[ PALI-CANON – DEEL 15 ]

DE VERZAMELING VAN KORTE TEKSTEN
VAN DE BOEDDHA

Hadda, ive-ve eeuw, Twee jonge monniken
kalksteen, 25,5 cm, Musée Guimet, Parijs

Khuddaka-Nikāya

De verzameling van korte teksten
van de Boeddha

SUTTA-NIPĀTA &
DHAMMAPADA

Vertaald uit het Pāli, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

BODHI

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Khuddaka-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij legaten en bijdragen van onze vaste donateurs, in het bijzonder die van Rien Peekstok (1942-2020).

© 2021 Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 9216 620 3 / NUR 739

Algemene inleiding

1. DE PLAATS VAN DE SUTTA-NIPĀTA EN HET DHAMMAPADA IN DE PALI-CANON

In dit boek wordt een vertaling uit het Pali gegeven van de Sutta-Nipāta en het Dhammapada, verzamelingen van leerteksten die aan de Boeddha worden toegeschreven. Deze verzamelingen maken deel uit van de Pali-Canon, het corpus van gewijde geschriften van de theravāda-school, waartoe de meeste boeddhisten van Sri Lanka en Zuidoost-Azië zich rekenen. Deze Canon bevat de oudste bewaard gebleven teksten van de boeddhistische traditie.

Na de dood van de Boeddha op tachtigjarige leeftijd (ca. 405 v.Chr.) werden zijn woorden gedurende enkele eeuwen mondeling overgeleverd, totdat zij in de eerste eeuw v.Chr. op Sri Lanka werden opgetekend. Als we de rotsedicten van keizer Asoka (gekroond in 268 v.Chr.¹) niet meerekenen, vormt de Pali-Canon het oudste geschrift van het Indische cultuurgebied. De Veda’s, de heilige teksten van de Hindoes, zijn weliswaar ouder dan de boeddhistische teksten, maar ze zijn pas later neergeschreven.

De Pali-Canon is overgeleverd in de Middel-Indische taal Pali. Deze behoort tot de Indo-Europese talen en is nauw verwant met het Sanskriet. Zij verhoudt zich tot het Sanskriet ongeveer als het Italiaans tot het Latijn. Zo is Skt. dharma afgevlakt tot dhamma en Skt. agni (Latijn: ignis) ‘vuur’ tot aggi.

In tegenstelling tot wat velen menen, was Pali niet de taal van de Boeddha. Hij sprak Oud-Māgadhī, de taal van Magadha en omliggende gebieden, die ongeveer het huidige Bihar besloegen. Zijn woorden zijn later vertaald in de taal van de streek rond Ujjain (Pali: Ujjenī), de hoofdstad van het koninkrijk Avanti, ten zuidwesten van Magadha. Bij het vertalen werden sommige woorden onvertaald gelaten, waardoor er veel zogenaamde ‘magadhismen’ of ‘oostelijke vormen’ in het Pali voorkomen. Zo begon de Boeddha een toespraak tot zijn monniken altijd volgens de tekst met de vocativus ‘bhikkhave’ (monniken!), hetgeen in echt Pali ‘bhikkhavo’ zou moeten zijn.

Pāli betekent oorspronkelijk ‘(canonische) tekst’, maar de uitdrukking pāli-bhāsa, waarmee de ‘taal van de teksten’ werd aangeduid, werd op een gegeven moment opgevat als ‘Pali-taal’, waardoor Pāli de naam van de taal van de teksten werd.

De Pali-Canon bestaat uit drie hoofdafdelingen die samen de Tipiṭaka, de ‘Drie Manden’ worden genoemd.

A. Vinaya-Piṭaka
Hierin worden de orderegels voor monniken en nonnen uiteengezet, samen met commentaar en verhalen die vertellen hoe de regels tot stand zijn gekomen.

B. Sutta-Piṭaka
Deze bevat de leerredes (sutta’s) van de Boeddha en bestaat uit vijf verzamelingen (nikāya’s).

Dīgha-Nikāya: de verzameling van lange leerredes.

Majjhima-Nikāya: de verzameling van middellange leerredes.

Saṃyutta-Nikāya: de verzameling van thematisch gegroepeerde leerredes.

Aṅguttara-Nikāya: de verzameling van numeriek geordende leerredes. In deze collectie staan leerstukken met hetzelfde aantal items, zoals de ‘vijf hindernissen’ en de ‘vijf krachten’ bijeen, net als in het Saṅgīti-Sutta en het Dasuttara-Sutta van de Dīgha-Nikāya.

Khuddaka-Nikāya: de verzameling van korte teksten, een heterogene collectie van 15 werken, waarvan de belangrijkste zijn:

Dhammapada: een samenvatting van de Leer in 423 verzen, verdeeld over 26 hoofdstukken; een van de meest bekende boeddhistische geschriften, vele malen vertaald in Westerse talen.

Udāna: spontane uitlatingen van de Boeddha.

Itivuttaka: citaten van de Boeddha.

Sutta-Nipāta: leerredes die bijna allemaal in versvorm zijn.

Theragāthā en Therīgāthā: verzen van respectievelijk verlichte monniken en nonnen.

Jātaka: mythische verhalen over vroegere levens van de Boeddha. Ze zijn zeer populair en zelfs al in vroege tijden doorgedrongen tot Europa.

Niddesa: commentaar op delen van de Sutta-Nipāta.
Het bestaat uit twee delen: de Mahā-Niddesa is een commentaar op de Aṭṭhakavagga, terwijl de Culla-Niddesa een commentaar is op de Pārāyanavagga en het Khaggavisāṇa-Sutta (‘De hoorn van de neushoorn’).

