[ PALI-CANON – DEEL 12 ]

DE VERZAMELING VAN NUMERIEK
GEORDENDE LEERREDES

Aṅguttara-Nikāya

De verzameling van numeriek
geordende leerredes

DEEL III

HET BOEK VAN DE VIJFTALLEN

(Pañcaka-Nipāta)

HET BOEK VAN DE ZESTALLEN

(Chakka-Nipāta)

Vertaald uit het Pali, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De integrale Nederlandse vertaling van de Aṅguttara-Nikāya
bestaat uit vijf delen:

Deel 1: Het boek van de enen, de tweetallen en de drietallen

(Ekaka-Nipāta, Duka-Nipāta, Tika-Nipāta)

[ PALI-CANON – DEEL 10 ]

Deel 2: Het boek van de viertallen

(Catukka-Nipāta)

[ PALI-CANON – DEEL 11 ]

Deel 3: Het boek van de vijftallen en de zestallen

(Pañcaka-Nipāta, Chakka-Nipāta)

[ PALI-CANON – DEEL 12 ]

Deel 4: Het boek van de zeventallen, de achttallen en de negentallen

(Sattaka-Nipāta, Aṭṭhaka-Nipāta, Navaka-Nipāta)

[ PALI-CANON – DEEL 13 ]

Deel 5: Het boek van de tientallen en de elftallen

(Dasaka-Nipāta, Ekādasaka-Nipāta)

[ PALI-CANON – DEEL 14 ]

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Anguttara-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij legaten en bijdragen van onze vaste donateurs, in het bijzonder die van Rien Peekstok (1942-2020).

© 2021 Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 9216 618 0 / NUR 739

Inleiding

De Aṅguttara-Nikāya (AN) is de vierde verzameling (nikāya) van de Sutta-Piṭaka – de mand (piṭaka) van leerredes (sutta’s) die aan de Boeddha en zijn belangrijkste leerlingen worden toegeschreven. Voor een algemene inleiding tot deze uit vijf delen bestaande verzameling van numeriek geordende leerredes zij verwezen naar het eerste deel van onze vertaling hiervan.¹

Dit derde deel van de Aṅguttara-Nikāya bevat het boek der vijftallen (pañcaka-nipāta) en der zestallen (chakka-nipāta). Dat betekent dat het die sutta’s bevat die achtereenvolgens over vijf en zes items gaan, zoals de vijf redelijke punten van kritiek waaraan een monnik of non zich blootstelt als hij of zij de leerweg de rug toekeert en terugkeert naar het lagere leven (5.5); zoals de aanwezigheid van vijf eigenschappen die verhinderen dat men het slechte pad opgaat (5.6); zoals de uitspraak van de Boeddha dat hij vijf eigenschappen bezit die hem in staat stellen het wiel van de Leer in beweging te zetten (5.131); zoals de vijf stadia bij het verkrijgen van bevrijdende kennis en visie (5.24). Bij de zestallen worden bijvoorbeeld aan de orde gesteld: de zes soorten van personen die allen andere karaktereigenschappen hebben en daardoor meer of minder geschikt zijn om de Leer te begrijpen en in de praktijk te brengen (6.44); de zes soorten instellingen die de mediterende monniken en de monniken die zich toeleggen op de Dhamma tegenover elkaar hebben en waarover zij twisten (6.46); de zes gevolgen van het al dan niet kunnen beheersen van de zintuigen voor de spirituele ontwikkeling (6.50). Zoals men ziet, zijn de onderwerpen van zeer uiteenlopende aard. Op het eerste gezicht maakt de tekst dan ook een rommelige indruk. Maar de wisseling van thema’s maakt de lectuur ook levendig en biedt de lezer een caleidoscopische kijk op allerlei verschillende aspecten van de Dhamma. Men weet tevoren niet wat in een bepaald hoofdstuk behandeld gaat worden. Het enige waar de lezer zeker van kan zijn, is dat de opeenvolgende sutta’s passen in het numerieke plan van dit boek.

Het voorliggende deel (AN III) bevat dus twee boeken (nipāta’s), namelijk het vijfde en het zesde, terwijl in het eerste deel (AN I) de eerste drie boeken zijn opgenomen en in het tweede deel (AN II) slechts één, het vierde. In de vijf delen van deze verzameling (nikāya) worden in totaal elf boeken (nipāta’s) aangetroffen.

Om toch enigszins tegemoet te komen aan de behoefte aan orde van de moderne lezer heeft Bhikkhu Bodhi (2012, p. 75-84) een interessante poging gedaan enige ordening aan te brengen in de verwarrende hoeveelheid themata die in de Aṅguttara aan bod komen. In navolging van hem geven wij hier een ingekort en aangepast overzicht van zijn ‘thematische gids’ met nummers van illustrerende sutta’s, waarbij het eerste getal het nipāta-nummer (in dit boek 5 of 6) aangeeft en het tweede het sutta-nummer. Wij onderscheiden dan in deze nipāta’s de volgende 13 themata:

I. De Boeddha

Voorspellende dromen (5.196)

Kwaliteiten en verworvenheden (5.100, 5.104, 6.43)

De Voleindigde (5.11, 5.99, 5.131, 5.133, 6.64)

II. De Dhamma en de Discipline

Het verwerpen van visies die in strijd zijn met de Dhamma (6.38, 6.95)

De Dhamma is al in het heden werkzaam (6.47-48)

De negen oorspronkelijke categorieën (aṅga’s) van de Dhamma (5.73-74, 5.155, 6.51)

Waarschuwing voor degenen die de Dhamma en de Discipline verkeerd weergeven (5.79-80, 5.154-56, 5.201, 6.40)

III. Het belang van de geest

De geest is de sleutel tot geluk en ellende (5.3, 5.45, 5.48-50, 5.128, 5.170, 6.45, 6.75, 6.78)

Karma en zijn effecten (6.39, 6.57, 6.63 par.5)

Hemel en hel (5.4, 515-20, 5.129-30, 5.145, 5.236-40, 5.286-302, 6.62, 6.81-82)

IV. Het belang van een harmonisch gezin, waarin de ouders vereerd worden

Familie algemeen (5.42)

Ouders en kinderen (5.39)

Man en vrouw (5.33)

Wat leidt tot materieel en spiritueel welzijn (5.41, 5.47, 5.58, 5.227, 6.45)

Verkeerde en juiste wijze van levensonderhoud (5.177, 6.18,)

De wereldheerser (5.131-33)

V. De weg die omhoog leidt

Gelovig vertrouwen en eerbied (5.21-22, 5.32, 5.38, 5.40, 5.179, 5.250, 6.30, 6.32-33, 6.69)

Het hebben van goede vrienden (5.146, 6.67)

Het verwerven van verdienste (5.43, 5.45, 5.199, 6.37)

Geven en vrijgevigheid (5.31, 5.34-37, 5.44-45, 5.141, 5.147-48, 6.37, 6.59)

Morele discipline

Slecht en goed gedrag (5.213, 5.241-48, 6.57)

De vijf oefenregels (5.145, 5.171-74, 5.178-79, 5.286-302)

Verkeerd en juist spreken (5.116-20, 5.198, 5.214, 5.236-38)

VI. Het verdrijven van de betovering van de wereld

Het bestaan is gevaarlijk (5.77-78)

Ouderdom, ziekte en dood (5.48-50, 5.57, 6.14-16)

De valkuilen van zinnelijke genoegens (5.7, 5.139, 6.23, 6.63 par.1, 6.45)

VII. De bezoedelingen van de geest

De bronnen van slecht gedrag

Begeerte, haat en verwarring (6.47-8, 6.107)

Seksualiteit (5.55, 5.75-6, 5.225-26)

Weerzin en onverdraagzaamheid (5.161-62, 5.215-16)

Gierigheid (5.115, 5.224, 5.239-40, 5.254-71)

Wortels van onenigheid (6.36)

Obstakels voor meditatie

Luiheid (6.17)

Onheilzame gedachten en de verwijdering ervan (5.200, 6.13)

De vijf hindernissen (5.23, 5.51-52, 5.193, 6.27-28)

Geestelijke verharding (5.205)

Boeien van de geest (5.206)

Onderworpenheid aan de kringloop van bestaan (saṃsāra)

Begeerte en onwetendheid (6.61-62, 6.106)

Mentale vergiften (6.58, 6.63 par.4)

VIII. Het pad der verzaking

De thuisloosheid intrekken (5.59-60, 5.75-76)

Verkeerde en juiste instelling en praktijk (5.181-90)

De training van de monnik (5.56, 5.114)

Overtredingen en disciplinaire maatregelen (5.251-53, 5.272-85)

Anderen verwijten maken (5.167)

Behulpzaam bij de training

Waakzaamheid (6.53)

Afzondering (5.110, 5.127, 5.176, 6.42)

Gezondheid (5.29, 5.123-26, 5.207-8)

Krachten van de lerende (5.1-12)

Factoren die inspanning ondersteunen (5.53-54, 5.135-36)

Kwaliteiten die zelfvertrouwen geven (5.101)

Systematische benadering

Drie oefeningen om drie vormen van bestaan op te geven (6.105)

Voorwaarden voor bevrijdende kennis en visie (5.24, 6.50)

Achteruitgang en vooruitgang van monniken (5.8-10, 5.89-90, 5.149-50, 6.21-22, 6.31-33, 6.62, 6.68-69)

Het opgeven van de training (5.5, 5.75-76, 6.60)

IX. Meditatie

Kalmte (samatha) en een heldere blik (vipassanā) (5.73-74)

Hulpmiddelen bij meditatie

Vier vormen van het cultiveren van de aandacht (6.117-18)

Juiste inspanning (6.55)

Grondslagen van magische kracht (5.67-68)

Vijf vermogens (6.3)

Vijf krachten (5.13-16, 6.4)

Onderwerpen van meditatie

Aandacht voor de ademhaling (5.96-98)

Loopmeditatie (5.29)

Voorstellingen en beschouwingen (5.30, 5.57, 5.61-62, 5.69-72, 5.121-22, 5.144, 6.35, 6.102-4)

Aandacht voor de dood (6.19-20)

Onderwerpen van overweging (6.9-10, 6.25-26)

Liefdevolle vriendelijkheid, mededogen, medevreugde en gelijkmoedigheid (6.13)

Concentratie (5.27-28, 5.113, 6.24, 6.70, 6.72-74)

Meditatiestadia, hun effecten en wedergeboorte (5.28, 6.60, 6.73-74)

Zes paranormale vermogens (5.23, 5.28, 5.67-68, 6.2, 6.70)

X. Inzicht

De juiste zienswijze (en de verkeerde) (5.25, 6.98-101)

Het leren van de Dhamma (5.26, 5.65-66, 5.73-74, 5.151-53, 5.165, 5.169, 5.194, 5.202, 6.51, 6.56, 6.86-88)

Het verkondigen van de Dhamma (5.26, 5.99, 5.131-33, 5.157, 5.159)

Het domein van inzicht

De drie kenmerken van het bestaan (samen) (6.93, 6.98-100, 6.102-4)

Niet het zelf (6.100)

Vragen en antwoorden (6.63)

De vruchten van inzicht

Oprecht streven als vaste weg (5.151-53, 6.86-88, 6.98-101)

Analytische kennis (5.86, 5.95)

Bevrijding van het hart en bevrijding door inzicht (5.25-26, 5.71-72, 5.134, 5.170,)

Nirvana (rust-na-inspanning) (5.26, 5.55)

XI. De Saṅgha als instituut

Disciplinaire kwesties, onenigheid en eensgezindheid (5.54, 5.78, 6.11-12, 6.36, 6.46, 6.54)

Saṅgha en leken (5.111, 5.225-26)

XII. De gemeenschap van edele personen

De stroombetreder (5.32, 5.179, 5.260, 6.10, 6.34, 6.89-95, 6.97)

De eenmaal-terugkeerder (5.32, 5.261)

De niet-meer-terugkeerder (5.32, 5.262, 6.65)

De heilige (arahat) (5.32, 5.71, 5.107-8, 5.263, 6.2-4, 6.49, 6.55, 6.66, 6.76, 6.83)

XIII Typen van personen

Mensenkennis (6.44, 6.52, 6.57, 6.62)

Ongeschikt voor onderricht (5.157)

De laakbare en de gerespecteerde monnik (5.81-85, 5.88, 5.111-12, 5.138-39, 5.231, 6.59)

De slechte monnik (5.102-3, 5.211-12, 6.45)

De voorbeeldige monnik (5.86-87, 5.104, 5.107-9, 5.140, 5.232-35, 6.1-7)

Het eigen heil en dat van anderen (5.17-20)

Goede en slechte lekenvolgelingen (5.42, 5.47, 5.58, 5.63-64, 5.171-75, 6.16)

Belangrijke nonnen (5.115-20)

Vrouwen (5.55, 5.229-30)

Bodhi geeft de volgende karakterisering van AN:

De Aṅguttara-Nikāya bestaat voor een groot deel uit korte sutta’s waaraan de grote verhalen die de Dīgha-Nikāya en de Majjhima-Nikāya kenmerken, ontbreken. In tegenstelling tot de Dīgha-Nikāya – die er voornamelijk op gericht is de Leer van de Boeddha te verbreiden in de brahmaanse cultuur van zijn tijd door gesprekken met koningen, ministers, vooraanstaande brahmanen en andere belangrijke burgers – en de Majjhima-Nikāya – die veel aandacht besteedt aan de boeddhistische gemeenschap door de grondslagen van de Leer en de principes van meditatie uiteen te zetten, vooral aan jonge monniken die hun weg nog moeten vinden in de Saṅgha – wendt AN zich meer tot de persoonlijke ontwikkeling van de monnik/non en de leek. De meer theoretische benadering in de overige Nikāya’s maakt hier plaats voor een meer praktische invalshoek. Daarmee overlapt AN in zekere zin de Mahā-Vagga van de Saṃyutta-Nikāya (Deel 5), waarin de 37 factoren worden beschreven die tot ontwaken leiden. Men zou kunnen stellen dat de analyse in elementen van dit proces in de Saṃyutta-Nikāya hier plaats maakt voor een meer dynamische benadering die dichter bij de concrete werkelijkheid staat.²

Korte aanduiding van de inhoud van de belangrijkste sutta’s in het boek van de vijftallen en het boek van de zestallen.³

5.1 In het kort. Een samenvatting van de vijf krachten die aangewend moeten worden om de Dhamma in praktijk te brengen: gelovig vertrouwen, gewetensvolheid, schaamte, energie en inzicht. In latere sutta’s worden ze uitgewerkt.

