[ DE PALI CANON – DEEL 5 ]

DE VERZAMELING VAN THEMATISCH
GEORDENDE LEERREDES

Saṃyutta-Nikāya

De verzameling van thematisch
geordende leerredes

DEEL I

HET DEEL DER VERZEN

(Sagātha-Vagga)

Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De integrale Nederlandse vertaling van de Saṃyutta-Nikāya
bestaat uit vijf delen:

Deel 1: Het Deel der verzen (Sagātha-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 5 ]

*

Deel 2: Het Deel der schakels (Nidāna-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 6 ]

*

Deel 3: Het Deel der geledingen (Khandha-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 7 ]

*

Deel 4: Het Deel der zes zintuiggebieden (Saḷāyatana-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 8 ]

*

Deel 5: Het grote Deel (Mahā-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 9 ]

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Samyutta-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij legaten en bijdragen van onze vaste donateurs, in het bijzonder die van Rien Peekstok (1942-2020).

© 2021 Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 9216 609 8 / NUR 739

Inhoud

ALGEMENE INLEIDING

1. Plaatsbepaling

2. De indeling van de SN

3. De positie van de SN ten aanzien van de andere nikāya’s

4. Samenhang met andere delen van de Canon

5. Structurele kenmerken van de SN

6. Tekstgeschiedenis van de SN

A. Edities van de SN zelf

B. Edities van het oude commentaar van Buddhaghosa

7. De uitspraak van het Pali

8. Afkortingen

9. Gebruikte literatuur

DE VERZAMELING VAN THEMATISCH GEORDENDE LEERREDES

I. HET DEEL DER VERZEN

(Sagātha-Vagga)

Inleiding

1. Devatā-Saṃyutta: Het boek der godheden

Inleiding        &        Vertaling

2. Devaputta-Saṃyutta: Het boek der godenzonen

Inleiding        &        Vertaling

3. Kosala-Saṃyutta: Het boek van de koning van Kosala

Inleiding        &        Vertaling

4. Māra-Saṃyutta: Het boek van Māra

Inleiding        &        Vertaling

5. Bhikkhunī–Saṃyutta: Het boek der nonnen

Inleiding        &        Vertaling

6. Brahma-Saṃyutta: Het boek der Brahma’s

Inleiding        &        Vertaling

7. Brāhmaṇa-Saṃyutta: Het boek der brahmanen

Inleiding        &        Vertaling

8. Vaṅgīsathera-Saṃyutta: Het boek van de thera Vaṅgīsa

Inleiding        &        Vertaling

9. Vana-Saṃyutta: Het boek van de bossen

Inleiding        &        Vertaling

10. Yakkha-Saṃyutta: Het boek der yakkha’s

Inleiding        &        Vertaling

11. Sakka-Saṃyutta: Het boek van Sakka

Inleiding        &        Vertaling

Noten

Registers

. Begrippen                . Namen                . Gelijkenissen

Algemene inleiding

1. PLAATSBEPALING

Dit boek bevat een vertaling van het eerste van de vijf Delen (Vagga’s) waaruit de Saṃyutta-Nikāya (SN) bestaat: De verzameling van thematisch geordende leerredes van de Boeddha. De SN is in de traditionele telling de derde verzameling (nikāya) in de Sutta-Piṭaka (De mand van de leerredes van de Boeddha), behorend tot de Pali-Canon. De eerste verzameling is de Dīgha-Nikāya (De verzameling van lange leerredes), de tweede de Majjhima-Nikāya (De verzameling van middellange leerredes). Na de SN volgen de Aṅguttara-Nikāya (De verzameling van numeriek geordende leerredes) en de Khuddaka-Nikāya (De verzameling van korte teksten). Naast de Sutta-Piṭaka kent de Pali-Canon nog twee Piṭaka’s: de Vinaya, waarin de orderegels uitvoerig behandeld worden, en de Abhidhamma, een verzameling traktaten van psychologische en filosofische aard. Het geheel van de drie Piṭaka’s wordt in het Pali de Tipiṭaka genoemd, in het Sanskriet de Tripiṭaka, de ‘Drie manden’. De teksten werden vroeger in drie manden bewaard. Vandaar de naam.

Na de dood van de Boeddha zijn er in de eerste eeuwen 18 sekten ontstaan die ieder hun eigen Canon hadden. Daarvan rest ons nu nog slechts één volledige Canon in het Pali naast brokstukken van andere Canons in het Sanskriet. De Canon van de sekte der sarvāstivādins is in Chinese vertaling (uit het Sanskriet) grotendeels bewaard gebleven.

De Pali-Canon wordt wel de Canon van de theravādins genoemd – de enige sekte van de oude scholen die er in de begintijd van het boeddhisme bestaan hebben, die nu nog in volle bloei aanwezig is op Sri Lanka, in Birma, Thailand, Laos, Cambodja, Vietnam, India, Indonesië en in de westerse wereld. Er gaan echter stemmen op om de Pali-Canon te beschouwen als in de kern presektarisch. Immers, de grote schisma’s hadden zich nog niet voorgedaan in de periode waarin de Pali-Canon voor de eerste keer vastgelegd werd.¹ De theravādins hebben ongetwijfeld veel bijgedragen aan de vorm waarin de Canon ons heden ten dage ter beschikking staat (redactie, indeling, commentaar etc.), maar het erin vervatte woord van de Boeddha moet beschouwd worden als de basis voor al het onderricht in de Dhamma, ook van de stromingen van het mahāyāna, van het vajrayāna en zelfs van zen. Zonder de Pali-Canon zijn alle vormen van boeddhisme ondenkbaar. Hij is daarom het kostbare bezit van alle boeddhisten, evenals de Bijbel dat is van alle christenen.

De SN is vooral een belangrijke tekst, omdat doctrinaire categorieën of themata gebruikt worden voor het classificeren van de leerredes van de Boeddha. Vandaar dat wij als vertaling van ‘Saṃyutta-Nikāya’ gekozen hebben voor ‘De verzameling van thematisch geordende leerredes’. Het woord saṃyutta bestaat uit het voorvoegsel saṃ ‘samen’ (dat semantisch dezelfde functie heeft als het Latijnse voorzetsel cum ‘met’, maar daar niet etymologisch verwant mee is² en yutta ‘verbonden’, Sanskriet yukta, dat etymologisch verwant is met ons woord ‘juk’. Saṃyutta kan in het Engels vertaald worden met ‘conjoint, connected’. De leerredes (sutta’s) zijn dus steeds verbonden met elkaar, onder één juk gebracht, namelijk onder dat van een bepaald onderwerp of thema.

2. DE INDELING VAN DE SN

De indeling van de SN lijkt op het eerste gezicht ingewikkeld, maar is toch in de grond simpel. De SN bestaat uit vijf Vagga’s ofwel ‘Delen’. Het woord vagga betekent eigenlijk ‘groep, gezelschap’, maar ook ‘sectie [van een canonisch boek]’; wij vertalen de term hier met ‘Deel’. Deze vijf Delen bevatten samen 56 saṃyutta’s of themata, die wij in dit verband als ‘boeken’ omschreven hebben. De langere saṃyutta’s worden op hun beurt weer onderverdeeld in ‘hoofdstukken’, die in de SN, helaas, ook vagga’s worden genoemd. Ter onderscheiding schrijven wij in dit geval vagga met een kleine letter. Deze ‘hoofdstukken’ bestaan in principe uit tien sutta’s (leerredes), maar de spreiding is nogal groot: het zijn er soms vijf, maar dit getal kan oplopen tot zestig.

Samenvattend kunnen we dus stellen dat de SN vijf ‘Delen’ (Vagga’s) heeft, die samen 56 ‘boeken’ (saṃyutta’s) bevatten. De meeste saṃyutta’s worden onderverdeeld in ‘hoofdstukken’ (vagga’s) die elk uit een aantal ‘leerredes’ (sutta’s) bestaan.

Soms wordt ook de wetenschappelijk meest gebruikte methode van verwijzing gebruikt, namelijk naar deel en bladzijde van de editie van de Pali Text Society. Zo betekent bijvoorbeeld I 212: deel I bladzijde 212 van de Pali-tekst. In onze vertaling hebben wij steeds naar de bladzijden van de Pali-editie verwezen met getallen tussen rechte haken.

De twee grootste boeken, het Khandha-Saṃyutta (in Deel III) en het Saḷāyatana-Saṃyutta (in Deel IV), zijn zo volumineus dat ze nog een groepering van vagga’s behoeven om de organisatie overzichtelijker te maken, namelijk in paññāsaka’s, ‘sets van vijftig sutta’s’. Dit getal moet men niet al te letterlijk nemen; soms gaat het om iets meer dan vijftig sutta’s, maar de vierde ‘set van vijftig’ van het Saḷāyatana-Saṃyutta bevat maar liefst 93 sutta’s! De meeste sutta’s zijn in dit geval echter extreem kort.

De titels van de hoofdstukken (vagga’s) hebben weinig of geen betekenis. Vaak ontlenen de hoofdstukken hun naam aan een sutta in het hoofdstuk, soms het eerste, soms aan een langer of belangrijker sutta dat verderop voorkomt.

De groepering van sutta’s in hoofdstukken is tamelijk willekeurig, hoewel zo nu en dan verscheidene, elkaar opvolgende sutta’s een gemeenschappelijk onderwerp hebben of een bepaald patroon tentoonstellen.