Apadāna: een verzameling van legenden in versvorm over de edele daden van verlichte monniken en nonnen in vroegere levens.

C. Abhidhamma-Piṭaka
Een verzameling van scholastische teksten die een schematische weergave bevatten van de leer van de Boeddha:

Dhammasaṅgaṇi: een opsomming van psychische en materiële eigenschappen, dat wil zeggen de objecten en elementen van het bewustzijn.

Vibhaṅga: achttien verhandelingen over diverse thema’s van filosofische, psychologische en ethische aard.

Kathāvatthu: een boek waarin twistpunten tussen diverse boeddhistische scholen worden besproken, zoals het al dan niet bestaan van een ‘ziel’.

Puggalapaññatti: een psychologisch werk over diverse persoonlijkheidstypen.

Dhātukathā: een uiteenzetting over het zintuiglijke functioneren, dat in achttien elementen wordt geanalyseerd, namelijk in de zes zintuigen, de zes objecten van de zintuigen en de zes soorten gewaarwordingen die resulteren uit het contact tussen een zintuig en het erbij passende object.

Yamaka: het boek van paren van tegenstellingen.

Paṭṭhāna: het boek over het ontstaan van psychische verschijnselen en materiële vormen in termen van causaliteit en wederzijdse afhankelijkheid.

2. POËZIE EN PROZA

Het grootste gedeelte van beide teksten bestaat uit verzen van uiteenlopende vorm. De gebruikte metra zijn:

De drie laatste zijn metra waarbij niet het aantal syllaben, maar het aantal moren (lengte-eenheden) per regel constant is. Het āryā-metrum geldt als een zeer oude versvorm.

Vaak komt ook het gemengde triṣṭubh/jagatī-metrum voor en soms een afwisseling van het vaitālīya- en het aupacchandasaka-metrum.

Bij de vertaling hebben wij in vrijwel alle gevallen het metrum opgeofferd aan de exacte weergave van de betekenis. Meestal stelden wij ons tevreden met het produceren van lettergreepverzen, dat wil zeggen strofen met ongeveer hetzelfde aantal syllaben per versregel, of dit er nu zeven, acht, negen of tien waren, soms zelfs nog meer.

De proza-passages in de Sutta-Nipāta zijn volgens de oude commentator Buddhaghosa in later tijden ingevoegd door de deelnemers aan de concilies (saṅgīti-kāra’s).²

3. DE UITSPRAAK VAN HET PALI

Pali-woorden en -namen in dit boek zijn geschreven in Romaanse letters met waar nodig diacritische tekens, volgens de standaardspelling van Indische teksten in het Westen.

Bij de klinkers a, i en u wordt onderscheiden tussen korte en lange klinkers. De lange klinkers worden aangeduid met een liggend streepje boven de letter: ā, ī, ū. De uitspraak is als in ‘paar’, ‘dier’, ‘stoer’. De klinkers e en o zijn lang, als in ‘zweep’ en ‘oog’, behalve voor een dubbele medeklinker: dan zijn ze kort zoals in ‘pet’ en ‘pot’. De korte a, i en u worden uitgesproken als in ‘pas’, ‘iep’ en ‘doek’.

ṃ (de anusvāra) nasaliseert de voorafgaande klinker. Hierbij klinkt bijvoorbeeld taṃ als het Franse ‘temps’.

g wordt uitgesproken als in het Engelse ‘get’.

ṅ wordt uitgesproken als ng in ‘koning’.

c wordt uitgesproken als ch in het Engelse ‘chip’. j wordt uitgesproken als in ‘junk’.

ñ wordt uitgesproken als nj in ‘oranje’.

ṭ, ḍ, ṇ en ḷ zijn zogenaamde cerebralen en worden uitgesproken als t, d, n en l met de tongpunt naar achteren gebogen tegen het harde gehemelte.

y wordt uitgesproken als j in ‘jong’.

r wordt uitgesproken als een duidelijke tong-r.

Een h na een medeklinker moet altijd nadrukkelijk worden uitgesproken, bijvoorbeeld kh zoals in ‘pakhuis’.

Alle andere letters spreekt men uit zoals in het Nederlands.

In dit boek worden soms Sanskriet woorden geciteerd. Deze bevatten de volgende speciale letters:

ṥ wordt uitgesproken als sj in ‘sjaal’.

ṣ wordt uitgesproken als s met de tongpunt naar achteren gebogen tegen het gehemelte.

ṛ werd oorspronkelijk uitgesproken als de gevocaliseerde r in de naam van de Tsjechische stad Brno. In de huidige tijd klinkt hij als ri, bijvoorbeeld in Kṛṣṇa (Krishna).

1. Over de datum van de kroning bestaat enig verschil van mening. Wij houden ons hier aan Lamotte (1976), p. 96 en Schumann (1998), voetnoot p. 23.

2. Zie Norman (1983), p. 65.

Khuddaka-Nikāya

De verzameling van korte teksten

[DEEL 1]

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

SUTTA-NIPĀTA

Inleiding

1. DE TITEL ‘SUTTA-NIPĀTA’

Het woord sutta heeft in de boeddhistische Sanskriet-teksten als pendant het woord sūtra, dat letterlijk ‘draad’ betekent. Men meende lange tijd dat het woord betrekking had op de ‘draad’ die door een uiteenzetting heenliep en dat zich daaruit de betekenis ‘leerrede’ had onwikkeld. In de niet-boeddhistische Sanskriet-literatuur is een sūtra echter een aforisme of korte leerstelling, bijvoorbeeld bij de Yoga-sūtra’s van Patañjali. Ook de korte grammaticale regels in de beroemde Sanskriet-grammatica van Pāṇini worden sūtra’s genoemd. In het deel van de Canon dat handelt over de discipline van monniken en nonnen, de Vinaya, worden de afzonderlijke regels van de ‘biechtspiegel’ (de Pātimokkha) eveneens sutta’s genoemd. Het commentaar hierop heet Sutta-Vibhaṅga, ‘Verklaring van de (gedrags)regels’.

