volgende tot de novice Cunda: ‘Vriend Cunda, dit nieuws is een reden om de Verhevene op te zoeken. Kom, laten we naar hem toegaan en laten we hem over deze zaak informeren.’

‘Goed, Heer,’ gaf de novice Cunda aan de eerwaarde Ānanda ten antwoord.

4. Toen dan gingen de eerwaarde Ānanda en de novice Cunda naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groetten zij hem eerbiedig en zetten zich terzijde neer. Terzijde gezeten [245] vertelde de eerwaarde Ānanda de Verhevene wat hij van Cunda gehoord had. En hij voegde eraantoe: ‘Daarbij dacht ik, Heer: “Laat er na het heengaan van de Verhevene geen woordenstrijd ontstaan in de Saṅgha; zo’n woordenstrijd zou tot onheil, tot ongeluk, tot schade voor vele mensen leiden, tot onheil en tot lijden van goden en mensen.”’

5. ‘Wat denk je, Ānanda? De dingen die ik vanuit direct inzicht aan jullie geleerd heb, te weten de vier vormen van het cultiveren van de aandacht, de vier vormen van juiste inspanning, de vier grondslagen van magische kracht, de vijf geestelijke vermogens, de vijf krachten, de zeven factoren van het ontwaken en het edele achtvoudige pad³⁹ – zie jij ook maar twee monniken die over deze dingen een verschil van mening hebben?’

‘Nee, Heer, maar er zijn mensen die doen alsof ze de Verhevene eerbiedigen. Zij zouden na het heengaan van de Verhevene in de Saṅgha een woordenstrijd kunnen veroorzaken over de wijze van levensonderhoud en over de orderegels. Die woordenstrijd zou tot onheil, tot ongeluk, tot schade voor vele mensen leiden, tot onheil en tot lijden van goden en mensen.’

‘Zo’n woordenstrijd over de wijze van levensonderhoud en over de orderegels, Ānanda, zou van geringe betekenis zijn. Maar als er een woordenstrijd in de Saṅgha zou ontstaan over het pad of over de weg⁴⁰, dan zou die woordenstrijd tot onheil, tot ongeluk, tot schade voor vele mensen leiden, tot onheil en tot lijden van goden en mensen.

6. Ānanda, er zijn zes bronnen van woordenstrijd. Welke zes? Stel, Ānanda, dat een monnik bozig is, kwaadwillig; dan heeft hij geen eerbied en respect voor de Leraar, voor de Dhamma en voor de Saṅgha en hij vervult de training niet. Zo’n monnik [246] veroorzaakt woordenstrijd in de Saṅgha. Omdat een woordenstrijd leidt tot onheil, tot ongeluk, tot schade voor vele mensen, tot onheil en tot lijden van goden en mensen, moeten jullie, als jullie de bron van zo’n woordenstrijd in jezelf of bij anderen bespeuren, je inspannen om precies de kwade bron van die woordenstrijd te verwijderen. Als jullie de bron van zo’n woordenstrijd niet in jezelf of bij anderen bespeuren, dan moeten jullie zo praktiseren dat die kwade bron van woordenstrijd in de toekomst geen kans krijgt. Zo wordt deze kwade bron van woordenstrijd verwijderd, zo krijgt deze kwade bron van woordenstrijd in de toekomst geen kans.