5.2 Uitvoerig. De in 5.1 genoemde krachten worden hier uitvoeriger besproken.

5.15 Wat gezien moet worden. Een uitwerking van vijf, gedeeltelijk andere, krachten: gelovig vertrouwen, energie, aandacht, concentratie en inzicht. De kracht van gelovig vertrouwen bestaat uit de vier factoren van het betreden van de stroom, in 9.27 (AN IV) gedefinieerd als op begrip gebaseerd vertrouwen in de Boeddha, de Dhamma en de Saṅgha en deugdzaam gedrag geliefd bij edelen. De kracht van energie bestaat uit de vier juiste inspanningen, in 4.13 (AN II) gedefinieerd als vermijding van onheilzame geestestoestanden, opgeven van reeds opgekomen onheilzame geestestoestanden, laten opkomen van heilzame geestestoestanden en behoud en ontplooing van heilzame geestestoestanden. De kracht van aandacht bestaat uit de vier vormen van het cultiveren van de aandacht, in DN 22 en MN 10 gedefinieerd als aandacht voor het lichaam, de gevoelens, de geestesgesteldheid en de mentale factoren.

5.20 Heil. Antwoord op de vraag hoe de Dhamma gepraktiseerd moet worden voor het eigen welzijn en voor dat van anderen.

5.25 Geholpen. Vijf factoren die de juiste visie helpen tot bevrijding van de geest te leiden: zedelijk gedrag, geleerdheid, gesprekken, kalmte en helder zicht.

5.27 Concentratie. De Boeddha moedigt de praktijk aan van de ‘onmetelijke concentratie’ ofwel de ‘vier vormen van goddelijk verwijlen’ (brahmavihāra: liefdevolle vriendelijkheid, mededogen, medevreugde en gelijkmoedigheid) als een basis voor concentratie. Deze meditatieve oefening leidt tot vijf belangrijke realisaties.

5.28 Met vijf factoren. De Boeddha legt uit – met interessante vergelijkingen – hoe de geleidelijke ontwikkeling van de meditatiestadia (jhāna) leidt tot de ontwikkeling van paranormale vermogens en uiteindelijk tot ontwaken.

5.29 Loopmeditatie. De voordelen van loopmeditatie. Men blijft er gezond door en traint zich voor lange voettochten. De opgewekte concentratie blijft lang bestaan.

5.30 Nāgita. Een dialoog tussen de Boeddha en zijn verzorger Nāgita. Dit sutta is een van een aantal plaatsen in de Canon die getuigen van de afkeer die de Boeddha had van lawaai. Hij wil niets weten van luidruchtige volgelingen die hem eer betuigen. Alle lof die iemand toegezwaaid wordt, eindigt uiteindelijk, door de vergankelijkheid van het bestaan, in verdriet en leed.

5.34 Sīha. Generaal Sīha, die bekend stond om zijn vrijgevigheid, vraagt de Boeddha naar de vruchten van vrijgevigheid in dit leven. De Boeddha beschrijft vier van zulke vruchten, maar een vijfde (een gelukkige wedergeboorte) moet Sīha alleen in gelovig vertrouwen aannemen.

5.36 Giften op het juiste moment. Giften die op het juiste moment gegeven worden, dragen het meest vrucht. De Boeddha beschrijft vijf van zulke gelegenheden, waaronder het geven van een gift aan een zieke en tijdens een hongersnood. Dit sutta wordt door monniken vaak voor leken gezongen als dank voor voedsel in de bedelnap.

5.37 Voedsel. Wanneer men voedsel geeft, worden vijf schitterende dingen vanzelf toebedeeld zowel aan de gever als aan de ontvanger, waaronder een lang leven. Dit sutta wordt, evenals het vorige, door monniken vaak gezongen als dank voor voedsel in de bedelnap.

5.38 Gelovig vertrouwen. De vijf zegeningen die een lekenvolgeling kan verwachten wanneer hij een gelovig vertrouwen ontwikkelt in de Boeddha, de Dhamma en de Saṅgha.

5.41 Aanwendingen. De Boeddha geeft voor de rijke burger Anāthapiṇḍika een uiteenzetting over vijf manieren waarop men eerlijk verworven rijdommen zodanig kan aanwenden dat zij nog lang nadat ze al verdwenen zijn, nog steeds hun vruchten afwerpen voor de gever. Dit sutta wordt door monniken vaak gezongen als dank voor voedsel in de bedelnap.

5.43 Gewenst. De Boeddha legt aan de rijke burger Anāthapiṇḍika uit dat werkelijk geluk nooit verkregen kan worden door erom te bidden of alleen maar de wens ernaar te koesteren.

5.49 Kosala. Koning Pasenadi van Kosala is overmand door verdriet door het overlijden van zijn vrouw, koningin Mallikā. De Boeddha geeft hem advies over hoe hij zich kan bevrijden uit het rouwproces.

5.51 Belemmeringen. De vijf hindernissen – zinnelijk verlangen, boosheid, sloomheid en traagheid, onrust en spijt, en twijfel – worden door de Boeddha met behulp van een gelijkenis aangewezen als schadelijk voor de geestelijke ontwikkeling.

5.53 Factoren die inspanning ondersteunen. Hier worden vijf factoren behandeld die het juiste niveau van inspanning ondersteunen dat tot het doel leidt: gelovig vertrouwen in de Boeddha, gezond zijn, eerlijkheid tegenover de Leraar en medeleerlingen, een energieke instelling en begiftigd zijn met inzicht in de vergankelijkheid van het bestaan.

5.57 Dingen die vaak overdacht moeten worden. De Boeddha noemt vijf dingen die vaak overdacht moeten worden, of men nu een vrouw of een man is, een leek of een monnik c.q. non: het onderworpen zijn aan ouderdom, ziekte en dood, het afscheid moeten nemen van alle geliefden en het erfgenaam zijn van de eigen daden (karma).

5.64 Groei. Wat betekent het te groeien in de Dhamma? Dit houdt in: groei in gelovig vertrouwen, in deugdzaamheid, in geleerdheid, in vrijgevigheid en in inzicht.

5.73 Levend met de Dhamma. Wat betekent het volledig toegewijd te zijn aan de Dhamma? Iemand die alleen de Dhamma uit het hoofd leert – dat wil zeggen zich de teksten eigen maakt – en aan anderen leert, maar verzuimt zich nu en dan terug te trekken in eenzaamheid, komt niet tot innerlijke rust. Hetzelfde geldt voor wie de Dhamma voor zichzelf repeteert, overdenkt en met zijn geest onderzoekt. Maar iemand die niet de hele dag doorbrengt met genoemde activiteiten en zich terugtrekt in afzondering – zo iemand leeft met de Dhamma.

5.75-76 Soldaten. Een monnik die het doel (ontwaken) wil bereiken, moet standvastig het celibaat in acht nemen, ook al zijn de verleidingen nog zo groot. De Boeddha vergelijkt de monniken met vijf soorten soldaten die ten strijde trekken. Vier soorten mislukken, maar een vijfde behaalt de overwinning.

5.77-80 Toekomstige gevaren. Vier sutta’s waarin de Boeddha de monniken erop wijst dat het praktiseren van de Dhamma niet tot een later tijdstip moet worden uitgesteld, want er bestaat geen enkele garantie dat de toekomst enige gelegenheid zal bieden voor beoefening. Deze sutta’s behoren tot de teksten die door keizer Asoka (regeerde 269-232 v.Chr.) aanbevolen werden aan alle volgelingen van de Boeddha om herhaaldelijk te bestuderen en te overwegen.

5.95 Het onwankelbare. Wanneer een monnik vier vormen van analytische kennis plus introspectie bezit, is hij dichtbij de onwankelbare bevrijding van de geest.

5.96 Zich herinnerend wat men gehoord heeft. Als een monnik die aandacht voor de ademhaling beoefent, de volgende vijf kwaliteiten bezit, is hij dichtbij de bevrijding van de geest: bescheidenheid, matigheid bij het eten, waakzaamheid, kennis van de leringen, en introspectie.

5.97 Toespraken. Als een monnik die aandacht voor de ademhaling beoefent, de volgende vijf kwaliteiten bezit, is hij dichtbij de bevrijding van de geest: bescheidenheid, matigheid bij het eten, waakzaamheid, luisteren naar toespraken over het ascetische leven, en introspectie.

5.98 In de wildernis levend. Als een monnik die aandacht voor de ademhaling beoefent, de volgende vijf kwaliteiten bezit, is hij dichtbij de bevrijding van de geest: bescheidenheid, matigheid bij het eten, waakzaamheid, in de wildernis leven, en introspectie.

5.114 Andhakavinda. Vijf dingen waartoe de Boeddha zijn monniken en leken aanspoorde: de zedelijke regels in acht nemen, de poorten van de zinnen bewaken, weinig spreken, in eenzaamheid leven, de juiste zienswijze ontwikkelen.

5.121 Ziek. Ook een zieke kan, als hij op vijf dingen mediteert, tot ontwaken komen: het onaantrekkelijke van het lichaam, het weerzinwekkende van voedsel, de vreugdeloosheid van de wereld, de onbestendigheid van al wat de mens beweegt, de sterfelijkheid van levende wezens.

5.129 Trauma’s. Vijf ernstige vergrijpen die verhinderen dat men in dit leven vordert op het pad naar bevrijding: het doden van de eigen moeder, het doden van de eigen vader, een heilige van het leven beroven, het bloed van een voleindigde vergieten en de Saṅgha splijten.

5.130 Rampen. Er zijn vijf rampen in het leven: een ramp met betrekking tot familieleden, tot bezittingen, tot ziekte, tot gedrag en tot zienswijze. De laatste twee zijn het meest schadelijk, omdat zij tot een slechte wedergeboorte leiden. Er zijn ook vijf zegeningen: gezegend zijn met betrekking tot familieleden, tot bezittingen, tot gezondheid, tot deugdzaamheid en tot zienswijze. De laatste twee zijn het meest profijtelijk, omdat zij tot wedergeboorte in een hemelse wereld leiden.

5.139 Hij kan niet verdragen. De Boeddha gebruikt beeldrijke taal, ontleend aan oorlogssituaties, om het belang van beheersing van de zintuigen te benadrukken.

5.140 Een die luistert. Een monnik moet vijf kwaliteiten ontwikkelen om beheersing van de zintuigen te verkrijgen en daardoor een werkelijk waardig mens te worden: hij moet luisteren naar uiteenzettingen over de Dhamma, hij vernietigt onheilzame gedachten zodra ze opkomen, hij moet de zintuigen beschermen tegen verlokkelijke prikkels, hij moet allerlei hinderlijke zaken (muggen, vliegen, pijn, onvriendelijk bejegend worden) goed kunnen verdragen, hij moet voortgaan naar de vernietiging van begeerte, naar het opgeven van alle bezit. Zo gaat hij voort naar de realisatie van nirvana.

5.159 Udāyī. De Boeddha legt aan Ānanda uit welke de vijf kwaliteiten zijn die men moet bezitten om aan anderen de Dhamma te kunnen onderwijzen: in staat zijn stapsgewijs te onderrichten, ieder element van de Dhamma met redenen omkleed kunnen toelichten, uit mededogen een toespraak kunnen houden, zonder het oogmerk van materieel gewin leringen kunnen geven, zonder zichzelf en anderen te schaden de Dhamma

kunnen verkondigen.

5.161 Het verdrijven van weerzin (1). De Boeddha geeft vijf manieren aan om weerzin tegen mensen die je ergeren te overwinnen.

5.162 Het verdrijven van weerzin (2). Sāriputta legt uit hoe men weerzin tegenover een bepaalde persoon kan verdrijven. Daarbij maakt hij een onderscheid met betrekking tot de vraag of het lichamelijke gedrag of het verbale gedrag van iemand zuiver dan wel onzuiver is.

5.165 Vragen stellen. Vijf mogelijke motieven achter het stellen van een vraag: domheid, slechte verlangens, een verlangen om te leren, proberen te weten te komen of men het juiste antwoord kent, de wens om iemand het juiste antwoord te geven als hij een verkeerd antwoord geeft.

5.175 Caṇḍāla. Een opsomming van negatieve tegenover positieve eigenschappen van een lekenvolgeling: al dan niet gelovig vertrouwen bezitten, al dan niet zich moreel gedragen, al dan niet een feestvierder zijn, vertrouwen op voortekenen (bijgelovig zijn) tegenover geloven in de werking van karma, offergaven geven eerder aan personen buiten de Saṅgha tegenover eerder aan de leden van de eigen gemeenschap.

5.176 Vreugde. Dit sutta bevat instructies van de Boeddha aan een groep weldoeners van de Saṅgha. Het is goed dat zij voedsel, kleding, onderkomens etc. geven aan de Saṅgha, maar er is meer te doen. Zij moeten in afzondering mediteren. Leed en terneergeslagenheid verdwijnen dan en men beleeft de vreugde van de afzondering.

5.177 Handel. Een lekenvolgeling mag zich niet bezig houden met handel in wapens, handel in levende wezens, handel in vlees, handel in sterke drank en verdovende middelen, en handel in vergiften.

5.179 Een huishouder. Hoe een lekenvolgeling te herkennen die een stroombetreder is. Hij houdt zich aan de morele voorschriften, hij heeft vertrouwen in de Boeddha, hij heeft vertrouwen in de Dhamma, hij heeft vertrouwen in de Saṅgha, hij bezit opmerkelijke deugden waardoor hij geliefd is bij de Saṅgha.