Maar in de betekenis ‘leerrede’ is het woord sutta, volgens de tegenwoordig geaccepteerde inzichten van R.F. Gombrich¹, afgeleid van Skt. sūkta ‘goed gesproken’ en niet van Skt. sūtra ‘draad’. Dit laatste woord in de titel van Sanskriet-leerredes moet dan als een foute vertaling uit het Pali worden opgevat.

Het woord nipāta in de titel betekent volgens sommige auteurs² ‘sectie’. Zo worden bijvoorbeeld in de Theragāthā (de Verzen van de Ouderen)³ de afzonderlijke secties of delen nipāta’s genoemd, zoals de eka-nipāta: de sectie van gedichten die slechts uit één (eka) strofe bestaan. De vertaling van ‘Sutta-Nipāta’ zou dan moeten luiden: ‘De Sectie [van de Khuddaka-Nikāya] bestaande uit Leerredes (sutta’s)’.

Tegen deze opvatting pleit echter dat de zestien delen van de Pārāyana-vagga (het laatste hoofdstuk van de Sutta-Nipāta) ‘vragen’ (pucchā’s) worden genoemd en niet sutta’s. Ook sutta’s in andere hoofdstukken van de Sutta-Nipāta worden soms elders in de Canon met ‘vragen’ (in die gevallen met het synoniem: pañha’s) aangeduid. Zo wordt in SN III 9 een vers uit het Māgandiya-Sutta (v. 844) geciteerd en gezegd dat dit afkomstig is uit de Māgandiya-pañha. Om een vergelijkbaar geval te noemen: de Muni-gāthā, genoemd in een rotsedict van keizer Asoka, is waarschijnlijk ons Muni-Sutta (v. 207-221).

Het is dus goed mogelijk dat vele teksten die nu deel uitmaken van de Sutta-Nipāta, vroeger andere namen droegen en in later tijden bij de bundeling tot sutta’s werden omgedoopt.

De titel van het werk, hoe men die ook vertaalt, is eigenlijk heel weinigzeggend. Dit was de beroemde commentator Buddhaghosa (vijfde eeuw n.Chr.) ook reeds opgevallen, daar hij in de inleidende verzen tot zijn commentaar zegt dat de sutta’s ‘van her en der bijeengebracht zijn’ (nipātetvā tato tato) en dat ze vanwege de afwezigheid van bijzondere gemeenschappelijke kenmerken juist deze naam ‘Sutta-Nipāta’ kregen. Als het waar is wat Buddhaghosa opmerkt, dan kan nipāta simpel met ‘anthologie’ of ‘verzameling’ vertaald worden. Het onderhavige werk zou dan in vertaling de titel moeten dragen ‘Verzameling van Sutta’s’.

Vanwege de onduidelijkheid ten aanzien van de juiste vertaling laten wij de titel van het werk onvertaald en spreken we eenvoudig van de ‘Sutta-Nipāta’ (Snip).

2. DE OUDERDOM VAN DE SUTTA-NIPĀTA

De Aṭṭhaka-vagga, de Pārāyana-vagga en het Neushoorn-sutta zijn de oudste delen van de Sutta-Nipāta, omdat er een commentaar op deze teksten bestaat in de tot de Canon behorende Niddesa (‘Exegese’), behalve op de ‘Inleidende Verzen’ tot de Pārāyana-vagga. Gezien zijn canonische status moet de Niddesa al een oude, eerbiedwaardige tekst zijn geweest op het moment dat werd vastgelegd welke werken tot de Canon behoorden. De fixatie en opschriftstelling hiervan vonden plaats op Sri Lanka in de eerste eeuw vóór het begin van onze jaartelling.

Uit het feit dat de Niddesa voor de daarin becommentarieerde teksten geen overkoepelende titel heeft, kan men opmaken dat de vagga’s (hoofdstukken) nog een onafhankelijk bestaan leidden ten tijde van de compositie van de Niddesa. Tevens blijkt dat, als gevonden fragmenten van Sanskriet-teksten overeenkomen met delen van de Sutta-Nipāta, ze uit de Aṭṭhaka-vagga en de Pārāyana-vagga stammen, hetgeen eveneens het vermoeden wettigt dat deze vagga’s in de periode dat ze in het Sanskriet vertaald werden, nog losse teksten vormden.

Diverse sutta’s van de Sutta-Nipāta komen ook los voor in latere Sanskriet-werken als de Mahāvastu⁴ en de Divyāvadāna⁵, hetgeen ook wijst op een oorspronkelijk onafhankelijk bestaan.

Een absolute aanwijzing voor de ouderdom van (gedeelten van) de Sutta-Nipāta vinden we in het tweede Bhairāt Rotsedict, dat gedateerd wordt in het dertiende regeringsjaar van keizer Asoka, dus in 255 v.Chr. Daaruit blijkt dat de teksten reeds bestonden ten tijde van het derde concilie⁶, dat door Asoka bijeen werd geroepen. In dit rotsedict worden het Muni-Sutta, het Nālaka-Sutta en het Sāriputta-Sutta genoemd, zij het onder enigszins andere namen. Monniken, nonnen, mannelijke en vrouwelijke lekenvolgelingen worden daarin opgeroepen deze sutta’s uit het hoofd te leren en erover te mediteren.