De SN is een uiterst omvangrijk werk. Buddhaghosa, de beroemde commentator op de Pali-Canon uit de vijfde eeuw n.Chr., vermeldt dat de SN 7762 sutta’s bevat. Maar de tekst die ons ter beschikking staat, bevat ‘slechts’ 2904 sutta’s. In eerste instantie zou men dan vermoeden dat rond 63% van de oorspronkelijke SN verloren moet zijn gegaan, maar Bhikkhu Bodhi (2000, p. 23vv.) heeft erop gewezen dat er in de Saratthappakāsinī, het commentaar van Buddhaghosa op de SN, geen commentaar voorkomt op sutta’s die ontbreken in de SN zoals wij die nu kennen. Het verschil tussen het getal van Buddhaghosa en het huidige getal is waarschijnlijk te wijten aan een andere telling van sutta’s die maar in een enkel woord van elkaar verschillen, vooral in deel V. Toch blijft het moeilijk te begrijpen hoe het verschil zo groot uitgevallen is.

De vijf Delen (Vagga’s) van de SN zijn gecomponeerd op grond van verschillende principes. Het eerste Deel, waarvan de vertaling hier voor u ligt, is uniek, omdat het samengesteld is op grond van een literair genre. Zoals de titel aangeeft – Sagātha-Vagga ‘Deel met verzen’ – bevatten de sutta’s in dit deel alle gāthā’s of verzen. In de andere Delen komen ook verzen voor, maar in aanzienlijk mindere mate. Het proza dat in Deel I voorkomt, dient vrijwel uitsluitend als omlijsting van de verzen. In het eerste saṃyutta verdwijnt zelfs soms deze omlijsting, zodat het sutta gereduceerd wordt tot een dialoog in versvorm tussen twee personen, vermoedelijk tussen de Boeddha en een ondervrager.

De overige vier Delen bevatten talloze sutta’s waarin de belangrijkste doctrinaire themata van de Leer van de Boeddha uiteengezet worden. Deel II begint met het bekende leerstuk over het ‘ontstaan in afhankelijkheid’ (paṭiccasamuppāda). Deel III opent met een verhandeling over de ‘vijf geledingen van de persoonlijkheid’ (pañcakkhandha). Deel IV heeft als belangrijkste thema de ‘zes zintuiggebieden’ (saḷāyatana), die volgens de Boeddha ‘het Al’³ vormen, namelijk het oog en de zichtbare vormen, het oor en de geluiden etc. Ieder van deze Delen is genoemd naar het saṃyutta waarmee het Deel opent en bevat ook tenminste nog één saṃyutta met een andere belangrijke doctrine. De andere saṃyutta’s zijn veel kleiner en ook thematisch van minder belang. Deel V bevat uitsluitend thema’s van groot gewicht. Het gaat hier om de verschillende onderdelen van het pad van de Boeddha tot bevrijding, zoals die in later tijden zijn gesystematiseerd in de ‘37 factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā). Hier komen thema’s aan de orde als de ‘vier vormen van cultivering van de aandacht’ en de ‘zeven factoren van het ontwaken’, met als afsluiting het onderwerp dat door velen wordt gezien als het centrale thema van de Leer: het edele achtvoudige pad. Men vermoedt dat het vanwege deze belangrijke onderwerpen het Mahā-Vagga ‘Het grote Deel’ wordt genoemd. Het is ook, in de vertaling van Bhikkhu Bodhi⁴, het omvangrijkste Deel. Blijkens de Chinese vertaling moet het overigens in het Sanskriet Mārgavarga geheten hebben, ‘het Deel van de weg’.

Bhikkhu Bodhi (2000, p. 27) ziet op originele, enigszins speculatieve wijze een correspondentie tussen de Delen II tot en met V en het patroon van de vier edele waarheden. Deel II, de Nidāna-Vagga, legt volgens hem het causale ontstaan van het lijden bloot en is daarmee een uitwerking van de tweede edele waarheid.

De Delen III en IV (Khandha-Vagga en Saḷāyatana-Vagga) brengen het feit van het lijden naar voren en zijn dus een toelichting op de eerste edele waarheid. Deze waarheid bestrijkt immers alle elementen van het bestaan dat in zijn geheel gevormd wordt door de vijf geledingen van de persoonlijkheid (pañcakkhandha) en de zes interne en de zes externe zintuiggebieden (saḷāyatana). Meer bestaat er niet. Die samen omvatten onze gehele belevingswereld.

Het Asaṅkhata-Saṃyutta, aan het eind van de Saḷāyatana-Vagga, behandelt het ‘niet geconditioneerde’ (asaṅkhata), een term die gereserveerd is voor het nirvana, het ophouden van het lijden. Dit is het onderwerp van de derde edele waarheid.

Tenslotte behandelt Deel V, de Mahāvagga, zoals reeds opgemerkt, de ‘weg naar het ophouden van het lijden’, dat wil zeggen: het edele achtvoudige pad, de vierde edele waarheid.

Het ligt voor de hand om belangrijke teksten van het boeddhisme te groeperen overeenkomstig de vier edele waarheden als centraal thema. In ons boek Aldus sprak de Boeddha (De Breet en Janssen, 2007) hebben wij ook (spontaan) van een dergelijke thematisering gebruik gemaakt en het is niet ondenkbaar dat men in oude tijden bij de samenstelling van de SN ook van een dergelijk indelingsprincipe gebruik heeft gemaakt. Bhikkhu Bodhi wijst erop dat dit principe nog duidelijker aan het licht treedt bij de vertaling in het Chinees van de Saṃyuktāgama (het equivalent van de SN in het Sanskriet) van de sarvāstivādins.⁵ Deze versie plaatst de Khandha-Vagga voorop, gevolgd door de Saḷāyatana-Vagga. Daarna komt de Nidāna-Vagga. Deze volgorde loopt parallel met de eerste en de tweede waarheid. Maar deze versie plaatst het Asaṅkhata-Saṃyutta (over het ongeconditioneerde) aan het einde van de Mahā-Vagga (Deel V), misschien om de realisatie van het ongeconditioneerde (het nirvana) te tonen als de vrucht van de vervulling van de praktijk.

Zoals in het voorgaande uiteengezet, zijn het bepaalde thema’s die de sutta’s koppelen tot saṃyutta’s. Deze thema’s zijn de ‘jukken’ waaronder de sutta’s gespannen zijn. Er vallen 56 van deze thema’s te onderscheiden. Bhikkhu Bodhi heeft hierbij vier hoofdcategorieën onderscheiden: 1) doctrinaire onderwerpen, 2) specifieke personen, 3) klassen van wezens (godheden, yakkha’s) en 4) typen mensen (nonnen, brahmanen). Gaat men tellen, dan verschijnt het volgende resultaat:

46% van de saṃyutta’s valt onder categorie 1; 27% onder categorie 2; 14% onder categorie 3; 9% onder categorie 4.

Het in dit boek vertaalde Deel I (Sagātha-Vagga) van de SN verschilt echter sterk van de andere Delen: 4 saṃyutta’s (36%) behoren tot categorie 2; 4 saṃyutta’s (36%) tot categorie 3; 2 saṃyutta’s (18%) tot categorie 4; 1 saṃyutta (9%) is niet classificeerbaar. Opmerkelijk is dat categorie 1 volledig ontbreekt! Dat wil zeggen dat expliciete doctrinaire elementen, zoals de 12 schakels van het ‘ontstaan in afhankelijkheid’ (paṭiccasamuppāda) of zelfs de ‘vier edele waarheden‘ geheel afwezig zijn. De thema’s zijn meer van psychologische aard en geven aanwijzingen hoe men verstandig kan leven en daardoor bevrijd kan worden van lijden. In de latere Delen is de Leer meer gesystematiseerd, doctrinair verankerd. Deel I is poëtisch van aard, kent veel verzen en stamt wellicht uit een tijd waarin de dogmatiek nog niet ver ontwikkeld was.

Bij de hier gegeven classificatie kan men enkele kanttekeningen plaatsen, die Bhikkhu Bodhi zelf naar voren brengt. De classificatie is gemaakt op grond van de titels van de saṃyutta’s, maar deze geven een vertekend beeld. Het Rāhula-Saṃyutta en het Rādha-Saṃyutta worden door Bhikkhu Bodhi gerangschikt onder ‘specifieke personen’, maar zij handelen bijna volledig over de ‘drie kenmerken van het bestaan’ respectievelijk de ‘vijf geledingen van de persoonlijkheid’ – duidelijk doctrinaire onderwerpen – en bevatten bovendien geen biografische informatie over de betreffende personen.

3. DE POSITIE VAN DE SN TEN AANZIEN VAN DE ANDERE NIKĀYA’S

Onder de meeste boeddhologen heerst de mening dat het belangrijkste onderscheid tussen de vier Nikāyas de lengte van de sutta’s is. De langste sutta’s zijn opgenomen in de Dīgha-Nikāya (DN), zoals de naam al aangeeft: ‘De verzameling van lange leerredes’; de middellange sutta’s zijn opgenomen in de Majjhima-Nikāya ‘De verzameling van middellange leerredes’ (MN); en de kortere sutta’s zijn verdeeld over de Saṃyutta-Nikāya (SN) en de Aṅguttara-Nikāya (AN), waarin de sutta’s gerangschikt zijn naar het aantal leerelementen dat een rol speelt bij de uiteenzetting die in een sutta gegeven wordt. Dan is er nog de Khuddaka-Nikāya, ‘De verzameling van korte teksten’, een heterogene collectie van 15 werken, waartoe bekende teksten behoren als Dhammapada, Udāna en Itivuttaka, en de zeker niet zo korte collectie Jātaka’s.