5.180 Gavesī. Hoe het streven naar volmaakte deugdzaamheid de lekenvolgeling Gavesī tot het arahatschap bracht en hoe door zijn voorbeeld en in competitie met hem vijfhonderd van zijn leerlingen eveneens de staat van bevrijding realiseerden. Toen de Boeddha zich dit verhaal herinnerde, dat in het verre verleden speelt, verscheen er een glimlach op zijn gezicht …

5.196 Grote dromen. Een verslag van vijf dromen die de Boeddha had vóór zijn Ontwaken en hun duiding.

5.198 Woorden. Het geheim van woorden die geen afkeuring verdienen: zij worden op de juiste tijd gesproken, wat gezegd wordt is waar, zij worden zacht gesproken, zij zijn betekenisvol, zij worden gesproken met een geest vol liefdevolle vriendelijkheid.

5.199 Gezinnen. Het brengt gezinnen die door monniken en nonnen bezocht worden, groot voordeel wanneer zij voor hen hun hart openen, hen eerbiedig bejegenen, niet gierig tegenover hen zijn, hen laten delen in hun welstand en hun vragen stellen over de Dhamma en naar de antwoorden luisteren.

5.200 Remedie. Er zijn vijf kwaliteiten die een remedie vormen voor de mentale vergiften die geestelijke ontwikkeling in de weg staan: verzaking is een remedie voor gehecht zijn aan zinnelijke genoegens; goedmoedigheid is een remedie voor boosheid; zich onthouden van schade toebrengen aan levende wezens is een remedie voor agressieve gevoelens; geen aandacht schenken aan lichamelijke verlangens en gevoelens is een remedie voor kwellende en brandende lustgevoelens; het opgeven van de gedachte aan een persoonlijk bestaan (een onveranderlijke kern in de persoonlijkheid) is een remedie voor de mentale vergiften die ontstaan op basis van het geloof in een permanent beginsel in de mens. Iemand die voorzien is van deze vijf kwaliteiten wordt ‘vrij van latente neigingen’ genoemd.

5.202 Luisteren naar de Dhamma. Er zijn vijf zegeningen die men verkrijgt door naar de Dhamma te luisteren: men hoort wat men nog niet gehoord heeft; men verheldert wat men gehoord heeft; men komt twijfel te boven; men corrigeert zijn visie; de geest krijgt rustig vertrouwen.

5.254-271 Vijf soorten gierigheid. Vrijgevigheid is niet alleen maar een edele karaktertrek, het is een noodzakelijke vereiste voor voortgang op het spirituele pad. Gierig kan men zijn met het ter beschikking stellen van een verblijfplaats aan iemand die daar behoefte aan heeft; gierig kan een monnik zijn door gezinnen waar hij voedsel kan krijgen niet te delen met andere monniken; gierig kan men zijn met dingen die men gekregen heeft; men kan met lof gierig zijn en men kan gierig zijn met het verkondigen van de Dhamma.

6.12 Hoffelijkheid. De Boeddha geeft zes manieren aan die bevorderlijk zijn voor het ontstaan van wederzijdse gevoelens van broederschap, vriendschap en respect: het betonen van liefdevolle vriendelijkheid jegens elkaar in daden, in woorden en in gedachten; het delen van wat men gekregen heeft met de medebroeders; het gemeenschappelijk met de medebroeders deugdzaam leven; het gemeenschappelijk cultiveren van de juiste zienswijze.

6.13 Een remedie biedend. Er zijn zes elementen die een remedie bieden: liefdevolle vriendelijkheid voor boosheid; mededogen voor wreedheid; medevreugde voor aversie; gelijkmoedigheid voor passie; de kenmerkloze bevrijding van het hart tegen het najagen van kenmerken; het opgeven van alle identificaties (‘ik ben dit, ik ben zo’) tegen twijfel en onzekerheid.

6.16 Nakulapitā. Een wijze vrouw troost haar angstige echtgenoot, die ernstig ziek is. Haar man is bang dat ze na zijn dood niet voor de kinderen kan zorgen, dat ze met een andere man zal trouwen, dat ze geen behoefte meer zal hebben de Boeddha te bezoeken, dat ze zich niet meer deugdzaam zal gedragen, dat ze haar innerlijke rust zal verliezen, dat ze nog niet voldoende vast staat in de Leer van de Boeddha en twijfel nog niet volledig overwonnen heeft. De vrouw neemt al deze angsten bij haar man weg en deze staat weer gezond op van zijn ziekbed. Hij gaat naar de Boeddha toe en deze bevestigt de woorden van de vrouw.

6.19 Aandacht voor de dood (1). De Boeddha prijst het aandacht schenken aan de eigen dood om het doodloze, het nirvana te bereiken. Sommigen doen dat verkeerd, anderen goed. De monnik die overweegt dat hij misschien nog maar één etmaal leeft of één dag of de tijd die het duurt om één maaltijd te nuttigen of de tijd die het duurt om enkele happen door te slikken – hij overweegt verkeerd. Maar de monnik die overweegt dat hij misschien nog maar de tijd te leven heeft die het duurt om één hap te kauwen en door te slikken of om één keer in en uit te ademen – hij doet het goed en is niet-nalatig bij het streven de mentale vergiften te vernietigen en daarmee het nirvana te bereiken.

6.20 Aandacht voor de dood (2). Voor het slapen gaan overweegt een monnik dat hij misschien zou kunnen sterven door een slangebeet, door te vallen, door een voedselvergiftiging, door het opspelen van de gal, door het opspelen van slijm, door het opspelen van een vlijmscherpe wind. Hij moet daarom met uiterste krachtsinspanning de slechte eigenschappen die hij nog heeft opgeven. Daarna kan hij in vreugde en blijdschap leven.

6.37 Het zesledige geven. De Boeddha en zijn monniksgemeenschap zijn uitgenodigd voor een offerplechtigheid. Van welke aard die is, wordt niet vermeld. Wel is het waarschijnlijk dat de monniken daarbij gevoed werden. De Boeddha legt uit dat een goede offerplechtigheid gekenmerkt wordt door zes kenmerken: de schenker is opgewekt; tijdens het geven wordt zijn geest vredig; na het geven is hij verrukt; de ontvangers zijn vrij van passie, van haat en van verwarring of minstens op weg deze eigenschappen te verdrijven. De omvang van de verdienste verkregen door een dergelijk offer, is moeilijk te bepalen, merkt de Boeddha op in een vergelijking met de oceaan.

6.38 Eigen initiatief. De Boeddha corrigeert een brahmaan die denkt dat wij geen vrije wil hebben en daarom niets uit eigen initiatief kunnen verrichten. Daarmee zouden wij ook geen verantwoording voor onze daden dragen.

6.41 Een blok hout. Een monnik die magische kracht bezit, kan de dingen in de wereld zien als aarde, water, vuur, lucht, mooi of lelijk, daar deze kwaliteiten in de dingen zelf aanwezig zijn.

6.42 Nāgita. De Boeddha vraagt aan zijn verzorger Nāgita waarom er zoveel luidruchtige mensen verzameld zijn bij het park, waarin hij zich teruggetrokken had. Nāgita geeft als verklaring dat dat is vanwege de roem die hij, de Boeddha, verworven heeft. De Boeddha wijst alle roem en eer af. Hij prijst het geluk van afzondering, kalmte en verzaking. Nāgita spoort de Boeddha aan het voedsel dat de mensen meegebracht hebben te accepteren. De Boeddha is blij met de monniken die afgezonderd in de wildernis wonen. Hij wijst monniken die in dorpen of steden wonen af. Zie AN 8.86 voor een langere versie van dit sutta.

6.45 Schuld. Het aangaan van een schuld door een arme persoon is leedvol, daar hij de rente niet betalen kan. Uiteindelijk komt deze persoon in de gevangenis terecht. Net zo vergaat het iemand die niet gelooft in heilzame kwaliteiten, die gewetenloos is, die geen schaamte kent, die geen energie kan opbrengen om heilzame kwaliteiten te ontplooien, die daar geen inzicht in heeft. Hij misdraagt zich naar lichaam, spraak en geest. Dit noemt de Boeddha het aangaan van een schuld. Na de dood wacht hem een slechte bestemming.

De huishouder met gelovig vertrouwen die deugdzaam leeft en vrijgevig is, kan welzijn in dit leven en een gelukkige bestemming in het hiernamaals tegemoet zien.

6.46 Mahā-Cunda. In een bepaalde monniksgemeenschap waren er monniken te vinden die zich voornamelijk toelegden op meditatie en monniken die zich voornamelijk richtten op bestudering van de Dhamma. Deze twee groepen hadden niet veel waardering voor elkaar. De mediterende monniken bleken alleen de mediterende monniken te waarderen en de kenners van de Dhamma alleen de kenners van de Dhamma. Mahā-Cunda spoort beide groepen aan respect en waardering voor elkaar te hebben, omdat het moeilijk is voor een mediterende monnik om het nirvana te ervaren en voor een kenner van de Dhamma om deze goed te begrijpen en met inzicht te doordringen.

6.47 Al in het heden werkzaam. De Boeddha legt aan een rondtrekkende asceet uit wat het betekent dat de Dhamma ‘al in het heden werkzaam’ is. Wanneer men beseft dat er een begerige, een hatelijke of een verwarde gedachte in de eigen geest aanwezig is, of dat deze gedachten juist ontbreken, dan is de Dhamma al in het heden werkzaam.

6.49 Khema. Heiligen (arahats), die al het besef van een zelf opgegeven hebben, beschouwen zich niet als beter of slechter dan andere mensen noch als gelijk aan hen.

6.51 Ānanda. In een dialoog met Sāriputta noemt Ānanda zes manieren waarop een monnik kan groeien in begrip van de Dhamma: hij leert de negen onderdelen (aṅga’s), waaruit de Canon aanvankelijk bestond, uit het hoofd; hij leert de Dhamma aan anderen; hij laat anderen de Dhamma reciteren; hij repeteert zelf herhaaldelijk de Dhamma, zoals hij die uit het hoofd geleerd heeft; hij overdenkt en onderzoekt de Dhamma; hij brengt de regentijd door met monniken die geverseerd zijn in de Dhamma en die hij kan ondervragen.

6.54 Dhammika. Deze monnik placht ruw op te treden tegenover monniken die kloosters in zijn geboortestreek bezochten [en zich daar waarschijnlijk misdroegen]. Zij vertrokken weer snel. De leken in de buurt van het klooster waren hierover ontstemd en besloten de monnik Dhammika weg te jagen. Daarop ging deze naar de Boeddha toe en vertelde hem wat hem overkomen was. De Boeddha vat zijn verhaal samen in een gelijkenis. In een tweede mooie gelijkenis met een boom leert de Boeddha dat een asceet zich aan de natuur van een asceet moet houden. Dat doet een asceet door niet boos te worden wanneer hij uitgescholden wordt en door niet te ruziën met iemand die ruzie met hem maakt. Dhammika erkent dat hij zich niet aan de natuur van een asceet hield toen de lekenvolgelingen hem wegjoegen. Daarop vertelt de Boeddha een verhaal over zes beroemde sekteleiders, heilige leraren uit het verleden, die honderden leerlingen hadden. Sommige leerlingen hadden geen vertrouwen in die leraren en kwamen na de dood op een slechte bestemming terecht. Maar de volgelingen die vertrouwen in hen stelden, werden wedergeboren in een hemelse wereld. Nog erger dan het beledigen van sekteleiders is het laten opkomen van kwetsende gedachten tegenover medebroeders in het heilige leven.

6.55 Soṇa. De monnik Soṇa is van plan het monnikschap op te geven, omdat hij ondanks hevige inspanning niet vorderde op het spirituele pad. De Boeddha, die zijn gedachten las, verscheen aan hem en maakte hem in een vergelijking met een snaarinstrument duidelijk dat noch al te hevige inspanning noch te geringe inzet van energie tot het gewenste resultaat leidt. In het eerste geval ontstaat er rusteloosheid en in het tweede geval luiheid. Daarom moet men gematigde energie ontplooien. Soṇa deed wat hem geadviseerd werd en bereikte de staat van arahat. Daarop ging hij weer naar de Boeddha toe. Hij verklaart tegenover de Boeddha dat hij tot bevrijdend inzicht is gekomen en hij somt zes eigenschappen op die de arahat kenmerken: verzaking, afzondering, het niet toebrengen van schade, de vernietiging van begeerte, de vernietiging van toe-eigening en vrijheid van verwarring. Daarbij geeft hij een uitgebreide toelichting.

6.63 Doordringend. De Boeddha leert in een doordringende uiteenzetting dat beheersing van de Dhamma het resultaat is van zes overwegingen die gericht zijn op het in hun ware aard kennen van zintuiglijke genoegens, van gevoelens, van cognities, van de mentale vergiften, van karma en van het lijden. De Boeddha geeft hierbij een uitgebreide toelichting. In een boeiend, kort vers wordt aangegeven wat het ware genoegen in de wereld inhoudt.

6.85 Koelheid. Zes kwaliteiten die benodigd zijn om tot verlichting, de toestand van koelheid, te komen: de geest kunnen bedwingen, de geest kunnen inspannen, de geest blij kunnen maken, de geest blijmoedig kunnen observeren, verheven neigingen cultiveren, en vreugde scheppen in nirvana.

6.86 Hindernissen. Zes belemmeringen om heilzame kwaliteiten te ontwikkelen: slecht karma, bezoedelende affecten, het resultaat van karma, gebrek aan gelovig vertrouwen, gebrek aan verlangen om het goede te doen, en domheid.

6.87 Een moordenaar. Zes omstandigheden die iemand niet in staat stellen heilzame mentale kwaliteiten te ontwikkelen: men heeft zijn moeder gedood; men heeft zijn vader gedood; men heeft een heilige van het leven beroofd; men heeft het bloed van een voleindigde vergoten; men heeft de Saṅgha gespleten; men is dom en heeft gebrek aan inzicht.