De sutta’s of leerredes zijn alle, volgens de traditie, uitgesproken door de Boeddha, meestal in dialoog met één van zijn leerlingen, een brahmaan of een onbekende ‘vraagsteller’. Het is onwaarschijnlijk dat de teksten zo uitgesproken zijn als ze zijn overgeleverd, namelijk in versvorm, in een strikt metrum. Men kan zich moeilijk voorstellen dat de Boeddha zijn toehoorders in verzen toesprak. Er moet dus op zijn minst een redactie van zijn woorden hebben plaats gevonden. Wel moeten de Aṭṭhaka-vagga en de Pārāyana-vagga reeds ten tijde van Boeddha’s leven bestaan hebben. In Ud V 6 vraagt de Boeddha een monnik de Aṭṭhaka-vagga voor te dragen, waarop de mededeling volgt: ‘… en hij droeg de 16 [sutta’s] van de Aṭṭhaka-vagga in hun geheel met luide stem voor’. In AN I 133 vinden we v. 1048 van de Sutta-Nipāta, in AN I 134 vinden we v. 1106-7, in AN III 399 vinden we v. 1042, in AN IV 63 wordt vermeld dat de lekenvolgelinge Nandamātā bij het aanbreken van de dageraad de hele Pārāyana-vagga voordraagt, in SN II 49 vinden we v. 1038 en in SN III 9 vinden we v. 844. Vooral het Neushoorn-sutta (Snip 35vv.) wordt vaak elders geciteerd: in MN II 74 treffen we de eerste drie pāda’s (versregels) van v. 50 aan, in MN III 154 zien we v. 45 en 46, die gelijkluidend in de Dhammapada als v. 328 en 329 verschijnen. In al deze gevallen is het Neushoorn-sutta waarschijnlijk de bron.

3. DE THEMATIEK VAN DE SUTTA-NIPĀTA

De sutta’s zijn primair bedoeld om de monniken en nonnen die deel uitmaakten van de Saṅgha van de Boeddha te onderrichten. De volgende thema’s komen daarbij aan de orde:⁷

Aanwijzingen voor het leven als monnik:

de vereiste innerlijke houding van de monnik: I.1 De slang; II.13 Het juiste thuisloze leven; IV.4 De snelle weg

vier soorten asceten (drie goede en één slechte): I.5 Cunda

concrete gedragsregels: II.11 Rāhula; II.14 Dhammika (v. 385-392); III.11 Nālaka (v. 701-713; 716-723); IV.10 Vóór het verval; IV.15 Geweld (v. 940vv.); IV.16 Sāriputta (v. 963vv.)

het ideaal van de alleen levende, stille wijze (muni): I.3 De hoorn van de neushoorn; I.12 De wijze; III.11 Nālaka (v. 698-723); IV.6 Ouderdom

het beeld van de heilige die offergaven waardig is: III.4 Sundarika-Bhāradvāja (v. 463-478); III.5 Māgha (v. 490-503)

het leven in de gemeenschap van monniken: II.8 De boot (over het kiezen van de juiste leraar); II.6 De rechte levenswandel (onwaardige monniken uitstoten); III.10 Kokāliya (medemonniken niet valselijk beschuldigen)

Discussie met het brahmanisme:

hoe de brahmanen in het verleden leefden en geleidelijk degenereerden: II.7 De leefwijze van een brahmaan

herinterpretatie van brahmaanse begrippen: III.6 Sabhiya (v. 513-537); II.4 Rijke zegen (door brahmaanse riten ontvangt men geen zegen, maar wel door een deugdzaam leven); III.9 Vāseṭṭha (v. 620-647, omschrijving van de ware brahmaan)

verschillen met brahmaanse opvattingen en praktijken:

het kastewezen: I.7 De paria; III.4 Sundarika-Bhāradvāja (v. 455-459, v. 462, wie mag de resten van het offer eten?)

het offer: III.4 Sundarika-Bhāradvāja (v. 461vv.); III.5 Māgha (v. 487vv., het spijzigen van deugdzame thuislozen is het beste offer); V.4 De vragen van de jonge brahmaan Puṇṇaka (brahmaanse offeraars zoeken door het offer geluk in deze wereld, maar zij ontstijgen er niet aan)

dieetvoorschriften: II.2 Besmette kost (voedingsregels reinigen de mens niet, maar wel een ethisch zuiver leven)

zuiverheid: IV.4 Zuiver (zuiverheid komt niet van riten of opvattingen, maar is een innerlijke houding); zie ook: v. 824, 839vv., 898vv., 1079vv.

het verwijt van improductiviteit: I.4 Boer Bhāradvāja

tegen opinies, speculatief denken en het aangaan van disputen: IV.3, 4, 5, 8, 9, 12, 13; IV.8 Pasūra; IV.12 en IV.13 Slagorde der meningen, en vele andere plaatsen waar het koesteren van opvattingen verworpen wordt

bekering van een brahmaan: III.7 Sela

Episoden uit het leven van de Boeddha:

geboorte: III.11 Nālaka (v. 679-695, een ziener voorspelt een grote toekomst)

het verzaken van de wereld en eerste ontmoeting met koning Bimbisāra: III.1 Het wegtrekken

verleiding door Māra, de duivel: III.2 Inspanning

Lofprijzingen op Boeddha, Dhamma en Saṅgha: II.1 De juwelen; III.6 Sabhiya (538vv.)

