[ DE PALI CANON – DEEL 8 ]

DE VERZAMELING VAN THEMATISCH
GEORDENDE LEERREDES

Saṃyutta-Nikāya

De verzameling van thematisch
geordende leerredes

DEEL IV

HET DEEL DER ZES ZINTUIGGEBIEDEN

(Saḷāyatana-Vagga)

Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De integrale Nederlandse vertaling van de Saṃyutta-Nikāya
bestaat uit vijf delen:

Deel 1: Het Deel der verzen (Sagātha-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 5 ]

*

Deel 2: Het Deel der schakels (Nidāna-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 6 ]

*

Deel 3: Het Deel der geledingen (Khandha-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 7 ]

*

Deel 4: Het Deel der zes zintuiggebieden (Saḷāyatana-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 8 ]

*

Deel 5: Het grote Deel (Mahā-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 9 ]

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Samyutta-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij legaten en bijdragen van onze vaste donateurs, in het bijzonder die van Rien Peekstok (1942-2020).

© 2021 Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 9216 614 2 / NUR 739

Inhoud

IV. HET DEEL DER ZES ZINTUIGGEBIEDEN

(Saḷāyatana-Vagga)

Inleiding

35. Saḷāyatana-Saṃyutta: Het boek der zes zintuiggebieden

Inleiding        &        Vertaling

36. Vedanā-Saṃyutta: Het boek der gevoelens

Inleiding        &        Vertaling

37. Mātugāma-Saṃyutta: Het boek der vrouwen

Inleiding        &        Vertaling

Inleiding tot de saṃyutta’s 38 en 39

38. Jambukhādaka-Saṃyutta: Het boek van Rozenappeleter

39. Sāmaṇḍaka-Saṃyutta: Het boek van Sāmaṇḍaka

40. Moggallāna-Saṃyutta: Het boek van Moggallāna

Inleiding        &        Vertaling

41. Citta-Saṃyutta: Het boek van Citta

Inleiding        &        Vertaling

42. Gāmaṇi-Saṃyutta: Het boek der hoofdmannen

Inleiding        &        Vertaling

43. Asaṅkhata-Saṃyutta: Het boek van het ongeconditioneerde

Inleiding        &        Vertaling

44. Avyākata-Saṃyutta: Het boek van de onbeantwoorde vragen

Inleiding        &        Vertaling

Noten

Appendices

I De uitspraak van het Pali

II Gebruikte afkortingen

III Geraadpleegde literatuur

Registers

1. Begrippen

2. Namen

3. Gelijkenissen

Nawoord van de uitgever

Saṃyutta-Nikāya

De verzameling van thematisch
geordende leerredes

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

DEEL IV

Het Deel der zes zintuiggebieden

(Saḷāyatana-Vagga)

Inleiding

Het vierde Deel van de Saṃyutta-Nikāya (SN) wordt het ‘Deel der zes zintuiggebieden’ (Saḷāyatana-Vagga) genoemd. Deze naam is ontleend aan het eerste ‘boek’ van dit Deel: ‘Het boek der zes zintuiggebieden’ (Saḷāyatana-Saṃyutta). Zoals ook het geval is bij de twee voorafgaande Delen, wordt dit Deel overheerst door het eerste saṃyutta, dat 203 bladzijden van de 403 bladzijden van de PTS-editie van dit Deel uitmaakt. Het belang van de zes zintuiggebieden moge blijken uit het feit dat de Boeddha deze ‘het al’ noemt in het Sabba-sutta (35.23; uitgewerkt in 35.33-42), dat wil zeggen dat onze gehele menselijke ervaring tot deze gebieden – benevens de vijf geledingen van de persoonlijkheid (pañcakkhandha) zoals behandeld in Deel 3 – te reduceren valt. Het volledig doorgronden van de structuur van de ervaring leidt tot verlossing van lijden.

Het tweede saṃyutta, ‘Het boek der gevoelens’ (Vedanā-Saṃyutta), neemt met 34 bladzijden in dit Deel een derde plaats in qua lengte en een tweede plaats in belangrijkheid. Gevoelens zijn het directe gevolg van zintuiglijke indrukken. Ze nemen in de Leer van de Boeddha een vooraanstaande positie in. Zij vormen immers in een van de meest essentiële leerstukken van de Dhamma – de ‘keten van voorwaardelijk ontstaan’ (paṭicca-samuppāda; zie Deel 2 van SN) – de belangrijkste bron voor het oprijzen van begeerte (taṇhā), die in de formulering van de Vier Edele Waarheden fungeert als de oorzaak van al het menselijk lijden (dukkha). Gevoelens spelen ook een wezenlijke rol bij het meditatieve ‘cultiveren van de aandacht’ (satipaṭṭhāna), waaraan in Deel 5 een geheel saṃyutta gewijd is. De behandeling van gevoelens heeft, zo moge hieruit blijken, een belangrijke connectie met de praktijk van meditatie.

De overige acht saṃyutta’s in dit Deel hebben geen duidelijke relatie met de thema’s van de eerste twee saṃyutta’s: de zintuiggebieden en de gevoelens. Ze behandelen een breed scala van onderwerpen, variërend van de positieve en negatieve eigenschappen van vrouwen tot de vraag hoe nirvana gerealiseerd kan worden.

Vaak zal de lezer ‘puntjes’ (…) aantreffen, waar men zelf ontbrekende tekst moet invullen, die in het voorafgaande herhaaldelijk voorkomt. Ook korte aanduidingen van de inhoud van sutta-reeksen komen voor zonder dat er een vertaling wordt gegeven. Beide procedures worden door ons gehanteerd om veel papier en kosten te besparen en de lezer niet nodeloos te vermoeien met nog meer herhalingen dan waaraan hij of zij nu reeds blootgesteld wordt. Men dient te bedenken dat deze teksten eigenlijk niet bedoeld zijn om een boek te vormen, dus om gelezen te worden. Primair zijn ze samengesteld om collectief door monniken gereciteerd te worden of om als afzonderlijke sutta’s bij mensen thuis – bijvoorbeeld als dank voor een aangeboden maaltijd en als geestelijke ondersteuning – door een monnik uitgesproken te worden.

Zoals gewoonlijk willen we ook dit keer onze hartelijke dank betuigen aan drs. Jacques den Boer voor het nauwgezet nalezen en corrigeren van de drukproeven.

35

Saḷāyatana-Saṃyutta
Het boek der zes zintuiggebieden

INLEIDING

In dit saṃyutta is een omvangrijke verzameling van sutta’s bijeengebracht die alle te maken hebben met wat genoemd wordt ‘de zes zintuiggebieden van de binnenwereld’ (oog, oor, neus, tong, lichaam en denken¹) en ‘de zes zintuiggebieden van de buitenwereld (zichtbare vormen, geluiden, geuren, tastbare objecten en gedachten). Het saṃyutta bestaat uit 248 sutta’s die vaak heel kort zijn en niet meer dan enkele regels beslaan, terwijl andere enkele bladzijden in beslag nemen. De tekst is verdeeld in vier afdelingen (paññāsaka’s) van, zoals de naam al aangeeft, in principe 50 sutta’s. Men heeft zich echter niet strikt aan deze benaming gehouden. De eerste drie afdelingen bevatten resp. 52, 51 en 52 sutta’s, maar de vierde bevat 93 sutta’s! In de vierde afdeling bestaat alleen al hoofdstuk B uit 60 zeer korte sutta’s: ‘De zestigvoudige herhalingsserie’.

Vele sutta’s verschillen van de naburige slechts in één woord. Zo wordt bijvoorbeeld in sutta 35.33 gesteld dat alles (‘het al’) onderworpen is aan geboorte. Dan wordt in de daarop volgende negen sutta’s (35.34-35.42) ‘geboorte’ vervangen door achtereenvolgens ‘ouderdom’, ‘ziekte’, ‘dood’, ‘verdriet’, ‘bezoedeling’ etc. Dit principe wordt ook toegepast in de zogenaamde ‘herhalingsseries’ aan het einde van diverse saṃyutta’s. In sutta 37.15 bijvoorbeeld worden vijf eigenschappen van een vrouw genoemd op grond waarvan zij in een hemelse wereld wordt wedergeboren. De volgende acht sutta’s zijn gelijkluidend, behalve dat een van deze eigenschappen steeds door een andere goede eigenschap vervangen wordt.