6.88 Men luistert. Hoe te luisteren naar de Dhamma, zodat men het onderricht werkelijk ter harte neemt.

6.97 Voordelen. Zes voordelen van het betreden van de stroom: men verkrijgt zekerheid omtrent de Leer; men kan niet achteruitgaan; men ondervindt lijden slechts in beperkte zin; men verkrijgt kennis die niet door anderen gedeeld wordt; men heeft een goed oog voor oorzaken; gevolgen worden goed gezien.

6.102-04 Driemaal zes voordelen die iemand kunnen motiveren om de drie kenmerken van het bestaan (onbestendigheid, leedvolheid en zelfloosheid) te zien. Wat betreft de onbestendigheid: het zien van alles in de wereld als veranderlijk; zich over niets in de wereld verheugen; zich los maken van hechting aan de wereld; gericht zijn op het bereiken van nirvana; de ketenen die aan het bestaan binden, slaken; een ascetisch leven leiden. Wat betreft de leedvolheid: afkeer van alles wat zich voordoet in de wereld; zich los maken van hechting aan de wereld; nirvana beschouwen als een vreedzaam einddoel; het uitroeien van alle latente neigingen tot onheilzame dingen; ervaren dat men gedaan heeft wat gedaan moest worden; de Leraar omringen met liefdevolle vriendelijkheid. Wat betreft de zelfloosheid: zich met niets in de wereld identificeren; geen ego meer vormen, zich niet meer laten gelden; niets meer in de wereld beschouwen als ‘van mij’; begiftigd zijn met kennis die anderen niet bezitten; een goed oog voor oorzaken hebben; gevolgen goed kunnen zien.

Ten slotte willen wij onze dank uitspreken aan drs. Jacques den Boer, die – zoals bij onze vorige vertalingen – de drukproeven van dit boek nauwgezet heeft doorgenomen en gecorrigeerd.

1. De Breet en Janssen (2016(1)).

2. Bodhi (2012), pp. 20-21, in parafrase.

3. Geïnspireerd door de lijst van korte samenvattingen in Thanissaro (2005).

Aṅguttara-Nikāya

De verzameling van numeriek
geordende leerredes

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

DEEL 3

Het boek van de vijftallen

(Pañcaka-Nipāta)

Het boek van de zestallen

(Chakka-Nipāta)

5

Pañcaka-Nipāta
Het boek van de vijftallen

De eerste vijftig

I. DE KRACHTEN VAN DE LERENDE

5.1 In het kort

[1] ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Daar richtte hij zich tot de monniken: ‘Monniken!’

‘Heer!’, antwoordden die monniken de Verhevene instemmend. Deze sprak de volgende woorden:

2. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten van de lerende. Welke vijf? De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van gewetensvolheid,¹ de kracht van schaamte, de kracht van energie en de kracht van inzicht. Dit zijn de vijf krachten van de lerende. Daarom moeten jullie je zo oefenen:

3. “Wij zullen ons wapenen met de kracht van gelovig vertrouwen, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van gewetensvolheid, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van schaamte, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van energie, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van inzicht, een kracht van de lerende.” Zo, monniken, moet er door jullie geoefend worden.’ Aldus sprak de Verhevene. Verrukt verheugden die monniken zich over zijn woorden. (2210) [2]

5.2 Uitvoerig

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten van de lerende. Welke vijf? De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van gewetensvolheid, de kracht van schaamte, de kracht van energie en de kracht van inzicht.

2. (1) En wat, monniken, is de kracht van gelovig vertrouwen? Hierbij heeft een edele leerling gelovig vertrouwen. Hij gelooft in het ontwaakt zijn van de Voleindigde, aldus: “Die Verhevene is een heilige, een volkomen ontwaakte, volmaakt in kennis en levenswandel, een gezegende, een kenner van de wereld, een onovertroffen menner van diegenen onder de mensen die getemd moeten worden, een leraar van goden en mensen, een ontwaakte, een verhevene.” Dit wordt de kracht van gelovig vertrouwen genoemd.

3. (2) En wat, monniken, is de kracht van gewetensvolheid? Hierbij is een edele leerling gewetensvol, hij deinst terug voor lichamelijk, verbaal en mentaal wangedrag; hij deinst terug voor het verkrijgen van slechte, onheilzame eigenschappen. Dit wordt de kracht van gewetensvolheid genoemd.

4. (3) En wat, monniken, is de kracht van schaamte? Hierbij is een edele leerling schaamtevol, hij vreest lichamelijk, verbaal en mentaal wangedrag; hij vreest het verkrijgen van slechte, onheilzame eigenschappen. Dit wordt de kracht van schaamte genoemd.

5. (4) En wat, monniken, is de kracht van energie? Hierbij wekt een edele leerling voortdurend energie op voor het opgeven van onheilzame eigenschappen en voor het verkrijgen van heilzame eigenschappen; hij is sterk, spant zich stevig in, heeft de last van [het streven naar] heilzame eigenschappen niet afgeworpen. Dit wordt de kracht van energie genoemd.

6. (5) En wat, monniken, is de kracht van inzicht? Hierbij heeft een edele leerling inzicht; hij is begiftigd met het inzicht in het opkomen en óndergaan, dat edel en doordringend is en leidt tot de vernietiging van alle lijden. Dit wordt de kracht van inzicht genoemd.

Dit, monniken, zijn de vijf krachten van de lerende. Daarom moeten jullie je zo oefenen:

7. “Wij zullen ons wapenen met de kracht van gelovig vertrouwen, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van gewetensvolheid, een kracht van de lerende; [3] wij zullen ons wapenen met de kracht van schaamte, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van energie, een kracht van de lerende; wij zullen ons wapenen met de kracht van inzicht, een kracht van de lerende.” Zo, monniken, moet er door jullie geoefend worden.’ (2211)

5.3 Lijden

1. ‘Monniken, als hij behept is met vijf eigenschappen, leeft een monnik al in dit bestaan ongelukkig, gekweld, vertwijfeld, koortsachtig, en wacht hem na de ondergang van het lichaam, na de dood een slechte bestemming. Met welke vijf?

2. Hierbij, monniken, heeft een monnik geen gelovig vertrouwen, is hij gewetenloos, schaamteloos, lui en dom. Met deze vijf eigenschappen behept, leeft een monnik al in dit bestaan in leed, gekweld, vertwijfeld, koortsachtig, en wacht hem na de ondergang van het lichaam, na de dood een slechte bestemming.

3. Monniken, als hij begiftigd is met vijf kwaliteiten, leeft een monnik al in dit bestaan gelukkig, zonder kwelling, zonder vertwijfeling, vrij van koorts, en wacht hem na de ondergang van het lichaam, na de dood een goede bestemming. Met welke vijf?

4. Hierbij, monniken, heeft een monnik gelovig vertrouwen, is hij gewetensvol, schaamtevol, energiek en intelligent. Met deze vijf kwaliteiten begiftigd, leeft een monnik al in dit bestaan gelukkig, zonder kwelling, zonder vertwijfeling, vrij van koorts, en wacht hem na de ondergang van het lichaam, na de dood een goede bestemming.’ (2212)

5.4 Volgens zijn verdiende loon

1. ‘Monniken, als hij behept is met vijf eigenschappen, wordt een monnik volgens zijn verdiende loon in de hel geworpen. Met welke vijf?

2. Hierbij, monniken, heeft een monnik geen gelovig vertrouwen, is hij gewetenloos, schaamteloos, lui en dom. Met deze vijf eigenschappen behept, wordt een monnik volgens zijn verdiende loon in de hel geworpen. [4]

3. Monniken, als hij begiftigd is met vijf kwaliteiten, wordt een monnik volgens zijn verdiende loon in de hemel opgenomen. Met welke vijf?

4. Hierbij, monniken, heeft een monnik gelovig vertrouwen, is hij gewetensvol, schaamtevol, energiek en intelligent. Met deze vijf kwaliteiten begiftigd, wordt een monnik volgens zijn verdiende loon in de hemel opgenomen.’ (2213)

5.5 De leerweg

1. ‘Monniken, de monnik of non die de leerweg de rug toekeert en terugkeert naar het lagere leven, staan al in dit leven vijf redelijke punten van kritiek en terechtwijzing te wachten. Welke vijf?

2. (1) “Je had geen geloof in heilzame kwaliteiten.

(2) Je was niet gewetensvol ten aanzien van heilzame kwaliteiten.

(3) Je kende geen schaamte voor [het ontbreken van] heilzame kwaliteiten.

(4) Je had geen energie voor [het ontwikkelen van] heilzame kwaliteiten.

(5) Je had geen inzicht in [de noodzaak van] heilzame kwaliteiten.”

De monnik of non die de leerweg de rug toekeert en terugkeert naar het lagere leven, staan al in dit leven deze vijf redelijke punten van kritiek en terechtwijzing te wachten.

3. Monniken, de monnik of non die, zelfs met pijn, zelfs met terneergeslagenheid en zelfs met betraand gezicht wenend, het complete en zuivere heilige leven leidt, staan al in dit leven vijf redelijke punten van lof te wachten. Welke vijf?

4. (1) “Je had geloof in heilzame kwaliteiten.

(2) Je was gewetensvol ten aanzien van heilzame kwaliteiten.

(3) Je kende schaamte voor [het ontbreken van] heilzame kwaliteiten.

(4) Je had energie voor [het ontwikkelen van] heilzame kwaliteiten.

(5) Je had inzicht in [de noodzaak van] heilzame kwaliteiten.”

De monnik of non die, zelfs met pijn, zelfs met terneergeslagenheid en zelfs met betraand gezicht wenend, het complete en zuivere heilige leven leidt, [5] staan al in dit leven deze vijf redelijke punten van lof te wachten.’ (2214)

5.6 Betreding

(1) ‘Monniken, er is geen betreding van het onheilzame [pad], zolang er geloof aanwezig is in heilzame kwaliteiten. Maar wanneer geloof verdwenen is, en gebrek aan geloof iemand blijvend vervult, dan is er betreding van het onheilzame [pad].

(2) Er is geen betreding van het onheilzame [pad], zolang er gewetensvolheid aanwezig is ten aanzien van heilzame kwaliteiten. Maar wanneer gewetensvolheid verdwenen is, en gewetenloosheid iemand blijvend vervult, dan is er betreding van het onheilzame [pad].

(3) Er is geen betreding van het onheilzame [pad], zolang er schaamte aanwezig is voor [het ontbreken van] heilzame kwaliteiten. Maar wanneer schaamte verdwenen is, en schaamteloosheid iemand blijvend vervult, dan is er betreding van het onheilzame [pad].

(4) Er is geen betreding van het onheilzame [pad], zolang er energie aanwezig is voor [het ontwikkelen van] heilzame kwaliteiten. Maar wanneer energie verdwenen is, en laksheid iemand blijvend vervult, dan is er betreding van het onheilzame [pad].

(5) Er is geen betreding van het onheilzame [pad], zolang er inzicht aanwezig is in [de noodzaak van] heilzame kwaliteiten. Maar wanneer inzicht verdwenen is, en domheid iemand blijvend vervult, dan is er betreding van het onheilzame [pad].’ (2215)

5.7 Zinnelijke genoegens

1. ‘Monniken, de wezens zijn in meerderheid in de ban van zinnelijke genoegens. Wanneer een zoon van goede familie sikkel en dorsvlegel heeft achtergelaten en uit het huis de thuisloosheid is ingetrokken, dan kan hij beschouwd worden als iemand die uit gelovig vertrouwen is weggetrokken. En waarom?

2. Een jongeman kan zinnelijke genoegens verkrijgen, zij zijn van deze of gene aard. Zowel minderwaardige als onschuldige als verheven genoegens, zij alle gelden als genoegens. [6]

3. Stel dat er een klein, lief jongetje op zijn rug liggend door de onoplettendheid van zijn kindermeisje een stokje of een steentje in zijn mond zou steken. Het kindermeisje zou dat snel in de gaten krijgen. Daarop zou ze het er snel bij hem uithalen. Als ze niet onmiddellijk in staat zou zijn het eruit te halen, dan zou ze zijn hoofdje met haar linkerhand omvatten, met haar rechterhand een gekromde vinger maken en het eruit halen, zelfs als hij zou bloeden. En waarom? Het is naar voor de jongen, dat ontken ik niet, maar het kindermeisje moet het doen voor zijn eigen bestwil, omdat zij zijn welzijn op het oog heeft, uit mededogen, uit compassie. Maar wanneer die jongen opgegroeid is en verstandig genoeg, dan let er geen kindermeisje meer op hem, omdat hij nu voor zichzelf zorg kan dragen en niet meer onoplettend is.

Net zo, monniken, zolang een monnik nog niets gedaan heeft aan geloof in heilzame kwaliteiten, nog niets gedaan heeft aan gewetensvolheid ten aanzien van heilzame kwaliteiten, nog niets gedaan heeft aan schaamte voor [het ontbreken van] heilzame kwaliteiten, nog niets gedaan heeft aan energie voor [het ontwikkelen van] heilzame kwaliteiten, nog niets gedaan heeft aan inzicht in [de noodzaak van] heilzame kwaliteiten, zolang moet ik nog op die monnik letten. Maar wanneer een monnik bedreven is in al deze zaken, dan hoef ik geen aandacht meer aan hem te besteden, omdat hij nu voor zichzelf zorg kan dragen en niet meer onoplettend is.’ (2216)

5.8 Wegvallen

1. ‘Monniken, als een monnik behept is met vijf eigenschappen, dan valt hij weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer. Met welke vijf?

2. (1) Een monnik zonder gelovig vertrouwen valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer. [7]

(2) Een gewetenloze monnik valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(3) Een schaamteloze monnik valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(4) Een lakse monnik valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(5) Een domme monnik valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

Behept met deze vijf eigenschappen valt een monnik weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

3. Monniken, als een monnik begiftigd is met vijf kwaliteiten, dan valt hij niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer. Met welke vijf?

4. (1) Een monnik met gelovig vertrouwen valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(2) Een gewetensvolle monnik valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(3) Een schaamtevolle monnik valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(4) Een energieke monnik valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(5) Een monnik met inzicht valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

Begiftigd met deze vijf kwaliteiten valt een monnik niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.’ (2217)

5.9 Oneerbiedig (1)

1. ‘Monniken, als een oneerbiedige en opstandige monnik behept is met vijf eigenschappen, dan valt hij weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer. Met welke vijf?