Verzen ter bescherming (paritta’s): I.8 Liefdevolle vriendelijkheid; II.1 De juwelen; II.4 Rijke zegen

Ethiek voor leken: I.6 Neergang; I.7 De paria; II.2 Besmette kost (v. 241-248); II.4 Rijke zegen; II.9 Hoe moet ik mij gedragen?; II.14 Dhammika (v. 393vv.)

Diverse themata van de Dhamma: I.8 Liefdevolle vriendelijkheid; I.11 Overwinning (het weerzinwekkende van het lichaam); II.10 Opwekking (energieke inspanning); III.8 De doorn (de dood); IV.6 Ouderdom (vergankelijkheid van lichaam en bezit); III.12 Beschouwing over de paren (de vier edele waarheden, het voorwaardelijk ontstaan van mentale fenomenen); IV.1 Begeerte (het opgeven van geneugten)

Uit de bovenstaande indeling moge de grote verscheidenheid aan themata blijken, die het werk zo aantrekkelijk maakt. Deze rijke gevarieerdheid maakt het tot een vademecum voor zowel de monnik als de leek. Het heeft wellicht in oude tijden reeds behoord tot de handboeken (P. mutthi-potthaka, lett.: ‘vuistboek’), waarvan de oude commentaren reeds vermelden dat de monniken ze in hun buidel meedroegen naast andere kleine benodigdheden:

‘In de buidel bevindt zich een handboek waarin de lof van de Boeddha, de Dhamma en de Saṅgha neergeschreven is. Dit moet de monnik ter hand nemen, eruit reciteren en zich op deze manier afwenden (van de in hem opgerezen slechte gedachten).’ (Uit het commentaar op Sutta 20 van de Majjhima-Nikāya).

4. DE COMMENTAREN

Zoals al eerder besproken is de Niddesa een commentaar op delen van de Sutta-Nipāta. Het is opgenomen als deel van de Canon en moet dus zeer oud zijn. Ook wijst deze opname op het grote belang dat men hechtte aan de erin becommentariëerde teksten. In de Mahā-Niddesa een van de twee delen van de Niddesa, wordt bij v. 820 van de Sutta-Nipāta de stadsnaam Allasanda genoemd, waarschijnlijk Alexandrië in Egypte, en de landsnamen Yona en Parama-Yona, dat wil zeggen Ionië en Griekenland (‘verste Ionië’). Als het hier niet om latere interpolaties gaat, zou de conclusie getrokken kunnen worden dat de Mahā-Niddesa in de ons thans ter beschikking staande vorm niet lang na Alexander de Grote (356-323 v.Chr.) ontstaan kan zijn.

Een veel later commentaar is van de hand van Buddhaghosa, die in de eerste helft van de vijfde eeuw n.Chr. leefde. Het is opgenomen in het tweede deel van zijn commentaarwerk de Paramatthajotikā. Dit boek werd door ons ook uitvoerig geraadpleegd en gebruikt bij de verklaring van moeilijke passages.

1. Zie Vetter (1988), p. VIII.

2. Zie Norman (1992), Introduction.

3. Zie de vertaling van Kloppenborg (2000).

4. Een Vinaya-tekst van de secte der Mahāsāṅghika-Lokottaravādins.

5. Een verzameling legenden uit de vierde eeuw n.Chr. over leerlingen van de Boeddha, maar ook over keizer Asoka.

6. Het eerste vond plaats vlak na de dood van de Boeddha, het tweede honderd jaar later.

7. Cf. Nyanaponika (1977), p. 383.

I

Uraga-vagga
Het hoofdstuk van de slang

1. DE SLANG

De monnik die alle menselijke passies van zich afschudt, wordt vergeleken met een slang die zijn oude huid afwerpt. Hij wordt niet meer wedergeboren, in deze of in een andere wereld.

Dit sutta was oorspronkelijk een afzonderlijke tekst. Dit blijkt uit het feit dat het in andere boeddhistische scholen deel uit maakt van het equivalent van de Dhammapada. Er zijn ook taalkundige verschillen tussen dit sutta en de andere sutta’s van de vagga.

1.
Wie zijn toorn bedwingt, zodra deze opkomt,
zoals men met kruiden slangengif verdrijft
dat zich door het lichaam verspreid heeft –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (1)

2.
Hij die zijn hartstocht volledig afsnijdt
zoals een lotus met stengel en bloem¹
na in het water afgedaald te zijn² –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (2)

3.
Hij die zijn begeerte volledig afsnijdt,
als wie een snelvlietende stroom drooglegt –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (3)

4.
Hij die eigenwaan volledig wegrukt,
zoals een vloedgolf een wankele bamboebrug –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (4)

5.
Wie in bestaansvormen geen substantie vindt,
zoals wie aan vijgenbomen bloemen zoekt³ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (5)

6.
Hij die geen wrokgevoelens koestert in zijn hart,
en wisselvallige wedergeboortes overstegen heeft –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (6)

7.
Hij die zijn gedachten heeft uitgerookt,⁴
ze in zijn hart goed heeft gesnoeid –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (7)

8.
Hij die noch te ver gaat noch achterblijft,⁵
al deze veelheid van de wereld overstijgt –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (8)

9.
Hij die noch te ver gaat noch achterblijft,
over de wereld weet: ‘Dit alles is onwerkelijk’ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (9)

10.
Hij die noch te ver gaat noch achterblijft,
begeerteloos weet: ‘Dit alles is onwerkelijk’ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (10)