De leer over de zes zintuiggebieden vindt waarschijnlijk zijn oorsprong (volgens Bodhi (2000), p. 1122), in het in de algemene inleiding reeds genoemde Sabba-sutta (35.23). Daar zegt de Boeddha dat de zes paren van zintuiggebieden ‘het al’ vormen, dat wil zeggen onze gehele menselijke ervaringswereld. In Deel 3 van SN hebben we echter gesteld (p. 14) dat de ‘vijf geledingen van de persoonlijkheid’ (pañca-kkhandha)² volgens het Khandha-Saṃyutta het toneel vormen waarop ons gehele leven zich afspeelt. De onmiddellijke ervaring van het leven tussen geboorte en dood vindt hier immers haar basis, die op te vatten is als een psychofysische eenheid waarin diverse componenten te onderscheiden vallen. De ‘niet-geïnformeerde doorsneemens’ beschouwt het lichaam of een van de overige geledingen van de persoonlijkheid als het zelf (SN III 3). De analyse van de zintuiggebieden, zoals die in het onderhavige Deel plaatsvindt, kan gezien worden als een alternatieve benadering voor de beschrijving van de menselijke ervaringswereld. Bodhi (l.c) vergelijkt de twee benaderingen met de horizontale en de verticale doorsnee die men van een orgaan kan maken. De twee schema’s – analyse van de persoonlijkheid en van de zintuiggebieden – worden merkwaardigerwijs in de Nikāya’s nauwelijks met elkaar in verband gebracht. Een enkele suggestie in die richting vinden we in de sutta’s 35.93 en 35.121, waar de Boeddha uiteenzet hoe ‘gewaarwording’ (viññāṇa) ontstaat. Een visuele gewaarwording (cakkhu-viññāṇa) bijvoorbeeld ontstaat afhankelijk van het oog (cakkhu) en een zichtbare vorm (rūpa). Het samenkomen van die drie vormt een zintuiglijke indruk i.c. een prikkeling van het oog (cakkhu-samphassa). Op voorwaarde van een prikkeling van het oog ontstaan een gevoel (vedanā), een cognitie (saññā) en een drijfveer (saṅkhāra). Voorbeeld: mijn oog wordt getroffen door het beeld van een zichtbare vorm (een appel), een zuiver lichamelijk gebeuren. Daaruit ontstaat een (onbewuste) ‘appel-gewaarwording’.³ Mijn oog, de appel en de gewaarwording van de appel vormen samen een zintuiglijke indruk die resulteert in een aangenaam gevoel. Daarnaast ontstaat een cognitie (‘hé, daar ligt een lekkere appel’) en een drijfveer (men ervaart de neiging de appel te eten). Schematisch kan men de interactie van de geledingen van de persoonlijkheid en de zintuiggebieden voor het geval van een visuele waarneming als volgt in drie stadia weergeven:

Op deze wijze wordt duidelijk gemaakt hoe op grond van de zintuiggebieden gevoelens, cognitieve processen (als denken, voorstellen, herinneren) en wilsprocessen ontstaan, waarin het lijden zich openbaart. Willen we een einde aan het lijden maken, dan moeten we dit bij de wortel aanpakken en bij de zintuiggebieden beginnen. In het bovenstaande zagen we dat gevoel ontstaat uit zintuiglijke indrukken, op basis van gevoel ontstaat begeerte. Begeerte is, volgens de tweede Edele Waarheid, de bron van alle lijden. In sutta 35.106 toont de Boeddha deze hele ontstaansgeschiedenis van het lijden. We herkennen hier hetzelfde thema als geformuleerd in de ‘keten van voorwaardelijk ontstaan’ (paṭicca-samuppāda): op grond van zintuiglijke indrukken is er gevoel, op grond van gevoel, is er begeerte, op grond van begeerte is er toe-eigening, op grond van toe-eigening is er wording, op grond van wording is er geboorte, op grond van geboorte is er ouder worden, ziekte en dood. Door het ophouden van begeerte wordt het laatste deel van deze keten, vanaf begeerte, afgebroken en houdt uiteindelijk deze hele massa van lijden op.

Nog nadrukkelijker wordt in de sutta’s 35.81 en 35.152 gesteld dat het heilige leven (brahmacariya) onder de Boeddha geleid wordt voor het volledige begrijpen van het lijden en dat dit lijden bestaat uit het oog en de zichtbare objecten, het oor en de geluiden etc., kortom de zes interne en de zes externe zintuiggebieden worden hier aangewezen als de bron van alle lijden en zij moeten als zodanig begrepen worden. Daaruit wordt niet de conclusie getrokken dat men de zintuiggebieden moet vernietigen om een einde aan het lijden te maken. Dat zou een aansporing tot zelfmoord zijn. Door het volledig begrijpen van de zintuiggebieden en hun effecten moet uiteindelijk de begeerte naar de zintuiglijke wereld vernietigd worden om tot bevrijding van lijden te komen. Door het ophouden van begeerte houdt het zich toe-eigenen van objecten en zich identificeren met de zintuiggebieden op. Men denkt niet meer ‘ik zie’, maar ‘er is zien’.

Expliciet wordt ‘de wereld’ (loka) in een tweetal sutta’s (35.82 en 84) omschreven als de de zes interne en de zes externe zintuiggebieden. In sutta 35.116 wordt deze stelling nog op een andere wijze geformuleerd: ‘Dat in de wereld waardoor men een voorstelling heeft van de wereld, een verbeelding heeft van de wereld, dat wordt in de Discipline van de Edele de wereld genoemd. En waardoor heeft men een voorstelling van de wereld, heeft men een verbeelding van de wereld? Door het oog, door het oor etc. heeft men een voorstelling, een verbeelding van de wereld.’ Deze laatste uitspraak doet denken aan de opvatting uit de Peripatetische School rond Aristoteles, overgenomen door Thomas van Aquino: ‘Niets is er in het denken wat niet eerder in de zintuigen was (nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu)’.

Van deze wereld wordt in sutta 35.85 gezegd dat zij leeg (suñña)⁴ is: leeg van een zelf en wat tot een zelf behoort. En wat is leeg van een zelf? Het oog en de andere zintuigen met hun objecten, gewaarwording via die zintuigen, zintuiglijke indrukken en het gevoel dat opkomt door die zintuiglijke indrukken.

De zes interne zintuiggebieden worden niet alleen als ‘leeg’ beschreven, maar ook als ‘oud karma’ (35.146). ‘Oud karma’ wil zeggen dat ze het resultaat zijn van daden in een vroegere bestaansvorm. Onze huidige zintuigen (en bij uitbreiding ons hele lichaam) zijn ontstaan in afhankelijkheid van lichamelijk, verbaal en mentaal handelen, en intenties in een vorig leven. ‘Nieuw karma’ ontstaat door handelingen en intenties in dit leven. Karma kan ophouden te bestaan door het Edele Achtvoudige Pad in praktijk te brengen.

Opmerkelijk is de relatie die gelegd wordt in de sutta’s 35.30-32 tussen de zintuigen en ‘denkbeelden’. Deze laatste dienen uitgeroeid te worden. Wat zijn dit voor denkbeelden? Het gaat om denkbeelden die identificaties inhouden met de zintuigen, zoals ‘het oog is van mij’, ‘de gewaarwording via het oog is van mij’, ‘de prikkeling van het oog is van mij’, ‘het gevoel dat ontstaat op grond van prikkeling van het oog is van mij’. Door zulke denkbeelden niet te vormen, eigent men zich niets toe in de wereld, identificeert men zich met niets. Daardoor is men niet bang en bereikt men het nirvana, het ophouden van alle lijden.

Ook via het besef van de onbestendigheid, de leedvolheid en het onderhevig zijn aan achteruitgang van de zintuigen kan men tot de beschouwing komen: ‘Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.’ Wie dit inziet, wordt vrij van passie. Door passieloosheid wordt men bevrijd en de bevrijde beseft dat hij of zij niet meer wedergeboren wordt.

In de sutta’s 35.90-91 wordt eenzelfde redenering toegepast op de emoties (ejā). Wil men zich daarvan bevrijden, omdat ze ‘een ziekte, een gezwel’ zijn, dan dient men zich geen denkbeelden te vormen over de zintuiggebieden zoals ‘het oog is van mij’ etc. Door zich geen denkbeelden te vormen eigent men zich niets toe. Door zich met niets te identificeren, verliest men alle angst en wordt het nirvana gerealiseerd.

Het opgeven van alle denkbeelden over de zintuiggebieden wordt aan het einde van het saṃyutta (sutta 35.248) uitgebreid tot alle denkbeelden over het eigen bestaan na de dood. Alle meningen over het al dan niet voortbestaan, over het al dan niet bewust zijn na de dood, over het al dan niet een nieuw lichaam krijgen worden afgewezen. Een monnik dient zich hiervan te onthouden. Zelfs de mening ‘ik ben’ wordt als een illusie afgeschilderd en kan men dus beter niet koesteren. Ook in het Brahmajāla-sutta (DN I 31 vv.) wijst de Boeddha het speculeren over deze zaken af. Bij een andere gelegenheid vroeg Ānanda eens aan de Boeddha wat het lot na de dood was van bepaalde monniken en lekenvolgelingen (DN II 92). De Boeddha ging adequaat op de vraag in, maar gaf daarna duidelijk te kennen dat het beantwoorden van dit soort vragen hem een last was. Hij gaf aan Ānanda de ‘Dhamma-spiegel’ op grond waarvan iedereen zelf kan uitmaken welk lot hem na de dood beschoren is.