Een Nederlandse deskundige op het gebied van de Pali-Canon, dr. Joy Manné, is echter tot een andere opvatting gekomen.⁶ Bij een vergelijking van de DN met de MN komt zij tot de conclusie dat de twee verzamelingen een verschillend doel hadden. Naar haar mening was de DN voornamelijk bedoeld om de Leer te verspreiden, om bekeerlingen te maken en dus voornamelijk gericht op niet-boeddhisten die het boeddhisme goedgezind zijn. De MN daarentegen was meer bedoeld voor de eigen boeddhistische gemeenschap, meer naar binnen gericht dus. Het doel ervan was de Leraar op een voetstuk te verheffen en de monniken te integreren in de Saṅgha en hun de juiste levenswijze bij te brengen. Manné meent dus dat ieder van de vier eerste Nikāya’s aan een verschillende behoefte tegemoetkwam en een verschillend doel diende. We zullen ons hier verder beperken tot haar opvattingen over de doelstelling die achter de compilatie van de SN en de AN gelegen zou kunnen hebben.

Vooreerst valt op dat deze Nikāya’s weinig achtergrond tonen bij de leerredes van de Boeddha. Op twee uitzonderingen na ontbreekt een achtergrondverhaal volledig en de nidāna ‘gelegenheid’, die meestal aan het begin van een sutta gegeven wordt, vermeldt eenvoudig dat het sutta uitgesproken werd door de Verhevene in die en die plaats. Terwijl in de DN en MN vaak een overvloed aan enscenering, dialoog en verhaal is aan te treffen, waarbij vooral in de DN aan de verbeelding de vrije loop wordt gelaten, is in de SN alle decoratieve omlijsting afwezig. In de SN wordt de gehele setting met enkele woorden afgedaan, zoals ‘Plaats van handeling: Sāvatthi’. In Deel IV verdwijnt deze aanduiding bijna volledig. Afgezien van de Sagātha-Vagga tonen de sutta’s van de SN weinig opsiering. De sutta’s worden gepresenteerd als directe prediking van de Leer door de Boeddha zelf. Soms nemen ze de vorm aan van een vraag van een enkele monnik of een groep monniken, die uitleg zoeken over een bepaald onderdeel van de Leer. Een andere keer bestaat een sutta uit een discussie tussen twee vooraanstaande monniken. Hele sutta’s bestaan vaak uit niet meer dan een paar zinnen. In Deel V worden hele reeksen van sutta’s gereduceerd tot korte teksten waarin slechts één woord veranderd wordt en wordt het aan de lezer overgelaten om de randvertelling en de inhoud in te vullen. Dit wijst erop dat de sutta’s van de SN primair niet bedoeld waren voor buitenstaanders en zelfs niet voor de pas tot de Leer bekeerden, maar voornamelijk gericht waren op diegenen die reeds hun toevlucht tot de Dhamma genomen hadden en zich er intensief in verdiepten.

Op grond van de thematiek van de SN concludeert Bhikkhu Bodhi dat het werk is samengesteld om te dienen als een verzamelplaats van de vele korte, maar kernachtige leerredes die de radicale inzichten van de Boeddha in de aard van de (menselijke) werkelijkheid aan het licht brengen en zijn unieke pad naar bevrijding van het menselijke lijden tonen. Deze verzameling zou gediend hebben om te voorzien in de behoeften van twee soorten leerlingen binnen de monniksorde. Het zou hier in de eerste plaats gaan om die monniken en nonnen die in staat waren de diepste niveau’s van inzicht te bevatten en de taak op zich namen om voor anderen de subtiele perspectieven van de Boeddha op de werkelijkheid te verhelderen. Omdat de SN in zijn belangrijkste saṃyutta’s de vele diepzinnige en fijnzinnig genuanceerde sutta’s bijeenbrengt over zulke belangrijke onderwerpen als ‘het ontstaan in afhankelijkheid’, ‘de vijf geledingen van de persoonlijkheid’, ‘de zes zintuiggebieden, ‘de factoren die bijdragen aan de verlichting’ en de ‘vier edele waarheden’, was en is dit werk bij uitstek geschikt voor die leerlingen met een intellectuele inslag die er genoegen in schiepen en scheppen de diepe implicaties van de Dhamma te verkennen en deze uiteen te zetten aan hun medebroeders en -zusters.

Het tweede type leerlingen waarvoor de SN samengesteld zou zijn, lijkt te bestaan uit die monniken en nonnen die zich reeds de preliminaire stadia van meditatieve training eigen gemaakt hadden en klaar waren om hun inspanningen te bekronen met de directe realisatie van de ultieme waarheid. Omdat de sutta’s in deze verzameling van vitaal belang zijn voor meditatoren die vastbesloten gericht zijn op de waarheidsgetrouwe ‘kennis van de dingen zoals ze werkelijk zijn’, zouden deze sutta’s gediend kunnen hebben als een soort in rationele termen gegoten syllabus, samengesteld voor de spirituele leiding van meditatoren gericht op uiteindelijk inzicht.

Bhikkhu Bodhi brengt nu een interessant contrast aan tussen de SN en de AN. Om de aard van de SN goed te kunnen begrijpen, lijkt het dienstig de aard van de AN nader te behandelen. Daar de kortere sutta’s die de filosofische en psychologische theorie uitwerken, hun weg hebben gevonden in de SN (behalve de Sagātha-Vagga), zijn de overige korte sutta’s, die meer gericht zijn op het praktisch handelen, opgenomen in de AN. In deze praktische oriëntatie van de AN bestaat er een zekere overlap met Deel V van de SN, de Mahā-Vagga, die de diverse ‘pad-factoren’ bevat, namelijk de in het bovenstaande reeds genoemde ‘37 factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (bodhipakkhiyā dhammā). Om onnodige duplicatie te voorkomen zijn deze onderwerpen door de redacteuren van de Canon niet opnieuw in de AN opgenomen. Zo krijgt de AN, zonder alle scholastische herhalingen, ruimte voor sutta’s die buitengewoon geschikt zijn voor het onderricht aan leken, daar zij aanwijzingen bevatten voor het juiste ethische handelen in de wereld.

Vanuit deze karakterisering van de SN en de AN concludeert Bhikkhu Bodhi dat er twee complementaire perspectieven op de werkelijkheid bestaan, die beide inherent zijn aan de oorspronkelijke Leer. De SN toont ons de ons vertrouwde, alledaagse werkelijkheid van personen en dingen als een oprijzen, blijven en verdwijnen van onpersoonlijke, geconditioneerde verschijnselen, zoals de wereld verschijnt in contemplatief inzicht. De werkelijkheid lost daarbij op in een spel van elementaire fenomenen. Dit perspectief zal in het volgende stadium van boeddhistisch denken uitmonden in de Abhidhamma, het derde deel van de Tipiṭaka. De nauwe verwantschap tussen SN en Abhidhamma moge blijken uit het feit dat het tweede boek van de Abhidhamma, de Vibhaṅga (Analyse), bestaat uit 18 verhandelingen over doctrinaire onderwerpen, waarvan de eerste 12 hun parallel hebben in de SN. Het lijkt goed mogelijk dat de SN-specialisten besloten hebben om een meer gesystematiseerde verhandeling samen te stellen die uiteindelijk uitgroeide tot de Abhidhamma zoals we die nu kennen.

De AN dient dan om een tegenwicht te bieden aan het abstracte, filosofische standpunt, dat zo prominent is in de SN, en zo de alledaagse werkelijkheid naar voren te brengen. In de AN worden mensen niet gereduceerd tot verzamelingen van persoonlijkheidscomponenten, elementen en zintuiggebieden, maar worden ze behandeld als een centrum van levende ervaring, verwikkeld in een zoektocht naar geluk en vrijheid van lijden. De sutta’s van deze verzameling zijn niet alleen gericht op de praktische training van monniken, maar houden zich ook bezig met het leven van alledag van de lekenvolgelingen en hun behoefte aan geestelijke leiding. De numerieke indeling is een tweede reden, naast de genoemde ethische gerichtheid op het dagelijkse leven, waarom de AN buitengewoon geschikt is voor de prediking aan leken, zoals tot op de dag van vandaag nog het geval is.

Deze gegeven karakterisering van SN en AN betekent niet dat hun inhoud uniform is. Integendeel, naast een overweldigende hoeveelheid herhalingen en redundantie toont iedere nikāya een enorme diversiteit aan soorten sutta’s, net als eenzelfde plantengeslacht (bijvoorbeeld look) een grote hoeveelheid soorten kent (ui, prei, bieslook etc.). Verder blijft het een open vraag, of het grondplan voor de SN en de AN werd ontworpen met een bepaald doel en bepaalde inhoud voor ogen of dat de methode van rangschikking eerst kwam en het doel en de inhoud voortvloeiden uit deze methode.

4. SAMENHANG MET ANDERE DELEN VAN DE CANON

Omdat de sutta’s voor een deel bestaan uit tekstblokken die steeds terugkeren en natuurlijk vanwege een gemeenschappelijk doel, namelijk het uiteenzetten van de Dhamma, is het begrijpelijk dat er veel overlap bestaat tussen de inhouden van de vijf verzamelingen (nikāya’s) waaruit de Sutta-Piṭaka bestaat. De SN toont zelfs overlap met de Vinaya-Piṭaka. Drie belangrijke sutta’s – ‘Het in beweging zetten van het wiel van de Leer’ (SN V 420-24), ‘De leerrede over het niet-zelf’ (SN III 66-68) en ‘De vuurpreek’ (SN IV 19-20)⁷ – komen ook in de Vinaya voor: resp in Vin I 10-12, Vin I 13-14 en Vin I 34-35.

