[ DE PALI CANON – DEEL 9 ]

DE VERZAMELING VAN THEMATISCH
GEORDENDE LEERREDES

Saṃyutta-Nikāya

De verzameling van thematisch
geordende leerredes

DEEL V

HET GROTE DEEL

(Mahā-Vagga)

Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De integrale Nederlandse vertaling van de Saṃyutta-Nikāya
bestaat uit vijf delen:

Deel 1: Het Deel der verzen (Sagātha-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 5 ]

*

Deel 2: Het Deel der schakels (Nidāna-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 6 ]

*

Deel 3: Het Deel der geledingen (Khandha-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 7 ]

*

Deel 4: Het Deel der zes zintuiggebieden (Saḷāyatana-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 8 ]

*

Deel 5: Het grote Deel (Mahā-Vagga)

[ DE PALI CANON – DEEL 9 ]

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Samyutta-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij legaten en bijdragen van onze vaste donateurs, in het bijzonder die van Rien Peekstok (1942-2020).

© 2021 Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 9216 615 9 / NUR 739

Inhoud

V. HET GROTE DEEL

(Mahā-Vagga)

Inleiding

45. Magga-Saṃyutta: Het boek van het Pad

Inleiding        &        Vertaling

46. Bojjhaṅga-Saṃyutta: Het boek van de verlichtingsfactoren

Inleiding        &        Vertaling

47. Satipaṭṭhāna-Saṃyutta: Het boek van het cultiveren van de aandacht

Inleiding        &        Vertaling

48. Indriya-Saṃyutta: Het boek van de vermogens

Inleiding        &        Vertaling

49. Sammappadhāna-Saṃyutta: Het boek van de juiste inspanningen

Inleiding        &        Vertaling

50. Bala-Saṃyutta: Het boek van de krachten

Inleiding        &        Vertaling

51. Iddhipāda-Saṃyutta: Het boek van de grondslagen van magische kracht

Inleiding        &        Vertaling

52. Anuruddha-Saṃyutta: Het boek van Anuruddha

Inleiding        &        Vertaling

53. Jhāna-Saṃyutta: Het boek van de meditatiestadia

Inleiding        &        Vertaling

54. Ānāpāna-Saṃyutta: Het boek van in- en uitademing

Inleiding        &        Vertaling

55. Sotāpatti-Saṃyutta: Het boek van de stroombetreding

Inleiding        &        Vertaling

56. Sacca-Saṃyutta: Het boek van de Waarheden

Inleiding        &        Vertaling

Noten

Appendices

I De uitspraak van het Pali

II Gebruikte afkortingen

III Geraadpleegde literatuur

Registers

1. Begrippen

2. Namen

3. Gelijkenissen

Saṃyutta-Nikāya

De verzameling van thematisch
geordende leerredes

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

DEEL V

Het grote Deel

(Mahā-Vagga)

Inleiding

Dit boek bevat een vertaling van het vijfde en laatste Deel (Vagga) van de Saṃyutta-Nikāya (SN): de verzameling van thematisch geordende sutta’s (leerredes) van de Boeddha. Voor een uitvoerige algemene inleiding tot dit werk zij verwezen naar Deel I (De Breet en Janssen, 2009). Daar wordt de indeling van SN besproken alsmede een plaatsbepaling gegeven van SN onder de vijf verzamelingen (nikāya’s) waaruit de Sutta-Piṭaka (de ‘mand’ van de leerredes van de Boeddha) bestaat. Ook de samenhang met andere delen van de Pali-Canon en de structurele kenmerken van SN komen daar aan de orde, naast de tekstgeschiedenis van het werk. In deze inleiding beperken wij ons tot een algemene karakterisering van Deel 5.

Het vijfde Deel van SN wordt het Mahāvagga ‘Grote Deel’ genoemd, omdat het qua omvang het grootste Deel van SN is. Het had nog groter kunnen zijn als de ‘herhalingsseries’ aan het einde van de meeste ‘boeken’ (saṃyutta’s) volledig uitgeschreven waren. De lezer zal bemerken dat wij hier onze toevlucht genomen hebben tot het gebruik van ‘puntjes’ (…) en korte aanduidingen van de inhoud van de sutta-reeksen, hetgeen weliswaar de leesbaarheid en reciteerbaarheid niet verhoogt, maar veel papier en kosten spaart en de lezer niet vermoeit met nog meer herhalingen dan waaraan hij of zij nu reeds blootgesteld is. Men dient te bedenken dat deze teksten niet bedoeld zijn om een boek te vormen, dus om gelezen te worden. Primair zijn ze samengesteld om collectief door monniken gereciteerd te worden of om als afzonderlijke sutta’s bij mensen thuis – bijvoorbeeld als dank voor een aangeboden maaltijd en als geestelijke ondersteuning – uitgesproken te worden.

‘Groot’ wordt dit Deel waarschijnlijk ook genoemd, omdat het de kern van de Leer van de Boeddha bevat. De eerste zeven saṃyutta’s zijn namelijk gewijd aan de ‘37 factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (bodhipakkhiyā dhammā). Welke zijn dit? Het antwoord is te vinden in het Khandha-Saṃyutta (SN III 96), waar de Boeddha verklaart: ‘Ik heb, monniken, de Dhamma grondig onderwezen. Ik heb de vier vormen van het cultiveren van de aandacht, de vier vormen van juiste inspanning, de vier grondslagen van magische kracht, de vijf geestelijke vermogens, de vijf krachten, de zeven verlichtingsfactoren en het Edele Achtvoudige Pad grondig onderwezen. Zo heb ik de Dhamma grondig onderwezen.’ In dit Deel worden deze factoren uitvoerig in zeven groepen onderricht, te weten:

1. de vier vormen van het cultiveren van de aandacht in saṃyutta 47 als:

1.1 aandacht voor het lichaam,

1.2 aandacht voor de gevoelens,

1.3 aandacht voor de geestesgesteldheid,

1.4 aandacht voor de mentale factoren;

2. de vier juiste inspanningen in saṃyutta 49 als:

2.1 vermijding van onheilzame geestestoestanden,

2.2 opgeven van reeds opgekomen onheilzame geestestoestanden,

2.3 laten opkomen van heilzame geestestoestanden (de verlichtingsfactoren),

2.4 behoud en ontplooiing van heilzame geestestoestanden;

3. de vier grondslagen van magische kracht in saṃyutta 51 als vier vormen van concentratie, namelijk:

3.1 concentratie gebaseerd op verlangen,

3.2 concentratie gebaseerd op energie,

3.3 concentratie gebaseerd op het denken

3.4 concentratie gebaseerd op analytisch onderzoek, elk verbonden met de vier inspanningen;

4. de vijf geestelijke vermogens in saṃyutta 48 als:

4.1 gelovig vertrouwen,

4.2 energie,

4.3 aandacht,

4.4 concentratie,

4.5 inzicht;

5. de vijf krachten in saṃyutta 50: na het ‘betreden van de stroom’ (het eerste stadium op weg naar bevrijding) worden de hierboven genoemde ‘vijf geestelijke vermogens’ de ‘vijf krachten’ genoemd.

6. de zeven verlichtingsfactoren in saṃyutta 46 als:

6.1 aandacht,

6.2 onderscheiding van dhamma’s,

6.3 energie,

6.4 vreugde,

6.5 innerlijke rust,

6.6 concentratie,

6.7 gelijkmoedigheid;

7. het Edele Achtvoudige Pad in saṃyutta 45 als:

7.1 de juiste zienswijze

7.2 de juiste gerichtheid

7.3 de juiste manier van spreken

7.4 het juiste handelen

7.5 de juiste wijze van levensonderhoud

7.6 de juiste inspanning

7.7 de juiste aandacht

7.8 de juiste concentratie

Opmerkelijk is dat de volgorde van de saṃyutta’s die telkens een groep van de ‘37 factoren die bijdragen aan het ontwaken’ behandelen, niet overeenstemt met de traditionele volgorde van de groepen, zoals die door de Boeddha in zijn leerredes gehanteerd wordt (bijvoorbeeld in SN III 96) en die wij hierboven ook gehanteerd hebben. Waarom de redacteuren van de Canon deze volgorde gekozen hebben, blijft onduidelijk.

Het belang van deze 37 factoren voor het ontwaken wordt telkens weer onderstreept in de Canon, zoals in SN III 152-153, waar de Boeddha stelt dat vernietiging van de mentale vergiften, hetgeen bevrijding van het lijden en nirvana betekent, verkregen wordt door het kennen van de geledingen van de persoonlijkheid (khandha’s) zoals ze werkelijk zijn. Dit bereikt men door de ‘37 factoren die bijdragen aan het ontwaken’ te ontwikkelen. In SN IV 360-361 worden de 37 factoren een pad genoemd dat naar het ongeconditioneerde – een van de aanduidingen van nirvana – leidt.

Vlak voor zijn uiteindelijke nirvana (parinibbāna) spoorde de Boeddha zijn leerlingen nog aan met de woorden: ‘Welaan, monniken, de leringen die door mij ontdekt en onderwezen zijn, moeten door jullie goed opgenomen worden, nagevolgd worden, gecultiveerd worden, in praktijk gebracht worden, zodat het heilige leven lang zal duren, lang zal stand houden. Dat zou tot heil zijn van vele mensen, tot geluk van vele mensen, uit mededogen met de wereld, tot voorspoed, welzijn en geluk van goden en mensen. Welke zijn die leringen die door mij ontdekt en onderwezen zijn? Het zijn de vier vormen van het cultiveren van de aandacht …’ Nu volgen de overige 33 ‘factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (DN II 119-120). Hij spoorde de monniken aan vaak bijeen te komen en ‘deze leringen [de genoemde factoren] die door mij aan jullie onderwezen zijn, nadat ik tot inzicht gekomen was’ te reciteren ‘in overeenstemming met de betekenis en naar de letter’ en er niet over te twisten (DN III 127). Zij moesten zich er eendrachtig in trainen en bij verschillen van mening door onderling overleg tot juist begrip komen over de formulering en de betekenis van de factoren die bijdragen aan het ontwaken (MN II 238-239). De Boeddha stelt vast dat velen van zijn leerlingen door het onderricht in deze 37 factoren ‘blijvend de perfectie van direct inzicht bereikt hebben’ (MN II 11-12).

De lezer zou de indruk kunnen krijgen dat de zeven groepen waarin de 37 factoren ingedeeld zijn, een gradueel trainingspad vormen. Dit is echter niet het geval. Bodhi (2000, p. 1486) heeft erop gewezen dat de groepen elkaar in de sutta’s opvolgen in een numerieke volgorde bepaald door het aantal factoren dat iedere groep bevat. Dit aantal loopt op van 4 tot 8. De rangschikking is puur mnemotechnisch en impliceert niet dat een eerdere groep ‘lager’ is dan een volgende die een meer gevorderd stadium zou aangeven. De inhoud van de groepen getuigt zelfs van een nauwe verwevenheid met elkaar. Zo komt ‘aandacht’ in vier groepen voor. Soms wordt een factor in de ene groep nader uitgewerkt in een andere groep (bijvoorbeeld ‘concentratie’ in groep 8 nader omschreven in groep 3). De zeven groepen tonen het beeld van een reeks overlappende, in elkaar grijpende, elkaar wederzijds aanvullende groepen factoren die gezamenlijk een trainingspad aangeven dat uitmondt op één bestemming: verlossing van het lijden. Men kan dit trainingspad ook vergelijken met een edelsteen die vele facetten heeft die alle bijdragen aan de schittering van het geheel. Daarbij dient men te bedenken dat de Boeddha nooit gezegd heeft dat men al deze factoren moet ontwikkelen om het uiteindelijke doel te bereiken. In sutta 47.1 stelt de Boeddha dat het cultiveren van de aandacht (satipaṭṭhāna) – de eerste groep van de 37 factoren – een directe weg is die leidt tot bevrijding, tot realisering van nirvana. In sutta 47.3 wordt verhaald van een monnik die, na door de Boeddha onderricht te zijn in de vier vormen van het cultiveren van de aandacht, na korte tijd het einddoel bereikt. Hieruit blijkt dat zelfs het beoefenen van één groep tot het einddoel kan leiden.

Het in dit boek behandelde trainingspad met zijn vele aspecten is een duidelijke illustratie van de veelzijdigheid en de plooibaarheid van de leringen van de Boeddha. Door de diverse uitdrukkingsvormen van de weg naar bevrijding toont de Boeddha zijn vermogen om de Leer uiteen te zetten met inachtneming van de aard van zijn toehoorders en de situatie waarin hij en zijn toehoorders zich bevinden. Daartoe heeft hij diverse methoden of paden ontwikkeld die alle uitmonden in bevrijdende kennis. Kennis is het tegendeel van onwetendheid, die – naast begeerte – als oorzaak genoemd wordt van al het lijden en daarom de eerste schakel vormt in de keten van voorwaardelijk ontstaan (paṭicca-saṃuppāda), uitvoerig aan de orde gekomen in Deel 2 van SN. In laatstgenoemd Deel van de Saṃyutta-Nikāya ging het erom kennis te verwerven over het principe van het geconditioneerd zijn van alle verschijnselen (inwendige en uitwendige), in Deel 3 om kennis omtrent de geledingen van de persoonlijkheid, in Deel 4 om kennis over de zes zintuiggebieden, in Deel 5 om de meest omvattende methode om tot kennis te komen, namelijk via de ontwikkeling en praktisering van de 37 factoren.

De kennis die hier bedoeld wordt, is niet een zuiver rationeel product, maar een door langdurige oefening verkregen intuïtief inzicht in de dingen zoals ze werkelijk zijn. Deze oefening bestaat uit het ontwikkelen en praktiseren van de diverse factoren die de zeven groepen vormen. Wanneer zij systematisch ontplooid en versterkt worden, dan leiden zij direct tot het oprijzen van bevrijdende kennis. Zoals de grote Indische rivieren – in een talloze malen in dit Deel herhaalde gelijkenis – naar het oosten neigen, naar het oosten hellen, naar het oosten aflopen, zo neigt een monnik die één of meerdere van de ‘factoren die bijdragen aan het ontwaken’ ontwikkelt en praktiseert, naar het nirvana. Hierbij moeten we echter bedenken dat deze oefeningen nirvana niet automatisch veroorzaken. Nirvana staat gelijk aan het ongeconditioneerde (asaṅkhata) en staat daarmee buiten de wereld van de geconditioneerde verschijnselen. In de iconografie zien we vaak een artistieke weergave van deze opvatting. De Boeddha wordt daarbij afgebeeld als staande boven het rad van bestaan (Skt. bhavacakra), er vanaf wijzend met een handgebaar. Traditioneel wordt dit opgevat als een wijzen op het nirvana dat buiten de wereld der geconditioneerde verschijnselen ligt. Het kan door geen enkele oefening als een vanzelfsprekend resultaat verkregen worden, omdat het een buiten saṃsāra – de wereld der geconditioneerde verschijnselen – gelegen werkelijkheid is.¹ De 37 factoren en hun beoefening dragen bij aan het intreden van de toestand van nirvana ofwel van bevrijdende kennis, maar ze veroorzaken of conditioneren deze niet.