Enerzijds zien we dus dat de Boeddha uitspraken doet over het bestaan na de dood en anderzijds wijst hij speculaties over het hiernamaals duidelijk van de hand. Men kan hierin een zekere ambivalentie zien ten aanzien van dit onderwerp. De Boeddha had waarschijnlijk duidelijke voorstellingen over het hiernamaals – hij kende immers zijn talrijke vorige levens (MN I 248), maar vond het voor de praktijk van het ‘heilige leven’ niet nuttig om zich daarmee uitvoerig bezig te houden.

Het belang van de zintuiggebieden kunnen we ook gedemonstreerd zien in de sutta’s 35.165-167. Daar wordt in vrijwel gelijkluidende bewoordingen gesteld dat wie de onbestendigheid (anicca) van de zintuigen, van de zintuiglijke indrukken en van het gevoel dat opkomt door de zintuiglijke indrukken kent en ziet, ‘de verkeerde zienswijze’ opgeeft. En wat is deze ‘verkeerde zienswijze’? Dat is het ‘geloof in de persoonlijkheid’, dat wil zeggen in het bestaan van een onafhankelijk zelf (attā). Hiermee wordt dus het belang van een volledige kennis van de zintuiggebieden voor een goed begrip van de voor de Leer van de Boeddha zo wezenlijke anattā-doctrine geïllustreerd.

De zintuiggebieden geven ons toegang tot aangename en onaangename gevoelens. Deze spontane reacties op onze ervaringen in de wereld brengen begeerte (lobha), haat (dosa) en verwarring (moha) met zich mee, die de worteloorzaken (mūla-hetu) van het menselijk lijden vormen. Aangename gevoelens op grond van het zintuiglijk waargenomene leiden tot begeerte; onaangename gevoelens leiden tot afkeer en haat; verwarring belemmert ons bij het zien van de ware aard van de verschijnselen die zich aan ons voordoen. Als wij niet voortdurend waakzaam zijn, dreigen deze affecten ons te overspoelen en worden wij ondergedompeld in leed. Het is dus zaak de zintuiggebieden te bewaken, ja zelfs te temmen zoals de teksten aanbevelen (35.94-98). Als ze niet bewaakt zijn, brengen ze leed; als ze bewaakt zijn brengen ze geluk. Dit vindt plaats door noch gretig het aangename te omhelzen noch vol afkeer afstand te nemen van het onaangename. Getroffen door pijn is men niet geschokt, beroerd door een prettige aanraking is men niet verrukt. Gelijkmoedigheid ten aanzien van het aangename en het onaangename wordt hier dus aanbevolen. Op deze manier overwint men passie en haat, en overstijgt men geboorte en dood, hetgeen betekent dat men niet meer wordt wedergeboren.

Sāriputta geeft in sutta 35.120 aan een monnik concrete aanwijzingen over hoe hij ‘de poorten van de zinnen’ kan bewaken. Hij moet aandachtig voedsel tot zich nemen, niet voor zijn plezier, niet om erin te zwelgen, niet om er beter uit te zien, maar alleen om zijn lichaam in stand te houden. Ook dient hij tijdens (loop)meditatie zijn geest van belemmerende gedachten te reinigen.

Leken kunnen op dezelfde manier profiteren van het beheersen van de zinnen. Koning Udena verklaart tegenover de monnik Bhāradvāja dat ook hij, wanneer hij zijn harem binnengaat met de zinnen beheerst op de manier waarop de Boeddha dat geleerd heeft, geen last heeft van wellustige gedachten. En wat heeft de Boeddha op dit punt geleerd? Dat men, wanneer men een zichtbare vorm (i.c. een menselijk lichaam) ziet, niet moet ingaan op de ‘hoofdkenmerken’ noch op de ‘details’ ervan. Dat wil zeggen dat men niet moet ingaan op dat wat binnen het gezichtsveld verschijnt. Hetzelfde geldt voor gewaarwordingen via de andere zintuigen. Zo wordt het optreden van hinderlijke mentale verschijnselen als begeerte en chagrijn voorkomen (35.127) en leeft men ‘vol geluk en opgewektheid’ (35.239). Māra, de duivel, is er steeds op uit om via de zintuigen toegang te krijgen tot de mens. Wanneer men de zinnen bewaakt, zal de Boze zich afwenden en vertrekken, zoals een jakhals zal weggaan bij een schildpad die zijn nek en andere ledematen niet uitsteekt zolang als de jakhals naast hem staat (35.240).

Wie niet aangetrokken wordt door aangename vormen, geluiden etc. en niet afgestoten wordt door onaangename zintuiglijke objecten, bewaakt niet alleen de poorten der zinnen, maar heeft ook een ‘onbegrensde geest’ ontwikkeld waarmee men de bevrijding van het hart, waarvan men ook in zijn denken zeker is, begrijpt, zodat opgekomen slechte, onheilzame gedachten volkomen ophouden (35.132). Uiteraard is er een lange training nodig om dit stadium te bereiken. Het wordt voorgesteld als de natuurlijke levenshouding van de verloste mens, de arahat.

De beheersing van de zinnen heeft niet alleen als doel het doen ophouden van onaangename en onheilzame geestestoestanden als verdriet en frustratie, maar heeft ook een diepere betekenis in verband met de ‘keten van voorwaardelijk ontstaan’ (paṭicca-samuppāda). Begeerte is immers, volgens deze leerstelling, de drijvende kracht bij het ontstaan van lijden, en begeerte wordt op haar beurt geconditioneerd door gevoelens. Gevoelens ontstaan in de zintuiggebieden als aangenaam, onaangenaam en neutraal gevoel.

Beheersing van de zinnen vormt dus een essentieel onderdeel van de training die gericht is op het verwijderen van begeerte en daarmee op de realisering van bevrijding van lijden.

Als de zinnen goed bewaakt en goed beheerst zijn, zijn ze een bron van geluk. Degene die dit verwerkelijkt, voelt zich noch aangetrokken door aangename zintuiglijke ervaringen en gevoelens noch afgestoten door onaangename zintuiglijke ervaringen en gevoelens. Hij of zij ervaart een toestand van gelijkmoedigheid, waarin hartstocht en afkeer overwonnen zijn. Daarmee heeft men bevrijding bereikt of – zoals de tekst het uitdrukt – geboorte en dood overstegen (35.94).

Het bewaken en beheersen van de zinnen wordt in sutta 35.95 beschreven als het louter registreren van wat zich voordoet aan onze zintuigen. Men moet het zintuiglijk waargenomene niet overdekken met subjectieve interpretaties en waarde-oordelen. Vandaar dat de Boeddha aan een monnik het advies geeft om in het geziene alleen maar het geziene te zien, in het gehoorde alleen het gehoorde etc. Wanneer hij dat doet, zal hij er niet door ‘geprikkeld’ worden. Daardoor zal hij zich niet identificeren met het waargenomene en daarmee de toestand van zelfloosheid (anattā) realiseren.

De beheersing der zinnen wordt in hoofdstuk C van dit saṃyutta op poëtische wijze weergegeven met allerlei beelden uit de natuur. De zintuigen worden vergeleken met een onstuimige oceaan, waarin haaien en zeemonsters degene die hem wil doorkruisen bedreigen. Beheersing van de zinnen wordt het veilig oversteken van de oceaan genoemd (35.228). Daarnaast zijn er aantrekkelijke waarneembare vormen, geluiden, geuren etc., die vergeleken worden met vishaken waaraan een aas door Māra is aangebracht. Wie zo’n aas inslikt, komt in de macht van Māra, die dan kan doen met hem of haar wat hij wil (35.230). In sutta 35.235 wordt een nog dramatischer beeld geschilderd. Daar wordt gesteld dat het voor de zintuiglijke vermogens van de mens beter zou zijn met een gloeiende ijzeren pen uitgewist te worden dan dat iemand uitgerust met die zintuigen de kenmerken van een waarneembaar object (vorm, geluid etc.) in detail in zich zou opnemen. Blijft de mens gebonden aan de zoetheid van de waarneembare objecten, dan wacht hem de hel of het dierenrijk. Uiteraard is dit een hyperbolische uitdrukkingswijze, die de Boeddha gebruikte om zijn toehoorders intensief te doordringen van het gevaar dat schuilt in het opgaan in de wereld der zinnen.

De situatie waarin de mens leeft, wordt vergeleken met een man die in paniek op de vlucht is voor vier slangen, vijf moordlustige vijanden en een vertrouweling, die ook een moordenaar blijkt te zijn. Dan komt hij bij een rivier en weet door middel van een zelf gefabriceerd vlot de overkant veilig te bereiken. De Boeddha legt uit wat de gelijkenis precies betekent (35.238).