2. (1) Een monnik zonder gelovig vertrouwen die oneerbiedig en opstandig is, valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(2) Een gewetenloze monnik die oneerbiedig en opstandig is, valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(3) Een schaamteloze monnik die oneerbiedig en opstandig is, valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(4) Een lakse monnik die oneerbiedig en opstandig is, valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

(5) Een domme monnik die oneerbiedig en opstandig is, valt weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer.

Behept met deze vijf eigenschappen valt een oneerbiedige en opstandige monnik weg, blijft niet gevestigd in de goede Leer. [8]

3. Monniken, als een eerbiedige en volgzame monnik begiftigd is met vijf kwaliteiten, dan valt hij niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer. Met welke vijf?

4. (1) Een monnik met gelovig vertrouwen die eerbiedig en volgzaam is, valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(2) Een gewetensvolle monnik die eerbiedig en volgzaam is, valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(3) Een schaamtevolle monnik die eerbiedig en volgzaam is, valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(4) Een energieke monnik die eerbiedig en volgzaam is, valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

(5) Een monnik met inzicht die eerbiedig en volgzaam is, valt niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.

Begiftigd met deze vijf kwaliteiten valt een eerbiedige en volgzame monnik niet weg, blijft gevestigd in de goede Leer.’ (2218)

5.10 Oneerbiedig (2)

1. ‘Monniken, als een oneerbiedige, opstandige monnik behept is met vijf eigenschappen, dan is hij niet in staat om in deze Leer en Discipline groei, vooruitgang en volle ontplooiing te bereiken. Met welke vijf?

2. (1) Een monnik zonder gelovig vertrouwen die oneerbiedig en opstandig is, is niet in staat om in deze Leer en Discipline groei, vooruitgang en volle ontplooiing te bereiken.

(2) Een gewetenloze monnik die oneerbiedig en opstandig is …

(3) Een schaamteloze monnik die oneerbiedig en opstandig is …

(4) Een lakse monnik die oneerbiedig en opstandig is …

(5) Een domme monnik die oneerbiedig en opstandig is …

Behept met deze vijf eigenschappen is een oneerbiedige en opstandige monnik niet in staat om in deze Leer en Discipline groei, vooruitgang en volle ontplooiing te bereiken.

3. Monniken, als een eerbiedige, volgzame monnik begiftigd is met vijf kwaliteiten, dan is hij in staat om in deze Leer en Discipline groei, vooruitgang en volle ontplooiing te bereiken. Met welke vijf?

4. (1) Een monnik met gelovig vertrouwen die eerbiedig en volgzaam is, is in staat om in deze Leer en Discipline groei, vooruitgang en volle ontplooiing te bereiken.

(2) Een gewetensvolle monnik die eerbiedig en volgzaam is …

(3) Een schaamtevolle [9] monnik die eerbiedig en volgzaam is …

(4) Een energieke monnik die eerbiedig en volgzaam is …

(5) Een monnik met inzicht die eerbiedig en volgzaam is …

Begiftigd met deze vijf kwaliteiten is een eerbiedige en volgzame monnik in staat om in deze Leer en Discipline groei, vooruitgang en volle ontplooiing te bereiken.’ (2219)

II. KRACHTEN

5.11 Niet eerder gehoord

1. ‘Monniken, ik beweer de volmaaktheid en perfectie van direct inzicht met betrekking tot niet eerder gehoorde dingen bereikt te hebben.

Er zijn deze vijf krachten van een voleindigde, waarmee begiftigd de Voleindigde aanspraak maakt op de plaats van de stier [in de kudde], in gezelschappen zijn leeuwenroep laat horen en het heilige wiel in beweging zet. Welke vijf?

2. De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van gewetensvolheid, de kracht van schaamte, de kracht van energie en de kracht van inzicht.

Dit zijn de vijf krachten van een voleindigde, waarmee begiftigd de Voleindigde aanspraak maakt op de plaats van de stier [in de kudde], in gezelschappen zijn leeuwenroep laat horen en het heilige wiel in beweging zet.’ (2220) [10]

5.12 De punt (1)

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten van de lerende. Welke vijf?

2. De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van gewetensvolheid, de kracht van schaamte, de kracht van energie en de kracht van inzicht. Dit zijn de vijf krachten van de lerende. Van deze vijf krachten van de lerende is dit de top, dit hetgeen ze samenhoudt, dit wat ze verenigt, namelijk de kracht van inzicht.

3. Zoals van een huis met een puntdak dit de top is, dit wat het samenhoudt, wat het verenigt, namelijk de punt, evenzo is van deze vijf krachten van de lerende dit de top, dit hetgeen ze samenhoudt, dit wat ze verenigt, namelijk de kracht van inzicht. Daarom moeten jullie zo oefenen:

(1) “Wij zullen begiftigd zijn met de kracht van gelovig vertrouwen, een kracht van de lerende.

(2) Wij zullen begiftigd zijn met de kracht van gewetensvolheid, een kracht van de lerende.

(3) Wij zullen begiftigd zijn met de kracht van schaamte, een kracht van de lerende.

(4) Wij zullen begiftigd zijn met de kracht van energie, een kracht van de lerende.

(5) Wij zullen begiftigd zijn met de kracht van inzicht, een kracht van de lerende.”

Aldus, monniken, moet er door jullie geoefend worden.’ (2221)

5.13 In het kort

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten. Welke vijf?

2. De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van energie, de kracht van aandacht, de kracht van concentratie en de kracht van inzicht. Dit zijn de vijf krachten.’ (2222)

5.14 Uitvoerig

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten. Welke vijf?

2. De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van energie, de kracht van aandacht, de kracht van concentratie en de kracht van inzicht.

3. (1) En wat, monniken, is de kracht van gelovig vertrouwen? Hierbij heeft een edele leerling gelovig vertrouwen, hij gelooft in het ontwaakt zijn van de Voleindigde, aldus: “Die verhevene is een heilige, een volkomen ontwaakte, volmaakt in weten en levenswandel, een gezegende, een kenner van de wereld, een onovertroffen menner van diegenen onder de mensen die getemd moeten worden, een leraar van goden en mensen, een boeddha, een [11] verhevene.” Dit wordt gelovig vertrouwen genoemd.

4. (2) En wat, monniken, is de kracht van energie? Hierbij zet een edele leerling zich voortdurend energiek in voor het opgeven van onheilzame geestestoestanden en het laten opkomen van heilzame geestestoestanden; hij is standvastig, spant zich stevig in, onttrekt zich niet aan de last van [het ontwikkelen van] heilzame geestestoestanden. Dit wordt de kracht van energie genoemd.

5. (3) En wat, monniken, is de kracht van aandacht? Hierbij is een edele leerling aandachtig, begiftigd met de hoogste aandacht en zorgvuldigheid; hij onthoudt en herinnert zich wat lang geleden gedaan en gezegd is. Dit wordt de kracht van aandacht genoemd.

6. (4) En wat, monniken, is de kracht van concentratie? Hierbij gaat een edele leerling, afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij bereikt door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij verwijlt door het ophouden van vreugde in gelijkmoedigheid en aandacht, in volle bewustheid en ervaart lichamelijk geluk, hetgeen de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Na het ophouden van geluk en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, gaat hij het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Dit wordt de kracht van concentratie genoemd.

7. (5) En wat, monniken, is de kracht van inzicht? Hierbij heeft een edele leerling inzicht, hij is begiftigd met inzicht in het opkomen en óndergaan, dat edel en doordringend is en leidt naar de volledige vernietiging van het lijden. Dit wordt de kracht van inzicht genoemd.

Dit, monniken, zijn de vijf krachten.’ (2223)

5.15 Wat gezien moet worden

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten. Welke vijf?

2. De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van energie, de kracht van aandacht, de kracht van concentratie en [12] de kracht van inzicht.

3. (1) En waarin, monniken, moet de kracht van gelovig vertrouwen gezien worden? In de vier factoren van het betreden van de stroom (zie p. 16). Hierin moet de kracht van gelovig vertrouwen gezien worden.

4. (2) En waarin moet de kracht van energie gezien worden? In de vier juiste inspanningen (zie p. 16). Hierin moet de kracht van energie gezien worden.

5. (3) En waarin moet de kracht van aandacht gezien worden? In de vier vormen van het cultiveren van de aandacht (zie p. 16). Hierin moet de kracht van aandacht gezien worden.

6. (4) En waarin moet de kracht van concentratie gezien worden? In de vier meditatiestadia. Hierin moet de kracht van concentratie gezien worden.

7. (5) En waarin moet de kracht van inzicht gezien worden? In de Vier Edele Waarheden. Hierin moet de kracht van inzicht gezien worden.

Dit, monniken, zijn de vijf krachten.’ (2224)

5.16 De punt (2)

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf krachten. Welke vijf?

2. De kracht van gelovig vertrouwen, de kracht van energie, de kracht van aandacht, de kracht van concentratie en de kracht van inzicht. Dit zijn de vijf krachten. Van deze vijf krachten is dit de top, dit hetgeen ze samenhoudt, dit wat ze verenigt, namelijk de kracht van inzicht.

3. Zoals van een huis met een puntdak dit de top is, dit wat het samenhoudt, dit wat het verenigt, namelijk de punt, evenzo is van deze vijf krachten dit de top, dit hetgeen ze samenhoudt, dit wat ze verenigt, namelijk de kracht van inzicht.’ (2225)

5.17 Heil (1)

1. ‘Monniken, in het bezit van vijf eigenschappen is een monnik op weg voor zijn eigen heil, maar niet voor dat van anderen. Van welke vijf?

2. (1) Hierbij is een monnik zelf bedreven in zedelijk gedrag, maar hij spoort anderen niet aan tot bedrevenheid in zedelijk gedrag; (2) hij is zelf bedreven in concentratie, maar hij spoort anderen niet aan tot bedrevenheid in concentratie; (3) hij is zelf bedreven in inzicht, maar hij spoort anderen niet aan tot bedrevenheid in inzicht; (4) hij is zelf bedreven in bevrijding, maar hij spoort anderen niet aan tot bedrevenheid in bevrijding; (5) hij is zelf bedreven in kennis van en visie op bevrijding, maar hij spoort anderen niet aan tot bedrevenheid in kennis van en visie op bevrijding. [13] In het bezit van deze vijf eigenschappen is een monnik op weg voor zijn eigen heil, maar niet voor dat van anderen.’ (2226)

5.18 Heil (2)

1. ‘Monniken, in het bezit van vijf eigenschappen is een monnik op weg voor het heil van anderen, maar niet voor zijn eigen heil. Van welke vijf?

2. (1) Hierbij is een monnik zelf niet bedreven in zedelijk gedrag, maar hij spoort anderen wel aan tot bedrevenheid in zedelijk gedrag; (2) hij is zelf niet bedreven in concentratie, maar hij spoort anderen wel aan tot bedrevenheid in concentratie; (3) hij is zelf niet bedreven in inzicht, maar hij spoort anderen wel aan tot bedrevenheid in inzicht; (4) hij is zelf niet bedreven in bevrijding, maar hij spoort anderen wel aan tot bedrevenheid in bevrijding; (5) hij is zelf niet bedreven in kennis van en visie op bevrijding, maar hij spoort anderen wel aan tot bedrevenheid in kennis van en visie op bevrijding. In het bezit van deze vijf eigenschappen is een monnik op weg voor het heil van anderen, maar niet voor zijn eigen heil.’ (2227)

5.19 Heil (3)

1. ‘Monniken, behept met vijf eigenschappen is een monnik noch op weg voor zijn eigen heil noch voor dat van anderen. Met welke vijf?

2. (1) Hierbij is een monnik zelf niet bedreven in zedelijk gedrag en hij spoort anderen ook niet aan tot bedrevenheid in zedelijk gedrag; (2) hij is zelf niet bedreven in concentratie en hij spoort anderen ook niet aan tot bedrevenheid in concentratie; (3) hij is zelf niet bedreven in inzicht en hij spoort anderen ook niet aan tot bedrevenheid in inzicht; (4) hij is zelf niet bedreven in bevrijding en hij spoort anderen ook niet aan tot bedrevenheid in bevrijding; (5) hij is zelf niet bedreven in kennis van en visie op bevrijding en hij spoort anderen ook niet aan tot bedrevenheid in kennis van en visie op bevrijding. [14] Behept met deze vijf eigenschappen is een monnik noch op weg voor zijn eigen heil noch voor dat van anderen.’ (2228)

5.20 Heil (4)

1. ‘Monniken, begiftigd met vijf kwaliteiten is een monnik zowel op weg voor zijn eigen heil als voor dat van anderen. Met welke vijf?

2. (1) Hierbij is een monnik zelf bedreven in zedelijk gedrag en hij spoort anderen ook aan tot bedrevenheid in zedelijk gedrag; (2) hij is zelf bedreven in concentratie en hij spoort anderen ook aan tot bedrevenheid in concentratie; (3) hij is zelf bedreven in inzicht en hij spoort anderen ook aan tot bedrevenheid in inzicht; (4) hij is zelf bedreven in bevrijding en hij spoort anderen ook aan tot bedrevenheid in bevrijding; (5) hij is zelf bedreven in kennis van en visie op bevrijding en hij spoort anderen ook aan tot bedrevenheid in kennis van en visie op bevrijding. Begiftigd met deze vijf kwaliteiten is een monnik op weg voor zijn eigen heil en ook voor dat van anderen.’ (2229)

III. MET VIJF FACTOREN

5.21 Oneerbiedig (1)

1. (1) ‘Waarlijk, monniken, indien een monnik oneerbiedig en opstandig is, asociaal tegenover zijn medebroeders in het heilige leven, dan is het niet mogelijk dat hij de normen voor fatsoenlijk gedrag zal vervullen. (2) Als hij de normen voor fatsoenlijk gedrag [15] niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij de taak van een lerende zal vervullen. (3) Als hij de taak van een lerende niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij de morele gedragingen zal vervullen. (4) Als hij de morele gedragingen niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij de juiste visie zal vervullen. (5) Als hij de juiste visie niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij de juiste concentratie zal vervullen.