In het bovenstaande werd reeds melding gemaakt van de overlap tussen de zeven groepen. Bezien we deze nader, dan blijkt dat de factor ‘energie’ negenmaal voorkomt binnen de zeven groepen (alleen al binnen de groep ‘vier juiste inspanningen’ viermaal),² de factor ‘aandacht’ achtmaal, de factor ‘inzicht’ (expliciet of impliciet) vijfmaal, de factor ‘concentratie’ achtmaal en de factor ‘gelovig vertrouwen’ tweemaal. De overige factoren komen slecht eenmaal binnen de zeven groepen voor. Hieruit moge blijken dat vier factoren, in volgorde van belangrijkheid, de grootste bijdrage leveren aan het slaken van de boeien die ons aan het lijden ketenen: energie, aandacht, concentratie en inzicht. De nadruk die op energie wordt gelegd blijkt ook uit de steeds weer herhaalde frase dat men iedere factor moet ontwikkelen en praktiseren. Daartoe moet men een behoorlijke wilsinspanning leveren.

De 37 factoren worden gekarakteriseerd als ‘dingen die bijdragen aan het ontwaken’ (bodhipakkiyā dhammā). Letterlijk: dingen die aan de kant van het ontwaken staan. ‘Ontwaken’ (bodhi) – vaak minder juist met ‘verlichting’ vertaald – wordt in de Pali-Canon meestal omschreven als de ‘vernietiging van de mentale vergiften’. Het Pali-woord dat wij met ‘mentale vergiften’ hebben vertaald is āsava. De vertaling van dit woord is moeilijk. Het woord kan van het Sanskriet-werkwoord āsravati komen, dat ‘naar [iets of iemand] toestromen’ betekent. Dan betekent het dus letterlijk ‘toestroming’. Het kan ook afgeleid worden van Sanskriet āsunoti ‘uitpersen’. Dan is de letterlijke betekenis ‘[giftige] afscheiding, giftig of bedwelmend extract van een plant’, een betekenis die o.a. in Vin IV 110 en Sv 944 voorkomt. In het Engels wordt het vaak met ‘canker’ of ‘taint’ vertaald. Andere mogelijkheden zijn: ‘bezoedeling’, ‘vervuiling’, ‘invloed’, ‘bederf’, ‘besmetting’. Nyanatiloka (1976, s.v.) vertaalt de term met ‘drift’ (Trieb). Dit heeft echter het nadeel dat men moeilijk van een ‘drift’ der onwetendheid kan spreken. Het woord heeft in ieder geval te maken met een moreel verval waarmee iedereen behept is, behalve een ontwaakte, een boeddha. Waarschijnlijk komt de term oorspronkelijk uit het jainisme. In deze geestesstroming werd het kwaad gezien als bestaande uit partikeltjes die van buiten de ziel instroomden.

Er worden meestal drie mentale vergiften onderscheiden (o.a. in DN III 216): 1. zinnelijkheid (kāmāsava); 2. verlangen naar wedergeboorte (bhavāsava); 3. onwetendheid (avijjā; in de zin van de grondoorzaak van alle lijden, van alle begeerte, van alle haat). Soms wordt hier als vierde het koesteren van opinies (diṭṭhāsava) aan toegevoegd (o.a. DN II 81). In het Sabbāsava-Sutta van de Majjhima-Nikāya worden zeven manieren besproken om de mentale vergiften te leren beheersen en zich ervan te ontdoen. In dit Deel van de Saṃyutta–Nikāya leidt de beoefening van de 37 factoren tot het intreden van een toestand van vervulling waarin ‘ontwaken’ kan optreden. Hier wordt dus als het ware een ‘handleiding’ gegeven hoe tot ontwaken te komen. De bewoording is alleen tamelijk abstract en behoeft vertaling naar de concrete werkelijkheid. Daartoe blijft een individuele leraar gewenst.

Een concretere bundel van aanwijzingen om tot ontwaken te komen wordt er in de Abhidhamma-literatuur gegeven. Ofschoon dit latere teksten zijn, is het niet nodig ze als van geringere waarde te beschouwen. In de Abhidhamma en de commentaren worden vaak leringen uit de sutta’s expliciet en toegankelijk gemaakt, die in de sutta-teksten niet uitgewerkt zijn, misschien omdat ze bekend worden geacht uit mondelinge overlevering direct van de Boeddha afkomstig. Zo leggen de commentaren ‘ontwaken’ uit als bestaande uit vier verworvenheden, die ‘transcendente paden’ (lokuttara-magga) worden genoemd, samen met hun ‘vruchten’. Wat is hier bedoeld met ‘pad’ en ‘vrucht’? Volgens de Abhidhamma³ is een ‘transcendent pad’ een aanduiding voor het bij het betreden van een van de vier (hieronder genoemde) stadia van heiligheid opflitsende en het hele leven voor altijd transformerende inzicht in de onbestendigheid, de leedvolheid en het niet–het–zelf zijn van al het bestaande. Het onmiddellijk daarop volgende effect bestaat uit zich talloze malen herhalende verlichtingsmomenten, die als ‘vrucht’ (phala) gelden en zich blijven voordoen tot het bereiken van een volgend, hoger stadium.

Ieder van deze ‘paden’ – of ‘stadia’ zoals wij ze liever noemen – wordt gekenmerkt door het verlies van een aantal ‘ketenen die aan het bestaan binden’ (saṃyojana). Het eerste stadium – dat van de ‘stroombetreder’ – is bereikt door iemand die 1. het geloof in een permanente, onveranderlijke persoonlijkheid, 2. twijfel aan de Dhamma en 3. gehechtheid aan regels en geloften heeft opgegeven; daardoor kan hij of zij niet meer terugvallen op het pad en is er zeker van tot ontwaken te komen, na hoogstens nog zevenmaal wedergeboren te zijn.

Het tweede stadium – dat van de ‘eenmaal-terugkeerder’ – heeft als kenmerk dat de drie bovengenoemde ketenen verbroken zijn en bovendien de volgende ketenen verzwakt: 4. zinnelijke verlangens en 5. kwaadwilligheid. Wie dit stadium heeft bereikt, wacht nog slechts één geboorte als mens.

Het derde stadium – dat van de ‘niet-meer-terugkeerder’ – heeft als kenmerk dat zinnelijke verlangens en kwaadwilligheid volkomen vernietigd zijn; na de dood wordt degene die dit stadium heeft bereikt, wedergeboren in een van de Zuivere Verblijven.⁴ Vandaar zal hij of zij het nirvana binnengaan zonder terug te keren naar de menselijke wereld.

Het vierde stadium – dat van de ‘heilige’ (arahat) – heeft als kenmerk dat ook de laatste vijf ketenen verbroken zijn: 6. verlangen naar bestaan in de sfeer der (zuivere) vormen,⁵ 7. verlangen naar bestaan in de vormloze sfeer,⁶ 8. eigendunk, 9. innerlijke onrust en 10. onwetendheid, de oergrond van al het lijden. Degene die dit stadium heeft bereikt, wordt niet meer wedergeboren. Hij is verlost van alle lijden en tot ontwaken gekomen.

Er wordt bij deze indeling onderscheid gemaakt tussen degenen die het ‘pad’ betreden hebben en erop aan het oefenen zijn, en degenen die de ‘vrucht’ van het pad plukken. Zo worden er acht soorten mensen onderscheiden, die vaak zonder nadere uitleg in de teksten vermeld worden (bijvoorbeeld DN III 5).

De commentaren, die stellen dat de geestelijke ontwikkeling uit twee niveaus bestaat, melden dat mensen op het eerste niveau de 37 factoren ontwikkelen en praktiseren om een ‘transcendent pad’ (een van de bovengenoemde vier stadia) te bereiken. De deugdzame wereldse mens doet dit om het stadium van de ‘stroombetreder’ te bereiken; de ‘stroombetreder’ oefent om ‘eenmaal-terugkeerder’ te worden; laatstgenoemde oefent op zijn beurt om ‘niet-meer-terugkeerder’ te worden, die tenslotte oefent om arahat te worden. De 37 factoren leiden hier dus tot ontwaken. Maar op het moment dat een ‘transcendent pad’ oprijst – dat wil zeggen het moment waarop men een van de vier stadia van heiligheid binnengaat – verschijnen ze gelijktijdig. Dan leiden ze niet langer tot ontwaken, maar dan vormen ze, maken ze deel uit van een moment van ontwaken. Door ze voorheen met niet aflatende inspanning ‘ontwikkeld en gepraktiseerd’ te hebben – zoals de talloze malen in de sutta’s herhaalde formulering luidt – dragen ze nu in hun totaliteit bij aan het momentaan ontwaken, aan het volledig doorzien van de Vier Edele Waarheden: de Waarheid van het lijden, de Waarheid van de oorsprong van het lijden, de Waarheid van het ophouden van het lijden en de Waarheid van de weg die leidt naar het ophouden van het lijden. Concreet betekent dit dat op dit moment begeerte – de oorzaak van alle lijden – in een van haar vormen wordt opgegeven en nirvana gerealiseerd. Voorts betekent het dat het Edele Achtvoudige Pad – de Vierde Edele Waarheid – in een nieuw licht verschijnt. Zo verrijst – om enkele voorbeelden te noemen – de ‘juiste zienswijze’ uit de as van de ‘verkeerde zienswijze’⁷, van de mentale bezoedelingen die voorheen de geledingen van de persoonlijkheid in beslag namen als gevolg van ‘verkeerde zienswijzen’; de ‘juiste wijze van levensonderhoud’ rijst op uit de ‘verkeerde wijze van levensonderhoud’ (men besluit bijvoorbeeld het beroep van slachter op te geven en een edeler beroep uit te oefenen).

Bij ieder hoger ‘pad’ dat men betreedt, ontwaakt men tot een subtieler begrip van de Vier Edele Waarheden en wordt de persoonlijkheid door een dieper inzicht in het Edele Achtvoudige Pad – en wat dit in de praktijk van het leven met zich meebrengt – gereinigd.⁸

Hoewel in dit Deel 5 de ‘transcendente paden’ niet direct in verband worden gebracht met een momentane ervaring van ontwaken, zijn er elders in SN toch wel aanwijzingen in die richting te vinden. Bijvoorbeeld in SN III 105-106, waar Ānanda verklaart dat hij als nieuwkomer na het horen van een preek door een oudere monnik de Dhamma in alle volkomenheid begreep. Het commentaar merkt bij deze passage op dat Ānanda op dat moment ‘de Vier Edele Waarheden met inzicht doordrong en een stroombetreder werd’. In SN II 189 wordt vermeld dat dertig monniken op het horen van een preek van de Boeddha werden ‘bevrijd van de mentale vergiften zonder zich nog iets toe te eigenen’. Dit wijst op het plotseling intreden van een in ieder geval tijdelijk ontwaken. In het algemeen kan men echter stellen dat het bereiken van een staat van ontwaken vooraf wordt gegaan door een langere of kortere periode van training. In het eerste stadium oefent de gewone mens door de 37 factoren te ontwikkelen. Daardoor wordt hij een persoon ‘die de weg van de rechtschapenheid heeft betreden’ ofwel iemand die een gelovig vertrouwen in de leringen heeft of iemand die inzicht in de Dhamma heeft. In ieder geval zal hij niet sterven alvorens de staat van stroombetreder bereikt te hebben (SN III 225). Bij voortschrijdende training zal het moment komen dat nirvana gerealiseerd kan worden. Dit is een kwestie van rijping die zich over vele levens kan uitstrekken. Men kan nirvana niet geforceerd, met de ‘wil’ produceren. De mentale vergiften slijten langzaam weg en het pad levert geleidelijk de vruchten van het heilige leven dat tenslotte uitmondt in weten en bevrijding. Daarmee is het einde van de weg bereikt.

De zeven groepen waarin de ‘factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (bodhipakkhiyā dhammā) ondergebracht zijn, verschijnen, zoals reeds opgemerkt, in dit Deel niet in de traditionele volgorde waarin zij steeds in de Canon aangetroffen worden. Bodhi (o.c., p. 1492) geeft hiervoor een aannemelijke verklaring. Het saṃyutta over het Edele Achtvoudige Pad is waarschijnlijk vooraan geplaatst om te benadrukken dat dit de oudste formulering van de praktijk is die tot verlossing van alle lijden voert. De zeven verlichtingsfactoren komen hierna, omdat ze het grootste bereik hebben na het Achtvoudige Pad. De rangschikking van de volgende saṃyutta’s lijkt geen bepaalde bedoeling te hebben. Het Anuruddha-saṃyutta lijkt te behoren bij het Satipaṭṭhāna-saṃyutta en kan uit die verzameling ontwikkeld zijn. De laatste vier saṃyutta’s behandelen geen onderwerpen die specifiek tot de zeven groepen behoren. Toch valt er wel enig verband te ontdekken.

Het oefenschema dat ons in dit Deel geboden wordt, wordt gepresenteerd als direct afkomstig van de Boeddha of van een van zijn belangrijke leerlingen. We moeten hierbij wel bedenken dat de redacteuren van de Canon niet de letterlijke tekst van de woorden van de Boeddha kenden, maar alleen de grote lijn van zijn leerredes zoals die door een lange mondelinge overlevering van zeker drie eeuwen tot hen kwam. De strekking van de woorden van de Boeddha is door hen in sjablonen geperst, standaardformuleringen die steeds weer terugkomen en gebruikt worden om identieke opmerkingen te maken over verschillende soorten verschijnselen, bijvoorbeeld over de vijf hindernissen, de vijf geledingen die aan het lagere bestaan binden, de zes zintuiglijke vermogens etc. Door het gebruik van deze sjablonen is de tekst van dit Deel niet bepaald levendig te noemen, hoewel er ook amusante en interessante passages in voorkomen. Het is niet of nauwelijks voorstelbaar dat de Boeddha in zijn onderricht de formuleringen die in dit Deel zo vaak voorkomen ook zo vaak gebruikt heeft. Hij moet een inspirerend spreker geweest zijn die grote groepen mensen wist te boeien. En zelfs meer dan dat. Op een aantal plaatsen in de Canon komt de mededeling voor dat een of meerdere monniken direct na het aanhoren van een preek van de Boeddha tot ontwaken kwamen of in ieder geval na een korte periode van oefening (bijvoorbeeld sutta 47.3). Het is niet waarschijnlijk dat dit gebeurde na het aanhoren van een schematisch betoog zoals dat in onze teksten veelvuldig aangetroffen wordt. We dienen hierbij echter te bedenken dat de teksten in eerste instantie voor gezamenlijke recitatie door monniken bedoeld zijn. Het is een feit dat stereotype formuleringen veel makkelijker te onthouden zijn. We moeten de voor ons liggende tekst daarom zien als een raamwerk waarbinnen het ooit levende woord van de Boeddha zijn plaats heeft gevonden. Daarom kunnen de sutta’s beter niet als een boek achter elkaar gelezen worden, maar eerder van tijd tot tijd geraadpleegd worden om een bepaald deel van de Leer te memoriseren of om ze te gebruiken voor verdere uitweiding, als uitgangspunt dus voor onderricht in de Leer. De teksten van SN worden dan ook vaak geciteerd in de secundaire literatuur over het boeddhisme. Met dit boek (en de andere delen van de vertaalde Canon) in de hand kan men dan de oorspronkelijke context van een elders gevonden citaat bestuderen en tot een dieper begrip komen.