Parallellen vinden we ook in de Vinaya voor de ontmoetingen van de Boeddha met Māra, de duivel, voor zijn aarzeling om de Dhamma te onderrichten en voor zijn eerste ontmoeting met de grote weldoener van de Saṅgha, Anāthapiṇḍika. Hoewel het mogelijk is dat de Vinaya en de SN hebben geput uit dezelfde bron en dat ze verder een gescheiden orale transmissie hadden, lijkt het meer voor de hand te liggen dat de redacteuren van de Vinaya vrijelijk gebruik hebben gemaakt van de SN bij het samenstellen van hun tekst. Een belangrijk argument daarbij is het feit dat de Vinaya uit een veel latere tijd stamt.

De SN bevat ook sutta’s waarvan de inhoud elders deel uitmaakt van een groter sutta. Zo komen er delen van het Mahāparinibbāna-sutta uit de Dīgha-Nikāya voor in de SN (bijvoorbeeld in SN I 157-59, V 152-54 en V 159-61).

De overlap tussen de SN en de AN is gering. Men heeft kennelijk herhaling willen vermijden wanneer een leerstelling een numeriek karakter heeft. Gemeenschappelijk zijn bijvoorbeeld Rohitassa’s zoektocht naar het einde van de wereld (SN I 61-62 en AN II 49-50) en de sutta’s over de gruwelijke dood en de helse foltering van de monnik Kokālika (SN I 149-153 en AN V 170-74). Onderzoekt men de inhoud van de Chinese vertaling van de Saṃyuktāgama, die gebaseerd is op de sarvāstivādā-versie, dan blijkt dat daarin sūtra’s opgenomen zijn die in de Pali-Canon verschijnen in de Aṅguttara-Nikāya.⁸ Dit kan erop wijzen dat bij de sarvāstivādins het inhoudelijke onderscheid tussen de Saṃyuktāgama en de Ekottarikāgama (de Sanskriet-versie van de AN) anders of minder duidelijk gemaakt werd dan bij de theravādins dat tussen de SN en de AN.

Tussen de SN en de MN zijn er aanmerkelijk meer overlappingen. De SN bevat vijf hele sutta’s die ook in de MN te vinden zijn.

SN III 100-04 in MN III 15-20, ‘De grote leerrede bij volle maan’

SN IV 55-60 in MN II 263-266, ‘De raadgevingen aan Channa’

SN IV 60-63 in MN III 267-270, ‘De raadgevingen aan Puṇṇa’

SN IV 105-107 in MN III 277-280, ‘De kleine leerrede over de raadgevingen aan Rāhula’

SN 223-228 in MN I 396-400, ‘Het vele dat gevoeld kan worden’

Ook in de Khuddaka-Nikāya zijn sutta’s van de SN terechtgekomen en wel in de Sutta-Nipāta, de Udāna en de Itivuttaka.

Waarschijnlijk is in de eerste eeuwen na de dood van de Boeddha deze dubbele plaatsing ontstaan doordat de afzonderlijke groepen van reciteerders (bhāṇaka’s) van de nikāya’s en van de onderdelen van de Khuddaka-Nikāya elk dachten dat deze sutta’s het best pasten in hun eigen verzameling. Omdat in de SN een aantal sutta’s verschijnt in twee verschillende saṃyutta’s, lijkt het erop dat in ieder geval de SN-bhāṇaka’s ook bewust doublures hebben gecreëerd.

5. STRUCTURELE KENMERKEN VAN DE SN

Er zijn vier opvallende kenmerken door Bhikkhu Bodhi ontdekt van de wijze waarop de SN is samengesteld. Deze stammen misschien van de Boeddha zelf, maar het lijkt ook heel plausibel ze toe te schrijven aan de redacteuren van de Canon. Het eerste kenmerk wordt door Bhikkhu Bodhi ‘template parallelism’ genoemd, ‘sjabloon-parallellisme’, hetgeen in dit geval wil zeggen dat sutta’s geconstrueerd zijn op basis van eenzelfde patroon, maar verschillen in de inhoud waarop dit sjabloon is toegepast. Zo heeft hij een lijst gemaakt met formules (sjablonen) die steeds weer terugkomen, bijvoorbeeld: ‘oefen jezelf in afzondering’, ‘het oprijzen van leed’, ‘voor welk doel leidt men het heilige leven?’, ‘oorzaken voor wedergeboorte’ etc. In steeds andere contexten komen deze sjablonen, deze standaardformuleringen, voor. Ze lopen dwars door de verdeling in saṃyutta’s heen. Dezelfde formule kan gebruikt worden om identieke opmerkingen te maken over verschillende soorten verschijnselen, bijvoorbeeld over de elementen, de geledingen van de persoonlijkheid, verlichtingsfactoren etc.

Hierdoor krijgen we een inzicht in de structuur van het onderricht van de Boeddha. Dit toont ons dat zijn onderricht bestaat uit twee elkaar kruisende componenten: een formele component die tot uitdrukking komt in de gebruikte sjablonen en een inhoudelijke component die bestaat uit de entiteiten die georganiseerd worden door de sjablonen. Zo kan men, zoals gezegd, het sjabloon ‘oefen je in eenzaamheid’ onderscheiden van datgene waarin men zich moet oefenen. In SN III 15 wordt dit oefenen in eenzaamheid toegepast op inzicht in het ontstaan en verdwijnen van vormen, van gevoelens, van cognities etc. In SN IV 80-81 wordt het oefenen toegepast op het beschouwen van het oog als niet bestendig, van de gevoelens als niet bestendig, van de geest als niet bestendig etc.

Een ander sjabloon is ‘het doel van heilige leven’. In SN IV 51 wordt genoemd: ‘het volledige begrijpen van het lijden door in te zien dat het oog etc. lijden is’. In SN IV 253-54 wordt het edele achtvoudige pad genoemd als methode om het lijden volledig te begrijpen.

De sjablonen worden gerangschikt onder paradigma’s. Een beroemd paradigma wordt gevormd door de ‘drie kenmerken van het bestaan: onbestendigheid, lijden en zelfloosheid’. Dit paradigma genereert vier sjablonen: ‘onbestendigheid etc. in de drie tijden (heden, verleden en toekomst)’, ‘de eenvoudige beschouwing van onbestendigheid etc.’, ‘onbestendigheid etc. door oorzaken en voorwaarden’ en als voornaamste element in de Leer van de Boeddha ‘wat onbestendig is, dat is leedvol’.

De belangrijkste oorzaak voor het lijden is, volgens de Boeddha, begeerte (taṇhā), ook wel verlangen en passie (chanda-rāga) genoemd. Het opgeven van begeerte is in de SN een paradigma dat een groep van sjablonen genereert: ‘het opgeven van verlangen, het opgeven van passie, het opgeven van verlangen en passie’. Deze items worden ieder afzonderlijk toegepast op wat onbestendig is, op wat leedvol is en op wat zelfloos is, waardoor er negen sjablonen ontstaan. Deze worden dan toegepast op de geledingen van de persoonlijkheid (khandha) en op de zes inwendige en zes uitwendige zintuiggebieden (saḷāyatana), waardoor er negen sutta’s over de khandha’s, negen over de inwendige en negen over de uitwendige zintuiggebieden ontstaan: III 177-179 en IV 148-151.

Sommige sjablonen moeten een resultaat zijn geweest van de conversaties van de monniken in hun alledaagse leven met leken en aanhangers van andere sekten. Bijvoorbeeld het sjabloon ‘waarom het heilige leven leiden?’ (IV 50-51, 138 en 253-54).

Een tweede structuurkenmerk door Bhikkhu Bodhi onderscheiden is de ‘toehoorder-variatie’. Dit heeft betrekking op de sutta’s die identiek zijn wat betreft inhoud, maar alleen verschillen in de persoon tot wie ze gericht zijn. Een opvallend voorbeeld van deze procedure is het sutta waarin geleerd wordt waarom de ene monnik het nirvana al in dit leven bereikt en een andere niet (IV 101-102). De vraagsteller is steeds een andere, maar het antwoord is steeds hetzelfde. Zeven sutta’s zijn aan dit onderwerp gewijd. De vraag is waarom deze techniek gebruikt wordt in de SN. De Boeddha moet natuurlijk heel vaak dezelfde prediking hebben gehouden tot verschillende toehoorders, maar dan blijft toch nog de vraag waarom juist dit onderwerp door de redacteuren van de Canon is uitgekozen om zo vaak herhaald te worden. Het zou ook kunnen zijn dat er meer wereldse motieven een rol speelden, bijvoorbeeld de gunsten winnen van belangrijke lekenvolgelingen die in een sutta toegesproken worden.

Onder deze categorie sutta’s behoren ook de sutta’s die door de Boeddha uitgesproken worden als een antwoord op een vraag van Ānanda, dan een keer tot Ānanda op eigen initiatief en vervolgens in antwoord op een vraag van een groep monniken. Bijvoorbeeld: IV 219-223 en V 328-340 .

Een derde structuurkenmerk is te vinden in sutta’s die van elkaar verschillen door alle in de Indische logica van het tetralemma mogelijke permutaties (in de vorm van vragen) toe te passen op een probleem dat gesteld wordt, maar waarbij het antwoord steeds hetzelfde is. Zo wordt in het Diṭṭhisaṃyutta (III 202-224) een sutta gewijd aan de vraag hoe het komt dat de verkeerde visie bij de mensen ontstaat dat de wereld eeuwig is, een volgend sutta op vraag hoe het komt dat de visie ontstaat dat de wereld niet-eeuwig is, dan een sutta over de opvatting dat de wereld zowel eeuwig als niet-eeuwig is, dan een over de opvatting dat de wereld noch eeuwig noch niet eeuwig is – en steeds geeft de Boeddha hetzelfde antwoord: door het hechten aan ieder van de geledingen van de persoonlijkheid (khandha’s).