2. (1) Maar, monniken, indien een monnik eerbiedig en volgzaam is, sociaal tegenover zijn medebroeders in het heilige leven, dan is het mogelijk dat hij de normen voor fatsoenlijk gedrag zal vervullen. (2) Als hij de normen voor fatsoenlijk gedrag vervult, dan is het mogelijk dat hij de taak van een lerende zal vervullen. (3) Als hij de taak van een lerende vervult, dan is het mogelijk dat hij de morele gedragingen zal vervullen. (4) Als hij de morele gedragingen vervult, dan is het mogelijk dat hij de juiste visie zal vervullen. (5) Als hij de juiste visie vervult, dan is het mogelijk dat hij de juiste concentratie zal vervullen.’ (2230)

5.22 Oneerbiedig (2)

1. (1) ‘Waarlijk, monniken, indien een monnik oneerbiedig en opstandig is, asociaal tegenover zijn medebroeders in het heilige leven, dan is het niet mogelijk dat hij de normen voor fatsoenlijk gedrag zal vervullen. (2) Als hij de normen voor fatsoenlijk gedrag niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij de taak van een lerende zal vervullen. (3) Als hij de taak van een lerende niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij het geheel van morele gedragingen zal vervullen. (4) Als hij het geheel van morele gedragingen niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij het geheel van meditatieve concentraties zal vervullen. (5) Als hij het geheel van meditatieve concentraties niet vervult, dan is het niet mogelijk dat hij het geheel van inzichten zal vervullen.

2. (1) Maar, monniken, indien een monnik eerbiedig en volgzaam is, sociaal tegenover zijn medebroeders in het heilige leven, dan is het mogelijk dat hij de normen voor fatsoenlijk gedrag zal vervullen. (2) Als hij de normen voor fatsoenlijk gedrag vervult, dan is het mogelijk dat hij de taak van een lerende zal vervullen. (3) Als hij de taak van een lerende vervult, dan is het mogelijk dat hij het geheel van morele gedragingen zal vervullen. (4) Als hij het geheel van morele gedragingen vervult, dan is het mogelijk dat hij het geheel van meditatieve concentraties zal vervullen. [16] (5) Als hij het geheel van meditatieve concentraties vervult, dan is het mogelijk dat hij het geheel van inzichten zal vervullen.’ (2231)

5.23 Verontreinigingen

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf verontreinigingen van goud, waarmee verontreinigd goud niet zacht is, niet hanteerbaar, niet stralend, maar broos en niet geschikt voor bewerking. Welke vijf?

2. IJzer, koper, tin, lood en zilver. Dit zijn de vijf verontreinigingen van goud, waarmee verontreinigd goud niet zacht is, niet hanteerbaar, niet stralend, maar broos en niet geschikt voor bewerking.

3. Maar wanneer het goud bevrijd is van deze verontreinigingen, dan is het zacht, hanteerbaar, stralend, niet broos en geschikt voor bewerking. Dan, welk soort sieraad men ook wenst te maken – of het nu een zegelring, een oorring, een halsketting of een gouden kralensnoer is: men heeft een goed resultaat.

Net zo, monniken, zijn er deze vijf verontreinigingen van de geest, waarmee verontreinigd de geest niet zacht is, niet hanteerbaar, niet stralend, maar broos is en niet juist geconcentreerd raakt voor de vernietiging van de mentale vergiften. Welke vijf?

4. Zinnelijk verlangen, boosheid, sloomheid en traagheid, onrust en spijt, en twijfel. Dit, monniken, zijn de vijf verontreinigingen van de geest, waarmee verontreinigd de geest niet zacht is, niet hanteerbaar, niet stralend, maar broos is en niet juist geconcentreerd raakt voor de vernietiging van de mentale vergiften.

5. Maar wanneer de geest bevrijd is van deze verontreinigingen, dan is hij zacht, [17] hanteerbaar, stralend, niet broos en raakt goed geconcentreerd voor de vernietiging van de mentale vergiften. Dan is men in staat om welke toestand ook die realiseerbaar is door paranormaal vermogen en waarnaar men zijn geest laat neigen, door paranormaal vermogen te realiseren, daar er een goede basis is.

6. Indien men wenst: “Moge ik een grote diversiteit aan magische krachten ervaren: moge ik, terwijl ik één ben, meervoudig worden; terwijl ik meervoudig ben, weer één worden; moge ik ongehinderd verschijnen en weer verdwijnen, door wanden en muren en door bergen gaan als door de lucht; moge ik onderduiken in de aarde en weer naar boven komen als in water; moge ik op het water gaan, dat niet uit elkaar gaat, zoals op de aarde; moge ik met gekruiste benen door de lucht gaan als een gevleugelde vogel; moge ik de zon en de maan, die van zo grote macht en kracht zijn, met mijn handen aanraken en ze bevoelen; moge ik mij tot aan de Brahma-wereld met mijn lichaam laten gelden” – [als men dat wenst] dan is men in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is.

7. Indien men wenst: “Moge ik met mijn zuivere, bovenmenselijke, hemelse oor zowel menselijke als hemelse geluiden horen, zowel in de verte als dichtbij”, dan is men in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is.

8. Indien men wenst: “Moge ik met mijn geest de geest van andere wezens, van andere personen doorschouwen en een gepassioneerde geest als vol van passie herkennen; een van passie bevrijde geest als vrij van passie; [18] een met haat gevulde geest als vol haat; een van haat bevrijde geest als vrij van haat; een verwarde geest als behept met verwarring; een van verwarring bevrijde geest als vrij van verwarring; een verkrampte geest als vol verkramping; een verstrooide geest als verstrooid; een ruime geest als ruim; een bekrompen geest als bekrompen; een beperkte geest als beperkt; een onovertroffen geest als onovertroffen; een geconcentreerde geest als geconcentreerd; een ongeconcentreerde geest als ongeconcentreerd; een bevrijde geest als bevrijd; een onbevrijde geest als onbevrijd” – [als men dat wenst] dan is men in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is.

9. Indien men wenst: “Moge ik mij vele verschillende vroegere verblijfplaatsen herinneren, namelijk één leven, twee levens, drie levens, vier levens, vijf levens, tien levens, twintig levens, dertig levens, veertig levens, vijftig levens, honderd levens, duizend levens, honderdduizend levens, vele tijdperken van inkrimping, vele tijdperken van uitdijing, vele tijdperken van inkrimpen en weer uitdijen: ‘Op die en die plaats heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan uit dat bestaan wegviel, verscheen ik in het volgende bestaan. Daar heette ik zo en zo, hoorde ik tot die en die familie, was ik van die en die stand, voedde ik me zo en zo, ervoer ik dat en dat geluk en ongeluk, werd ik zo en zo oud. Toen ik dan vandaar wegviel, ben ik hier verschenen.’ Moge ik mij aldus in bijzonderheden en details vele verschillende vroegere verblijfplaatsen herinneren” – [als men dat wenst] dan is men in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is. [19]

10. Indien men wenst: “Moge ik met mijn zuivere, bovenmenselijke, hemelse oog zien hoe de wezens heengaan en weer oprijzen, de minderwaardige en de hoogstaande, de mooie en de lelijke, de gelukkige en de ongelukkige. Moge ik onderkennen hoe de wezens overeenkomstig hun karma wedergeboren worden: ‘Deze wezens zijn behept met slecht gedrag dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben kwaad gesproken over de edelen, hebben een verkeerde visie en hebben het karma van een verkeerde visie op zich geladen. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood in het verderf gestort, op een slechte bestemming, in de onderwereld, in de hel terechtgekomen. Die [andere] wezens daarentegen zijn begiftigd met goed gedrag, dat ze in daad, woord en gedachte vertoond hebben; ze hebben geen kwaad gesproken over de edelen, hebben de juiste visie en hebben zich verrijkt met het karma van de juiste visie. Zij zijn na de ondergang van het lichaam, na de dood op een goede bestemming, in een hemelse wereld terechtgekomen.’ Moge ik aldus met mijn zuivere, bovenmenselijke, hemelse oog zien hoe de verschillende wezens overeenkomstig hun karma heengaan en weer oprijzen” – [als men dat wenst] dan is men in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is.

11. Indien men wenst: “Moge ik met de vernietiging van de mentale vergiften nog in dit leven de van vergiften vrije bevrijding van het hart, waarvan ik ook in mijn denken zeker ben, uit mijzelf direct leren kennen, realiseren en blijvend bereiken,” dan is men in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is.’ (2232)

5.24 Immoreel

1. ‘Monniken, (1) bij een immoreel persoon, bij iemand die faalt in zedelijk gedrag, ontbreekt de voorwaarde voor (2) de juiste concentratie. Als er geen juiste concentratie is, bij iemand die faalt in de juiste concentratie, ontbreekt de voorwaarde voor (3) kennis en visie overeenkomstig de werkelijkheid. Als er geen kennis en visie overeenkomstig de werkelijkheid is, bij iemand die faalt in kennis en visie overeenkomstig de werkelijkheid, ontbreekt de voorwaarde voor (4) afkeer en passieloosheid. Als er geen afkeer en passieloosheid is, bij iemand die faalt in afkeer en passieloosheid, ontbreekt de voorwaarde voor (5) bevrijdende kennis en visie.

2. Het is te vergelijken met een boom die ontdaan is van takken en bladeren. Daarvan komen de uitlopers niet tot volle ontplooiing; ook de schors, [20] het groenhout en het kernhout komen niet tot volle ontplooiing. Net zo ontbreekt bij een immoreel persoon, bij iemand die faalt in zedelijk gedrag, de voorwaarde voor de juiste concentratie. … Wanneer er geen afkeer en passieloosheid is, bij iemand die faalt in afkeer en passieloosheid, ontbreekt de voorwaarde voor bevrijdende kennis en visie.

3. Monniken, (1) bij een deugdzaam persoon, bij iemand die voorzien is van zedelijk gedrag, is de voorwaarde voor (2) de juiste concentratie aanwezig. Als de juiste concentratie er is, bij iemand die voorzien is van de juiste concentratie, is de voorwaarde voor (3) kennis en visie overeenkomstig de werkelijkheid aanwezig. Als er kennis en visie overeenkomstig de werkelijkheid is, bij iemand die voorzien is van kennis en visie overeenkomstig de werkelijkheid, is de voorwaarde voor (4) afkeer en passieloosheid aanwezig. Als er afkeer en passieloosheid is, bij iemand die voorzien is van afkeer en passieloosheid, is de voorwaarde voor (5) bevrijdende kennis en visie aanwezig.

4. Het is te vergelijken met een boom die getooid is met takken en bladeren. Daarvan komen de uitlopers tot volle ontplooiing; ook de schors, het groenhout en het kernhout komen tot volle ontplooiing. Net zo is bij een deugdzaam persoon, bij iemand die voorzien is van zedelijk gedrag, de voorwaarde voor de juiste concentratie aanwezig. … Als er afkeer en passieloosheid is, bij iemand die voorzien is van afkeer en passieloosheid, is de voorwaarde voor bevrijdende kennis en visie aanwezig.’ (2233)

5.25 Geholpen

1. ‘Monniken, als de juiste zienswijze geholpen wordt door vijf factoren, dan heeft zij bevrijding van de geest als vrucht, het voordeel van de vrucht van bevrijding van de geest, bevrijding door inzicht als vrucht en het voordeel van de vrucht van bevrijding door inzicht. Door welke vijf? [21]

2. Hierbij wordt de juiste zienswijze geholpen door zedelijk gedrag, door geleerdheid, door gesprekken, door kalmte en door helder zicht.

Als de juiste zienswijze geholpen wordt door deze vijf factoren, dan heeft zij bevrijding van de geest als vrucht, het voordeel van de vrucht van bevrijding van de geest, bevrijding door inzicht als vrucht en het voordeel van de vrucht van bevrijding door inzicht.’ (2234)

5.26 Situaties van bevrijding

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf situaties van bevrijding, waarin de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig, vastberaden is, bevrijd wordt, zijn nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning² bereikt. Welke vijf?

2. (1) Hierbij onderricht de Leraar of een medebroeder in het heilige leven in de positie van leraar een monnik in de Dhamma [de Leer]. In zoverre als de Leraar of een medebroeder in het heilige leven in de positie van leraar die monnik in de Dhamma onderricht, in zoverre ervaart deze in die Dhamma de geest en ervaart hij de letter.³ Als hij dat doet, wordt er vreugde bij hem geboren; als er vreugde bij hem geboren is, wordt er geestdrift bij hem geboren. Bij iemand met geestdrift komt het lichaam tot rust. Iemand met een rustig lichaam ervaart geluk. Bij iemand die gelukkig is, raakt de geest geconcentreerd. Dit is de eerste situatie van bevrijding waarin de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig en vastberaden is, bevrijd wordt, de nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning bereikt.

3. (2) En verder onderricht de Leraar of een medebroeder in het heilige leven in de positie van leraar een monnik niet in de Dhamma. Maar deze onderricht zelf anderen in detail in de Dhamma zoals hij hem gehoord en geleerd heeft. In zoverre als de monnik [22] anderen in detail in de Dhamma onderricht zoals hij hem gehoord en geleerd heeft, in zoverre ervaart hij in die Dhamma de geest en ervaart hij de letter. Als hij dat doet, wordt er vreugde bij hem geboren; als er vreugde bij hem geboren is, wordt er geestdrift bij hem geboren. Bij iemand met geestdrift komt het lichaam tot rust. Iemand met een rustig lichaam ervaart geluk. Bij iemand die gelukkig is, raakt de geest geconcentreerd. Dit is de tweede situatie van bevrijding waarin de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig en vastberaden is, bevrijd wordt, de nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning bereikt.