11.
Hij die noch te ver gaat noch achterblijft,
vrij van passie weet: ‘Dit alles is onwerkelijk’ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (11)

12.
Hij die noch te ver gaat noch achterblijft,
vrij van haat weet: ‘Dit alles is onwerkelijk’ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (12)

13.
Hij die noch te ver gaat noch achterblijft,
vrij van waan weet: ‘Dit alles is onwerkelijk’ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (13)

14.
Hij die geen sluimerende neigingen heeft,
bij wie de onheilzame wortels uitgetrokken zijn –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (14)

15.
Wie geen uit angst geboren gevoelens kent,
die hem doen terugkeren naar deze zijde –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (15)

16.
Wie geen gevoelens geboren uit lust kent,
die oorzaak zijn voor binding aan het bestaan –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (16)

17.
Hij die zich van de vijf hindernissen ontdoet,
sereen, vrij van twijfel en van innerlijke dorens⁶ –
zo’n monnik laat deze en gene zijde achter,
zoals een slang zijn oude, versleten huid. (17)

2. DHANIYA, DE VEEHOUDER⁷

Een dialoog tussen de veeboer Dhaniya en de Boeddha. Dhaniya verheugt zich over zijn wereldlijke bezittingen en over zijn vrouw en kinderen, terwijl de Boeddha de lof zingt van het thuisloze leven, zonder bezit. Als door plotselinge hevige regens het land overspoeld wordt en huis en haard van Dhaniya weggevaagd worden, nemen hij en zijn vrouw hun toevlucht tot de Boeddha en volgen hem.

18.
Dhaniya:⁸
‘Gekookt is mijn rijst, gemolken mijn melk.
Samen wonen wij op de oever van de Mahī,
de hut heeft een dak, de haard is ingelegd –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (1)

19.
De Verhevene:
‘Geen boosheid leeft in mij, innerlijk ben ik vrij.
Op de oever van de Mahī woon ik voor één nacht,
open is mijn hut, het vuur is gedoofd –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (2)

20.
Dhaniya:
‘Horzels en muggen zijn hier niet te vinden.
De runderen weiden op drassig land
tussen hoog opgeschoten gras.
Ook als er regen komt, kunnen zij die verdragen –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (3)

21.
De Verhevene:
‘Samengebonden is mijn vlot, goed geprepareerd.
Ik ben overgestoken, heb de andere oever bereikt
na de vloed bedwongen te hebben.
Nu heb ik geen vlot meer nodig –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’⁹ (4)

22.
Dhaniya:
‘Mijn boerin is toegewijd, niet lichtzinnig,
al lange tijd mijn lieflijke gezellin.
Over haar hoor ik niets slechts –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (5)

23.
De Verhevene:
‘Mijn geest is toegewijd, vrij,
al lange tijd getraind, goed getemd.
In mij wordt geen kwaad gevonden –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (6)

24.
Dhaniya:
‘Ik leef van wat ik zelf verdien en
mijn zoons zijn allen even gezond.
Over hen hoor ik niets slechts –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (7)

25.
De Verhevene:
‘Ik ben niemands dienaar. Ik trek
met mijn verdienste door de hele wereld,
ik heb geen behoefte aan loon –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (8)

26.
Dhaniya:
‘Ik heb vaarzen en jonge stieren,
drachtige koeien en koeien voor de fok
als ook een stier, de heer der koeien –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (9)

27.
De Verhevene:
‘Ik heb geen vaarzen, geen jonge stieren
drachtige koeien of koeien voor de fok
noch ook een stier, de heer der koeien –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (10)

28.
Dhaniya:
‘De palen zijn ingegraven, zitten muurvast,
De nieuwe halsters van muñja-gras zijn goed gevlochten,
zelfs de jonge stieren zullen ze niet kunnen verbreken –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (11)

29.
De Verhevene:
‘Zoals een stier die zijn banden gebroken heeft,
als een olifant die lianen uiteenrukte,
zal ik niet weer ingaan tot een moederschoot –
dus als je wilt, zend regen, hemel!’ (12)

30.
Op datzelfde moment brak een stortregen los,
die het lage en het hoge land overspoelde.
Toen Dhaniya het water uit de hemel hoorde,
sprak hij woorden van de volgende strekking: (13)

31.
‘Waarlijk, het is voor ons een grote zegen,
dat wij de Verhevene hebben ontmoet.
Wij nemen onze toevlucht tot u, o ziener,
Weest u onze leraar, grote wijze. (14)

32.
Mijn boerin en ik willen, toegewijd,
het heilige leven onder de Gezegende leiden.
Laten wij geboorte en dood overstijgend
een einde aan het lijden maken.’ (15)

33.
Māra de Boze:¹⁰
‘Iemand met kinderen verheugt zich over hen.
Net zo verheugt een veeboer zich over zijn koeien.
Bezittingen schenken een man vreugde,
wie geen bezit heeft, verheugt zich niet.’ (16)

34.
De Verhevene:
‘Iemand met kinderen heeft verdriet om hen.
Net zo heeft een veeboer verdriet om zijn koeien.
Bezittingen baren een man zorgen,
Wie geen bezit heeft, kent geen zorgen.’ (17)

3. DE HOORN VAN DE NEUSHOORN

Dit sutta gaat over de eenzaam en onthecht levende wijze. Er bestaat verschil van mening over de juiste vertaling van Khagga-visāṇa in de titel van dit sutta. Betekent dit nu ‘neushoorn’ of ‘hoorn van de neushoorn’? Aangezien khagga op zich al ‘neushoorn’ betekent en visāṇa ‘hoorn’, en de Indische neushoorn (Rhinoceros unicornis) slechts één hoorn – symbool voor de eenzaamheid – heeft, is het laatste alternatief het meest waarschijnlijke en wij hebben dan ook voor die vertaling gekozen, mede omdat die ondersteund wordt door beide commentaren. Sommigen, onder wie Nyanaponika en Kloppenborg, menen echter – tegen de commentaren in – dat de eenzaam levende wijze in dit sutta wordt vergeleken met de eenzaam rondzwervende, ongenaakbare neushoorn. Een vergelijking met de ene hoorn van de Indische neushoorn is echter ook goed te begrijpen, omdat dit dier opviel als het enige gehoornde dier in India met slechts één hoorn.