Elders (35.247) vergelijkt de Boeddha de zes zintuigen met zes dieren die met touwen aan een paal vastzitten en ieder naar hun eigen biotoop willen terugkeren. De krokodil trekt naar het water; de vogel wil de lucht in vliegen; de aap wil het bos in etc. Net zo trekt bij een monnik, als hij de aandacht gericht op het lichaam niet ontwikkeld heeft, zijn oog in de richting van aangename vormen, zijn oor in de richting van aangename geluiden etc. De zinnen moeten bijeengehouden worden door het touw van zelfbeheersing als gevolg van voor het lichaam gecultiveerde aandacht. Dan ervaart hij een bevrijding van het hart, waarvan hij ook in zijn denken zeker is. Slechte, onheilzame geestestoestanden verdwijnen volledig en zijn geest wordt rustig en beheerst. Net zoals de dieren in de vergelijking op den duur uitgeput raken van het trekken en zich uitgeput neerleggen bij de paal waar zij aan vastgebonden zijn. De paal staat in de gelijkenis voor op het lichaam gerichte aandacht.

1.   Voor hedendaagse westerlingen is het wellicht bevreemdend dat ‘het denken’ tot de zintuigen wordt gerekend. Volgens een oude Indische opvatting nemen wij met het denken gedachten waar en is het dus een zintuig.

2.   De menselijke persoonlijkheid bestaat in de boeddhistische psychologie uit vijf geledingen: 1. het lichaam (rūpa), 2. gevoelens (vedanā), 3. cognitie (saññā), 4. drijfveren (saṅkhārā), 5. gewaarwording (viññāṇa). ‘Gewaarwording’ bestaat uit het eerste stadium van bewust worden van het zintuiglijk opgevatte. De via het oog, het oor, de neus etc. waargenomen objecten leveren vervolgens het materiaal voor de cognitieve processen (saññā), waarbij zij bewust worden en ook benoemd worden. Zie voor een uitvoerige behandeling van de vijf termen Deel 3 van onze SN-vertaling, p. 16 vv.

3.   Mijn oog wordt voortdurend getroffen door talloze andere beelden, die zelden tot een bewuste cognitie aanleiding geven.

4.   Waarschijnlijk treffen we hier gedachten aan die vooruitlopen op de latere leer over de leegte (ṥūnyatā), die in het Mahāyāna zo’n belangrijke plaats inneemt.

VERTALING

I. DE BASALE VIJFTIG

A. HET HOOFDSTUK DER ONBESTENDIGHEID

35.1 Onbestendigheid van de binnenwereld

[1] ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar dan richtte de Verhevene zich tot de monniken: ‘Monniken!’ – ‘Heer!’, antwoordden die monniken de Verhevene instemmend.

3. De Verhevene sprak de volgende woorden:

‘Het oog, monniken, is onbestendig; wat onbestendig is, dat is leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

4.8. Het oor is onbestendig … De neus is onbestendig … De tong is onbestendig … Het lichaam is onbestendig … Het denken is onbestendig; wat onbestendig is, dat is leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.” [2]

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling die zo ziet, voelt afkeer van het oog, voelt afkeer van het oor, voelt afkeer van de neus, voelt afkeer van de tong, voelt afkeer van het lichaam, voelt afkeer van het denken; afkeer voelend wordt hij vrij van passie; door passieloosheid wordt hij bevrijd; in de bevrijde ontstaat het besef: “[De geest is] bevrijd”. “Geboorte is vernietigd, het heilige leven is geleefd, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij. (1274)

35.2 Leedvolheid van de binnenwereld

3. ‘Het oog, monniken, is leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

4.8. Het oor is leedvol … De neus is leedvol … De tong is leedvol … Het lichaam is leedvol … Het denken is leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling … “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1275)

35.3 Niet-zelfheid van de binnenwereld

3. ‘Het oog, monniken, is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

4.8. Het oor is niet het zelf … De neus is niet het zelf … De tong is niet het zelf … Het lichaam is niet het zelf … Het denken is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling … “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1276)

35.4 Onbestendigheid van de buitenwereld

3. ‘Zichtbare vormen, monniken, zijn onbestendig; wat onbestendig is, dat is leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat [3] moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

4.8. Geluiden zijn onbestendig … Geuren zijn onbestendig … Smaken zijn onbestendig … Tastbare objecten zijn onbestendig … Gedachten zijn onbestendig; wat onbestendig is, dat is leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling die zo ziet, voelt afkeer van zichtbare vormen, voelt afkeer van geluiden, voelt afkeer van geuren, voelt afkeer van smaken, voelt afkeer van tastbare objecten, voelt afkeer van gedachten; afkeer voelend wordt hij vrij van passie; door passieloosheid wordt hij bevrijd; in de bevrijde ontstaat het besef: “[De geest is] bevrijd”. “Geboorte is vernietigd, het heilige leven is geleefd, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1277)

35.5 Leedvolheid van de buitenwereld

3. ‘Zichtbare vormen, monniken, zijn leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

4.8. Geluiden zijn leedvol … Geuren zijn leedvol … Smaken zijn leedvol … Tastbare objecten zijn leedvol … Gedachten zijn leedvol; wat leedvol is, dat is niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling … “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1278)

35.6 Niet-zelfheid van de buitenwereld

3. ‘Zichtbare vormen, monniken, zijn niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

4.8. Geluiden zijn niet het zelf … Geuren zijn niet het zelf … Smaken zijn niet het zelf … Tastbare objecten zijn niet het zelf … Gedachten zijn niet het zelf; wat niet het zelf is, dat moet met juist inzicht zo gezien worden zoals het werkelijk is: “Dit is niet van mij, dit ben ik niet, dit is niet mijn zelf.”

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling … “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1279) [4]

35.7 Onbestendigheid van de binnenwereld in verleden en toekomst

3. ‘Het oog, monniken, is onbestendig, dat van het verleden en dat van de toekomst, om niet te spreken van het tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar het oog van het verleden, verheugt zich niet op het oog van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van het tegenwoordige oog.

4.8. Het oor is onbestendig … De neus is onbestendig … De tong is onbestendig … Het lichaam is onbestendig … Het denken is onbestendig, dat van het verleden en dat van de toekomst, om niet te spreken van het tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar het denken van het verleden, verheugt zich niet op het denken van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van het tegenwoordige denken.’ (1280)

35.8 Leedvolheid van de binnenwereld in verleden en toekomst

3. ‘Het oog, monniken, is leedvol, dat van het verleden en dat van de toekomst, om niet te spreken van het tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar het oog van het verleden, verheugt zich niet op het oog van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van het tegenwoordige oog.

4.8. Het oor is leedvol … De neus is leedvol … De tong is leedvol … Het lichaam is leedvol … Het denken is leedvol, dat van het verleden en dat van de toekomst, om niet te spreken van het tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar het denken van het verleden, verheugt zich niet op het denken van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van het tegenwoordige denken.’ (1281)

35.9 Niet-zelfheid van de binnenwereld in verleden en toekomst

3. ‘Het oog, monniken, is niet het zelf, dat van het verleden en dat van de toekomst, om niet te spreken van het tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, [5] verlangt niet terug naar het oog van het verleden, verheugt zich niet op het oog van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van het tegenwoordige oog.

4.8. Het oor is niet het zelf … De neus is niet het zelf … De tong is niet het zelf … Het lichaam is niet het zelf … Het denken is niet het zelf, dat van het verleden en dat van de toekomst, om niet te spreken van het tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar het denken van het verleden, verheugt zich niet op het denken van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van het tegenwoordige denken.’ (1282)

35.10 Onbestendigheid van de buitenwereld in verleden en toekomst

3. ‘Zichtbare vormen, monniken, zijn onbestendig, die van het verleden en die van de toekomst, om niet te spreken van de tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar de zichtbare vormen van het verleden, verheugt zich niet op de zichtbare vormen van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van de tegenwoordige zichtbare vormen.

4.8. Geluiden zijn onbestendig … Geuren zijn onbestendig … Smaken zijn onbestendig … Tastbare objecten zijn onbestendig … Gedachten zijn onbestendig, die van het verleden en die van de toekomst, om niet te spreken van de tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar de gedachten van het verleden, verheugt zich niet op de gedachten van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van de tegenwoordige gedachten.’ (1283)

35.11 Leedvolheid van de buitenwereld in verleden en toekomst

3. ‘Zichtbare vormen, monniken, zijn leedvol, die van het verleden en die van de toekomst, om niet te spreken van de tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar de zichtbare vormen van het verleden, verheugt zich niet op de zichtbare vormen van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van de tegenwoordige zichtbare vormen. [6]

4.8. Geluiden zijn leedvol … Geuren zijn leedvol … Smaken zijn leedvol … Tastbare objecten zijn leedvol … Gedachten zijn leedvol, die van het verleden en die van de toekomst, om niet te spreken van de tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar de gedachten van het verleden, verheugt zich niet op de gedachten van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van de tegenwoordige gedachten.’ (1284)

35.12 Niet-zelfheid van de buitenwereld in verleden en toekomst

3. ‘Zichtbare vormen, monniken, zijn niet het zelf, die van het verleden en die van de toekomst, om niet te spreken van de tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar de zichtbare vormen van het verleden, verheugt zich niet op de zichtbare vormen van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van de tegenwoordige zichtbare vormen.