Last but not least willen wij onze hartelijke dank uitspreken aan drs. Jacques den Boer voor het nauwgezet nalezen en corrigeren van de drukproeven.

45

Magga-Saṃyutta
Het boek van het Pad

INLEIDING

In dit boek (saṃyutta) staat de Vierde Edele Waarheid centraal, namelijk het Edele Achtvoudige Pad. Dit Pad geeft de weg aan die men moet bewandelen om het doel dat in de Derde Edele Waarheid genoemd is, te bereiken. In de woorden van de Boeddha:

‘Dit, monniken, is de Edele Waarheid van de weg die leidt naar het ophouden van het lijden. Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk (1) de juiste zienswijze; (2) de juiste gerichtheid; (3) de juiste manier van spreken; (4) het juiste handelen; (5) de juiste wijze van levensonderhoud; (6) de juiste inspanning; (7) de juiste aandacht; (8) de juiste concentratie.’ (sutta 56.11; zie ook Vin I 10 en MN III 251).

Hoe worden deze gedragsregels nader omschreven? In dit Deel worden ze bekend geacht en nauwelijks uitgewerkt, behalve in sutta 45.8. Elders in de Canon vinden we uitvoeriger uitleg van de betekenis van de diverse stappen van het Pad.

(1) Aan de ‘juiste zienswijze’ (sammā diṭṭhi) is o.a. het negende sutta van de Majjhima-Nikāya gewijd. Er zijn vele aspecten aan te onderscheiden. De juiste zienswijze bestaat vooreerst uit het onderkennen van wat heilzaam en onheilzaam is. Immoreel gedrag is onheilzaam; het zich onthouden ervan is heilzaam (MN I 46-47). Men moet voorts inzien dat goede en slechte handelingen niet zonder resultaat blijven, maar bepaalde effecten hebben (MN III 72).

Dan wordt de juiste zienswijze omschreven als het kennen van de Vier Edele Waarheden (MN III 251). Het doorzien van geboorte, ouderdom en dood behoort ertoe. Ook het doorzien van ‘worden’, van de vier vormen van ‘toe-eigenen’,⁹ van de aard en de soorten van ‘begeerte’, van ‘gevoelens’, van ‘zintuiglijke indrukken’ en van de ‘zes zinnensferen’ behoort tot de juiste zienswijze, evenals een doorleefd inzicht in ‘naam-en-vorm’, de diverse soorten van gewaarwording en de aard van de drijfveren (MN I 46-55).

Tenslotte wordt het aannemen van het bestaan van een hiernamaals tot de juiste zienswijze gerekend (MN I 403).

(2) De ‘juiste gerichtheid’ bestaat uit het richten van de geest op het uiteindelijke doel van ontwaken. Wanneer iemand zijn gedachten en overwegingen in een bepaalde richting laat gaan, dan zal zijn geest zich in die richting buigen. Als men bijvoorbeeld vaak de gedachte aan verzaking van wereldse geneugten koestert, dan cultiveert men een geesteshouding van onthechting. Als men gedachten vrij van boosheid en gewelddadigheid koestert, dan cultiveert men een geesteshouding die zachtmoedig en geweldloos is (MN I 116, III 251; DN II 312). Zo treedt er geleidelijk een verandering op in mentaliteit en gedrag, die de mens nader tot ontwaken (bodhi) brengt.

(3) Het ‘juiste spreken’ betekent niet liegen, niet schelden, niet roddelen, niet zinledig babbelen, maar over de Leer spreken en geen tweedracht zaaien en juist mensen die met elkaar in conflict zijn, verzoenen (MN III 74; DN I 4-5, II 312).

(4) Het ‘juiste handelen’ betekent niet doden, niet nemen wat niet gegeven is, zichzelf niet verdoven met bedwelmende middelen en zich op seksueel gebied niet misdragen (MN III 74 en DN II 312).

(5) De ‘juiste wijze van levensonderhoud’ betekent dat men geen beroepen uitoefent waarmee andere levende wezens schade wordt berokkend, zoals wapenhandel, handel in vlees, handel in dieren en mensen, en handel in verdovende middelen en vergiften (AN III 208). Een monnik mag geen enkel beroep uitoefenen. Hij moet zich o.a. onthouden van oplichting, mooipraterij voor gewin en eer, waarzeggerij, afpersing en het nastreven van steeds meer winst (MN III 75 en DN I 8). Tevens mag hij zich niet inlaten met duiding van verschijnselen aan de hemel, met duiding van het uiterlijk van mensen, met slangen bezweren, met politieke uitspraken, met astrologie, met het voorspellen van zons- en maansverduisteringen, met weersvoorspellingen en andere magische kunsten (DN I 9-12).

(6) De ‘juiste inspanning’ is: het voorkomen van het opkomen van slechte, onheilzame geestestoestanden; het opgeven van reeds opgekomen onheilzame geestestoestanden; het laten opkomen van heilzame geestestoestanden; het laten voortbestaan en cultiveren van al opgekomen heilzame geestestoestanden (MN III 251-52, DN II 312-13). Zie ook in dit Deel de sutta’s 49.1-12. Men moet zich ook inspannen de juiste voornemens of intenties te cultiveren en de verkeerde voornemens op te geven. Wat zijn de juiste intenties? Dit zijn de intentie tot verzaking van geneugten, de intentie tot het opgeven van boosheid, de intentie tot geweldloosheid (vgl. stap 2).

(7) De ‘juiste aandacht’ betekent zich helder bewust zijn van de staat waarin het lichaam verkeert, van de gevoelens die men heeft, van de geestesgesteldheid die men op een bepaald moment heeft (bijvoorbeeld vervuld van haat zijn of verstrooid zijn) en van de mentale factoren die op dit moment een rol spelen (bijvoorbeeld zich bewust zijn van geestelijke sloomheid en traagheid als een van de vijf hindernissen). Sutta 10 van MN, sutta 22 van DN en boek 47 in dit Deel van SN zijn geheel gewijd aan deze vier vormen van het cultiveren van de aandacht. Sutta 118 van MN en boek 54 in dit Deel hebben als onderwerp de aandacht voor de ademhaling die een belangrijk element vormt bij vele vormen van meditatie.

(8) De ‘juiste concentratie’ bestaat uit het beoefenen van de vier meditatiestadia (jhāna), zoals beschreven bij het proces van ontwaken van Gotama:

‘Toen, monniken, ging ik afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verbleef daarin.

Door het tot rust komen van nadenken en overwegen bereikte ik innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, ging ik het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verbleef daarin.

Door het ophouden van vreugde verwijlde ik in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervoer ik lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk” – zo ging ik het derde meditatiestadium binnen en verbleef daarin.

Na het ophouden van geluk en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, ging ik het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verbleef daarin.’ (MN I 117)

De vierde jhāna is een voorwaarde voor het ontstaan van bevrijdend inzicht en voor transformatie van de persoonlijkheid, die bestaat uit de vernietiging van begeerte, haat en verwarring, en de vernietiging van de mentale vergiften.

De acht stappen van het Pad worden soms (o.a. MN I 301) verdeeld in drie groepen. Het juiste spreken (3), het juiste handelen (4) en de juiste wijze van levensonderhoud (5) worden dan tot de groep van moraliteit (sīla) gerekend. De juiste inspanning (6), de juiste aandacht (7) en de juiste concentratie (8) worden tot de groep van concentratie (samādhi) gerekend. De juiste zienswijze (1) en de juiste gerichtheid (2) worden tot de groep van inzicht (paññā) gerekend.

Er is veel gespeculeerd over de vraag, of de stappen van het Pad gezien moeten worden als treden omhoog, naar het doel van het streven, naar nirvana. In tenminste één sutta, het Mahācattārīsaka-Sutta, worden de eerste zeven stappen van het Edele Achtvoudige Pad de voorwaarden en de rekwisieten voor de ‘juiste concentratie’ genoemd (MN III 71).

Een juist moreel gedrag vormt samen met de juiste wijze van meditatie de basis om tot verlossend inzicht in de ware aard van mens en werkelijkheid te komen. Zo zou men het Edele Achtvoudige Pad ook samenvattend kunnen beschrijven.

Het belang van het Edele Achtvoudige Pad moge ook blijken uit het feit dat vier van de stappen van dat Pad teruggevonden worden in de overige groepen van de 37 factoren (zie de Inleiding op dit Deel). Zo kan tot de ‘juiste zienswijze’ gerekend worden: de ‘concentratie gebaseerd op analytisch onderzoek’ (3.4), het geestelijk vermogen en de kracht ‘inzicht’ (4.5 en 5.5) en de verlichtingsfactor ‘onderscheiding van dhamma’s’ (6.2). De ‘juiste inspanning’ omvat ‘de vier juiste inspanningen’ (2.1-2.4), de ‘concentratie gebaseerd op energie’ (3.2) en het vermogen (4.2), de kracht (5.2) en de verlichtingsfactor (6.3) ‘energie’. De ‘juiste aandacht’ omvat de ‘vier vormen van het cultiveren van de aandacht’ (1.1-1.4) en het vermogen (4.3), de kracht (5.3) en de verlichtingsfactor ‘aandacht’ (6.1). De ‘juiste concentratie’ omvat het vermogen (4.4), de kracht (5.4) en de verlichtingsfactor (6.6) ‘concentratie’ benevens de ‘vier grondslagen van magische kracht’ (3.1-3.4). Kijken we dus naar de overeenstemming tussen het Edele Achtvoudige Pad en de overige zes groepen van de 37 factoren, dan zien we dat van de 29 factoren in deze groepen er 24 terug te vinden zijn als besloten liggend in het Edele Achtvoudige Pad.

Zoals al eerder aangegeven is de onderlinge samenhang van de stappen van het Edele Achtvoudige Pad in de loop der tijden onderwerp van veel discussie geweest. Als uitgangspunt voor verder onderzoek kan men een tekst ontleend aan sutta 45.1 nemen:

‘Bij iemand met de juiste zienswijze ontstaat de juiste gerichtheid. Bij iemand met de juiste gerichtheid ontstaat de juiste manier van spreken. Bij iemand met de juiste manier van spreken ontstaat het juiste handelen. Bij iemand met het juiste handelen ontstaat de juiste wijze van levensonderhoud. Bij iemand met de juiste wijze van levensonderhoud ontstaat de juiste inspanning. Bij iemand met de juiste inspanning ontstaat de juiste aandacht. Bij iemand met de juiste aandacht ontstaat de juiste concentratie.’

Hieruit kunnen we opmaken dat het mogelijk is om de stappen van het Pad te zien als uit elkaar voortvloeiend. Aan het Pad vooraf gaat vertrouwen – vertrouwen in de Boeddha en in zijn woord. Men neemt aan dat hij de waarheid spreekt, dat hij werkelijk de staat van ontwaken heeft bereikt door het beoefenen van de Dhamma, zoals hij die aan anderen preekt (MN I 169). Vervolgens is een puur verstandelijk inzicht nodig met betrekking tot het karma en zijn vruchten – inzien dat goede daden goede effecten hebben en slechte daden slechte effecten – en inzicht in de Vier Edele Waarheden (juiste zienswijze). Deze nieuwe zienswijze verandert de gerichtheid van de mens: hij streeft minder naar zinnelijke genoegens, legt zoveel mogelijk boosaardigheid af en streeft in de richting van ontzegging en mededogen jegens andere wezens (juiste gerichtheid). Op basis van deze gerichtheid vindt er een verdere ethische gedragsverandering plaats: men legt zich toe op de juiste manier van spreken, het juiste handelen en de juiste wijze van levensonderhoud. Een verantwoorde ethische houding is de basis voor het ontwikkelen van de juiste geestestoestanden (juiste inspanning), waardoor men tot een helder besef kan komen van de toestand waarin het lichaam, het gevoelsleven, de geest en de mentale factoren zich bevinden (juiste aandacht). Vanuit deze staat van heldere bewustheid kan men de meditatiestadia binnengaan (juiste concentratie).

Maar daarmee is het einddoel nog niet bereikt. De leerling moet nogmaals het Pad afleggen om tot een hoger inzicht te komen. Hij gebruikt zijn nu geconcentreerde geest om tot het wezen van alle verschijnselen – binnen en buiten hem – door te dringen. Daartoe beschouwt hij de vijf geledingen van de persoonlijkheid (khandha’s) en de zes zintuiggebieden (saḷāyatana) en ziet hun kenmerken van onbestendigheid, leedvolheid en het feit dat ze niet ‘het zelf’ zijn. Dit is weer de juiste zienswijze (sammā-diṭṭhi), maar nu op een hoger niveau. Als zijn inzicht op een bepaald niveau is gekomen, kan hij er zeker van zijn dat hij als een ‘volgeling van de Dhamma’ of als een ‘volgeling door gelovig vertrouwen’ nog in dit leven een stroombetreder zal worden. Staat hij eenmaal stevig op het Pad, dan kan de grondige beoefening van alle acht de stappen van het Pad een doorbraak bewerkstelligen, waardoor de leerling direct de Vier Edele Waarheden schouwt en daarmee de drie lagere ketenen die aan het bestaan binden doorbreekt en een stroombetreder wordt. Daarmee heeft hij het geloof in een permanente, onveranderlijke persoonlijkheid, twijfel aan de Dhamma en gehechtheid aan regels en geloften opgegeven. Nu moet hij het Pad blijven beoefenen om de volgende stadia van eenmaal-terugkeerder, niet-meer-terugkeerder en arahat te bereiken en de overige ketenen te vernietigen. De arahat is blijvend begiftigd met de kwaliteiten van het Pad en kan niet meer uit die staat terugvallen.¹⁰

In dit saṃyutta wordt het thema van het Edele Achtvoudige Pad, als de weg leidend naar het ophouden van het lijden, voortdurend op een andere wijze tot uitdrukking gebracht. Hier volgt een aantal karakteriseringen: het Pad wordt gezien als de weg tot volledig begrip van het lijden (SN V 6-7); ontwikkeld en gepraktiseerd leiden de acht stappen tot nirvana (SN V 11-12); het eindpunt van het Pad wordt ook omschreven als de verwijdering of vernietiging van hartstocht (rāga), haat (dosa) en verwarring (moha) (SN V 5-6, 8, 16-17); de vier vruchten ervan (ook wel de vier vruchten van het asceet- of brahmaanschap genoemd) zijn het bereiken van de stadia van de stroombetreder, van de eenmaal-terugkeerder, van de niet-meer-terugkeerder en van de arahat (SN V 25-26); het Pad moet ontwikkeld worden om de vijf soorten zintuiglijke geneugten op te geven (SN V 22); het leidt van deze naar de andere oever, dat wil zeggen: van saṃsāra naar nirvana (SN V 24); oefent men op dit Pad, dan kan men uit zichzelf ontdekken dat de Boeddha overeenkomstig de werkelijkheid spreekt (DN I 165).