Een vierde structuurkenmerk wordt gevormd door de vele herhalingen die in de tekst optreden. Meer dan in de andere Nikāya’s valt dit in de SN op. Lezers kunnen hierdoor verveeld of zelfs geïrriteerd raken. In sommige hoofdstukken (vagga’s) verschillen de sutta’s van elkaar slechts in één woord of frase. Ook komen we vele standaardformules tegen. Al deze kenmerken stammen nog uit de tijd dat de tekst mondeling werd overgeleverd. Een van de redenen dat stereotype formuleringen zo veelvuldig voorkomen is ongetwijfeld gelegen in het feit dat ze makkelijker te onthouden zijn. Daarnaast moeten we bedenken dat de Boeddha ongetwijfeld vaak dezelfde leerrede gehouden heeft bij steeds een ander gehoor. Maar nog waarschijnlijker komen deze herhalingen voort uit de overmatige ijver van de redacteuren van de Canon, die op deze wijze de monniken de tekst goed wilden inprenten. Wellicht meende men ook dat zo de Leer van de Boeddha voor het nageslacht beter bewaard zou blijven.

Om al te veel herhalingen te vermijden hebben wij in de vertaling gebruikt gemaakt van inkortingen en wel zodanig dat aan de leesbaarheid van de tekst geen afbreuk wordt gedaan. Ook in de edities van de Pali Text Society wordt ruimschoots ingekort, maar wij hebben gemeend nog meer te moeten inkorten uit mededogen met de lezer. Daarbij dient men te bedenken dat de sutta’s beter niet achter elkaar gelezen kunnen worden. Het beste is een onderwerp waarin men geïnteresseerd is, op te zoeken en enkele sutta’s daarover te lezen. Het werk is niet bedoeld om van kaft tot kaft achter elkaar uitgelezen te worden!

6. TEKSTGESCHIEDENIS VAN DE SN EN ZIJN COMMENTAAR

Kort na de dood van de Boeddha (rond 410 v.Chr.)⁹ werd er volgens de traditie in Rājagaha door vijfhonderd thera’s (monniken die tien jaar of meer in de Orde waren) een concilie gehouden. Op dit eerste concilie werd de canon van leringen en orderegels van de Boeddha vastgelegd en door gezamenlijk reciteren in het geheugen geprent. Hoewel er al in het oudste verslag hiervan¹⁰ sprake is van de vijf nikāya’s en dus ook van de Saṃyutta-Nikāya, is het waarschijnlijk dat er op het eerste concilie een andere indeling van de leerredes gehanteerd werd, namelijk die in negen aṅga’s, categorieën: suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ ‘leerredes, liederen, uiteenzettingen, verzen, spontane uitspraken, citaten, verhalen over vroegere levens, wonderverhalen en analyses’. Dit is de gebruikelijke classificatie in de Pali-Canon zelf.¹¹ Wanneer de indeling in nikāya’s werd ingevoerd is niet bekend.

Ongeveer 100 jaar na de dood van de Boeddha werd er naar aanleiding van een dispuut over de orderegels door de conservatieve factie binnen de Saṅgha een tweede concilie gehouden, in Vesāli. Tijdens dit concilie werden de tien door de hervormers voorgestelde versoepelingen afgewezen en werd de Canon opnieuw vastgesteld, waarbij tegenstellingen tussen vroegere en latere uitspraken van de Boeddha werden geharmoniseerd en passages werden toegevoegd die de alwetendheid van de Boeddha (die hij in oudere passages zelf ontkent) moesten benadrukken. Dit concilie betekende de geboorte van de theravāda-school binnen het oude boeddhisme.¹²

Het derde concilie van de theravādins vond plaats onder het patronaat van de grote Indische boeddhistische keizer Asoka Moriya (Skt. Aṥoka Maurya) rond het jaar 253 v.Chr. in Pāṭaliputta (Patna), de hoofdstad van Magadha. Dit concilie herzag de Canon opnieuw en voegde aan de Vinaya (orderegels) en de Sutta (leerredes) een scholastisch werk toe, de Kathāvatthu, dat geschreven was door Moggaliputta Tissa, de voorzitter van het concilie. Door nog meer scholastische boeken toe te voegen ontstond in de volgende twee eeuwen ten slotte als derde verzameling de Abhidhamma. De drie tekstverzamelingen werden aangeduid als ‘manden’ (piṭaka) en men spreekt over de Pali-Canon vaak als de ‘Drie manden’ (tipiṭaka).¹³

Kort na het derde concilie werd het eiland Ceylon (Laṅkā) tot het theravāda-boeddhisme bekeerd door een missie onder leiding van Asoka’s zoon Mahinda. Omdat Mahinda opgegroeid was in Vidiṥā (P. Vedisa), bracht deze missie de theravāda-canon en de oude Indische commentaren mee in het dialect van Avanti, het voormalige koninkrijk rond Ujjain (P. Ujjenī) en Vidiṥā, of in een gemodificeerde vorm daarvan.¹⁴ Het is dan ook dit westelijke Middelindische dialect dat op Ceylon in enigszins aangepaste vorm als Pali de sacrale taal van de theravādins werd. De Indische commentaren werden in het Oudsingalees vertaald.¹⁵ Toen het theravāda-boeddhisme in India uitstierf, bleef het op Ceylon bestaan en verspreidde zich van daaruit naar Birma, Thailand en andere landen van Zuidoost-Azië.

Tijdens de regering van koning Vaṭṭagāmaṇi Abhaya van Laṅkā (29-17 v.Chr.) vond in het rotsklooster Aluvihāra (Ālokavihāra), drie km ten noorden van het huidige Matale, het vierde concilie plaats. Dit was geen algemeen theravāda-concilie, maar werd georganiseerd door de orthodoxe school rond het oude Mahāvihāra-klooster. De monniken van deze school wilden vanwege de dreiging van hongersnood, oorlog en de groeiende macht van het in hun ogen ketterse Abhayagiri-klooster, dat de gunst van de koning genoot, de Pali-Canon en de oude Singalese commentaren veilig stellen en reciteerden samen alle orthodoxe teksten en schreven ze vervolgens neer op gedroogde bladeren van de talipot-palm.¹⁶

In de vijfde eeuw n.Chr. en daarna werden op basis van de oude Singalese commentaren op Ceylon nieuwe commentaren in het Pali op alle boeken van de Pali-Canon geschreven, met name door Buddhaghosa, maar ook door anderen.¹⁷ De Singalese commentaren raakten daardoor geleidelijk in onbruik, werden niet meer gekopieerd en verdwenen tenslotte.¹⁸ De nieuwe commentaren in het Pali zijn nu de oudste commentaren die wij hebben en staan bekend als de Aṭṭhakathā’s.

Het vijfde concilie van de theravādins werd bijeengeroepen in Mandalay, de toenmalige hoofdstad van Birma (Myanmar) in 1868-1871 door koning Min-dôn-min om voor een groot aantal minder duidelijke plaatsen in de gewijde teksten de beste lezing te bepalen. De complete tekst van de Tipiṭaka werd al vóór het concilie op 729 marmeren platen gegraveerd rond een pagode in Mandalay en na afloop van het concilie op basis van de resultaten gecorrigeerd.

Van 1954 tot 1956 werd het zesde concilie gehouden in Rangoon, toen nog de hoofdstad van Birma, ter herdenking van het feit dat 1956 het 2500e sterfjaar van de Boeddha was. (Volgens de boeddhistische tijdrekening in Azië is de Boeddha in het jaar 544 v. Chr. gestorven). Voor dit doel werden de marmeren platen van Mandalay opnieuw geïnkt en gekopieerd. Na vergelijking van de tekst van het vijfde concilie van de Canon, de commentaren en de subcommentaren met de overeenkomstige teksten die in andere landen bewaard waren gebleven, door een commissie van geleerden, werd een voorlopige editie van de Tipiṭaka opgesteld. Deze tekst werd daarop gecontroleerd door een groot aantal Birmese mahāthera’s en tegelijk door een kleiner aantal Singalese monniken. De uiteindelijke versie werd vastgesteld door commissies van Birmese, Singalese en Thaise monniken. Het concilie zelf hield zich bezig met de ceremoniële recitatie en formele bevestiging van de nieuwe editie van de Pali-Canon.

A. Edities van de SN zelf

Van de Saṃyutta-Nikāya zijn momenteel in druk en digitaal minstens zes weinig verschillende versies beschikbaar: twee PTS-edities (waarvan de tweede incompleet), de Chaṭṭha-Saṅgāyana-versie, de Singalese versie, de Thaise versie en de Indiase Nālandā-editie. Vijf daarvan zijn onderdeel van een volledige uitgave van de Pali-Canon.

De eerste Europese editie in Latijns schrift (Ee1) werd 1884-1898 door de Franse geleerde Léon Feer samengesteld voor de Pali Text Society te Londen en in vijf delen gepubliceerd. Zij is sindsdien meerdere malen herdrukt. Deel 1 is gebaseerd op vijf manuscripten: een Birmees manuscript van SN uit de Bibliothèque Nationale in Parijs (B.), een Singalees manuscript van SN uit Kopenhagen (S1), een Singalees manuscript van SN uit het British Museum (S2; slechts voor de helft gebruikt), een Singalees manuscript van SN in het bezit van de Britse geleerde R. Morris (S3) en een Thais manuscript uit de Bibliothèque Nationale van het deel van de Sāratthappakāsini (het SN-commentaar) dat de Sagātha-Vagga (deel 1 van SN) bestrijkt. Er was indertijd ook nog een Birmees manuscript beschikbaar in de India Office Library, maar Feer heeft dit niet kunnen gebruiken. Het is deze editie van deel 1 die, om de praktische reden van beschikbaarheid, primair door ons gebruikt is voor de vertaling.