4.8. Geluiden zijn niet het zelf … Geuren zijn niet het zelf … Smaken zijn niet het zelf … Tastbare objecten zijn niet het zelf … Gedachten zijn niet het zelf, die van het verleden en die van de toekomst, om niet te spreken van de tegenwoordige. De geïnformeerde edele leerling die zo ziet, verlangt niet terug naar de gedachten van het verleden, verheugt zich niet op de gedachten van de toekomst en is op weg naar afkeer van, passieloosheid voor en ophouden van de tegenwoordige gedachten.’ (1285)

B. HET HOOFDSTUK DER PAREN

35.13 Vóór mijn ontwaken (1)

1. In Sāvatthi.

2. ‘Monniken, voor mijn ontwaken, toen ik nog een onverlichte [7] bodhisattva was, dacht ik dit:

“Wat nu toch is de zoetheid van het oog … van het oor … van de neus … van de tong … van het lichaam … van het denken, wat het nadeel, wat de remedie?”

3. Daarop, monniken, dacht ik: “Het geluk, het plezier dat op basis van het oog ontstaat, dat is de zoetheid van het oog; dat het oog onbestendig is, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, dat is het nadeel van het oog; de verdrijving van verlangen naar en passie voor het oog, het opgeven daarvan, dat is de remedie voor het oog.

4.8. Het geluk, het plezier dat op basis van het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken ontstaat, dat is de zoetheid van het denken; dat het denken onbestendig is, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, dat is het nadeel van het denken; de verdrijving van verlangen naar en passie voor het denken, het opgeven daarvan, dat is de remedie voor het denken.”

9. Zolang ik, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de binnenwereld niet aldus de zoetheid als zoetheid, het nadeel als nadeel en de remedie als remedie direct begreep zoals ze werkelijk zijn, zolang erkende ik niet dat ik in deze wereld met haar goden, met haar Māra, met haar Brahma, in dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen tot de onovertroffen volkomen verlichting ontwaakt was.

10. Maar toen ik, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de binnenwereld aldus de zoetheid als zoetheid, het nadeel als nadeel en de remedie als remedie direct begreep zoals ze werkelijk zijn, toen erkende ik dat ik in deze wereld met haar goden, met haar Māra, met haar Brahma, in dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen tot de onovertroffen volkomen verlichting ontwaakt was. [8]

11. Kennis en visie rees in mij op: “Onwankelbaar is mijn bevrijding, dit is mijn laatste geboorte, er is nu geen wedergeboorte meer.”’ (1286)

35.14 Vóór mijn ontwaken (2)

2. ‘Monniken, voor mijn ontwaken, toen ik nog een onverlichte bodhisattva was, dacht ik dit:

“Wat nu toch is de zoetheid van zichtbare vormen … van geluiden … van geuren … van smaken … van tastbare objecten … van gedachten, wat het nadeel, wat de remedie?”

3. Daarop, monniken, dacht ik: “Het geluk, het plezier dat op basis van zichtbare vormen ontstaat, dat is de zoetheid van zichtbare vormen; dat zichtbare vormen onbestendig zijn, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, dat is het nadeel van zichtbare vormen; de verdrijving van verlangen naar en passie voor zichtbare vormen, het opgeven daarvan, dat is de remedie voor zichtbare vormen.

4.8. Het geluk, het plezier dat op basis van geluiden … geuren … smaken … tastbare objecten … gedachten ontstaat, dat is de zoetheid van gedachten; dat gedachten onbestendig zijn, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, dat is het nadeel van gedachten; de verdrijving van verlangen naar en passie voor gedachten, het opgeven daarvan, dat is de remedie voor gedachten.”

9.10. Zolang ik, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de buitenwereld … (als boven) … tot de onovertroffen volkomen verlichting ontwaakt was.

11. Kennis en visie rees in mij op: “Onwankelbaar is mijn bevrijding, dit is mijn laatste geboorte, er is nu geen wedergeboorte meer.”’ (1287)

35.15 De zoektocht naar de zoetheid (1)

2. ‘Monniken, ik ging op zoek naar de zoetheid van het oog. Welke zoetheid van het oog er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de zoetheid van het oog reikt. [9] Ik ging op zoek naar het nadeel van het oog. Welk nadeel van het oog er ook is, dat vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever het nadeel van het oog reikt. Ik ging op zoek naar de remedie voor het oog. Welke remedie voor het oog er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de remedie voor het oog reikt.

3.7. Monniken, ik ging op zoek naar de zoetheid van het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken. Welke zoetheid van het denken er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de zoetheid van het denken reikt. Ik ging op zoek naar het nadeel van het denken. Welk nadeel van het denken er ook is, dat vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever het nadeel van het denken reikt. Ik ging op zoek naar de remedie voor het denken. Welke remedie voor het denken er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de remedie voor het denken reikt.

8.9. Zolang ik, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de binnenwereld … (als in sutta 35.13) … tot de onovertroffen volkomen verlichting ontwaakt was.

10. Kennis en visie rees in mij op: “Onwankelbaar is mijn bevrijding, dit is mijn laatste geboorte, er is nu geen wedergeboorte meer.”’ (1288)

35.16 De zoektocht naar de zoetheid (2)

2. ‘Monniken, ik ging op zoek naar de zoetheid van zichtbare vormen. Welke zoetheid van zichtbare vormen er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de zoetheid van zichtbare vormen reikt. [10] Ik ging op zoek naar het nadeel van zichtbare vormen. Welk nadeel van zichtbare vormen er ook is, dat vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever het nadeel van zichtbare vormen reikt. Ik ging op zoek naar de remedie voor zichtbare vormen. Welke remedie voor zichtbare vormen er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de remedie voor zichtbare vormen reikt.

3.7. Monniken, ik ging op zoek naar de zoetheid van geluiden … geuren … smaken … tastbare objecten … gedachten. Welke zoetheid van gedachten er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de zoetheid van gedachten reikt. Ik ging op zoek naar het nadeel van gedachten. Welk nadeel van gedachten er ook is, dat vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever het nadeel van gedachten reikt. Ik ging op zoek naar de remedie voor gedachten. Welke remedie voor gedachten er ook is, die vond ik. Ik heb met inzicht goed gezien hoever de remedie voor gedachten reikt.

9.10. Zolang ik, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de buitenwereld … (als in sutta 35.13) … tot de onovertroffen volkomen verlichting ontwaakt was.

11. Kennis en visie rees in mij op: “Onwankelbaar is mijn bevrijding, dit is mijn laatste geboorte, er is nu geen wedergeboorte meer.”’ (1289)

35.17 Indien er geen zoetheid zou zijn (1)

2. ‘Monniken, indien er geen zoetheid zou zijn van het oog, dan zouden wezens geen genoegen scheppen in het oog. Maar omdat er zoetheid is van het oog, daarom scheppen wezens genoegen in het oog.

3. Indien er geen nadeel zou zijn van het oog, dan zouden wezens geen afkeer voelen van het oog. Maar omdat er een nadeel is van het oog, daarom voelen wezens afkeer van het oog.

4. Indien er geen remedie zou zijn voor het oog, dan zouden wezens niet aan het oog ontkomen. Maar omdat er een remedie is voor het oog, daarom ontkomen wezens aan het oog.

5.17. Monniken, indien er geen zoetheid zou zijn van het oor, … [11] … de neus, … de tong, … het lichaam … het denken, dan zouden wezens geen genoegen scheppen in het denken. Maar omdat er zoetheid is van het denken, daarom scheppen wezens genoegen in het denken.

18. Indien er geen nadeel zou zijn van het denken, dan zouden wezens geen afkeer voelen van het denken. Maar omdat er een nadeel is van het denken, daarom voelen wezens afkeer van het denken.

19. Indien er geen remedie zou zijn voor het denken, dan zouden wezens niet aan het denken ontkomen. Maar omdat er een remedie is voor het denken, daarom ontkomen wezens aan het denken.

20. Zolang wezens, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de binnenwereld niet aldus de zoetheid als zoetheid, het nadeel als nadeel en de remedie als remedie direct begrepen zoals ze werkelijk zijn, zolang waren zij nog niet ontkomen aan deze wereld met haar goden, met haar Māra, met haar Brahma, aan dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen, zij waren er niet van losgemaakt en bevrijd en verbleven er niet met een vrij van beperkingen gemaakte geest.