4. (3) En verder onderricht de Leraar of een medebroeder in het heilige leven in de positie van leraar een monnik niet in de Dhamma en deze onderricht zelf anderen niet in detail in de Dhamma zoals hij hem gehoord en geleerd heeft. Maar hij repeteert de Dhamma in detail zoals hij hem gehoord en geleerd heeft. In zoverre als de monnik de Dhamma in detail repeteert zoals hij hem gehoord en geleerd heeft, in zoverre ervaart hij in die Dhamma de geest en ervaart hij de letter. Als hij dat doet, wordt er vreugde bij hem geboren; als er vreugde bij hem geboren is, wordt er geestdrift bij hem geboren. Bij iemand met geestdrift komt het lichaam tot rust. Iemand met een rustig lichaam ervaart geluk. Bij iemand die gelukkig is, raakt de geest geconcentreerd. Dit is de derde situatie van bevrijding waarin de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig en vastberaden is, bevrijd wordt, de nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning bereikt.

5. (4) En verder onderricht de Leraar of een medebroeder in het heilige leven in de positie van leraar een monnik niet in de Dhamma, deze onderricht zelf anderen niet in detail in de Dhamma zoals hij hem gehoord en geleerd heeft en hij repeteert de Dhamma niet in detail zoals hij hem gehoord en geleerd heeft. Maar hij overweegt en overdenkt de Dhamma met zijn geest en beschouwt hem in zijn denken zorgvuldig zoals hij hem gehoord en geleerd heeft. [23] In zoverre als de monnik de Dhamma overweegt en overdenkt met zijn geest en in zijn denken zorgvuldig beschouwt zoals hij hem gehoord en geleerd heeft, in zoverre ervaart hij in die Dhamma de geest en ervaart hij de letter. Als hij dat doet, wordt er vreugde bij hem geboren; als er vreugde bij hem geboren is, wordt er geestdrift bij hem geboren. Bij iemand met geestdrift komt het lichaam tot rust. Iemand met een rustig lichaam ervaart geluk. Bij iemand die gelukkig is, raakt de geest geconcentreerd. Dit is de vierde situatie van bevrijding waarin de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig en vastberaden is, bevrijd wordt, de nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning bereikt.

6. (5) En verder onderricht de Leraar of een medebroeder in het heilige leven in de positie van leraar een monnik niet in de Dhamma, deze onderricht zelf anderen niet in detail in de Dhamma zoals hij hem gehoord en geleerd heeft, hij repeteert de Dhamma niet in detail zoals hij hem gehoord en geleerd heeft en hij overweegt en overdenkt de Dhamma niet met zijn geest en beschouwt hem niet zorgvuldig in zijn denken zoals hij hem gehoord en geleerd heeft. Maar hij heeft een bepaald meditatie-object goed opgepakt, er goed zijn aandacht op gericht, het goed vastgehouden en het goed met inzicht doordrongen. In zoverre als de monnik een bepaald meditatie-object goed opgepakt heeft, er goed zijn aandacht op gericht heeft, het goed vastgehouden en goed met inzicht doordrongen heeft, in zoverre ervaart hij in die Dhamma de geest en ervaart hij de letter. Als hij dat doet, wordt er vreugde bij hem geboren; als er vreugde bij hem geboren is, wordt er geestdrift bij hem geboren. Bij iemand met geestdrift komt het lichaam tot rust. Iemand met een rustig lichaam ervaart geluk. Bij iemand die gelukkig is, raakt de geest geconcentreerd. Dit is de vijfde situatie van bevrijding waarin [24] de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig en vastberaden is, bevrijd wordt, de nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning bereikt.

Monniken, dit zijn de vijf situaties van bevrijding, waarin de nog onbevrijde geest van een monnik die voortdurend niet-nalatig, ijverig, vastberaden is, bevrijd wordt, zijn nog niet vernietigde mentale vergiften vernietigd worden en hij de nog niet bereikte onovertroffen rust-na-inspanning bereikt.’ (2235)

5.27 Concentratie

1. ‘Monniken, ontwikkelt een onmetelijke concentratie, op intelligente en aandachtige wijze. Als jullie op intelligente en aandachtige wijze een onmetelijke concentratie ontwikkelen, rijzen er vijf vormen van kennis op in jullie innerlijk. Welke vijf?

2. (1) “Deze concentratie is op het moment aangenaam en heeft bovendien in de toekomst een aangenaam gevolg” – deze kennis rijst in jullie innerlijk op.

(2) “Deze concentratie is edel en spiritueel” – deze kennis rijst in jullie innerlijk op.

(3) “Deze concentratie wordt niet door verachtelijke mensen beoefend” – deze kennis rijst in jullie innerlijk op.

(4) “Deze concentratie is vredig, verheven, verkregen door innerlijke rust, bereikt door eenpuntigheid van geest, niet ingeperkt en gehinderd door met moeite [de bezoedelingen] te onderdrukken” – deze kennis rijst in jullie innerlijk op.

(5) “Aandachtig ga ik deze concentratie binnen, aandachtig sta ik eruit op” – deze kennis rijst in jullie innerlijk op.

Monniken, ontwikkelt een onmetelijke concentratie, op intelligente en aandachtige wijze. Als jullie op intelligente en aandachtige wijze een onmetelijke concentratie ontwikkelen, rijzen er deze vijf vormen van kennis op in jullie innerlijk.’ (2236) [25]

5.28 Met vijf factoren

1. ‘Monniken, ik zal jullie de ontwikkeling van de edele juiste concentratie met vijf factoren leren. Luistert daarnaar, let goed op, ik ga spreken!’

‘Goed, Heer!’, antwoordden die monniken de Verhevene instemmend. De Verhevene zei dit:

‘En wat, monniken, is de ontwikkeling van de edele juiste concentratie met vijf factoren?

2. (1) Hierbij gaat een monnik afstand genomen hebbend van zintuiglijke geneugten, afstand genomen hebbend van onheilzame geestestoestanden, het eerste meditatiestadium binnen, dat vergezeld gaat van nadenken en overwegen, uit afzondering geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij overgiet dit lichaam met uit afzondering geboren vreugde en geluk, hij doordrenkt, vervult en doordringt het ermee; er is geen plekje in zijn hele lichaam dat niet doordrongen is met uit afzondering geboren vreugde en geluk.

3. Het is te vergelijken met een vaardige badmeester of leerling-badmeester die in een metalen bekken badpoeder⁴ strooit en het met water mengt, druppeltje voor druppeltje. Dat wordt een zeepbal, een zalfachtige en glibberige massa, van binnen en van buiten doordrenkt met vocht, maar niet druipend. Evenzo doordrenkt een monnik dit lichaam met uit afzondering geboren vreugde en geluk. Dit is de ontwikkeling van de eerste van vijf factoren van de edele juiste concentratie.

4. (2) Vervolgens bereikt een monnik door het tot rust komen van nadenken en overwegen innerlijke vrede en eenpuntigheid van geest, gaat hij het tweede meditatiestadium binnen, dat vrij is van nadenken en overwegen, uit concentratie geboren is en gekenmerkt wordt door vreugde en geluk, en verblijft daarin. Hij overspoelt dit lichaam met uit concentratie geboren vreugde en geluk, hij doordrenkt, vervult en doordringt het ermee; er is geen plekje in zijn hele lichaam dat niet doordrongen is met uit concentratie geboren vreugde en geluk.

5. Het is te vergelijken met een diepe vijver met uit een bron opwellend water, die noch uit oostelijke noch uit westelijke noch uit noordelijke [26] noch uit zuidelijke richting toevoer van water heeft en waarop niet van tijd tot tijd een flinke regenbui valt. Maar uit die diepe vijver welt een koele waterstroom op en die overgiet, doordrenkt, vervult en doordringt die diepe vijver met koel water; er is geen plekje in die hele diepe vijver dat niet doordrongen is met koel water. Evenzo doordringt een monnik dit lichaam met uit concentratie geboren vreugde en geluk. Dit is de ontwikkeling van de tweede van vijf factoren van de edele juiste concentratie.

6. (3) Vervolgens verwijlt een monnik door het ophouden van vreugde gelijkmoedig en aandachtig, volledig bewust en ervaart lichamelijk geluk, dat wat de edelen beschrijven als “gelijkmoedig, aandachtig, verwijlend in geluk”; zo gaat hij het derde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Hij overspoelt dit lichaam met geluk dat vrij is van vreugde,⁵ hij doordrenkt, vervult en doordringt het ermee; er is geen plekje in zijn hele lichaam dat niet doordrongen is met geluk dat vrij is van vreugde.

7. Het is te vergelijken met een vijver, waarin zich blauwe, rode of witte lotussen bevinden, die in het water geboren zijn, die in het water gegroeid zijn, die niet boven het water uitgerezen zijn, die erin ondergedompeld gebleven zijn en zich ermee voeden. Deze worden van de wortel tot de top door koel water omspoeld, doordrenkt, vervuld en doordrongen; er is geen plekje in al die blauwe, rode of witte lotussen dat niet met koel water doordrongen is. Evenzo doordringt een monnik dit lichaam met geluk dat vrij is van vreugde. Dit is de ontwikkeling van de derde van vijf factoren van de edele juiste concentratie.

8. (4) Vervolgens gaat een monnik, na het ophouden van geluk [27] en na het ophouden van lijden en omdat vroeger al blijdschap en neerslachtigheid verdwenen waren, het van leed en geluk vrije, door zuivere gelijkmoedigheid en aandacht gekenmerkte vierde meditatiestadium binnen en verblijft daarin. Hij zit terneer, dit lichaam met een geheel zuivere, geheel gelouterde geest doordringend; er is geen plekje in zijn hele lichaam dat niet met deze geheel zuivere, geheel gelouterde geest doordrongen is.

9. Het is te vergelijken met een man die van top tot teen in witte gewaden gehuld terneerzit; er is geen plekje op zijn hele lichaam dat niet door de witte gewaden omhuld is. Evenzo zit een monnik terneer, dit lichaam met een geheel zuivere, geheel gelouterde geest doordringend. Dit is de ontwikkeling van de vierde van vijf factoren van de edele juiste concentratie.

10. (5) En verder wordt door een monnik het object van beschouwing goed in zich opgenomen, er goed aandacht aan besteed, het goed vastgehouden en het goed met inzicht doordrongen.

11. Het is te vergelijken met iemand die neerkijkt op een ander, zoals een staande persoon zou neerkijken op een zittende of een zittende op een liggende. Evenzo wordt door een monnik het object van beschouwing goed in zich opgenomen, er goed aandacht aan besteed, het goed vastgehouden en het goed met inzicht doordrongen. Dit is de ontwikkeling van de vijfde van vijf factoren van de edele juiste concentratie.

Als de edele juiste concentratie met vijf factoren aldus ontwikkeld is, aldus vaak beoefend is, dan is een monnik in staat om welke toestand ook die realiseerbaar is door paranormaal vermogen⁶ en waarnaar hij zijn geest laat neigen, door paranormaal vermogen te realiseren, daar er een goede basis is.

12. Stel, monniken, dat er een waterpot op een standaard geplaatst zou zijn, een die tot de rand toe gevuld is met water, zodat een kraai eruit kan drinken. Als een sterke man hem in enige richting schuin zou houden, zou er dan water uitkomen?’

‘Ja, [28] Heer.’

‘Net zo geldt: als de edele juiste concentratie met vijf factoren aldus ontwikkeld is, aldus vaak beoefend is, dan is een monnik in staat om welke toestand ook die realiseerbaar is door paranormaal vermogen en waarnaar hij zijn geest laat neigen, door paranormaal vermogen te realiseren, daar er een goede basis is.

13. Stel dat er op een vlak stuk grond een lotusvijver met vier zijden zou zijn, omgeven door een dijkje, tot aan de rand gevuld met water, zodat een kraai eruit kan drinken. Als een sterke man aan een van de zijden het dijkje zou verwijderen, zou er dan water uitkomen?’

‘Ja, Heer.’

‘Net zo geldt: als de edele juiste concentratie met vijf factoren aldus ontwikkeld is, aldus vaak beoefend is, dan is een monnik in staat om welke toestand ook die realiseerbaar is door paranormaal vermogen en waarnaar hij zijn geest laat neigen, door paranormaal vermogen te realiseren, daar er een goede basis is.

14. Stel dat er op een vlak stuk grond, op een viersprong van wegen een wagen bespannen met volbloeden zou staan, waarop een prikstok in een schuine houder staat. Die zou een vaardige trainer, een menner van paarden die nog getemd moeten worden, kunnen bestijgen en, na met de linkerhand de teugels te hebben gegrepen en met de rechterhand de prikstok, kunnen laten wegrijden waarheen en wanneer hij wil en laten terugkeren. Net zo geldt: als de edele juiste concentratie met vijf factoren aldus ontwikkeld is, aldus vaak beoefend is, dan is een monnik in staat om welke toestand ook die realiseerbaar is door paranormaal vermogen en waarnaar hij zijn geest laat neigen, door paranormaal vermogen te realiseren, daar er een goede basis is.

15-19. Indien hij wenst: “Moge ik een grote diversiteit aan magische krachten [29] ervaren: … (als sutta 5.23 par. 6-10) …

20. Indien hij wenst: “Moge ik na de vernietiging van de mentale vergiften nog in dit leven de van vergiften vrije bevrijding van het hart, waarvan ik ook in mijn denken zeker ben, uit mijzelf direct leren kennen, realiseren en blijvend bereiken,” dan is hij in staat dat te realiseren, daar er een goede basis is.’ (2237)

5.29 Loopmeditatie

1. ‘Monniken, er zijn deze vijf voordelen van loopmeditatie. Welke vijf? [30]

2. Men wordt geschikt voor voettochten, men wordt geschikt voor inspanning, men blijft gezond; wat men gegeten, gedronken, geconsumeerd en geproefd heeft, wordt goed verteerd; en de concentratie bereikt door loopmeditatie blijft lang bestaan.

Dit, monniken, zijn de vijf voordelen van loopmeditatie.’ (2238)

5.30 Nāgita

ALDUS HEB IK GEHOORD.