Deze editie werd samen met de PTS-edities van de overige delen van de Pali-Canon door de Dhammakāya Foundation in Thailand in Latijns schrift gedigitaliseerd en in 1996, met toestemming van de PTS, gratis op cd-rom, draaiend onder ms-dos, verspreid.

De tweede Europese editie (Ee2) werd in 1998 samengesteld door de Sri Lankaanse geleerde G.A. Somaratne, ook voor de Pali Text Society. Deze editie verschilt vrij sterk van de eerste PTS-editie, maar zij omvat slechts het eerste deel van SN, de Sagātha-Vagga, en er is nooit een vervolg op gekomen. Zij is momenteel niet leverbaar. Wij hebben soms, in navolging van Bhikkhu Bodhi, lezingen uit deze editie overgenomen.

De Chaṭṭha-Saṅgāyana-versie van de Pali-Canon is de tekst samengesteld door het zesde concilie (Chaṭṭha-Saṅgāyana; zie boven). De tekst is in 1956-1960 in 37 delen in Birmees schrift gedrukt en in Rangoon uitgegeven, waarbij de Saṃyutta-Nikāya (Be; 1957) drie delen omvatte. In 1995 werd deze versie van de Pali-Canon door het in India gevestigde Vipassana Research Institute van S.N. Goenka heruitgegeven, samen met de commentaren, in devanāgarī-schrift. In 1996 werd deze tekst voor het eerst op cd-rom gezet, draaiend onder Windows, in devanāgarī, Latijns en Birmees schrift, en gratis verspreid. Enige jaren daarna werd deze digitale editie ook op het internet gezet, samen met andere Pali-teksten, eerst alleen in Latijns schrift, later in vele schriften (www.tipitaka.org). In 2005 werd de Chaṭṭha-Saṅgāyana-versie in Thailand opnieuw in druk uitgegeven, ditmaal in Latijns schrift, onder de titel World Tipiṭaka Edition 2005, en door de koning geschonken aan instituten over de hele wereld. Op 6 maart 2008 werd deze editie gepubliceerd op het internet (http://studies.worldtipitaka.org). Deze interneteditie hebben wij voor onze vertaling vaak geraadpleegd.

De Singalese versie is voor het eerst in Colombo, Sri Lanka, gepubliceerd van 1960 tot 1983, in vijf delen, met Singalese vertaling op de tegenoverliggende pagina’s, als onderdeel van de Buddha Jayanti Tripiṭaka Series. Deze versie van de Pali-Canon werd eind vorige eeuw in Sri Lanka gedigitaliseerd en in Latijns schrift op het internet gezet. De website www.bodhgayanews.net/pali.htm (eigendom van de aan de National University of Singapore werkzame Engelsman Peter Friedlander) is op dit moment (sinds maart 2008) de beste site om deze database te raadplegen. De paginanummers van de PTS-edities zijn ook in de tekst van deze database ingevoegd, zodat hij goed voor wetenschappelijke doeleinden gebruikt kan worden.

De Thaise versie van de Pali-Canon werd voor het eerst in 1893-1894 in druk uitgegeven op initiatief van koning Chulalongkorn (Rama V), in 39 delen in Thais schrift in Bangkok. De tweede Thaise editie van de Pali-Canon werd in 1926-1927 in 45 delen in Bangkok uitgegeven door de Mahamukuta Rajavidyalaya ter nagedachtenis aan koning Rama VI, die in 1925 overleden was. Deze laatste editie werd door het Mahidol University Computing Center in Bangkok gedigitaliseerd en in 1994 op cd-rom, draaiend onder ms-dos, uitgebracht, zowel leesbaar in Thais schrift als in Latijns schrift, samen met de oude commentaren, de Aṭṭhakathā’s, onder de titel BUDSIR (Buddhist Scriptures Information Retrieval). Deze database werd 2001 op het internet gezet (www.budsir.org), maar is daar alleen door middel van Internet Explorer te raadplegen. De Thaise edities hebben wij voor het onderhavige deel 1 van SN niet gebruikt.

De Nālandā-editie van de Pali-Canon, de Nālandā Devanāgarī Pāli Series, werd in 1956-1961 in 41 delen in het devanāgarī-schrift (ook gebruikt voor het Hindi en Sanskriet) uitgegeven, onder redactie van de boeddhistische monnik Jagadīṥa Kāṥyapa, door de Pāli Publication Board, gevestigd in de Nava Nālandā Mahāvihāra, een instituut dat zich nabij de ruïnes van de in 1193 door Turkse moslims verwoeste Universiteit van Nālandā in Bihar, India, bevindt. Deze editie is grotendeels gebaseerd op de Chaṭṭha-Saṅgāyana-versie van de Pali-Canon en werd daarom door ons voor SN I niet geraadpleegd. De Nālandā-editie van SN werd in 1959 in vier banden gepubliceerd, maar is net als de hele serie, niet meer te koop.

B. Edities van het oude commentaar van Buddhaghosa

Van het commentaar van de grote commentator Buddhaghosa (5e eeuw n. Chr.) op de Saṃyutta-Nikāya, de Sāratthappakāsinī Saṃyuttanikāyaṭṭhakatā (in onze noten ‘het commentaar’ genoemd), zijn ons in druk en digitaal op dit moment de volgende versies bekend.

De Europese editie in Latijns schrift werd samengesteld door de Australische geleerde F.L. Woodward voor de Pali Text Society te Londen en in drie delen van 1929 tot 1937 gepubliceerd. Voor deel 1 zijn drie Singalese manuscripten, drie Singalese edities en de editie van Léon Feer van SN gebruikt.

De Chaṭṭha-Saṅgāyana-versie werd samengesteld door het zesde concilie (zie boven) en in 1957 in drie delen in Rangoon gepubliceerd, in Birmees schrift. In 1995 werd deze versie heruitgegeven door het Vipassana Research Institute in devanāgarī-schrift (zie boven). In 1996 werd zij voor het eerst op CD-ROM gezet, in devanāgarī, Latijns en Birmees schrift. Een paar jaar daarna werd de tekst op internet gezet, eerst alleen in Latijns schrift, later in vele schriften.

De Singalese versie werd voor het eerst gedrukt, in Singalees schrift, in 1900-1911 door de uitgeverij Mutwal in Colombo.¹⁹ Deze editie is verzorgd door de monniken Vajirasara en Ñāninda Thera, maar zij is onvoltooid gebleven en eindigt in het midden van het commentaar op SN IV. Zij was in 1929 al heel zeldzaam. Deel 1 schijnt rond 1898 geëdit te zijn door P. Vimalabuddhi Thera. De tweede editie van deze versie is die uit de Simon Hewavitarne Bequest-reeks, samengesteld door Widurupola Piyatissa Mahāthera. Het werk aan deel 1 werd begonnen door Bihalpola Srī Devarakkhita en herzien door Srī Ñānissara, maar beiden stierven vóór voltooiing van hun werk. Deze editie werd in 1924-30 in drie delen in Colombo gepubliceerd en herdrukt in 1990.

De Thaise versie werd voor het eerst gepubliceerd in 1920 in Bangkok, in drie delen, door de Mahāmakuṭarājavidyālaya. In 1992 verscheen er een tweede editie, ook in Bangkok. De eerste van deze edities werd door het Mahidol University Computing Center in Bangkok gedigitaliseerd en in 1994 op cd-rom uitgebracht (zie boven).

Onze grote dank gaat uit naar drs. Jacques den Boer die wederom de drukproeven nauwgezet heeft nagelezen en gecorrigeerd.

7. DE UITSPRAAK VAN HET PALI

Pali-woorden en -namen in dit boek zijn geschreven in Latijnse letters met waar nodig diacritische tekens, volgens de standaardspelling van Indische teksten in het Westen.

Bij de klinkers a, i en u wordt onderscheiden tussen korte en lange klinkers. De lange klinkers worden aangeduid met een liggend streepje boven de letter: ā, ī, ū. De uitspraak is als in ‘paar’, ‘dier’, ‘stoer’. De klinkers e en o zijn lang, als in ‘zweep’ en ‘oog’, behalve voor een dubbele medeklinker: dan zijn ze kort zoals in ‘pet’ en ‘pot’. De korte a, i en u worden uitgesproken als in ‘pas’, ‘iep’ en ‘doek’.

ṃ (de anusvāra) is een teken dat de voorafgaande klinker nasaliseert. Hierbij klinkt bijvoorbeeld taṃ als het Franse ‘temps’.

g wordt uitgesproken als in het Engelse ‘get’.

ṅ wordt uitgesproken als ng in ‘koning’.

c wordt uitgesproken als ch in het Engelse ‘chip’.

j wordt uitgesproken als in ‘junk’.

ñ wordt uitgesproken als nj in ‘oranje’.

ṭ, ḍ, ṇ en ḷ zijn zogenaamde cerebralen en worden uitgesproken als t, d, n en l met de tongpunt naar achteren gebogen tegen het harde gehemelte.

y wordt uitgesproken als j in ‘jong’.

r wordt uitgesproken als een duidelijke tong-r.

Een h na een medeklinker moet altijd nadrukkelijk worden uitgesproken, bijvoorbeeld kh zoals in ‘pakhuis’.

Alle andere letters worden uitgesproken zoals in het Nederlands.

In dit boek worden soms Sanskriet-woorden geciteerd. Deze bevatten de volgende speciale letters:

ṥ wordt uitgesproken als sj in ‘sjaal’.

ṣ wordt uitgesproken als s met de tongpunt naar achteren gebogen tegen het gehemelte.

ṛ werd oorspronkelijk uitgesproken als de gevocaliseerde r in de naam van de Tsjechische stad Brno. In de huidige tijd klinkt hij als ri, bijvoorbeeld in Kṛṣṇa (Krishna).