21. Maar toen wezens, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de binnenwereld aldus de zoetheid als zoetheid, het nadeel als nadeel en de remedie als remedie direct begrepen zoals ze werkelijk zijn, [12] toen waren zij ontkomen aan deze wereld met haar goden, met haar Māra, met haar Brahma, aan dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen, zij waren ervan losgemaakt en bevrijd en verbleven er met een vrij van beperkingen gemaakte geest.’ (1290)

35.18 Indien er geen zoetheid zou zijn (2)

2.17. ‘Monniken, indien er geen zoetheid zou zijn van vormen … geluiden, … geuren … smaken … tastbare objecten … gedachten, dan zouden wezens geen genoegen scheppen in gedachten. Maar omdat er zoetheid is van gedachten, daarom scheppen wezens genoegen in gedachten.

18. Indien er geen nadeel zou zijn van gedachten, dan zouden wezens geen afkeer voelen van gedachten. Maar omdat er een nadeel is van gedachten, daarom voelen wezens afkeer van gedachten.

19. Als er geen remedie zou zijn voor gedachten, dan zouden wezens niet aan gedachten ontkomen. Maar omdat er een remedie is voor gedachten, daarom ontkomen wezens aan gedachten.

20.21. Zolang wezens, monniken, van deze zes zintuiggebieden in de buitenwereld … [13] (als boven) … en verbleven er met een vrij van beperkingen gemaakte geest.’ (1291)

35.19 Vreugde (1)

2. ‘Monniken, wie zich over het oog verheugt, die verheugt zich over iets leedvols. Wie zich over iets leedvols verheugt, die is niet bevrijd van het lijden, zeg ik. Wie zich over het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken verheugt, die verheugt zich over iets leedvols. Wie zich over iets leedvols verheugt, die is niet bevrijd van het lijden, zeg ik.

3. Wie zich niet over het oog … het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken verheugt, die verheugt zich niet over iets leedvols. Wie zich niet over iets leedvols verheugt, die is bevrijd van het lijden, zeg ik.’ (1292)

35.20 Vreugde (2)

2. ‘Monniken, wie zich over zichtbare vormen verheugt, die verheugt zich over iets leedvols. Wie zich over iets leedvols verheugt, die is niet bevrijd van het lijden, zeg ik. Wie zich over geluiden … geuren … smaken … tastbare objecten … gedachten verheugt, die verheugt zich over iets leedvols. Wie zich over iets leedvols verheugt, die is niet bevrijd van het lijden, zeg ik. [14]

3. Wie zich niet over zichtbare vormen … geluiden … geuren … smaken … tastbare objecten … gedachten verheugt, die verheugt zich niet over iets leedvols. Wie zich niet over iets leedvols verheugt, die is bevrijd van het lijden, zeg ik.’ (1293)

35.21 Het ontstaan van lijden (1)

2. ‘Monniken, het ontstaan, het voortduren, het opnieuw ontstaan, het verschijnen van het oog, dit is het ontstaan van lijden, het voortduren van ziekten, het verschijnen van ouderdom en dood.

3.7. Het ontstaan, het voortduren, het opnieuw ontstaan, het verschijnen van het oor, … de neus, … de tong, … het lichaam, … het denken, dit is het ontstaan van lijden, het voortduren van ziekten, het verschijnen van ouderdom en dood.

8.13. Monniken, het ophouden, het tot rust komen, het óndergaan van het oog, … het oor, … de neus, … de tong, … het lichaam, … het denken, dit is het ophouden van het lijden, het tot rust komen van ziekten, het óndergaan van ouderdom en dood.’ (1294)

35.22 Het ontstaan van lijden (2)

2. ‘Monniken, het ontstaan, het voortduren, het opnieuw ontstaan, het verschijnen van zichtbare vormen, dit is het ontstaan van lijden, het voortduren van ziekten, het verschijnen van ouderdom en dood.

3.7. Het ontstaan, het voortduren, het opnieuw ontstaan, het verschijnen van geluiden, … geuren, … smaken, … tastbare objecten, … gedachten, dit is het ontstaan van lijden, het voortduren van ziekten, het verschijnen van ouderdom en dood.

8.13. Monniken, het ophouden, het tot rust komen, het óndergaan van zichtbare vormen … geluiden … geuren … smaken … tastbare objecten … [15] … gedachten, dit is het ophouden van het lijden, het tot rust komen van ziekten, het óndergaan van ouderdom en dood.’ (1295)

C. HET HOOFDSTUK VAN HET AL

35.23 Het al

1. In Sāvatthi.

2. ‘Monniken, ik zal jullie over het al onderrichten. Luistert daarnaar!

3. En wat is het al? Het oog en zichtbare vormen, het oor en geluiden, de neus en geuren, de tong en smaken, het lichaam en tastbare objecten en het denken en gedachten, dit wordt het al genoemd.

4. Als, monniken, iemand zo zou spreken: “Ik zal dit al weerleggen en een ander al bekend maken,” dan zouden dit alleen maar woorden zijn. Als hij erover ondervraagd zou worden, dan zou hij niet bevredigend kunnen antwoorden en bovendien zou hij geërgerd raken. En waarom? Omdat dit niet op zijn terrein ligt.’ (1296)

35.24 Het opgeven

2. ‘Monniken, ik zal jullie in de leer voor het opgeven van het al onderrichten. Luistert daarnaar!

3. En wat is de leer voor het opgeven van het al?

4. Het oog moet opgegeven worden; zichtbare vormen moeten opgegeven worden; gewaarwording via het oog moet opgegeven worden; prikkeling van het oog moet opgegeven worden; [16] het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – dat moet ook opgegeven worden.

5.9. Het oor moet opgegeven worden … De neus … De tong … Het lichaam … Het denken moet opgegeven worden; gedachten moeten opgegeven worden; gewaarwording via het denken moet opgegeven worden; prikkeling van het denken moet opgegeven worden; het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – dat moet ook opgegeven worden.

10. Dit, monniken, is de leer voor het opgeven van het al.’ (1297)

35.25 Het opgeven na direct inzicht en volledig begrip

2. ‘Monniken, ik zal jullie in de leer onderrichten voor het opgeven van het al na er direct inzicht in gekregen te hebben en het volledig begrepen te hebben. Luistert daarnaar!

3. En wat is die leer?

4. Het oog moet na er direct inzicht in gekregen te hebben en het volledig begrepen te hebben opgegeven worden; zichtbare vormen moeten na er direct inzicht in gekregen te hebben en ze volledig begrepen te hebben opgegeven worden; gewaarwording via het oog moet na er direct inzicht in gekregen te hebben en haar volledig begrepen te hebben opgegeven worden; prikkeling van het oog moet na er direct inzicht in gekregen te hebben en haar volledig begrepen te hebben opgegeven worden; het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – dat moet ook na er direct inzicht in gekregen te hebben en het volledig begrepen te hebben opgegeven worden.

5.9. Het oor … De neus … De tong … Het lichaam … Het denken moet na er direct inzicht in gekregen te hebben en het volledig begrepen te hebben opgegeven worden; gedachten moeten na er direct inzicht in gekregen te hebben [17] en ze volledig begrepen te hebben opgegeven worden; gewaarwording via het denken moet na er direct inzicht in gekregen te hebben en haar volledig begrepen te hebben opgegeven worden; prikkeling van het denken moet na er direct inzicht in gekregen te hebben en haar volledig begrepen te hebben opgegeven worden; het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – dat moet ook na er direct inzicht in gekregen te hebben en het volledig begrepen te hebben opgegeven worden.

10. Dit is de leer voor het opgeven van het al na er direct inzicht in gekregen te hebben en het volledig begrepen te hebben.’ (1298)

35.26 Onvolledig begrip (1)

2. ‘Monniken, als men geen direct inzicht heeft in het al, het niet volledig begrijpt, zich niet zuivert van passie ervoor, het niet opgeeft, dan is men niet in staat om het lijden te vernietigen.

3. En in welk al, monniken, geen direct inzicht hebbend, voor welk al geen volledig begrip hebbend, zonder zich te zuiveren van passie ervoor, zonder het op te geven, is men niet in staat om het lijden te vernietigen?

4. Monniken, als men geen direct inzicht heeft in het oog … zichtbare vormen … gewaarwording via het oog … prikkeling van het oog … het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – het niet volledig begrijpt, zich niet zuivert van passie ervoor, het niet opgeeft, dan is men niet in staat om het lijden te vernietigen.

5.9. Als men geen direct inzicht heeft in het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken … gedachten … gewaarwording via het denken … prikkeling van het denken … het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – het niet volledig begrijpt, zich niet zuivert van passie ervoor, het niet opgeeft, dan is men niet in staat om het lijden te vernietigen.

10. Dit, monniken, is het al, zonder direct inzicht waarin, zonder volledig begrip waarvoor, zonder zuivering van passie waarvoor, zonder het opgeven waarvan, men niet in staat is om het lijden te vernietigen.