1. Eens, toen de Verhevene een rondtocht door Kosala maakte met een grote schare van monniken, deed hij het brahmaanse dorp van de Kosala’s Icchānaṅgala aan. Daar dan bij Icchānaṅgala verbleef hij in het Icchānaṅgala-Junglepark. De brahmanen en burgers van Icchānaṅgala kwam het nieuws ter ore: ‘De asceet Gotama, een telg uit de Sakya-clan, die uit zijn Sakya-familie weggetrokken is, is bij Icchānaṅgala aangekomen en verblijft in het Icchānaṅgala-Junglepark. Over die heer Gotama doet de volgende goede mare de ronde: “Waarlijk, die Verhevene is een heilige, een volkomen ontwaakte, volmaakt in kennis en levenswandel, een gelukkige, een kenner van de wereld, een onovertroffen menner van diegenen onder de mensen die getemd moeten worden, een leraar van goden en mensen, een boeddha, een verhevene. Hij verkondigt [het wezen van] deze wereld met haar goden, met haar Māra, met haar Brahma, [het wezen van] dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen, na dit zelf ontdekt en gerealiseerd te hebben. Hij leert de Dhamma, die goed is in het begin, goed in het midden en goed aan het einde, naar de letter en naar de geest; hij predikt het volkomen zuivere heilige leven in al zijn volheid. Het is goed zulke heilige mannen te bezoeken.”’

Toen dan, toen die nacht voorbij was, namen de brahmanen en burgers van Icchānaṅgala een grote hoeveelheid harde en zachte spijzen en gingen naar het Icchānaṅgala-Junglepark. Daar aangekomen gingen zij buiten de poort staan, met veel lawaai en veel rumoer. [31]

2. In die tijd was de eerwaarde Nāgita de verzorger van de Verhevene. Toen dan richtte de Verhevene zich tot de eerwaarde Nāgita: ‘Wie toch, Nāgita, zijn die mensen die zo’n lawaai en rumoer maken? Het lijken wel vissers bij het binnenhalen van de vis!’

‘Heer, dit zijn brahmanen en burgers uit Icchānaṅgala die met een grote hoeveelheid harde en zachte spijzen buiten de poort staan, voor de Verhevene en de monniksgemeenschap.’

‘Nāgita, laat ik niet beroemd worden, laat mij geen roem ten deel vallen! Wie niet naar believen, zonder pijn, zonder moeite dit geluk van de verzaking, dit geluk van de afzondering, dit geluk van de kalmte, dit geluk van de verlichting kan verkrijgen dat ik wel naar believen, zonder pijn, zonder moeite verkrijg, zal misschien dat fecale geluk, dat stomme geluk, dat geluk van gewin, eerbied en roem kunnen toelaten.’

‘Laat de Verhevene nu [het voedsel] aannemen, laat de Gezegende het aannemen, het is nu de tijd voor de Gezegende om het aan te nemen! Waarheen de Verhevene nu ook zal gaan, daarheen zullen de brahmanen en de burgers van de marktstadjes en het platteland ook geneigd zijn te gaan. Net zoals wanneer het dikke druppels regent, het water de helling volgt, net zo zullen de brahmanen en de burgers van de marktstadjes en het platteland de Verhevene volgen, waarheen hij nu ook zal gaan. En waarom? Vanwege de deugdzaamheid en het inzicht van de Verhevene.’

‘Nāgita, laat ik niet beroemd worden, … dat geluk van gewin, eerbied en roem kunnen toelaten. [32]

(1) Wat gegeten, gedronken, geconsumeerd en geproefd wordt, Nāgita, eindigt als ontlasting en urine; dat is het resultaat ervan. (2) Door de transformatie en verandering van geliefde zaken rijzen verdriet, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling op; dat is het resultaat ervan. (3) Bij iemand die toegewijd is aan de meditatie op het kenmerk van lelijkheid, vestigt zich afkerigheid van het kenmerk van schoonheid; dat is het resultaat ervan. (4) Bij iemand die voortdurend de onbestendigheid beschouwt in de zes gebieden van zintuiglijke indrukken, vestigt zich afkerigheid van zintuiglijke indrukken; dat is het resultaat ervan. (5) Bij iemand die voortdurend het oprijzen en het weggaan beschouwt in de vijf geledingen van het toe-eigenen, vestigt zich afkerigheid van het toe-eigenen⁷; dat is het resultaat ervan.’ (2239)

IV. SUMANĀ

5.31 Sumanā

1. Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Toen dan begaf prinses Sumanā⁸ zich vergezeld van vijfhonderd wagens en vijfhonderd hofdames naar de Verhevene. Bij hem aangekomen groette zij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten sprak prinses Sumanā de volgende woorden tot de Verhevene:

2. ‘Stel, Heer, er zijn twee leerlingen die gelijk zijn in gelovig vertrouwen, deugdzaamheid en inzicht. De ene is vrijgevig, de andere is niet vrijgevig. [33] Na de ondergang van het lichaam, na de dood rijzen zij op op een goede bestemming, in een hemelse wereld. Als zij god geworden zijn, zou er dan een onderscheid, een verschil tussen hen zijn?’

‘Dat zou er zijn, Sumanā,’ sprak de Verhevene.

3. ‘Degene die vrijgevig is overtreft, eenmaal god geworden, die niet vrijgevige op vijf punten: in hemelse levensduur, in hemelse schoonheid, in hemels geluk, in hemelse roem en in hemelse autoriteit. Degene die vrijgevig is overtreft, eenmaal god geworden, die niet vrijgevige op deze vijf punten.’

4. ‘Maar, Heer, als zij vandaar wegvallen en hier terugkeren, zou er dan tussen hen, eenmaal mens geworden, een onderscheid, een verschil zijn?’

‘Dat zou er zijn, Sumanā,’ sprak de Verhevene.

5. ‘Degene die vrijgevig is overtreft, eenmaal mens geworden, die niet vrijgevige op vijf punten: in menselijke levensduur, in menselijke schoonheid, in menselijk geluk, in menselijke roem en in menselijke autoriteit. Degene die vrijgevig is overtreft, eenmaal mens geworden, die niet vrijgevige op deze vijf punten.’

6. ‘Maar, Heer, als zij beiden uit het huis de thuisloosheid intrekken, zou er dan tussen hen, eenmaal weggetrokken, een onderscheid, een verschil zijn?’

‘Dat zou er zijn, Sumanā,’ sprak de Verhevene.

7. ‘Degene die vrijgevig is overtreft, eenmaal weggetrokken, die niet vrijgevige op vijf punten: (1) Hij geniet vaak het gebruik van een gewaad dat hem speciaal aangeboden wordt, zelden van een dat hem niet speciaal aangeboden wordt.⁹ (2) Hij geniet vaak het gebruik van bedelvoedsel dat hem speciaal aangeboden wordt, zelden van dat wat hem niet speciaal aangeboden wordt. (3) Hij geniet vaak het gebruik van een onderkomen dat hem speciaal aangeboden wordt, zelden van een dat hem niet speciaal aangeboden wordt. (4) Hij geniet vaak het gebruik van medicijnen voor de zieken die hem speciaal aangeboden worden, zelden van zulke die hem niet speciaal aangeboden worden. (5) Zijn medebroeders in het heilige leven, met wie hij samenleeft, gedragen zich meestal vriendelijk in daden, woorden en gedachten, niet onvriendelijk. Ze bieden hem vaak aangename dingen aan, zelden [34] onaangename. Degene die vrijgevig is overtreft, eenmaal weggetrokken, die niet vrijgevige op deze vijf punten.’

8. ‘Maar, Heer, als zij beiden het arahatschap bereiken, zou er dan tussen hen, als zij het arahatschap eenmaal bereikt hebben, een onderscheid, een verschil zijn?’

9. ‘In dit geval, Sumanā, zeg ik dat er geen enkel verschil is tussen de bevrijding van de een en de bevrijding van de ander.’

10. ‘Wonderlijk, Heer, buitengewoon, Heer, hoe dit een goede reden is om giften te geven, om verdiensten te verwerven, daar verdiensten behulpzaam zijn voor iemand die een god wordt, voor iemand die een mens wordt en voor iemand die de thuisloosheid intrekt.’

‘Zo is het, Sumanā, zo is het! Er is een goede reden om giften te geven, om verdiensten te verwerven, daar verdiensten behulpzaam zijn voor iemand die een god wordt, voor iemand die een mens wordt en voor iemand die de thuisloosheid intrekt.’

Dit zei de Verhevene. Na dit gezegd te hebben zei de Gezegende verder nog dit, de Leraar:

‘Zoals de smetteloze maan door de sfeer der ruimte gaat,

en met zijn licht de hele sterrenmenigte in de wereld overtreft,

net zo overtreft een persoon begiftigd met deugdzaamheid en geloof,

alle gierigaards in de wereld in glans door zijn vrijgevigheid.

Zoals een regenwolk met honderd pieken, donderend, met weerlicht omkranst,

de vlakten en dalen vult, terwijl hij uitregent op de aarde,

net zo overtreft een leerling van de Volledig Ontwaakte,

– een wijze, begiftigd met visie – de gierigaard in vijf opzichten:

in levensduur, in roem, in schoonheid en in geluk;

omgeven door rijkdom verheugt hij zich na de dood in de hemel.’ (2240) [35]

5.32 Cundī¹⁰

1. Eens verbleef de Verhevene in Rājagaha, in het Bamboebos, bij de Eekhoornvoederplaats. Toen dan begaf prinses Cundī¹¹ zich vergezeld van vijfhonderd wagens en vijfhonderd hofdames naar de Verhevene. Bij hem aangekomen groette zij hem eerbiedig en zette zich ter zijde neer. Ter zijde gezeten sprak prinses Cundī de volgende woorden tot de Verhevene:

2. ‘Heer, onze broer, prins Cunda spreekt aldus: “Wanneer een vrouw of man toevlucht genomen heeft tot de Boeddha, de Dhamma en de Saṅgha [de Orde van monniken en nonnen] en zich onthoudt van het doden van levende wezens, van nemen wat niet gegeven is, van seksueel wangedrag, van het spreken van onwaarheid, van roestoestanden door allerlei soorten sterke drank, dan wordt zij of hij na de ondergang van het lichaam, na de dood wedergeboren op een goede bestemming, niet op een slechte bestemming.” Ik vraag de Verhevene: “Als men aan welk soort leraar vertrouwen schenkt, wordt men na de ondergang van het lichaam, na de dood wedergeboren op een goede bestemming, niet op een slechte bestemming? Als men aan welk soort leer vertrouwen schenkt, wordt men na de ondergang van het lichaam, na de dood wedergeboren op een goede bestemming, niet op een slechte bestemming? Als men aan welk soort gemeenschap vertrouwen schenkt, wordt men na de ondergang van het lichaam, na de dood wedergeboren op een goede bestemming, niet op een slechte bestemming? Als men welk soort deugden vervult, wordt men na de ondergang van het lichaam, na de dood wedergeboren op een goede bestemming, niet op een slechte bestemming?”’

3. (1) ‘Cundī, welke wezens er ook zijn, pootloze, tweevoetige, viervoetige of veelvoetige, lichamelijke of onlichamelijke, bewuste, onbewuste of noch bewuste noch onbewuste – de Voleindigde geldt onder hen als de hoogste, namelijk de Heilige, de Volkomen Ontwaakte. Degenen die vertrouwen hebben in de Ontwaakte, zij hebben vertrouwen in de hoogste. En aan degenen die vertrouwen in de hoogste hebben, valt de hoogste vrucht ten deel.

(2) Welke geconditioneerde leerelementen er ook zijn, het Edele Achtvoudige Pad geldt onder hen als het hoogste. Degenen die vertrouwen hebben in het Edele Achtvoudige Pad, zij hebben vertrouwen in het hoogste en voor hen die vertrouwen hebben in het hoogste, is de vrucht het hoogst.

(3) Welke geconditioneerde of ongeconditioneerde leerelementen er ook zijn – passieloosheid geldt onder hen als het hoogste, namelijk vernietiging van trots, verwijdering van dorst, uitroeiing van hechting, doorbreking van de kringloop, vernietiging van begeerte, passieloosheid, ophouden, nirvana. Degenen die [36] vertrouwen hebben in het leerelement passieloosheid, zij hebben vertrouwen in het hoogste. En aan degenen die vertrouwen in het hoogste hebben, valt de hoogste vrucht ten deel.

(4) Welke gemeenschappen of groepen er ook zijn – de gemeenschap van leerlingen van de Voleindigde geldt als de hoogste, namelijk de vier paren van mensen, de acht soorten personen.¹² Deze gemeenschap van leerlingen van de Verhevene is waard om aan te offeren, waard om gastvrijheid aan te verlenen, waard om giften te ontvangen, vererenswaardig, een onovertroffen veld van verdienste voor de wereld.¹³ Degenen die vertrouwen hebben in de Saṅgha, zij hebben vertrouwen in het hoogste. En aan degenen die vertrouwen in het hoogste hebben, valt de hoogste vrucht ten deel.

(5) Welke deugden er ook zijn, de deugden geliefd bij de edelen gelden daaronder als de hoogste, ongebroken, zonder scheuren, onbezoedeld, onbevlekt, bevrijdend van slavernij, geprezen door de wijzen, niet-gecorrumpeerd en tot concentratie leidend als ze zijn. Degenen die de deugden geliefd bij de edelen vervullen, zij zijn de vervullers van het hoogste, en voor hen die het hoogste vervullen, is de vrucht het hoogst.’

Die vertrouwen hebben in het hoogste,

die weten wat de hoogste Leer is,

die vertrouwen hebben in de hoogste Ontwaakte,

de onovertroffen giften waardige,

die vertrouwen hebben in de hoogste Leer,

in de gelukkige rust van de passieloosheid,

die vertrouwen hebben in de hoogste Saṅgha,

het onovertroffen veld van verdienste,

die giften geven aan het hoogste –

voor hen groeit de hoogste verdienste:

de hoogste levensduur en schoonheid,

roem en faam, geluk en kracht.