8. AFKORTINGEN

B. | Birmees manuscript gebruikt voor Ee1
Be | Chaṭṭha-Saṅgāyana-editie (ed. van het Zesde Concilie) van SN
DA | Commentaar van Buddhaghosa op DN
DhA | Commentaar op Dhp
Dhp | Dhammapada
DN | Dīgha-Nikāya
Ee1 | De eerste PTS-editie van SN
Ee2 | De tweede PTS-editie van SN I
Jāt | Jātaka
Kv | Kathāvatthu
MA | Commentaar van Buddhaghosa op MN
Mil | Milindapañha
MN | Majjhima-Nikāya
MW | M. Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press, Londen, 1899.
P. | Pali
PED | T.W. Rhys Davids en William Stede, Pali-English Dictionary, PTS, Londen, 1921-23
PTS | Pali Text Society
S¹, S², S³ | Singalese manuscripten gebruikt voor Ee1
SA | Commentaar van Buddhaghosa op SN
Se | Singalese editie van SN
Skt. | Sanskriet
SN | Samyutta-Nikāya
Snip | Sutta-Nipāta
SS | Singalese manuscripten gebruikt voor Ee1
T | Japanse Taishô-editie van de Chinese Tripitaka
Tha | Theragāthā
Thī | Therīgāthā
ThīA | Commentaar op Thī
Vin | Vinaya-Piṭaka
Vism | Visuddhimagga van Buddhaghosa

9. GEBRUIKTE LITERATUUR

Wanneer wij naar de Pali-teksten verwijzen, is dit altijd naar deel en pagina van de edities van de Pali Text Society (in het geval van SN naar Ee1). Overige geraadpleegde literatuur:

Aṥvaghoṣa, Buddhacarita – Daden van de Boeddha, vert. door J. de Breet en R. Janssen, Asoka, Rotterdam, 2008.

Bodhi, Bhikkhu, The Connected Discourses of the Buddha. A Translation of the Saṃyutta Nikāya, Wisdom Publications, Boston, 2000.

Breet, J. de en Janssen, R., Dīgha-Nikāya – De verzameling van lange leerredes, Asoka, Rotterdam, 2001.

Breet, J. de en Janssen, R., Khuddaka-Nikāya – De verzameling van korte teksten 1: Sutta-Nipāta & Dhammapada, Asoka, Rotterdam, 2002.

Breet, J. de en Janssen, R., Majjhima-Nikāya – De verzameling van middellange leerredes, Deel 1: sutta’s 1-50, Asoka, Rotterdam, 2004.

Breet, J. de en Janssen, R., Aldus sprak de Boeddha, Asoka, Rotterdam, 2007.

Falk, H., ‘Vedische Opfer im Pali-Kanon’, in: Bulletin d’Etudes Indiennes, No. 6, 1988, pp. 225-254.

Geiger, W., Saṃyutta-Nikāya I (Duitse vertaling), Benares-Verlag, München, 1930.

Govinda, Lama Anagarika, Grundlagen Tibetischer Mystik, Otto Wilhelm Barth Verlag, Weilheim, 1972³.

Hillebrandt, A., Ritual-Literatur, Vedische Opfer und Zauber, Verlag von Karl J. Trübner, Straatsburg, 1897.

Hillebrandt, A., Vedische Mythologie (kleine Ausgabe), Marcus, Breslau, 1910.

Hinüber, O. von, Das ältere Mittelindisch im Überblick, Wenen, 1986.

Kloppenborg, R., Theratherīgāthā – Verzen van monniken en nonnen, Asoka, Rotterdam, 2000.

Lamotte, E., Histoire du Bouddhisme Indien, Publications de l’Institut orientaliste de Louvain 14, Louvain-la-Neuve, 1976 (oorspr. uitg. 1958).

Lüders, H., Beobachtungen zur Sprache des buddhistischen Urkanons, Berlijn, 1954.

Malalasekera, G.P., Dictionary of Pāli Proper Names, 2 dln., PTS, Londen, 1974 (oorspr. uitg. 1937-38).

Manné, J., ‘Categories of Sutta in the Pāli Nikāyas and Their Implications for Our Appreciation of the Buddhist Teaching and Literature’, in: Journal of the Pali Text Society 15 (1990), pp. 29-87.

Norman, K.R., Pāli Literature, Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1983.

Nyanatiloka, Buddhistisches Wörterbuch, Verlag Christiani, Konstanz, 1976².

Schumann, H.W., De historische Boeddha, Asoka, Nieuwerkerk a/d IJssel, 1998.

Sujato, Bhikkhu, A History of Mindfulness, boek op internet, datum onbekend, maar na 2004.

1.   Bhikkhu Sujato, A History of Mindfulness, boek op internet, datum onbekend, maar na 2004.

2.   Mondelinge mededeling van prof. dr. T.E. Vetter.

3.   Vgl. SN IV 15: Sabba-sutta ‘Leerrede over het Al’.

4.   Aan dit voortreffelijke werk hebben wij bij het schrijven van de inleidingen veel ontleend. Ook onze tekstverklaring in de eindnoten bij de vertaling steunt sterk op de inzichten van deze geleerde monnik.

5.   De Tsa-ahan (T 99), vertaald tussen 436 en 443 door een zekere Guṇabhadra. Er bestaat een incomplete versie (Pie-yi Tsa-ahan, T 100), die door de Chinese traditie wordt toegeschreven aan de Kāṥyapīya school, ook een van de 18 oude scholen van het boeddhisme, waarvan er 17 uitgestorven zijn (Lamotte, p.169).

6.   Manné (1990).

7.   De eerste twee genoemde sutta’s zijn in vertaling opgenomen in: De Breet en Janssen, 2007, p. 112-17 en p. 138-39. Deze drie sutta’s zijn belangrijk omdat zij de eerste drie preken van de Boeddha vormen.

8.   Zie Norman (1983), p. 54.

9.   De Breet en Janssen (2004), pp. 12-18.

10. Vin II 285-287.

11. Norman (1983), p. 14 en vgl. De Breet en Janssen (2004), p. 252.

12. Schumann (1998), p. 325-26.

13. Schumann (1998), p. 326.

14. Volgens Lüders (1954) en Von Hinüber (1986). Vgl. Schumann (1998), p. 327 en Lamotte (1976), p. 225.

15. Norman (1983), p. 118-119.

16. Schumann (1998), p. 327 en Norman (1983), pp. 10-11 en 139.

17. Norman (1983), p. 118 vv.

18. Norman (1983), p. 138.

19. SA I, p. v.

Saṃyutta-Nikāya

De verzameling van thematisch
geordende leerredes

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

DEEL I

Het Deel der verzen

(Sagātha-Vagga)

Inleiding

Het eerste Deel (Vagga) van de Saṃyutta-Nikāya wordt Sagātha-Vagga genoemd, omdat alle sutta’s verzen (gāthā) bevatten. Dit Deel wordt verder onderverdeeld in elf ‘boeken’ (saṃyutta’s), die samen 271 leerredes (sutta’s) bevatten. De meeste ‘boeken’ bestaan op hun beurt weer uit verscheidene ‘hoofdstukken’ (vagga’s), waarin in principe tien sutta’s opgenomen zijn. In vier saṃyutta’s (3, 4, 6, 11) zijn in de laatste vagga slechts vijf sutta’s te vinden en deze laatste vagga’s worden daarom ‘pentaden’ (pañcaka) genoemd. Vier saṃyutta’s zijn niet onderverdeeld in vagga’s en worden daarom beschouwd als te bestaan uit een enkele vagga.

In onze vertaling duiden Arabische cijfers de saṃyutta’s aan; hoofdletters duiden de vagga’s aan en sutta’s worden aangeduid met het saṃyutta-nummer gevolgd door een punt en het sutta-nummer, waarbij de sutta’s telkens binnen één saṃyutta doorgenummerd worden. Aan het eind van ieder sutta staat tussen ronde haakjes het binnen de hele SN doorgetelde sutta-nummer.

Getallen tussen vierkante haken duiden de pagina’s in de PTS-editie aan, die op het betreffende punt beginnen.

Een aantal verzen komt meerdere malen voor in de SN, meestal in de Sagātha-Vagga zelf. Ze komen ook elders in de Pali-Canon voor, zoals in de Sutta-Nipāta en het Dhammapada. Ze worden eveneens geciteerd in half-canonieke werken als de Milindapañha. Ook in een mahāyāna-tekst als de Yogācārabhūmi treft men ze aan. Dit doet vermoeden dat de verzen niet oorspronkelijk alleen in een bepaalde Nikāya, zoals de SN, voorkwamen, maar dat ze behoorden tot een uitgebreide collectie van didactische verzen die door de redacteuren van de Canon werden opgenomen in bepaalde passende contexten en werden voorzien van steeds een ander omlijstend verhaal.

De onderwerpen die in dit Deel (Vagga) behandeld worden zijn overwegend van ethische aard. De meeste sutta’s gaan over het boeddhistische levensideaal. Vele verzen zijn gegoten in de vorm van een vraag gesteld door een vraagsteller en een antwoord gegeven door de Boeddha. Sommige verzen bevatten raadsels, terwijl andere een spel met de evaluatie van bepaalde woorden laten zien. Een voorbeeld van dit laatste zien we in SN I 6 waar een godheid het hebben van bezittingen bepleit als een manier om gelukkig te zijn, terwijl de Boeddha aangeeft dat het hebben van bezit juist tot zorgen leidt. Wie niets heeft, heeft ook niets te verliezen.