11. Monniken, als men direct inzicht heeft in het al, het volledig begrijpt, zich zuivert van passie ervoor, het opgeeft, dan is men in staat om het lijden te vernietigen. [18]

12. En in welk al, monniken, direct inzicht hebbend, voor welk al volledig begrip hebbend, zich zuiverend van passie ervoor, het opgevend, is men in staat om het lijden te vernietigen?

13. Monniken, als men direct inzicht heeft in het oog … zichtbare vormen … gewaarwording via het oog … prikkeling van het oog … het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – het volledig begrijpt, zich zuivert van passie ervoor, het opgeeft, dan is men in staat om het lijden te vernietigen.

14.18. Als men direct inzicht heeft in het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken … gedachten … gewaarwording via het denken … prikkeling van het denken … het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – het volledig begrijpt, zich zuivert van passie ervoor, het opgeeft, dan is men in staat om het lijden te vernietigen.

19. Dit, monniken, is het al met direct inzicht waarin, met volledig begrip waarvoor, met zuivering van passie waarvoor, met het opgeven waarvan, men in staat is om het lijden te vernietigen.’ (1299)

35.27 Onvolledig begrip (2)

2. ‘Monniken, als men geen direct inzicht heeft in het al, het niet volledig begrijpt, zich niet zuivert van passie ervoor, het niet opgeeft, dan is men niet in staat om het lijden te vernietigen.

3. En in welk al, monniken, geen direct inzicht hebbend, voor welk al geen volledig begrip hebbend, zonder zich te zuiveren van passie ervoor, zonder het op te geven, is men niet in staat om het lijden te vernietigen?

4. Monniken, het oog, zichtbare vormen, gewaarwording via het oog en dingen die men gewaar kan worden met gewaarwording via het oog.

5.10. Het oor … De neus … [19] De tong … Het lichaam … Het denken, gedachten, gewaarwording via het denken en dingen die men gewaar kan worden met gewaarwording via het denken.

11. Dit, monniken, is het al zonder direct inzicht waarin, zonder volledig begrip waarvoor, zonder zuivering van passie waarvoor, zonder het opgeven waarvan, men niet in staat is om het lijden te vernietigen.

12. ‘Monniken, als men direct inzicht heeft in het al, het volledig begrijpt, zich zuivert van passie ervoor, het opgeeft, dan is men in staat om het lijden te vernietigen.

En in welk al, monniken, direct inzicht hebbend, voor welk al volledig begrip hebbend, zich zuiverend van passie ervoor, het opgevend, is men in staat om het lijden te vernietigen?

13.18. Monniken, het oog … en dingen die men gewaar kan worden met gewaarwording via het denken.

19. Dit, monniken, is het al met direct inzicht waarin, met volledig begrip waarvoor, met zuivering van passie waarvoor, met het opgeven waarvan, men in staat is om het lijden te vernietigen. (1300)

35.28 In brand

1. Eens verbleef de Verhevene bij Gayā, op de Gayākop, samen met duizend monniken.

2. Daar richtte de Verhevene zich tot de monniken:

‘Monniken, het al staat in brand! En wat is het al dat in brand staat?

3. Het oog staat in brand, zichtbare vormen staan in brand, gewaarwording via het oog staat in brand, de prikkeling van het oog staat in brand, en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat staat in brand. Waardoor staat het in brand? Door het vuur van passie, door het vuur van haat en door het vuur van verwarring. Het staat in brand door geboorte, ouderdom en dood, verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling, zeg ik.

4.8. Het oor … De neus … De tong … [20] … Het lichaam … Het denken staat in brand… en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat staat in brand. Waardoor staat het in brand? Door het vuur van passie, door het vuur van haat en door het vuur van verwarring. Het staat in brand door geboorte, ouderdom en dood, verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling, zeg ik.

9. De geïnformeerde edele leerling, monniken, die dit inziet, voelt afkeer van al deze dingen. Afkeer voelend wordt hij vrij van passie, door passieloosheid wordt hij bevrijd, in de bevrijde ontstaat het besef: “[De geest is] bevrijd”. “Geboorte is vernietigd, het heilige leven is geleefd, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’

10. Aldus sprak de Verhevene. De monniken waren verrukt en verheugden zich over wat de Verhevene gezegd had.

11. En terwijl deze uiteenzetting uitgesproken werd, werd bij die duizend monniken de geest bevrijd van de mentale vergiften, zonder zich nog iets toe te eigenen. (1301)

35.29 Terneergedrukt

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Rājagaha, in het Bamboebos, bij de eekhoornvoederplaats.

2. Daar richtte de Verhevene zich tot de monniken:

‘Monniken, het al is terneergedrukt!¹ [21] En wat is het al wat terneergedrukt is?

3. Het oog is terneergedrukt, zichtbare vormen zijn terneergedrukt, gewaarwording via het oog is terneergedrukt, de prikkeling van het oog is terneergedrukt, en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – dat is ook terneergedrukt. Waardoor wordt het terneergedrukt? Het wordt terneergedrukt door geboorte, ouderdom, dood, verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling, zeg ik.

4.8. Het oor … De neus … De tong … Het lichaam … Het denken is terneergedrukt … en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – dat is ook terneergedrukt. Waardoor wordt het terneergedrukt? Het wordt terneergedrukt door geboorte, ouderdom, dood, verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling, zeg ik.

9. De geïnformeerde edele leerling, monniken, die dit inziet, voelt afkeer van al deze dingen … (als in het vorige sutta) “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1302)

35.30 Geschikt voor uitroeiing

2. ‘Monniken, ik zal jullie onderrichten in de weg die geschikt is voor de uitroeiing van alle denkbeelden. [22] Luistert daarnaar, let goed op, ik ga spreken!

3. En wat, monniken, is die weg die geschikt is voor de uitroeiing van alle denkbeelden?

4. Hierbij, monniken, vormt een monnik zich geen denkbeeld over het oog, hij stelt zich niets in het oog voor, hij stelt zich niets als het oog voor, hij denkt niet “het oog is van mij”. Hij vormt zich geen denkbeeld over zichtbare vormen, hij stelt zich niets in de zichtbare vormen voor, hij stelt zich niets als zichtbare vormen voor, hij denkt niet “zichtbare vormen zijn van mij”. Hij vormt zich geen denkbeeld over gewaarwording via het oog, hij stelt zich niets in gewaarwording via het oog voor, hij stelt zich niets als gewaarwording via het oog voor, hij denkt niet “gewaarwording via het oog is van mij”. Hij vormt zich geen denkbeeld over de prikkeling van het oog, hij stelt zich niets in de prikkeling van het oog voor, hij stelt zich niets als de prikkeling van het oog voor, hij denkt niet “de prikkeling van het oog is van mij”. En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook daarover vormt hij zich geen denkbeeld, ook daarin stelt hij zich niets voor, ook als dat stelt hij zich niets voor, hij denkt niet “dat is van mij”.

5.9. Hij vormt zich geen denkbeeld over het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken, hij stelt zich niets in het denken voor, hij stelt zich niets als het denken voor, hij denkt niet “het denken is van mij” … [23] En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook daarover vormt hij zich geen denkbeeld, ook daarin stelt hij zich niets voor, ook als dat stelt hij zich niets voor, hij denkt niet “dat is van mij”.

10. Hij vormt zich van het al geen denkbeeld, hij stelt zich niets in het al voor, hij stelt zich niets als het al voor, hij denkt niet “het al is van mij”.

11. Daar hij zich aldus geen denkbeelden vormt, eigent hij zich niets in de wereld toe. Daar hij zich niets toe-eigent, is hij niet bang. Daar hij niet bang is bereikt hij voor zichzelf het volkomen nirvana. “Vernietigd is geboorte, geleefd het heilige leven, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.

12. Monniken, dit is de weg die geschikt is voor de uitroeiing van alle denkbeelden.’ (1303)

35.31 Bevorderlijk voor uitroeiing (1)

2. ‘Monniken, ik zal jullie onderrichten in de weg die bevorderlijk is voor de uitroeiing van alle denkbeelden. Luistert daarnaar!

3. En wat, monniken, is die weg die bevorderlijk is voor de uitroeiing van alle denkbeelden?

4. Hierbij, monniken, vormt een monnik zich geen denkbeeld over het oog, hij stelt zich niets in het oog voor, hij stelt zich niets als het oog voor, hij denkt niet “het oog is van mij” … (als boven) … En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook daarover vormt hij zich geen denkbeeld, ook daarin stelt hij zich niets voor, ook als dat stelt hij zich niets voor, hij denkt niet “dat is van mij”. Want waarover hij zich een denkbeeld vormt, waarin hij zich iets voorstelt, als wat hij zich iets voorstelt, waarover hij denkt “het is van mij”, dat is anders dan dat. De wereld, die [steeds] anders wordt, die gehecht is aan wording, verheugt zich alleen over wording.