Samenvattend kunnen we stellen dat het Pad de mens tot het doel van het spirituele leven, tot bevrijding brengt. Het Pad wordt zo, in een bekende vergelijking, omschreven als een vlot waarmee men een water kan oversteken om zijn doel te bereiken (SN IV 174-175, MN I 134-135).

Men treft in dit Deel ook andere omschrijvingen aan van de weg tot bevrijding. Naast de ontwikkeling van het Edele Achtvoudige Pad wordt soms de cultivering van de zeven verlichtingsfactoren als leidend tot bevrijding genoemd (46.5), en soms de beoefening van de vier vormen van het cultiveren van de aandacht (47.1). In sutta 45.155 wordt gesteld dat iemand die het Edele Achtvoudige Pad tot vervulling brengt, tegelijk ook de overige 29 ‘factoren die bijdragen aan het ontwaken’ ontwikkelt. Ieder van de zeven groepen sluit de andere in. Wanneer men één groep ervan cultiveert, brengt men ook de andere groepen tot volledige ontplooiing. Het Edele Achtvoudige Pad is echter het Pad bij uitstek dat de leerling als oefenweg wordt aanbevolen. Geen van de overige groepen kan daaraan tippen. Het wordt in dit Deel gepresenteerd als het spirituele leven in zijn volheid en gelijkgesteld met ‘het heilige leven’ (45.39-40), ‘brahmaanschap’ (45.37-38) en ‘asceetschap’ (45.35-36). In een aardige vergelijking legt de Boeddha aan Ānanda uit dat het Pad in zijn Dhamma en Vinaya de rol heeft van de fraai uitgedoste wagen van de rijke brahmaan Jāṇussoṇi, die door de mensen op straat vergeleken wordt met de wagen van de god Brahma zelf. Zoals de mensen op straat denken, wanneer ze hem zien, dat dit een goddelijke wagen is, zo is het Edele Achtvoudige Pad een goddelijke wagen voor de Dhamma, ‘een onovertroffen overwinnaar in de strijd’ (45.4).

De beschrijving van het Pad als het spirituele leven in zijn totaliteit is een van de belangrijkste aspecten bij de behandeling ervan in de Canon. Dit blijkt duidelijk bij het contact van de monniken van de Boeddha met asceten van andere sekten. Laatstgenoemden beweren ook bepaalde elementen van de Dhamma te verkondigen en vragen de monniken wat dan het verschil is tussen hun leer en die van de Boeddha (46.52). Nooit echter claimen zij het Pad te onderrichten. Dit werd kennelijk als een typische leerstelling van de Boeddha beschouwd. Verder vragen zij wat het doel is van het leiden van het heilige leven onder de Boeddha. Het antwoord dat de monniken dan moeten geven is: het volledige begrijpen van het lijden. Als de asceten van andere sekten dan verder vragen of er ook een weg is die leidt tot het volledig begrijpen van het lijden, dan – zegt de Boeddha – moet het Edele Achtvoudige Pad genoemd worden (45.5).

Hier wordt duidelijk dat het basale probleem waarop de Boeddha zich richt, het probleem van het lijden is. De duidelijkste formulering vinden we in de Majjhima-Nikāya: ‘Monniken, vroeger verkondigde ik en nu nog verkondig ik alleen het lijden en het ophouden van het lijden’ (MN I 140). Het Pad is de uiteindelijke oplossing hiervoor – het Pad dat als een rode draad door alle verzamelingen (nikāya’s) van de Sutta-Piṭaka loopt.

In een kenmerkende vergelijking verhaalt de Boeddha dat hij als bodhisattva vijf grote dromen had. In een daarvan zag hij een klimplant (tiriyā) uit zijn navel omhoog groeien tot hoog in de lucht. Deze droom is volgens hem werkelijkheid geworden doordat hij ontwaakt is tot het Edele Achtvoudige Pad, dat goed verkondigd is aan goden en mensen (AN III 240-242).

In een vroeger leven, toen hij de brahmaan Mahā-Govinda was, predikte hij een heilig leven dat slechts tot geboorte in de Brahma-hemel leidde. Maar het Pad dat hij thans predikt, leidt tot ontwaken, tot nirvana (DN II 251). Vraagt men hem hoe het dan gesteld is met de leringen van andere beroemde leraren, dan geeft de Boeddha het van tolerantie getuigende antwoord dat alle leringen die het Pad bevatten, leiden tot het verschijnen van personen die een of meerdere van de vier stadia van heiligheid bereikt hebben (zie de inleiding tot dit Deel). Maar hij voegt eraan toe dat in zijn tijd alleen in zijn Leer-en-Discipline deze personen optreden, omdat daar alleen het Pad wordt aangetroffen: ‘Andere scholen zijn gespeend van [echte] asceten.’ (DN II 151-152).

Samenvattend kan men stellen dat de Boeddha het Edele Achtvoudige Pad ziet als het summum van alle vormen van heilig leven, als de ware en ultieme uitdrukking ervan.

Het is niet gemakkelijk een structuur in dit saṃyutta te ontwaren. Bodhi (o.c., p. 1497) heeft daartoe een poging gewaagd. Wij volgen hier in grote lijn zijn gedachten.

De eerste vijf hoofdstukken leveren weinig problemen op. Zij spreken lovend over het Edele Achtvoudige Pad als de superieure weg die naar het nirvana leidt. Het Pad is ook de kern van het brahmaanschap zoals de Boeddha dit opvat: niet als een erfelijke status, maar als een kwalificatie die men iemand geven kan die zich ethisch verantwoord gedraagt.¹¹ Alle echte asceten en brahmanen volgen dit Pad impliciet, ook zonder er ooit van gehoord te hebben.

Het Pad is niet alleen voor asceten bedoeld. Het kan ook aanbevolen worden aan leken (45.24). Het omgaan met goede vrienden is bevorderlijk voor het volgen van het Pad (45.84). De Boeddha zegt zelfs dat goede vriendschap het hele heilige leven uitmaakt (45.2).

Het doel van het heilige leven wordt duidelijk omschreven in de sutta’s 45.42-48: ‘Het is om de ketenen op te geven … om de latente neigingen uit te roeien … voor het volledig begrijpen van de weg¹² … voor de vernietiging van de mentale vergiften … voor de verwerkelijking van de vrucht van weten en bevrijding … voor kennis en visie … voor het uiteindelijke nirvana zonder zich nog iets toe te eigenen, dat het heilige leven onder de Verhevene geleid wordt.’ Onmiddellijk daarop wordt gesteld dat het Edele Achtvoudige Pad de weg is waarlangs het nirvana gerealiseerd kan worden.

Met sutta 45.49 beginnen de ‘herhalingsseries’. Hier worden de zeven vereisten genoemd die voorwaarden zijn voor en behulpzaam zijn bij het beoefenen van het Pad: (1) het hebben van een goede vriend (zie ook sutta 45.56); (2) vervolmaking van gedrag; (3) vervolmaking van verlangen; (4) vervolmaking van het zelf; (5) vervolmaking van de zienswijze; (6) vervolmaking van ijver; (7) vervolmaking van grondige aandacht. Grondige aandacht wordt in sutta 46.49 tevens gezien als de belangrijkste interne factor die bepalend is voor het oprijzen van de zeven verlichtingsfactoren, naast het hebben van een goede vriend als externe factor (46.50). De rol van grondige aandacht wordt hierbij vergeleken met de dageraad die een zeker teken is voor het oprijzen van de zon.

De laatste twee hoofdstukken (O en P) behandelen diverse groepen van onheilzame factoren, waaronder de mentale vergiften (āsava’s) en de diverse bestaansvormen. Voor ieder van deze groepen wordt gesteld dat het Edele Achtvoudige Pad ontwikkeld en beoefend moet worden om tot direct inzicht erin te komen, tot volledig begrip ervan, tot volledige vernietiging ervan en tot het opgeven ervan. Vooral hier is het duidelijk dat het Pad bedoeld is om het lijden en zijn oorzaken te vernietigen.

VERTALING

A. HET HOOFDSTUK VAN ONWETENDHEID

45.1 Onwetendheid

[1] ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar dan richtte de Verhevene zich tot de monniken: ‘Monniken!’ – ‘Heer!’, antwoordden die monniken de Verhevene instemmend.

De Verhevene sprak de volgende woorden:

3. ‘Onwetendheid, monniken, gaat vooraf aan het verkrijgen van onheilzame toestanden, onmiddellijk gevolgd door schaamteloosheid en gewetenloosheid. Bij een onverstandig persoon, gedompeld in onwetendheid, ontstaat een verkeerde zienswijze. Bij iemand met een verkeerde zienswijze ontstaat een verkeerde gerichtheid. Bij iemand met een verkeerde gerichtheid ontstaat een verkeerde manier van spreken. Bij iemand met een verkeerde manier van spreken ontstaat een verkeerde manier van handelen. Bij iemand met een verkeerde manier van handelen ontstaat een verkeerde wijze van levensonderhoud. Bij iemand met een verkeerde wijze van levensonderhoud ontstaat een verkeerde inspanning. Bij iemand met een verkeerde inspanning ontstaat een verkeerde aandacht. Bij iemand met een verkeerde aandacht ontstaat een verkeerde concentratie.

4. Weten, monniken, gaat vooraf aan het verkrijgen van heilzame toestanden, onmiddellijk gevolgd door ingetogenheid en gewetensvolheid. [2] Bij een verstandig persoon, in het bezit van weten, ontstaat de juiste zienswijze. Bij iemand met de juiste zienswijze ontstaat de juiste gerichtheid. Bij iemand met de juiste gerichtheid ontstaat de juiste manier van spreken. Bij iemand met de juiste manier van spreken ontstaat de juiste manier van handelen. Bij iemand met de juiste manier van handelen ontstaat de juiste wijze van levensonderhoud. Bij iemand met de juiste wijze van levensonderhoud ontstaat de juiste inspanning. Bij iemand met de juiste inspanning ontstaat de juiste aandacht. Bij iemand met de juiste aandacht ontstaat de juiste concentratie.’ (1708)

45.2 De helft van het heilige leven

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene onder de Sakya’s, in een marktstadje genaamd Nagaraka.

2. Toen dan begaf de eerwaarde Ānanda zich naar de Verhevene. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten sprak de eerwaarde Ānanda de volgende woorden tot hem: ‘Dit is de helft van het heilige leven, Heer, namelijk het hebben van goede vrienden, het hebben van goede metgezellen, het hebben van goede vertrouwelingen.’

3. ‘Zeg dat niet, Ānanda, zeg dat niet! Het is het hele heilige leven, namelijk het hebben van goede vrienden, het hebben van goede metgezellen, het hebben van goede vertrouwelingen. Als een monnik een goede vriend heeft, een goede metgezel, een goede vertrouweling, dan is het te verwachten dat hij het Edele Achtvoudige Pad zal ontwikkelen en praktiseren.

4. En hoe, Ānanda, ontwikkelt en praktiseert een monnik die een goede vriend heeft, een goede metgezel, een goede vertrouweling, het Edele Achtvoudige Pad? Hierbij, Ānanda, ontwikkelt hij de juiste visie, gebaseerd op afzondering, op passieloosheid, op ophouden, zodat zij uitmondt in overgave.¹ Hij ontwikkelt de juiste gerichtheid, hij ontwikkelt de juiste manier van spreken, hij ontwikkelt het juiste handelen, hij ontwikkelt de juiste wijze van levensonderhoud, hij ontwikkelt de juiste inspanning, hij ontwikkelt de juiste aandacht en hij ontwikkelt de juiste concentratie, gebaseerd op afzondering, op passieloosheid, op ophouden, zodat zij uitmondt in overgave. Zo, Ānanda, ontwikkelt en praktiseert een monnik die een goede vriend heeft, een goede metgezel, een goede vertrouweling het Edele Achtvoudige Pad. [3]

5. Ook op de volgende manier, Ānanda, kan begrepen worden dat dit het hele heilige leven is, namelijk het hebben van goede vrienden, het hebben van goede metgezellen, het hebben van goede vertrouwelingen. Dank zij mij als goede vriend, Ānanda, worden wezens die onderworpen zijn aan geboorte, bevrijd van geboorte, worden wezens die onderworpen zijn aan ouderdom, bevrijd van ouderdom, worden wezens die onderworpen zijn aan de dood, bevrijd van de dood, worden wezens die onderworpen zijn aan verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling, daarvan bevrijd. Op deze manier, Ānanda, kan begrepen worden dat dit het hele heilige leven is, namelijk het hebben van goede vrienden, het hebben van goede metgezellen, het hebben van goede vertrouwelingen.’ (1709)

45.3 Sāriputta

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan begaf de eerwaarde Sāriputta zich naar de Verhevene. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten sprak de eerwaarde Sāriputta de volgende woorden tot hem: ‘Dit is het hele heilige leven, Heer, namelijk het hebben van goede vrienden, het hebben van goede metgezellen, het hebben van goede vertrouwelingen.’

3. ‘Heel goed, Sāriputta, dit is het hele heilige leven, namelijk het hebben van goede vrienden, het hebben van goede metgezellen, het hebben van goede vertrouwelingen.

Als een monnik een goede vriend heeft, een goede metgezel, een goede vertrouweling, dan is het te verwachten dat hij het Edele Achtvoudige Pad zal ontwikkelen en praktiseren.