Soms wordt zowel een religieus als een werelds antwoord gegeven op dezelfde vraag, zoals in SN I 42 in het sutta ‘De regen’, waarin op de vraag ‘wie de beste zijn onder degenen die wegtrekken’ zowel gezegd wordt dat koeien de beste zijn van degenen die wegtrekken [uit hun stal], maar ook dat de leden van de Saṅgha de besten zijn onder degenen die wegtrekken [uit het huis de thuisloosheid in].

Een enkele keer kunnen we vermoeden dat het wereldse antwoord verloren is gegaan en alleen het religieuze antwoord is overgebleven. Zie bijvoorbeeld SN I 40, sutta 1.66 ‘Geteisterd’. Volgens Norman (1983, p. 51) komen sommige verzen ook voor in de literatuur van de Jains, hetgeen van hun preboeddhistische oorsprong getuigt.

In het vijfde saṃyutta zijn verhalen over nonnen bijeengebracht die door Māra, de duivel, werden bekoord. Vele van de verzen die we hier aantreffen, komen ook in de Therīgāthā voor (Thī 182-203),²⁰ maar sommige komen daar niet voor en andere worden toegeschreven aan verschillende nonnen. De oplossing van dit raadsel zou kunnen liggen in het feit dat de vroege overlevering van de teksten aarzelde over de vorm van de verzen en de sprekers. De reciteerders van de SN en die van de Khuddaka-Nikāya (waartoe de Therīgāthā behoren) leverden waarschijnlijk onafhankelijk van elkaar een verschillende traditie over.

Van de elf saṃyutta’s in dit deel gaan er acht over ontmoetingen van de Boeddha of een van zijn leerlingen met wezens uit andere werelden. Daarom lijkt het nuttig een overzicht te geven van de boeddhistische kosmologie.

HET KOSMOLOGISCHE SYSTEEM VAN HET VROEGE BOEDDHISME

In meerdere sutta’s van de Saṃyutta-Nikāya worden diverse werelden genoemd waarin wedergeboorte kan plaatsvinden. De hogere werelden corresponderen met diverse meditatiestadia (jhāna’s). De werelden worden gegroepeerd (van laag naar hoog) in drie sferen (dhātu):

I. De Sfeer der Geneugten (kāma-dhātu).

Deze wordt zo genoemd, omdat de belangrijkste drijfkracht van de wezens erin begeerte naar geneugten (kāma) is. Zij wordt onderverdeeld in:

1. de hel (niraya)

2. de wereld der dieren (tiracchāna-yoni)

3. de wereld der hongerige geesten (petti-visaya)

4. de wereld der titanen (asura-kāya)²¹

5. de wereld der mensen (manussa-loka)

6. de hemel van de Vier Grote Koningen (cātummahārājikā devā)²²

7. de hemel der Drieëndertig Goden (tāvatiṃsā devā)

8. de hemel van de Yāma-goden (yāmā devā)

9. de hemel van de Tevreden Goden (tusitā devā)

10. de hemel der Goden die zich Verheugen in Scheppen (nimmānaratī devā)

11. de hemel der Goden die Beschikken over de Scheppingen van Anderen (paranimmita-vasavattī devā)

II. De Sfeer der (Zuivere) Vormen (rūpa-dhātu), die correspondeert met de vier meditatiestadia (jhāna’s).

Hier zijn grove materiële vormen afwezig en worden slechts fijnstoffelijke vormen aangetroffen, die men alleen kan zien, en geluiden. De bewoners van deze niveaus zijn ook goden, maar om hen te onderscheiden van de goden van de Sfeer der Geneugten worden zij Brahma’s genoemd. Het hindoeïstisch pantheon kent slechts één Brahma. De levensduur van deze goden is veel langer dan van die in de Sfeer der Geneugten. Omdat er geen dingen voorkomen die men kan voelen, ruiken of proeven, zijn zinnelijke verlangens hier sterk verminderd. De overheersende ervaring is van meditatieve aard.

Deze Sfeer wordt onderverdeeld in:

A. het niveau van de groepen in de Brahma-wereld (brahma-kāyika-bhūmi), overeenkomend met de eerste jhāna:

12. de Goden van het Gevolg van Brahma (brahma-pārisajjā devā)

13. de Goden die Priesters van Brahma zijn (brahma-purohitā devā)

14. de Grote Brahma (mahā-brahmā)²³

B. de hemelen overeenkomend met de tweede jhāna:

15. de hemel van de Goden met Slechts Geringe Straling (parittābhā devā)

16. de hemel van de Goden met Onmetelijke Straling (appamāṇābhā devā)

17. de hemel van de Goden die Schitteren in Straling (ābhassarā devā)

C. de hemelen overeenkomend met de derde jhāna:

18. de hemel van de Goden van Slechts Geringe Schoonheid (parittasubhā devā)

19. de hemel van de Goden van Onmetelijke Schoonheid (appamāṇasubhā devā)

20. de hemel van de Luisterrijke Goden (subhakiṇṇā devā)

D. de hemelen overeenkomend met de vierde jhāna:

21. de hemel van de Goden met Vrucht²⁴ Weids als de Lucht (vehapphalā devā)

22. de hemel van de Onbewuste Wezens (asañña-sattā)

E. het niveau van de Zuivere Verblijven (suddhāvāsa-bhūmi), overeenkomend met de vijfde²⁵ jhāna. Dit niveau is alleen toegankelijk voor ‘niet-meer-terugkeerders’ (anāgāmins):

23. de hemel van de Goden wier Geluk Geen Einde Kent (avihā devā)

24. de hemel van de Goden die Niemand Kwellen (atappā devā)

25. de hemel van de Duidelijk Zichtbare Goden (sudassā devā)

26. de hemel van de Scherpziende Goden (sudassī devā)

27. de hemel van de Goden die allen Superieur zijn in Geluk en Deugdzaamheid (akaniṭṭhā devā)

III. De Vormloze Sfeer (arūpa-dhātu), die correspondeert met de vier vormloze meditatiestadia (arūpa-jhāna’s of arūpāyatana’s). 

In deze Sfeer worden wezens aangetroffen die alleen uit ‘geest’ bestaan. Iedere fysieke vorm is hier afwezig.

Zij wordt onderverdeeld in:

28. het niveau van de Oneindigheid van de Ruimte (ākāsānañcāyatana-bhūmi)

29. het niveau van de Oneindigheid van het (Kosmisch) Bewustzijn (viññāṇañcāyatana-bhūmi)

30. het niveau van Nietsheid (ākiñcaññāyatana-bhūmi)

31. het niveau van Noch-Voorstelling-noch-geen-Voorstelling (nevasaññānāsaññāyatana-bhūmi)

Dit kosmologisch systeem speelt in de huidige praktijk van het boeddhisme geen grote rol. Het is hier systematisch weergegeven, omdat in de Saṃyutta-Nikāya herhaaldelijk voorstadia en elementen ervan genoemd worden. De Drieëndertig Goden en een op zichzelf staande Brahma zijn van vedische herkomst. De overige goden komen alleen binnen de boeddhistische mythologie voor, hoewel er misschien wel een relatie bestaat tussen de vedische Yama (de god van de dood) en de Yāma-goden. In diverse sutta’s komen goden voor zoals Brahma en Sakka (Indra), de leider der Drieëndertig Goden. Hun bestaan werd als vanzelfsprekend aangenomen en de Boeddha heeft zich nooit tegen hen gekeerd. In de boeddhistische teksten vervullen zij de functie van het legitimeren van de nieuwe Leer. Ze spelen daarbij een aan de Boeddha ondergeschikte rol en er wordt vaak met een zekere ironie over hen gesproken. Ze komen soms naar Boeddha’s prediking luisteren en betuigen hem bij diverse gelegenheden eer.

De hele kosmologie wordt in de sutta’s vaak gecomprimeerd tot een schema van vijf bestemmingen (gati’s): de hellen, het dierenrijk, het domein van de geesten, de menselijke wereld en de godenwereld. Als zesde wordt soms de wereld der titanen (asura’s) genoemd, vooral in de latere theravāda-traditie.

Wedergeboorte in een van de lage bestemmingen is het gevolg van slecht karma, wedergeboorte in de hogere bestemmingen is het gevolg van goed karma. Maar wedergeboorte in welke vorm dan ook is ongewenst; het uiteindelijke doel immers is nirvana, de volledige bevrijding van alle bestaansvormen, waartoe de Leer van de Boeddha moet leiden.

20. Zie Ria Kloppenborg, Verzen van monniken en nonnen (v. 182-203), Asoka, 2000.

21. In de theravāda-traditie worden de titanen als aparte groep, behorend tot de subhumane bestaansvormen (apāya), onder andere genoemd in Visuddhimagga 427. Ze zijn vaak in een strijd met de Drieëndertig Goden verwikkeld. Zie p. 353.

22. Devā betekent eigenlijk ‘goden’. In de Pali-teksten wordt altijd gesproken over groepen van goden in plaats van ‘hemelen’. Wij spreken hier over ‘hemelen’, omdat dit beter aansluit bij de ‘werelden’ op de lagere niveaus.

23. De nummers 12, 13 en 14 zijn wel aparte godengroepen, maar geen aparte hemelen. De drie groepen vertoeven samen in dezelfde hemel.

24. Bedoeld is een vrucht van goede werken in een vorig leven.

25. In de sutta’s is meestal sprake van vier jhāna’s. De indeling hier is gebaseerd op een schema van vijf jhāna’s waarbij de tweede jhāna in tweeën is gedeeld. In de tweede jhāna verdwijnt dan alleen ‘nadenken’ ofwel ‘beginnende gedachten’ (vitakka) en pas in de derde jhāna verdwijnt ook ‘overwegen’ (vicāra).