5.9. Hij vormt zich geen denkbeeld over het oor … de neus … de tong … [24] … het lichaam … het denken … Want waarover hij zich een denkbeeld vormt, waarin hij zich iets voorstelt, als wat hij zich iets voorstelt, waarover hij denkt “het is van mij”, dat is anders dan dat. De wereld, die [steeds] anders wordt, die gehecht is aan wording, verheugt zich alleen over wording.

10. Monniken, zover als de geledingen van de persoonlijkheid, de elementen en de zintuiggebieden reiken, daarover vormt hij zich geen denkbeeld, daarin stelt hij zich niets voor, als dat stelt hij zich niets voor, hij denkt niet “dat is van mij”. Daar hij zich aldus geen denkbeelden vormt, eigent hij zich niets in de wereld toe. Daar hij zich niets toe-eigent, is hij niet bang. Daar hij niet bang is bereikt hij voor zichzelf het volkomen nirvana. “Vernietigd is geboorte, geleefd het heilige leven, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.

11. Monniken, dit is de weg die bevorderlijk is voor de uitroeiing van alle denkbeelden.’ (1304)

35.32 Bevorderlijk voor uitroeiing (2)

2. ‘Monniken, ik zal jullie onderrichten in de weg die bevorderlijk is voor de uitroeiing van alle denkbeelden. Luistert daarnaar!

3. En wat, monniken, is die weg die bevorderlijk is voor de uitroeiing van alle denkbeelden?

4. Wat denken jullie, monniken? Is het oog bestendig of onbestendig?’

‘Onbestendig, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, is dat leedvol of geluk brengend?’ [25]

‘Leedvol, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, is het nu passend dat zo te beschouwen: “Dit is van mij, dit ben ik, dit is mijn zelf”?’

‘Zeker niet, Heer!’

‘Zijn zichtbare vormen … gewaarwording via het oog … prikkeling van het oog bestendig of onbestendig?’

‘Onbestendig, Heer.’ …

‘En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – is dat bestendig of onbestendig?’

‘Onbestendig, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, is dat leedvol of geluk brengend?’

‘Leedvol, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, is het nu passend dat zo te beschouwen: “Dit is van mij, dit ben ik, dit is mijn zelf”?’

‘Zeker niet, Heer!’

5.9. ‘Is het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken bestendig of onbestendig?’

‘Onbestendig, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, is dat leedvol of geluk brengend?’

‘Leedvol, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, is het nu passend dat zo te beschouwen: “Dit is van mij, dit ben ik, dit is mijn zelf”?’

‘Zeker niet, Heer!’

‘Zijn gedachten … gewaarwording via het denken … prikkeling van het denken bestendig of onbestendig?’

‘Onbestendig, Heer.’ …

‘En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – is dat bestendig of onbestendig?’

‘Onbestendig, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, is dat leedvol of geluk brengend?’

‘Leedvol, Heer.’

‘Maar wat onbestendig is, leedvol, onderhevig aan achteruitgang, is het nu passend dat zo te beschouwen: “Dit is van mij, dit ben ik, dit is mijn zelf”?’

‘Zeker niet, Heer!’ [26]

10. ‘Monniken, de geïnformeerde edele leerling die dit inziet, voelt afkeer van al die dingen; afkeer voelend wordt hij vrij van passie; door passieloosheid wordt hij bevrijd; in de bevrijde ontstaat het besef: “[De geest is] bevrijd”. “Geboorte is vernietigd, het heilige leven is geleefd, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’

11. Monniken, dit is de weg die bevorderlijk is voor de uitroeiing van alle denkbeelden.’ (1305)

D. HET HOOFDSTUK DER ONDERWORPENHEID AAN GEBOORTE

35.33-42 Tien sutta’s over onderworpenheid aan geboorte etc.

35.33 1. In Sāvatthi. Daar richtte de Verhevene zich tot de monniken:

2. ‘Monniken, het al is onderworpen aan geboorte. En wat is het al dat onderworpen is aan geboorte? [27]

3. Het oog, monniken, is onderworpen aan geboorte; zichtbare vormen … gewaarwording via het oog … prikkeling van het oog is onderworpen aan geboorte; en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat is onderworpen aan geboorte.

4.8. Het oor … De neus … De tong … Het lichaam … Het denken is onderworpen aan geboorte; gedachten zijn onderworpen aan geboorte; gewaarwording via het denken is onderworpen aan geboorte; prikkeling van het denken is onderworpen aan geboorte; en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat is onderworpen aan geboorte.

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling die dit inziet, voelt afkeer van al die dingen … (als in het vorige sutta) “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1306)

35.34-42 ‘Monniken, het al is onderworpen aan ouderdom … ziekte … dood … verdriet … bezoedeling² … [28] … vernietiging … weggaan … ontstaan … ophouden … “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1307.1315)

E. HET HOOFDSTUK VAN DE ONBESTENDIGHEID VAN HET AL

35.43-51 Negen sutta’s over onbestendigheid etc.

35.43 1. In Sāvatthi. Daar richtte de Verhevene zich tot de monniken:

2. ‘Monniken, het al is onbestendig. En wat is het al dat onbestendig is?

3. Het oog, monniken, is onbestendig; zichtbare vormen … gewaarwording via het oog … prikkeling van het oog is onbestendig; en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat is onbestendig.

4.8. Het oor … De neus … De tong … Het lichaam … Het denken is onbestendig; gedachten … gewaarwording via het denken … prikkeling van het denken is onbestendig; en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat is onbestendig.

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling die dit inziet, voelt afkeer van al die dingen … (als in sutta 35.32) “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1316)

35.44-51 Monniken, het al is leedvol … het al is niet het zelf … [29] … in het al moet direct inzicht verkregen worden … in het al moet volledig inzicht verkregen worden … het al moet opgegeven worden … het al moet gerealiseerd worden … in het al moet na direct inzicht volledig inzicht verkregen worden … het al wordt overweldigd … “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1317.1324)

35.52 Geteisterd

2. ‘Het al, monniken, wordt geteisterd. En wat is het al dat geteisterd wordt?

3. Het oog, monniken wordt geteisterd; zichtbare vormen worden geteisterd; gewaarwording via het oog wordt geteisterd; prikkeling van het oog wordt geteisterd; en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – ook dat wordt geteisterd.

4.8. Het oor … De neus … De tong … Het lichaam … Het denken wordt geteisterd; gedachten worden geteisterd; gewaarwording via het denken wordt geteisterd; prikkeling van het denken wordt geteisterd; en het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken, [30] of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is, ook dat wordt geteisterd.

9. Monniken, de geïnformeerde edele leerling die dit inziet, voelt afkeer van al die dingen … (als in sutta 35.32) “… er is niets meer dat tot terugkomst hier leidt,” zo begrijpt hij.’ (1325)

II. HET TWEEDE VIJFTIGTAL

A. HET HOOFDSTUK DER ONWETENDHEID

35.53 Het opgeven van onwetendheid

1. In Sāvatthi.

2. Toen dan ging een zekere monnik naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer. [31]

3. Ter zijde gezeten zei die monnik dit tot de Verhevene: ‘Heer, als men wat weet, als men wat ziet, word onwetendheid opgegeven en komt weten op?’

4. ‘Monnik, als men weet dat het oog onbestendig is, als men het als zodanig ziet, dan wordt onwetendheid opgegeven, dan komt weten op. Als men weet dat zichtbare vormen … gewaarwording via het oog … prikkeling van het oog onbestendig is, als men het als zodanig ziet, dan wordt onwetendheid opgegeven, dan komt weten op. En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het oog – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – als men ook daarvan weet dat het onbestendig is, als men het als zodanig ziet, dan wordt onwetendheid opgegeven, dan komt weten op.

5.9. Als men weet dat het oor … de neus … de tong … het lichaam … het denken onbestendig is, als men het als zodanig ziet, dan wordt onwetendheid opgegeven, dan komt weten op. Als men weet dat gedachten … gewaarwording via het denken … prikkeling van het denken … En het gevoel dat opkomt ten gevolge van prikkeling van het denken – of het nu aangenaam, leedvol of neutraal is – als men ook daarvan weet dat het onbestendig is, als men het als zodanig ziet, dan wordt onwetendheid opgegeven, dan komt weten op.

10. Als men deze dingen weet, monnik, als men deze dingen ziet, wordt onwetendheid opgegeven en komt weten op.’ (1326)

35.54. Het opgeven van de ketenen

3. ‘Heer, als men wat weet, als men wat ziet, worden de ketenen opgegeven?’³

‘… (Het antwoord van de Boeddha is als in het vorige sutta.) …

10. Als men deze dingen weet, monnik, als men deze dingen ziet, worden de ketenen opgegeven.’ (1327)

35.55 De uitroeiing van de ketenen

3. ‘Heer, als men wat weet, als men wat ziet, worden de ketenen uitgeroeid?’