4. En hoe, Sāriputta, ontwikkelt en praktiseert een monnik die een goede vriend heeft, een goede metgezel, een goede vertrouweling, het Edele Achtvoudige Pad? …’

De rest van het sutta is gelijk aan het voorgaande sutta. (1710) [4]

45.4 De brahmaan Jāṇussoṇi

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan kleedde de eerwaarde Ānanda zich vroeg in de morgen aan, nam bedelnap en mantel en ging Sāvatthi binnen om voedsel te bedelen.

3. Daar zag hij de brahmaan Jāṇussoṇi in een geheel witte wagen getrokken door merries Sāvatthi uitrijden. Wit waren de ingespannen paarden, wit de ornamenten, wit de wagen, wit de bekleding, wit de teugels, de prikstok, de huif, wit zijn tulband, zijn kleren, zijn sandalen, en hem werd koelte toegewuifd door een witte waaier. Toen de mensen hem zagen zeiden ze: ‘Goddelijk is die wagen, zeg; het lijkt de wagen van Brahma wel, zeg!’

4. Toen dan begaf de eerwaarde Ānanda zich, na in Sāvatthi rondgegaan te zijn voor voedsel, na de maaltijd teruggekeerd van de bedelronde naar de Verhevene. [5] Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten vertelde hij de Verhevene wat hij gezien en gehoord had. [En hij voegde eraan toe:] ‘Is het mogelijk, Heer, in deze Dhamma en Discipline een goddelijke wagen aan te wijzen?’

‘Dat is mogelijk, Ānanda,’ sprak de Verhevene. ‘“Goddelijke wagen, Dhamma-wagen, onovertroffen overwinnaar in de strijd” – dat zijn aanduidingen voor het Edele Achtvoudige Pad.

5. De juiste zienswijze, Ānanda, heeft, wanneer zij ontwikkeld en gepraktiseerd wordt, verwijdering van hartstocht als eindpunt, verwijdering van haat als eindpunt, verwijdering van verwarring als eindpunt. De juiste gerichtheid … De juiste manier van spreken … Het juiste handelen … De juiste wijze van levensonderhoud … De juiste inspanning … De juiste aandacht … De juiste concentratie, Ānanda, heeft, wanneer zij ontwikkeld en gepraktiseerd wordt, [6] verwijdering van hartstocht als eindpunt, verwijdering van haat als eindpunt, verwijdering van verwarring als eindpunt.

Op deze wijze, Ānanda, kan men begrijpen waarom “goddelijke wagen, Dhamma-wagen, onovertroffen overwinning in de strijd” aanduidingen zijn voor het Edele Achtvoudige Pad.’

Aldus sprak de Verhevene. Na die woorden zei de Gezegende, de Leraar nog dit:

‘Zijn eigenschappen – vertrouwen en inzicht –

zijn altijd onder een juk verbonden.

Ingetogenheid is zijn dissel, denken zijn tuig.

Aandacht is zijn waakzame wagenmenner.

De wagen heeft deugd als ornament,

meditatie als as, energie als wielen.

Gelijkmoedigheid is het midden van het juk.

Wensloosheid is de bekleding.

Goedwillendheid, geweldloosheid en

afzondering – dit is zijn bewapening.

Verdraagzaamheid is zijn schild en harnas.

Hij rijdt af op rust-na-inspanning.²

Deze goddelijke wagen,

onovertroffen, is in jezelf ontstaan.

De wijzen verlaten de wereld erin,

zeker de overwinning behalend.’³ (1711)

45.5 Voor welk doel?

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan ging een aantal monniken naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groetten zij hem eerbiedig en zetten zich ter zijde neer.

3. Ter zijde gezeten zeiden die monniken het volgende tot de Verhevene: ‘Hier, Heer, stellen rondtrekkende asceten van andere sekten ons de volgende vraag: “Met welk doel leidt men het heilige leven onder de asceet Gotama?” Wanneer zij ons deze vraag stellen, antwoorden wij die rondtrekkende asceten van andere sekten zo: “Met het oog op volledig begrip van het lijden leidt men het heilige leven onder de Verhevene.” Heer, geven wij, als wij op deze vraag zo antwoorden, weer wat de Verhevene gezegd heeft, stellen wij de Verhevene niet in een verkeerd daglicht, [7] geven wij uitleg in overeenstemming met de Dhamma en is er geen legitieme consequentie uit onze woorden te trekken die aanleiding zou geven tot kritiek [op u]?’

4. ‘Absoluut, monniken, als jullie op deze vraag zo antwoorden, geven jullie precies weer wat ik gezegd heb. Jullie beschuldigen mij niet vals, jullie geven uitleg in overeenstemming met de Dhamma en er is geen legitieme consequentie uit jullie woorden te trekken die aanleiding zou geven tot kritiek [op mij]. Immers, met het oog op volledig begrip van het lijden leidt men het heilige leven onder mij. Indien, monniken, rondtrekkende asceten van andere sekten jullie dit vragen: “Maar, vrienden, is er een pad, is er een weg naar het volledige begrip van dit lijden?”, dan moeten jullie hun zo antwoorden: “Er is, vrienden, wel degelijk een pad, er is een weg naar het volledige begrip van dit lijden.”

5. En wat, monniken, is het pad, wat is de weg naar het volledige begrip van dit lijden? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, te weten: de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit, monniken, is het pad, dit is de weg naar het volledige begrip van dit lijden.

6. Wanneer ze jullie deze vraag stellen, moeten jullie die rondtrekkende asceten van andere sekten zo antwoorden.’ (1712)

45.6 Een zekere monnik (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan ging een zekere monnik naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer.

3. Ter zijde gezeten zei die monnik dit tot de Verhevene: ‘“Heilig leven, heilig leven” wordt er gezegd, Heer. Wat toch, Heer, is het heilige leven, wat is het einddoel van het heilige leven?’

‘Monnik, het heilige leven is dit Edele Achtvoudige Pad, te weten: de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. [8] De vernietiging van hartstocht, de vernietiging van haat en de vernietiging van verwarring – dat, monnik, is het einddoel van het heilige leven.’ (1713)

45.7 Een zekere monnik (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan ging een zekere monnik naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer.

3. Ter zijde gezeten zei die monnik dit tot de Verhevene: ‘“Verwijdering van hartstocht, verwijdering van haat, verwijdering van verwarring” wordt er gezegd, Heer. Waarvan, Heer, is dit toch een aanduiding?’

‘Het is een aanduiding, monnik, voor de sfeer van het nirvana. Hiermee wordt de vernietiging van de mentale vergiften beschreven.’

4. Op die woorden zei die monnik dit tot de Verhevene: ‘“Het doodloze, het doodloze” wordt er gezegd, Heer. Wat toch, Heer, is het doodloze? Wat is het pad dat naar het doodloze leidt?’

‘Monnik, de vernietiging van hartstocht, de vernietiging van haat, de vernietiging van verwarring – dat wordt het doodloze genoemd. Het pad dat naar het doodloze leidt, is dit Edele Achtvoudige Pad, te weten: de juiste zienswijze … en de juiste concentratie.’ (1714)

45.8 Analyse

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij als volgt:

2. ‘Monniken, ik zal jullie het Edele Achtvoudige Pad uiteenzetten, ik zal het analyseren. Luistert daarnaar, let goed op, ik ga spreken.’

‘Goed, Heer,’ antwoordden die monniken de Verhevene instemmend. De Verhevene sprak als volgt:

3. ‘En wat, monniken, is het Edele Achtvoudige Pad? Het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie.

4. En wat, monniken, is de juiste zienswijze? Het weten omtrent het lijden, het weten omtrent de oorsprong van het lijden, [9] het weten omtrent het ophouden van het lijden en het weten omtrent de weg die leidt naar het ophouden van het lijden – dat wordt de juiste zienswijze genoemd.

5. En wat, monniken, is de juiste gerichtheid? De gerichtheid op verzaking, de gerichtheid op goedwillendheid en de gerichtheid op geweldloosheid – dat wordt de juiste gerichtheid genoemd.

6. En wat, monniken, is de juiste manier van spreken? Zich onthouden van liegen, zich onthouden van roddelen, zich onthouden van ruwe taal, zich onthouden van leeg gezwets – dat wordt de juiste manier van spreken genoemd.

7. En wat, monniken, is het juiste handelen? Zich onthouden van doden van levende wezens, zich onthouden van nemen wat niet gegeven is, zich onthouden van een onzedig leven⁴ – dat wordt het juiste handelen genoemd.

8. En wat, monniken, is de juiste wijze van levensonderhoud? Hier geeft een edele leerling een verkeerde wijze van levensonderhoud op⁵ en leidt een leven met een juiste manier van levensonderhoud. Dat wordt de juiste wijze van levensonderhoud genoemd.

9. En wat, monniken, is de juiste inspanning? Hier wekt een monnik het verlangen op naar het niet opkomen van nog niet opgekomen, slechte, onheilzame geestestoestanden, spant zich daarvoor in, zet zijn energie ervoor in, richt zijn geest erop, streeft ernaar. Hij wekt het verlangen op naar het opgeven van al opgekomen, slechte, onheilzame geestestoestanden … Hij wekt het verlangen op naar het opkomen van nog niet opgekomen, heilzame geestestoestanden … Hij wekt het verlangen op naar het blijven, het niet teloor gaan, de toename, de uitbreiding, de ontplooiing, de vervolmaking van al opgekomen, heilzame geestestoestanden, spant zich daarvoor in, zet zijn energie ervoor in, richt zijn geest erop, streeft ernaar. Dat wordt de juiste inspanning genoemd.

10. En wat, monniken, is de juiste aandacht? Hier blijft een monnik bij het lichaam, het lichaam beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, een einde makend aan de hunkering naar en het verdriet om de wereld. Hij blijft bij de gevoelens, de gevoelens beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, een einde makend aan de hunkering naar en het verdriet om de wereld. Hij blijft bij de geestesgesteldheid, de geestesgesteldheid beschouwend, energiek, [10] volbewust, aandachtig, een einde makend aan de hunkering naar en het verdriet om de wereld. Hij blijft bij de mentale factoren,⁶ de mentale factoren beschouwend, energiek, volbewust, aandachtig, een einde makend aan de hunkering naar en het verdriet om de wereld. Dat wordt de juiste aandacht genoemd.

11. En wat, monniken, is de juiste concentratie? Hier gaat een monnik, afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij bereikt door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij verwijlt door het ophouden van vreugde in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervaart lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Na het achterlaten van geluk en na het achterlaten van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, gaat hij het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Dat wordt de juiste concentratie genoemd.’ (1715)

45.9 Kafnaalden

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij als volgt:

2. ‘Monniken, het is te vergelijken met een schuin gerichte rijstkafnaald of gerstkafnaald die met de hand aangedrukt wordt of waar met de voet op getrapt wordt. Dat die de hand of de voet zal verwonden of bloed zal laten vloeien – die mogelijkheid bestaat niet. En waarom is dat? Vanwege het schuin gericht zijn van die kafnaald. Evenzo, monniken, dat een monnik met een verkeerd gerichte zienswijze, met een verkeerd gerichte ontwikkeling van het Pad onwetendheid zal doorbreken, weten zal produceren, nirvana zal realiseren – die mogelijkheid bestaat niet. En waarom is dat? Vanwege het verkeerd gericht zijn van zijn zienswijze.

3. Monniken, het is ook te vergelijken met een recht gerichte rijstkafnaald of gerstkafnaald die met de hand aangedrukt wordt of waar met de voet op getrapt wordt. Dat die de hand of de voet zal verwonden of bloed zal laten vloeien – die mogelijkheid bestaat wel. En waarom is dat? Vanwege het recht gericht zijn [11] van die kafnaald. Evenzo, monniken, dat een monnik met een goed gerichte zienswijze, met een goed gerichte ontwikkeling van het Pad onwetendheid zal doorbreken, weten zal produceren, nirvana zal realiseren – die mogelijkheid bestaat wel. En waarom is dat? Vanwege het goed gericht zijn van zijn zienswijze.

4. En hoe doet zo’n monnik dat? Hier ontwikkelt een monnik de juiste zienswijze, gebaseerd op afzondering, op passieloosheid, op ophouden, zodat zij uitmondt in overgave. Hij ontwikkelt de juiste gerichtheid … de juiste concentratie, gebaseerd op afzondering, op passieloosheid, op ophouden, zodat zij uitmondt in overgave. Zo, monniken, doorbreekt een monnik met een goed gerichte zienswijze, met een goed gerichte ontwikkeling van het Pad onwetendheid, produceert hij weten, realiseert hij nirvana.’ (1716)

45.10 Nandiya

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan ging de rondtrekkende asceet Nandiya naar de Verhevene toe. Bij hem aangekomen wisselde hij de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en zette zich ter zijde neer.

3. Ter zijde gezeten sprak de rondtrekkende asceet Nandiya de volgende woorden tot de Verhevene: ‘Heer Gotama, hoeveel dingen leiden, wanneer ze ontwikkeld en gepraktiseerd worden, tot nirvana, hebben nirvana als bestemming, hebben nirvana als einddoel?’

4. ‘Nandiya, er zijn acht dingen die, wanneer ze ontwikkeld en gepraktiseerd worden, tot nirvana leiden, nirvana als bestemming hebben, nirvana als einddoel hebben. Welke acht? Het zijn de juiste zienswijze, de juiste gerichtheid, de juiste manier van spreken, het juiste handelen, de juiste wijze van levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste aandacht en de juiste concentratie. Dit zijn de acht dingen die, wanneer ze ontwikkeld en gepraktiseerd worden, tot nirvana leiden, nirvana als bestemming hebben, nirvana als einddoel hebben.’

5. Op die woorden zei de rondtrekkende asceet Nandiya het volgende tot de Verhevene: ‘Voortreffelijk, heer Gotama, voortreffelijk, heer [12] Gotama! Het is alsof iemand wat omvergeworpen was, weer overeind heeft gezet, wat verborgen was, onthuld heeft, iemand die verdwaald was, de weg heeft gewezen of een olielamp in de duisternis heeft gebracht, zodat zij die ogen hebben, vormen kunnen zien. Evenzo heeft de heer Gotama op velerlei wijze de Dhamma verhelderd. Daarom neem ik mijn toevlucht tot de heer Gotama, tot de Dhamma en tot de gemeenschap van monniken; laat de heer Gotama mij vanaf vandaag voor de rest van mijn leven als lekenvolgeling beschouwen, die zijn toevlucht genomen heeft.’ (1717)

B. HET HOOFDSTUK VAN DE CONTEMPLATIES

45.11 De contemplatie (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Monniken, ik wil mij twee weken in eenzame meditatie terugtrekken. Niemand mag mij benaderen, behalve één die mij gebedeld voedsel brengt.’ ‘Goed, Heer,’ antwoordden die monniken de Verhevene instemmend en helemaal niemand benaderde hem, behalve één die hem gebedeld voedsel bracht.

3. Toen dan, toen de Verhevene na afloop van die twee weken uit zijn eenzame meditatie was opgestaan, richtte hij zich tot de monniken: ‘Precies in de contemplatie, monniken, waarin ik direct na mijn ontwaken verbleef, in een deel daarvan heb ik verbleven.

4. Ik kreeg daarin het volgende inzicht: “Op voorwaarde van een verkeerde visie is er een gevoel; op voorwaarde van een juiste visie is er een gevoel … op voorwaarde van een verkeerde concentratie is er een gevoel; op voorwaarde van een juiste concentratie is er een gevoel. Ook op voorwaarde van verlangen is er een gevoel; op voorwaarde van nadenken is er een gevoel; en op voorwaarde van cognitie is er een gevoel.

5. Zolang verlangen niet tot rust gekomen is, nadenken niet tot rust gekomen is en cognitie niet tot rust gekomen is, is er op voorwaarde daarvan een gevoel. [13] Wanneer verlangen tot rust gekomen is, nadenken tot rust gekomen is en cognitie tot rust gekomen is, is er op voorwaarde daarvan ook een gevoel.

6. Er is een inspanning⁷ voor het verkrijgen van wat nog niet verkregen is. Als dat stadium ten slotte bereikt is, dan is er ook op voorwaarde daarvan een gevoel.”’ (1718)

45.12 De contemplatie (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Monniken, ik wil mij drie maanden in eenzame meditatie terugtrekken. Niemand mag mij benaderen, behalve één die mij gebedeld voedsel brengt.’ ‘Goed, Heer,’ antwoordden die monniken de Verhevene instemmend en helemaal niemand benaderde hem, behalve één die hem gebedeld voedsel bracht.

3. Toen dan, toen de Verhevene na afloop van die drie maanden uit zijn eenzame meditatie was teruggekeerd, richtte hij zich tot de monniken: ‘Precies in de contemplatie, monniken, waarin ik direct na mijn ontwaken verbleef, in een deel daarvan heb ik verbleven.

4. Ik kreeg daarin het volgende inzicht: “Op voorwaarde van een verkeerde visie is er een gevoel; op voorwaarde van het tot rust komen van een verkeerde visie is er een gevoel; op voorwaarde van de juiste visie is er een gevoel; op voorwaarde van het tot rust komen van de juiste visie is er een gevoel … op voorwaarde van een verkeerde concentratie is er een gevoel; op grond van het tot rust komen van een verkeerde concentratie is er een gevoel; op voorwaarde van de juiste concentratie is er een gevoel; op voorwaarde van het tot rust komen van de juiste concentratie is er een gevoel. Ook op voorwaarde van verlangen is er een gevoel; op voorwaarde van het tot rust komen van verlangen is er een gevoel; op voorwaarde van nadenken is er een gevoel; op voorwaarde van het tot rust komen van nadenken is er een gevoel; op voorwaarde van cognitie is er een gevoel; op voorwaarde van het tot rust komen van cognitie is er een gevoel.

5. Zolang verlangen niet tot rust gekomen is, nadenken niet tot rust gekomen is en cognitie niet tot rust gekomen is, is er op voorwaarde daarvan een gevoel. [14] Wanneer verlangen tot rust gekomen is, nadenken tot rust gekomen is en cognitie tot rust gekomen is, is er op voorwaarde daarvan ook een gevoel.

6. Er is een inspanning⁸ voor het verkrijgen van wat nog niet verkregen is. Als dat stadium ten slotte bereikt is, dan is er ook op voorwaarde daarvan een gevoel.”’ (1719)

45.13 Een leerling

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Toen dan ging een zekere monnik naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen groette hij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer.

3. Ter zijde gezeten sprak hij de volgende woorden tot de Verhevene: ‘“Leerling, leerling” wordt er gezegd. Wanneer, Heer, is men een leerling?’

4. ‘Hierbij, monnik, is iemand begiftigd met de juiste zienswijze van een leerling … met de juiste concentratie van een leerling. In dat geval, monnik, is men een leerling.’ (1720)

45.14 Optreden (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Deze acht dingen, in ontwikkelde en gepraktiseerde vorm, treden, als ze nog niet opgetreden zijn, niet op, tenzij er een voleindigde verschijnt, een heilige, een volkomen ontwaakte.

3. Welke acht? Het zijn de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit zijn de acht dingen die in ontwikkelde en gepraktiseerde vorm niet optreden, als ze nog niet opgetreden zijn, tenzij er een voleindigde verschijnt, een heilige, een volkomen ontwaakte.’ (1721)

45.15 Optreden (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Deze acht dingen, in ontwikkelde en gepraktiseerde vorm, treden, als ze nog niet opgetreden zijn, niet op, tenzij in de discipline van een gezegende.

3. Welke acht? Het zijn de juiste zienswijze … en [15] de juiste concentratie. Dit zijn de acht dingen die in ontwikkelde en gepraktiseerde vorm niet optreden, als ze nog niet opgetreden zijn, tenzij in de discipline van een gezegende.’ (1722)

45.16 Gezuiverd (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Deze acht dingen, in geheel zuivere, geheel reine, vlekkeloze vorm, vrij van bezoedeling, treden, als ze nog niet opgetreden zijn, niet op, tenzij er een voleindigde verschijnt, een heilige, een volkomen ontwaakte.

4. Welke acht? Het zijn de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit zijn de acht dingen die in geheel zuivere, geheel reine, vlekkeloze vorm, vrij van bezoedeling, niet optreden, als ze nog niet opgetreden zijn, tenzij er een voleindigde verschijnt, een heilige, een volkomen ontwaakte.’ (1723)

45.17 Gezuiverd (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Deze acht dingen, in geheel zuivere, geheel reine, vlekkeloze vorm, vrij van bezoedeling, treden, als ze nog niet opgetreden zijn, niet op, tenzij in de discipline van een gezegende.

4. Welke acht? Het zijn de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit zijn de acht dingen die in geheel zuivere, geheel reine, vlekkeloze vorm, vrij van bezoedeling, niet optreden, als ze nog niet opgetreden zijn, tenzij in de discipline van een gezegende.’ (1724)

45.18 Het Hanenpark (1)

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleven de eerwaarde Ānanda en de eerwaarde Bhadda in Pāṭaliputta, in het Hanenpark.

2 Toen dan ging de eerwaarde Bhadda, tegen de avond uit zijn meditatie opgestaan, naar de eerwaarde Ānanda toe. Bij hem gekomen wisselde hij de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en zette zich ter zijde neer.

3. Ter zijde gezeten zei hij het volgende tot de eerwaarde Ānanda: ‘“Onheilig leven, onheilig leven” wordt er gezegd, vriend Ānanda. Wat toch, vriend, is het onheilige leven?’ [16]

‘Heel goed, vriend Bhadda! Uitstekend is je verstand. Je hebt een goede inval. Het is een goede vraag.

4. Je hebt dus gevraagd wat eigenlijk het onheilige leven is?’

‘Ja, vriend.’

5. ‘Dit verkeerde achtvoudige pad is het onheilige leven, namelijk de verkeerde zienswijze, de verkeerde gerichtheid, de verkeerde manier van spreken, het verkeerde handelen, de verkeerde wijze van levensonderhoud, de verkeerde inspanning, de verkeerde aandacht en de verkeerde concentratie.’ (1725)

45.19 Het Hanenpark (2)

1. Eens verbleven de eerwaarde Ānanda en de eerwaarde Bhadda in Pāṭaliputta, in het Hanenpark.

2. Toen dan ging de eerwaarde Bhadda, tegen de avond uit zijn meditatie opgestaan, naar de eerwaarde Ānanda toe. Bij hem gekomen wisselde hij de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten zei hij het volgende tot de eerwaarde Ānanda:

3. ‘“Heilig leven, heilig leven” wordt er gezegd, vriend Ānanda. Wat toch, vriend, is het heilige leven en wat is het einddoel van het heilige leven?’

‘Heel goed, vriend Bhadda! Uitstekend is je verstand. Je hebt een goede inval. Het is een goede vraag.

4. Je hebt dus gevraagd wat eigenlijk het heilige leven is en wat het einddoel van het heilige leven is?’

‘Ja, vriend.’

5. ‘Dit Edele Achtvoudige Pad is het heilige leven, namelijk de juiste zienswijze, de juiste gerichtheid, de juiste manier van spreken, het juiste handelen, de juiste wijze van levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste aandacht en de juiste concentratie. Vernietiging van hartstocht, vernietiging van haat en vernietiging van verwarring – dit is het einddoel van het heilige leven.’ (1726)

45.20 Het Hanenpark (3)

1. Eens verbleven de eerwaarde Ānanda en de eerwaarde Bhadda in Pāṭaliputta, in het Hanenpark.

2. Toen dan ging de eerwaarde Bhadda, tegen de avond uit zijn meditatie opgestaan, naar de eerwaarde Ānanda toe. Bij hem gekomen wisselde hij de gebruikelijke vriendelijkheden en beleefdheden met hem uit en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten zei hij het volgende tot de eerwaarde Ānanda:

3. ‘“Heilig leven, heilig leven” wordt er gezegd, vriend Ānanda. Wat toch, vriend, is het heilige leven, wie is degene die het heilige leven leidt, wat is het einddoel van het heilige leven?’ [17]

‘Heel goed, vriend Bhadda! Uitstekend is je verstand. Je hebt een goede inval. Het is een goede vraag.

4. Je hebt dus gevraagd wat eigenlijk het heilige leven is, wie degene die het heilige leven leidt, is en wat het einddoel van het heilige leven is?’

‘Ja, vriend.’

5. ‘Dit Edele Achtvoudige Pad is het heilige leven, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Wie, vriend, begiftigd is met dit Edele Achtvoudige Pad, die wordt een leider van het heilige leven genoemd. Vernietiging van hartstocht, vernietiging van haat en vernietiging van verwarring – dit is het einddoel van het heilige leven.’ (1727)

C. HET HOOFDSTUK VAN ONJUISTHEID

45.21 Onjuistheid

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over onjuistheid onderwijzen en over juistheid. Luistert daarnaar! [18]

4. En wat is onjuistheid, monniken? Het is de verkeerde zienswijze … en de verkeerde concentratie. Dit, monniken, wordt onjuistheid genoemd.

5. En wat, monniken, is juistheid? Het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit, monniken, wordt juistheid genoemd.’ (1728)

45.22 Onheilzame eigenschappen

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over onheilzame eigenschappen onderwijzen en over heilzame eigenschappen. Luistert daarnaar!

4. En wat zijn onheilzame eigenschappen? Het zijn de verkeerde zienswijze … en de verkeerde concentratie. Dit, monniken, worden onheilzame eigenschappen genoemd.

5. En wat, monniken, zijn heilzame eigenschappen? Het zijn de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit, monniken, worden heilzame eigenschappen genoemd.’ (1729)

45.23 De weg (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over de verkeerde weg onderwijzen en over de juiste weg. Luistert daarnaar!

4. En wat is de verkeerde weg? Het is de verkeerde zienswijze … en de verkeerde concentratie. Dit, monniken, wordt de verkeerde weg genoemd.

5. En wat, monniken, is de juiste weg? Het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit, monniken, wordt de juiste weg genoemd.’ (1730)

45.24 De weg (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, of het nu is van een huishouder of van iemand die weggetrokken is, ik prijs de verkeerde weg niet.

4-5. Of het nu een huishouder is of iemand die weggetrokken is, die op de verkeerde weg is, [19] ten gevolge van het op de verkeerde weg zijn faalt hij in de methode, de heilzame Dhamma. En wat, monniken, is de verkeerde weg. Het is de verkeerde zienswijze … en de verkeerde concentratie. Dit wordt de verkeerde weg genoemd die ik niet prijs en die tot het falen in de methode leidt.

6. Monniken, of het nu is van een huishouder of van iemand die weggetrokken is, ik prijs de juiste weg.

7-8. Of het nu een huishouder is of iemand die weggetrokken is, die op de juiste weg is, ten gevolge van het op de juiste weg zijn slaagt hij in de methode, de heilzame Dhamma. En wat, monniken, is de juiste weg? Het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt de juiste weg genoemd die ik prijs en die tot het slagen in de methode leidt.’ (1731)

45.25 De niet-goede mens (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over de niet-goede mens onderrichten en over de goede mens. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is een niet-goede mens? Hier heeft iemand een verkeerde zienswijze, een verkeerde gerichtheid, een verkeerde manier van spreken, een verkeerd handelen, een verkeerde wijze van levensonderhoud, een verkeerde inspanning, een verkeerde aandacht en een verkeerde concentratie. Deze wordt een niet-goede mens genoemd.

5. En wat, monniken, is een goede mens? Hier heeft iemand de juiste zienswijze, de juiste gerichtheid, de juiste manier van spreken, [20] het juiste handelen, de juiste wijze van levensonderhoud, de juiste inspanning, de juiste aandacht en de juiste concentratie. Deze wordt een goede mens genoemd.’ (1732)

45.26 De niet-goede mens (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over de niet-goede mens onderrichten en over degene die nog minder goed is. Ik zal jullie ook over de goede mens onderrichten en over degene die nog beter is. Luistert daarnaar!

4. En wat, monniken, is een niet-goede mens? Hier heeft iemand een verkeerde zienswijze … en een verkeerde concentratie. Deze wordt een niet-goede mens genoemd.

5. En wie, monniken, is degene die nog minder goed is? Hier heeft iemand een verkeerde zienswijze … een verkeerde concentratie, een verkeerde kennis en een verkeerde bevrijding. Deze wordt degene die nog minder goed is, genoemd.⁹

6. En wat, monniken, is een goede mens? Hier heeft iemand de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Deze wordt een goede mens genoemd.

7. En wie, monniken, is degene die nog beter is? Hier heeft iemand de juiste zienswijze … de juiste concentratie, de juiste kennis en de juiste bevrijding. Deze wordt degene die nog beter is, genoemd.’ (1733)

45.27 De pot

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, zoals een pot zonder een standaard makkelijk omver gestoten kan worden en met een standaard moeilijk omver te stoten is, net zo kan de geest zonder ondersteuning makkelijk omver gestoten worden en is hij met ondersteuning moeilijk omver te stoten. [21]

4. En wat, monniken, is een ondersteuning voor de geest? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, te weten de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit is een ondersteuning voor de geest.

5. Monniken, zoals een pot zonder een standaard makkelijk omver gestoten kan worden en met een standaard moeilijk omver te stoten is, net zo kan de geest zonder ondersteuning makkelijk omver gestoten worden en is hij met ondersteuning moeilijk omver te stoten.’ (1734)

45.28 Concentratie

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie in de edele juiste concentratie onderrichten, met de middelen en vereisten [om haar te bereiken].¹⁰ Luistert daarnaar!

4. En wat, monniken, is de edele juiste concentratie met haar middelen en vereisten? Er zijn de juiste zienswijze … en de juiste aandacht.

5. De eenpuntigheid van geest, monniken, die door deze zeven factoren voorbereid¹¹ is, die wordt de edele juiste concentratie genoemd “met haar middelen” en ook “met haar vereisten”.’ (1735)

45.29 Gevoel

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, er zijn drie soorten gevoelens. Welke drie? Prettige gevoelens, pijnlijke gevoelens en noch-prettige-noch-pijnlijke gevoelens. Dit zijn de drie soorten gevoelens.

4. Voor het volledige begrip, monniken, van deze drie soorten gevoelens moet het Edele Achtvoudige Pad ontwikkeld worden. Welk Edele Achtvoudige Pad? Welnu, het is de juiste zienswijze … en de juiste [22] concentratie. Voor het volledige begrip van deze drie soorten gevoelens moet dit Edele Achtvoudige Pad ontwikkeld worden.’ (1736)

45.30 Uttiya

1-2. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

3. Toen dan ging de eerwaarde Uttiya naar de Verhevene toe. Bij hem gekomen zette hij zich ter zijde neer.

4. Ter zijde gezeten sprak hij de volgende woorden tot hem: ‘Heer, toen ik in eenzame meditatie teruggetrokken was, kwam de volgende gedachte in mijn geest op: “Er zijn vijf soorten zintuiglijke geneugten door de Verhevene genoemd. Welke vijf soorten zintuiglijke geneugten zijn eigenlijk door de Verhevene genoemd?”’

5. ‘Heel goed, Uttiya. Vijf soorten zintuiglijke geneugten zijn door mij genoemd. Welke vijf? Voor het oog waarneembare vormen, voor het oor waarneembare geluiden, voor de neus waarneembare geuren, voor de tong waarneembare smaken en voor het lichaam waarneembare aanrakingen die aantrekkelijk, aangenaam, lieflijk, dierbaar, met begeerte verbonden zijn en hartstocht stimuleren. Dit zijn de vijf soorten zintuiglijke geneugten die door mij genoemd zijn.

6. Om deze vijf soorten zintuiglijke geneugten op te geven moet het Edele Achtvoudige Pad ontwikkeld worden. En welk Edele Achtvoudige Pad? Welnu, het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Voor het opgeven van deze vijf soorten zintuiglijke geneugten moet dit Edele Achtvoudige Pad ontwikkeld worden.’ (1737) [23]

D. HET HOOFDSTUK VAN HET OP WEG ZIJN

45.31 Op weg zijn (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over de verkeerde weg en over de juiste weg onderwijzen. Luistert daarnaar. En wat is de verkeerde weg? Het is de verkeerde zienswijze … en de verkeerde concentratie. Dit wordt de verkeerde weg genoemd.

4. En wat, monniken, is de juiste weg? Het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt de juiste weg genoemd.’ (1738)

45.32 Op weg zijn (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over degene die op de verkeerde weg is, en over degene die op de juiste weg is, onderwijzen.

4. En wie is degene die op de verkeerde weg is? Hier heeft iemand een verkeerde zienswijze … en een verkeerde concentratie. Deze persoon wordt iemand die op de verkeerde weg is, genoemd.

5. En wie, monniken, is degene die op de juiste weg is? Hier heeft iemand de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Deze persoon wordt iemand die op de juist weg is, genoemd.’ (1739)

45.33 Verwaarloosd

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, degenen die het Edele Achtvoudige Pad verwaarloosd hebben, zij hebben het Edele Achtvoudige Pad dat tot volkomen vernietiging van lijden voert, verwaarloosd. Degenen die het Edele Achtvoudige Pad op zich genomen hebben, zij hebben het Edele Achtvoudige Pad dat tot volkomen vernietiging van lijden voert, op zich genomen. [24]

4. En wat, monniken, is het Edele Achtvoudige Pad? Het is de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Degenen die dit Edele Achtvoudige Pad verwaarloosd hebben, zij hebben het Edele Achtvoudige Pad dat tot volledige vernietiging van lijden voert, verwaarloosd. Degenen die dit Edele Achtvoudige Pad op zich genomen hebben, zij hebben het Edele Achtvoudige Pad dat tot volkomen vernietiging van lijden voert, op zich genomen.’ (1740)

45.34 Naar de overkant gaan

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, er zijn acht dingen die, wanneer ze ontwikkeld zijn, gepraktiseerd zijn, van deze naar de andere oever leiden. Welke acht? Het zijn de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit zijn de acht dingen die, wanneer ze ontwikkeld zijn, gepraktiseerd zijn, van deze naar de andere oever leiden.’

4. Zo sprak de Verhevene. Na deze woorden zei de Gezegende verder nog dit, de Leraar:

‘Het zijn slechts weinigen onder de mensen

die naar de andere oever oversteken;

en het overige volk rent op en neer

alleen maar langs deze oever.

Maar wie leven volgens de Dhamma,

de Leer die goed verkondigd is,

zij zullen aan de andere oever geraken.

Het rijk van de dood is moeilijk te kruisen.

Laat de wijze de weg der duisternis verlaten

en zich op de weg van het licht begeven,

na van huis de thuisloosheid ingetrokken te zijn,

waar het, in eenzaamheid, moeilijk is te genieten.

Laat hij daar zijn vreugde zoeken,

geneugten opgevend, vrij van bezit.

Laat de wijze zichzelf reinigen

van de geest bezoedelende affecten.

Wier geest goed ontwikkeld is in de verlichtingsfactoren,¹²

wie zich niets meer toe-eigenend zich verheugen

in het opgeven van het tot zich nemen –

die stralenden, wier vergiften¹³ vernietigd zijn,

hebben in de wereld het nirvana bereikt.’¹⁴ (1741) [25]

45.35 Asceetschap (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over het asceetschap onderwijzen en over de vruchten van het asceetschap. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is het asceetschap? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt het asceetschap genoemd.

5. En wat, monniken, zijn de vruchten van het asceetschap? Het zijn de vrucht van de stroombetreding, de vrucht van de eenmaal-terugkeerder, de vrucht van de niet-meer-terugkeerder en de vrucht van het arahatschap. Dit worden de vruchten van het asceetschap genoemd. (1742)

45.36 Asceetschap (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over het asceetschap onderwijzen en over het doel van het asceetschap. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is het asceetschap? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt het asceetschap genoemd.

5. En wat, monniken, is het doel van het asceetschap? De vernietiging van hartstocht, de vernietiging van haat en de vernietiging van verwarring. Dit wordt het doel van het asceetschap genoemd.’ (1743)

45.37 Brahmaanschap (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over het brahmaanschap onderwijzen en over de vruchten van het brahmaanschap. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is het brahmaanschap? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt het brahmaanschap genoemd.

5. En wat, monniken, zijn de vruchten van het brahmaanschap? Het zijn [26] de vrucht van de stroombetreding, de vrucht van de eenmaal-terugkeerder, de vrucht van de niet-meer-terugkeerder en de vrucht van het arahatschap. Dit worden de vruchten van het brahmaanschap genoemd.’ (1744)

45.38 Brahmaanschap (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over het brahmaanschap onderwijzen en over het doel van het brahmaanschap. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is het brahmaanschap? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt het brahmaanschap genoemd.

5. En wat, monniken, is het doel van het brahmaanschap? De vernietiging van hartstocht, de vernietiging van haat en de vernietiging van verwarring. Dit wordt het doel van het brahmaanschap genoemd.’ (1745)

45.39 Het heilige leven (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over het heilige leven onderwijzen en over de vruchten van het heilige leven. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is het heilige leven? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt het heilige leven genoemd.

5. En wat, monniken, zijn de vruchten van het heilige leven? Het zijn de vrucht van de stroombetreding, de vrucht van de eenmaal-terugkeerder, de vrucht van de niet-meer-terugkeerder en de vrucht van het arahatschap. Dit worden de vruchten van het heilige leven genoemd. (1746)

45.40 Het heilige leven (2)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Monniken, ik zal jullie over het heilige leven onderwijzen en over het doel van het heilige leven. Luistert daarnaar.

4. En wat, monniken, is het heilige leven? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, namelijk de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit wordt het heilige leven genoemd. [27]

5. En wat, monniken, is het doel van het heilige leven? De vernietiging van hartstocht, de vernietiging van haat en de vernietiging van verwarring. Dit wordt het doel van het heilige leven genoemd.’ (1747)

E. DE HERHALINGSSERIE VAN DE AANHANGERS VAN ANDERE SEKTEN

45.41 Het ophouden van hartstocht

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika.

2. Daar sprak hij de volgende woorden:

3. ‘Indien, monniken, rondtrekkende asceten van andere sekten jullie deze vraag zouden stellen: “Met welk doel wordt het heilige leven onder de asceet Gotama geleid?” – op die vraag moeten jullie hun zo antwoorden: “Het is om hartstocht te laten ophouden dat het heilige leven onder de Verhevene geleid wordt.”

4. En indien, monniken, zij jullie de volgende vraag zouden stellen: “En is er, vrienden, een weg, is er een pad om hartstocht te doen ophouden?” – op die vraag moeten jullie hun zo antwoorden: “Er is, vrienden, een weg, er is een pad om hartstocht te doen ophouden.”

5. En wat, monniken, is de weg, wat is het pad [28] om hartstocht te doen ophouden? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, te weten de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit is de weg, dit is het pad om hartstocht te doen ophouden. Desgevraagd moeten jullie die rondtrekkende asceten van andere sekten zo antwoorden.’ (1748)

45.42-48 Het opgeven van de ketenen etc.

2. ‘Monniken, indien rondtrekkende asceten van andere sekten jullie deze vraag zouden stellen: “Met welk doel wordt het heilige leven onder de asceet Gotama geleid?” – op die vraag moeten jullie hun zo antwoorden: “Het is om de ketenen¹⁵ op te geven … om de latente neigingen uit te roeien … voor het volledig begrijpen van de weg¹⁶ … voor de vernietiging van de mentale vergiften … voor de verwerkelijking van de vrucht van weten en bevrijding … voor kennis en visie … [29] …voor het uiteindelijke nirvana zonder zich nog iets toe te eigenen, dat het heilige leven onder de Verhevene geleid wordt.”

3. En indien, monniken, zij jullie de volgende vraag zouden stellen: “En is er, vrienden, een weg, is er een pad naar het uiteindelijke nirvana zonder zich nog iets toe te eigenen?” – op die vraag moeten jullie hun zo antwoorden: “Er is, vrienden, een weg, er is een pad naar het uiteindelijke nirvana zonder zich nog iets toe te eigenen.”

4. En wat, monniken, is de weg, wat is het pad naar het uiteindelijke nirvana zonder zich nog iets toe te eigenen? Het is dit Edele Achtvoudige Pad, te weten de juiste zienswijze … en de juiste concentratie. Dit is de weg, dit is het pad naar het uiteindelijke nirvana zonder zich nog iets toe te eigenen. Desgevraagd moeten jullie die rondtrekkende asceten van andere sekten zo antwoorden.’ (1749-1755)

F. DE HERHALINGSSERIE VAN DE ZON

(I) OP BASIS VAN AFZONDERING

45.49 Een goede vriend (1)

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Monniken, dit is de voorloper, dit is het voorteken van het opkomen van de zon, namelijk de dageraad. Net zo [30] is voor het opkomen van het Edele Achtvoudige Pad bij een monnik dit de voorloper, dit het voorteken, namelijk het hebben van een goede vriend.

3. Voor een monnik met een goede vriend, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad.’ (1756)

45.50-55 Vervolmaking van gedrag etc. (1)

2. ‘Monniken, dit is de voorloper, dit is het voorteken van het opkomen van de zon, namelijk de dageraad. Net zo is voor het opkomen van het Edele Achtvoudige Pad bij een monnik dit de voorloper, dit het voorteken, namelijk vervolmaking van gedrag … vervolmaking van verlangen … vervolmaking van het zelf … vervolmaking van de zienswijze … vervolmaking van ijver … [31] … vervolmaking van grondige aandacht.

3. Voor een monnik die volmaakt is in grondige aandacht, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad.’ (1757-1762)

(II) HET VERDRIJVEN VAN HARTSTOCHT

45.56 Een goede vriend (2)

2. ‘Monniken, dit is de voorloper, dit is het voorteken van het opkomen van de zon, namelijk de dageraad. Net zo is voor het opkomen van het Edele Achtvoudige Pad bij een monnik dit de voorloper, dit het voorteken, namelijk het hebben van een goede vriend.

3. Voor een monnik met een goede vriend, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad.’ (1763)

45.57-62 Vervolmaking van gedrag etc. (2)

2. ‘Monniken, dit is de voorloper, dit is het voorteken van het opkomen van de zon, namelijk de dageraad. Net zo is voor het opkomen van het Edele Achtvoudige Pad bij een monnik dit de voorloper, dit het voorteken, namelijk vervolmaking van gedrag … [32] vervolmaking van verlangen … vervolmaking van het zelf … vervolmaking van zienswijze … vervolmaking van ijver … vervolmaking van grondige aandacht.

3. Voor een monnik die volmaakt is in grondige aandacht, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad.’ (1764-1769)

G. DE EERSTE HERHALINGSSERIE VAN HET ENE DING

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

(I) OP BASIS VAN AFZONDERING

45.63 Een goede vriend (3)

2. ‘Eén ding, monniken, is zeer behulpzaam bij het laten oprijzen van het Edele Achtvoudige Pad. Welke ene ding? Het is het hebben van een goede vriend. [33]

3. Voor een monnik die een goede vriend heeft, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad.’ (1770)

45.64-69 Vervolmaking van gedrag etc. (3)

2. ‘Eén ding, monniken, is zeer behulpzaam bij het laten oprijzen van het Edele Achtvoudige Pad. Welke ene ding? Het is vervolmaking van gedrag … vervolmaking van verlangen … vervolmaking van het zelf … vervolmaking van zienswijze … vervolmaking van ijver … vervolmaking van grondige aandacht.

3. Voor een monnik die volmaakt is in grondige aandacht, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe [34] ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad.’ (1771-1776)

(II) HET VERDRIJVEN VAN HARTSTOCHT

45.70 Een goede vriend (4)

2. ‘Eén ding, monniken, is zeer behulpzaam bij het laten oprijzen van het Edele Achtvoudige Pad. Welke ene ding? Het is het hebben van een goede vriend.

3. Voor een monnik met een goede vriend, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad.’ (1777)

45.71-76 Vervolmaking van gedrag etc. (4)

2. ‘Eén ding, monniken, is zeer behulpzaam bij het laten oprijzen van het Edele Achtvoudige Pad. Welke ene ding? Het is vervolmaking van gedrag … vervolmaking van verlangen … vervolmaking van het zelf … vervolmaking van zienswijze … [35] … vervolmaking van ijver … vervolmaking van grondige aandacht.

3. Voor een monnik die volmaakt is in grondige aandacht, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad.’ (1778-1783)

H. DE TWEEDE HERHALINGSSERIE VAN HET ENE DING

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

(I) OP BASIS VAN AFZONDERING

45.77 Een goede vriend (5)

2. ‘Monniken, ik zie geen enkel ander ding waardoor het nog niet opgerezen Edele Achtvoudige Pad oprijst of het al opgerezen Edele Achtvoudige Pad tot volledige ontwikkeling komt, dan dit: het hebben van een goede vriend.

3. Voor een monnik met een goede vriend, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad? [36]

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik met een goede vriend het Edele Achtvoudige Pad.’ (1784)

45.78-83. Vervolmaking van gedrag etc. (5)

2. ‘Monniken, ik zie geen enkel ander ding waardoor het nog niet opgerezen Edele Achtvoudige Pad oprijst of het al opgerezen Edele Achtvoudige Pad tot volledige ontwikkeling komt, dan dit: vervolmaking van gedrag … vervolmaking van verlangen … vervolmaking van het zelf … vervolmaking van zienswijze … vervolmaking van ijver … vervolmaking van grondige aandacht.

3. Voor een monnik die volmaakt is in grondige aandacht, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad.’ (1785-1790) [37]

(II) HET VERDRIJVEN VAN HARTSTOCHT

45.84 Een goede vriend (6)

2. ‘Monniken, ik zie geen enkel ander ding waardoor het nog niet opgerezen Edele Achtvoudige Pad oprijst of het al opgerezen Edele Achtvoudige Pad tot volledige ontwikkeling komt, dan dit: het hebben van een goede vriend.

3. Voor een monnik met een goede vriend, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik die een goede vriend heeft het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die een goede vriend heeft het Edele Achtvoudige Pad.’ (1791)

45.85-90 Vervolmaking van gedrag etc. (6)

2. ‘Monniken, ik zie geen enkel ander ding waardoor het nog niet opgerezen Edele Achtvoudige Pad oprijst of het al opgerezen Edele Achtvoudige Pad tot volledige ontwikkeling komt, dan dit: vervolmaking van gedrag … vervolmaking van verlangen … vervolmaking van het zelf … vervolmaking van zienswijze … vervolmaking van ijver … vervolmaking van grondige aandacht.

3. Voor een monnik die volmaakt is in grondige aandacht, monniken, is dit te verwachten: hij zal het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad? [38]

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus ontwikkelt en praktiseert een monnik die volmaakt is in grondige aandacht het Edele Achtvoudige Pad.’ (1792-97)

I. DE EERSTE HERHALINGSSERIE VAN DE GANGES

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

(I) OP BASIS VAN AFZONDERING

45.91 Neigend naar het oosten (1)

2. ‘Monniken, zoals de rivier de Ganges naar het oosten neigt, naar het oosten helt, naar het oosten afloopt, net zo neigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, loopt hij af naar het nirvana. En hoe doet hij dat?

3. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus neigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert, naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, loopt hij af naar het nirvana.’ (1798)

45.92-96 Neigend naar het oosten (2-6)

2. ‘Monniken, zoals de Yamunā … [39] zoals de Aciravatī … zoals de Sarabhū … zoals de Mahī … zoals al deze grote rivieren naar het oosten neigen, naar het oosten hellen, naar het oosten aflopen, net zo neigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, loopt hij af naar het nirvana. En hoe doet hij dat?

3. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus neigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert, naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, loopt hij af naar het nirvana.’ (1799-1803)

45.97-102 Neigend naar de oceaan (1-6)

2. ‘Monniken, zoals de Ganges … zoals de Yamunā … zoals de Aciravatī … [40] zoals de Sarabhū … zoals de Mahī … zoals al deze grote rivieren naar de oceaan neigen, naar de oceaan hellen, naar de oceaan aflopen, net zo neigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, loopt hij af naar het nirvana. En hoe doet hij dat?

3. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus neigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert, naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, loopt hij af naar het nirvana.’ (1804-1809)

J. DE TWEEDE HERHALINGSSERIE VAN DE GANGES

(II) HET VERDRIJVEN VAN HARTSTOCHT

45.103-108 Neigend naar het oosten

45.109-114 Neigend naar de oceaan

In deze herhalingsserie zijn sutta 103-108 identiek met sutta 91-96, en sutta 109-114 identiek met sutta 97-102, met uitzondering van de volgende wijziging:

3. ‘Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring. Aldus neigt een monnik …’ (1810-1821) [41]

K. DE DERDE HERHALINGSSERIE VAN DE GANGES

(III) HET DOODLOZE ALS VASTE GROND

45.115-120 Neigend naar het oosten

45.121-126 Neigend naar de oceaan

In deze herhalingsserie zijn sutta 115-120 identiek met 91-96, en 121-126 identiek met 97-102, met uitzondering van de volgende wijziging:

3. ‘Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met het doodloze als vaste grond, met het doodloze als bestemming, met het doodloze als einddoel … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met het doodloze als vaste grond, met het doodloze als bestemming, met het doodloze als einddoel. Aldus neigt een monnik …’ (1822-1833)

L. DE VIERDE HERHALINGSSERIE VAN DE GANGES

(IV) NEIGEND NAAR HET NIRVANA

45.127-132 Neigend naar het oosten

45.133-138 Neigend naar de oceaan

In deze herhalingsserie zijn sutta 127-132 identiek met 91-96, en 133-138 identiek met 97-102, met uitzondering van de volgende wijziging:

3. ‘Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze, die naar het nirvana neigt, die naar het nirvana helt, die naar het nirvana afloopt … en hij ontwikkelt de juiste concentratie, die naar het nirvana neigt, die naar het nirvana helt, die naar het nirvana afloopt. Aldus neigt een monnik …’ (1834-1845)

M. HET HOOFDSTUK VAN DE IJVER

45.139 De Voleindigde

I. Op basis van afzondering

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Monniken, wat voor wezens er ook zijn, zonder voeten, met twee voeten, met vier voeten of met veel voeten, met lichaam of zonder lichaam, bewust [42] of onbewust of noch bewust noch onbewust – de Voleindigde, de Heilige, de Volkomen Ontwaakte wordt onder hen als de meest hoogstaande beschouwd. Net zo zijn, welke heilzame geestestoestanden er ook zijn, zij alle geworteld in ijver, zij komen samen in ijver. IJver wordt beschouwd als de hoogste onder die geestestoestanden.

3. Monniken, voor de ijverige monnik is te verwachten dat hij het Edele Achtvoudige Pad zal ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een ijverige monnik het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave.

5. Aldus, monniken, ontwikkelt en praktiseert een ijverige monnik het Edele Achtvoudige Pad.’

II. Het verdrijven van hartstocht

‘… 4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met als einddoel het verdrijven van hartstocht, het verdrijven van haat, het verdrijven van verwarring …’ [43]

III. Het doodloze als vaste grond

‘… 4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze met het doodloze als vaste grond, met het doodloze als bestemming, met het doodloze als einddoel … en hij ontwikkelt de juiste concentratie met het doodloze als vaste grond, met het doodloze als bestemming, met het doodloze als einddoel …’

IV. Neigend naar het nirvana

‘… 4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze, die naar het nirvana neigt, die naar het nirvana helt, die naar het nirvana afloopt … en hij ontwikkelt de juiste concentratie, die naar het nirvana neigt, die naar het nirvana helt, die naar het nirvana afloopt …’ (1846)

Elk van de volgende sutta’s 45.140-148 moet worden uitgewerkt volgens het viervoudige schema van sutta 45.139.

45.140 Voetafdrukken

2. ‘Monniken, zoals de voetafdrukken van alle soorten levende wezens die zich voortbewegen¹⁷ in de voetafdruk van een olifant passen en de voetafdruk van een olifant als de top van hen beschouwd wordt, dat wil zeggen qua grootte, net zo zijn alle heilzame geestestoestanden geworteld in ijver, komen ze samen in ijver en wordt ijver beschouwd als de hoogste onder die geestestoestanden.

3. Monniken, voor de ijverige monnik is te verwachten dat hij het Edele Achtvoudige Pad zal ontwikkelen en praktiseren. …’ (1847)

45.141 De dakpunt

2. ‘Monniken, zoals de spanten van een huis met een puntdak alle naar de punt van het dak leiden, naar de punt van het dak hellen, samenkomen bij de punt van het dak en de punt van het dak als hun top geldt, net zo zijn alle heilzame geestestoestanden geworteld in ijver, komen ze samen in ijver en wordt ijver beschouwd als de hoogste onder die geestestoestanden.

3. Monniken, voor de ijverige monnik is te verwachten dat hij het Edele Achtvoudige Pad zal ontwikkelen en praktiseren …’ (1848) [44]

45.142 Geurige wortels

2. ‘Monniken, zoals van de diverse soorten geurige wortels de iriswortel als de top wordt beschouwd, net zo …’ (1849)

45.143 Geurig kernhout

2. ‘Monniken, zoals van de diverse soorten geurig kernhout rood sandelhout als de top geldt, net zo …’ (1850)

45.144 Jasmijn

2. ‘Monniken, zoals van de diverse soorten bloemengeuren jasmijn als de top geldt, net zo …’ (1851)

45.145 De wereldheerser

2. ‘Monniken, zoals alle ondergeschikte vorsten vazallen zijn van een wereldheerser en de wereldheerser als hun top geldt, net zo …’ (1852)

45.146 De maan

2. ‘Monniken, zoals het licht van de sterren alles samen nog geen zestiende deel van het licht van de maan bedraagt en het licht van de maan als hun top geldt, net zo …’ (1853)

45.147 De zon

2. ‘Monniken, zoals de zon in de herfst als de hemel helder en wolkeloos is, boven de grondnevel uitstijgt en na alle de ruimte vullende duisternis verdreven te hebben straalt, gloeit en schittert, net zo …’ (1854) [45]

45.148 Stof van Benares

2. ‘Monniken, zoals van alle geweven stoffen stof uit Benares als de top geldt, net zo zijn alle heilzame geestestoestanden geworteld in ijver, komen ze samen in ijver en wordt ijver beschouwd als de hoogste onder die geestestoestanden.

3. Monniken, van de ijverige monnik is te verwachten dat hij het Edele Achtvoudige Pad zal ontwikkelen en praktiseren. En hoe ontwikkelt en praktiseert een ijverige monnik het Edele Achtvoudige Pad?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave.

5. Aldus, monniken, ontwikkelt en praktiseert een ijverige monnik het Edele Achtvoudige Pad.’ … (1855)

N. HET HOOFDSTUK VAN DE KRACHTIGE DADEN

Elk sutta moet worden uitgewerkt volgens het vierdelige schema van sutta 45.139.

45.149 Kracht

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar sprak hij de volgende woorden:

2. ‘Zoals, monniken, welke krachtige daden ook verricht worden, zij alle verricht worden met de aarde als basis, [46] gevestigd op de aarde, net zo ontwikkelt en praktiseert een monnik het Edele Achtvoudige Pad met deugdzaam gedrag als basis, gevestigd op deugdzaam gedrag. En hoe doet hij dat?

3. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus, monniken, ontwikkelt en praktiseert een monnik het Edele Achtvoudige Pad met deugdzaam gedrag als basis, gevestigd op deugdzaam gedrag.’ … (1856)

45.150 Zaden

2. ‘Monniken, welke soorten zaden en planten ook tot toename, tot groei en tot volle ontplooiing komen, zij alle doen dat met de aarde als basis, gevestigd op de aarde. Net zo ontwikkelt en praktiseert een monnik het Edele Achtvoudige Pad met deugdzaam gedrag als basis, gevestigd op deugdzaam gedrag en bereikt daardoor toename, groei en volle ontplooiing in [heilzame] geestestoestanden. En hoe doet hij dat?

3. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, [47] op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus, monniken, ontwikkelt en praktiseert een monnik het Edele Achtvoudige Pad met deugdzaam gedrag als basis, gevestigd op deugdzaam gedrag en bereikt daardoor toename, groei en volle ontplooiing in [heilzame] geestestoestanden.’ … (1857)

45.151 Nāga’s, slangengoden

2. ‘Monniken, met de Himalaya, de koning der bergen als basis laten de nāga’s hun lichaam groeien en laten het kracht verkrijgen. Als zij daar hun lichaam hebben laten groeien en kracht laten verkrijgen, gaan zij de meertjes in, daarna gaan zij de grote meren in, vervolgens gaan zij de kleine riviertjes in, dan gaan zij de grote rivieren in en tenslotte gaan zij de oceaan in. Daar komen zij qua lichaam tot volwassenheid en volle ontwikkeling.

3. Net zo, monniken, ontwikkelt en praktiseert een monnik het Edele Achtvoudige Pad met deugdzaam gedrag als basis, gevestigd op deugdzaam gedrag en bereikt daardoor volwassenheid en volle ontwikkeling in [heilzame] geestestoestanden. En hoe doet hij dat?

4. Welnu, een monnik ontwikkelt de juiste zienswijze op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave … en hij ontwikkelt de juiste concentratie op basis van afzondering, op basis van passieloosheid, op basis van ophouden, resulterend in overgave. Aldus, monniken, ontwikkelt en praktiseert een monnik het Edele Achtvoudige Pad met deugdzaam gedrag als basis, gevestigd op deugdzaam gedrag en bereikt daardoor volwassenheid en volle ontwikkeling in [heilzame] geestestoestanden.’ … (1858)

45.152 De boom

2. ‘Monniken, stel dat er een boom naar het oosten buigt, naar het oosten helt, naar het oosten neigt. Wanneer die bij de wortel wordt omgehakt, in welke richting zou hij dan vallen?’ [48]

‘In de richting waarheen hij buigt, waarheen hij helt, waarheen hij neigt, Heer.’

3. ‘Net zo, monniken, buigt een monnik die het Edele Achtvoudige Pad ontwikkelt en praktiseert naar het nirvana, helt hij naar het nirvana, neigt hij naar het nirvana. En hoe doet hij dat?