Volgens de Niddesa werden deze verzen uitgesproken door pacceka-buddha’s. Ook het latere canonische werk de Apadāna, waar de verzen terugkeren, en de Mahāvastu, waarin een versie ervan voorkomt, bevatten deze informatie. Onder pacceka-buddha’s worden eenzaam levende ontwaakten (boeddha’s, verlichten) verstaan, die de Leer niet verkondigen.

35.
Laat men zich tegenover alle levende wezens
onthouden van geweld, geen van hen kwellend,
en zich geen zoon wensen, laat staan een gezel.
Leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (1)

36.
Wie zich met anderen verbindt, ontwikkelt affectie.
In het kielzog van affectie ontstaat dit leed.
Zie het nadeel geboren uit affectie en
leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (2)

37.
Meevoelend met vrienden en dierbaren,
mist men zijn doel, gebonden van geest.
Zie dit gevaar in intimiteit en
leef alleen, als de hoorn van de neushoorn! (3)

38.
Het verlangen naar zoons en naar vrouwen
is als breed uitstaande, verstrengelde bamboe.
Raak niet verstrikt als een jonge bamboescheut
en leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (4)

39.
Zoals een ongebonden hert in de wildernis
gaat om te grazen waar het maar wil,
zo moet een verstandig man, bedacht op zijn vrijheid,
alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (5)

40.
Onder metgezellen wordt men aangesproken,
thuis, wanneer men staat of gaat of op reis.
Bedacht op een vrijheid niet begeerd door anderen
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (6)

41.
Onder metgezellen ontstaat er spel en plezier
en voor zonen krijgt men grote liefde.
Beducht voor een scheiding van geliefden
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (7)

42.
Als mens van de vier windstreken, zonder afkeer,
raakt men tevreden met alles wat zich aandient.
Terwijl men vreesloos alle gevaren verdraagt,
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (8)

43.
Zelfs sommige asceten zijn nurks en ontevreden
en nog als huishouders die wonen in een huis –
niet jaloers op de kinderen van anderen
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (9)

44.
Na de kenmerken van een huishouder afgelegd te hebben,
zoals een berg-ebbenboom¹¹ zijn bladeren laat vallen,
moet een held de banden van een huishouder doorsnijden
en alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (10)

45.
Indien men een verstandige, wijze metgezel kan vinden,
die deugdzaam levend met iemand optrekt,
moge men dan alle tegenslagen overwinnend
vol vreugde en aandachtig met hem leven. (11)

46.
Als men niet een verstandige, wijze metgezel kan vinden,
die deugdzaam levend met iemand optrekt,
dan moet men als een koning die zijn rijk verlaat,
alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (12)

47.
Ja, laten wij het geluk der vriendschap prijzen:
men moet vrienden kiezen die beter zijn of gelijk.
Zijn deze niet te vinden, geniet dan onberispelijk,
alleen levend als de hoorn van de neushoorn (13).

48.
Zie hoe stralende armbanden van goud,
goed vervaardigd door een goudsmid,
tegen elkaar slaan, twee op een arm¹² –
en leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (14)

49.
‘Evenzo zou ik met een metgezel te lijden hebben
onder zijn leeg gezwets of slecht humeur’ –
als men dit gevaar ziet voor de toekomst
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (15)

50.
De geneugten,¹³ gevarieerd, zoet, verrukkelijk
verstoren de geest met hun uiteenlopende vormen.

Het nadeel ziende in de vijf zintuiglijke genoegens 

leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (16)

51.
‘Ze zijn een plaag, een gezwel, een ongeluk,
een ziekte, een doorn, een gevaar voor mij’ –
dit gevaar ziende in de zintuiglijke genoegens
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (17)

52.
Koude en hitte, honger en dorst,
wind en hitte, horzels en slangen –
in staat al deze dingen te verdragen
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (18)

53.
Zoals een robuuste, gevlekte, machtige olifant
de kudde kan verlaten en naar believen
kan gaan en staan in de wilde natuur,
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (19)

54.
Iemand die zich vermeit in gezelschap
kan zelfs geen moment de bevrijding ervaren.
Luister goed naar de woorden van de Zonverwante
en leef alleen als de hoorn van de neushoorn. (20)

55.
Overstegen hebbend het gewoel van meningen,
de juiste weg gevonden, het pad verkregen, denkend:
‘Kennis is in mij verrezen, niemand leidt mij’,
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (21)

56.
Vrij van begeerte, vrij van bedrog, vrij van dorst,
vrij van grofheid, van wrange verwarring gelouterd,
zonder enig verlangen naar iets in de wereld geworden,
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (22)

57.
Een slechte vriend moet men mijden,
die het heil niet op het oog heeft, op het slechte pad is.

Men late zich niet in met wie bewust nalatig is. 

Leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (23)

58.
Laat men omgaan met een vriend die geleerd is,
de Dhamma kent, edel is en een helder verstand heeft.
Laat men wetend wat heilzaam is, de twijfel verdrijven.
Leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (24)

59.
Geen waarde hechtend, geen aandacht schenkend
aan spel en plezier, aan zinnelijk geluk in de wereld,
zich onthoudend van opschik, de waarheid sprekend
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (25)

60.
Laat zoon en vrouw, vader en moeder,
geld en goederen en verwanten achter.
Geef de zinnelijke genoegens allemaal op,
leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (26)

61.
‘Dit is een hechting, dit brengt weinig geluk,
dit geeft weinig vreugde, het leed overweegt,
hier zit men aan vast.’ Moge de verstandige dit inzien
en alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (27)

62.
Breek los uit je banden zoals een vis
in het water het net uiteenscheurt,
zoals een vuur niet terugkeert naar de brandhaard.
Leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (28)

63.
Met neergeslagen ogen, zonder rond te hangen,
de zintuigen bewakend, de geest beschermend,
zijn lusten niet de vrije loop latend, niet in vuur en vlam
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn! (29)

64.
Na het afleggen van de kenmerken van een huishouder,
zoals een koraalboom zijn bladeren laat vallen,
en in het geel gekleed het huis verlaten te hebben,
moet men alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (30)

65.
Niet verlangend naar lekkere dingen, niet wellustig,
anderen niet onderhoudend, voortdurend rondgaand,
niet emotioneel gebonden aan deze of gene familie
moet men alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (31)

66.
Geef op de vijf hindernissen van de geest,
verdrijf de storende affecten allemaal,
wees onafhankelijk, snijd liefde en haat af,
leef alleen als de hoorn van de neushoorn. (32)

67.
Na geluk en leed de rug toegekeerd te hebben
en eerder al vreugde en neerslachtigheid,
gelijkmoedigheid, zuivere rust verkregen
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (33)

68.
Vastbesloten het hoogste doel te bereiken,
met onverschrokken geest, alert zich bewegend,
met ferme inspanning, van kracht en macht voorzien
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (34)

69.
Afgescheidenheid en meditatie niet opgevend,
steeds in overeenstemming met de leringen levend,
duidelijk ziende het nadeel in bestaansvormen
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (35)

70.
Niet aflatend strevend naar vernietiging van de dorst,
niet doof en niet stom, goed op de hoogte en aandachtig,
als kenner van de Dhamma, ingetogen levend, energiek
moet men alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (36)

71.
Als een leeuw niet bevend bij geluiden,
als de wind niet verstrikt in een net,
als een lotus niet bezoedeld door water
leve men alleen als de hoorn van de neushoorn. (37)

72.
Zoals een leeuw met sterke tanden heerst,
als koning der dieren zegevierend rondgaat,
zo moet men afgelegen verblijfplaatsen zoeken
en alleen leven als de hoorn van de neushoorn. (38)

73.
Beoefen te rechter tijd goedheid en gelijkmoedigheid
als bevrijding naast mededogen en medevreugde,
laat je daarbij door de hele wereld niet hinderen.
En leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (39)

74.
Geef hartstocht, haat en verwarring op,
verbreek de ketenen aan het bestaan,
en beef niet wanneer het leven eindigt.
Leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (40)

75.
Bedacht op voordeel zoeken ze je gezelschap;
vrienden zonder bedoelingen zijn heden zeldzaam.
Mensen zien alleen hun eigen belang, zijn onzuiver.
Leef alleen als de hoorn van de neushoorn! (41)

4. BOER BHĀRADVĀJA

Een brahmaan verwijt de Boeddha dat hij niet werkt voor de kost. De Boeddha wijst erop dat hij werkt aan het in stand houden van een zuivere en aandachtige geest, gericht op het nirvana.

ALDUS HEB IK GEHOORD:

Op een keer verbleef de Verhevene in Magadha op de Zuidberg in het brahmaanse dorp Ekanāḷā. In die tijd – het was zaaitijdhad de brahmaan Boer Bhāradvāja vijfhonderd ploegen aangespannen. Toen dan kleedde de Verhevene zich vroeg in de morgen aan, nam bedelnap en mantel en ging naar de plaats waar de brahmaan Boer Bhāradvāja aan het werk was. Op dat moment was deze maaltijden aan het verstrekken. Toen dan ging de Verhevene naar de plaats waar de voedselverdeling plaatsvond en stelde zich terzijde op. Boer Bhāradvāja nu zag de Verhevene daar staan in afwachting van een aalmoes. Daarop sprak hij het volgende tot hem: ‘Ik, asceet, ploeg en zaai en daarna eet ik. Ook jij, asceet zou moeten ploegen en zaaien en daarna pas eten!’

‘Ook ik, brahmaan, ploeg en zaai en na geploegd en gezaaid te hebben eet ik.’

‘Maar wij zien noch juk, noch ploeg, noch ploegschaar, noch prikstok noch ossen bij heer Gotama en toch spreekt hij aldus: “Ook ik, brahmaan, ploeg en zaai en na geploegd en gezaaid te hebben eet ik.”’

Vervolgens richtte Boer Bhāradvāja zich tot de Verhevene in verzen:

76.
‘Je beweert een landbouwer te zijn,
maar wij zien je veldwerk niet.
Vertel ons eens wat over je veldwerk,
zodat wij het leren kennen.’ (1)

77.
‘Vertrouwen is het zaad, ascese de regen,
onderscheidend inzicht is mijn juk en ploeg,
ingetogenheid is de dissel, de geest het tuig,
aandacht is mijn ploegschaar en prikstok. (2)

78.
Waakzaam in mijn woorden en daden,
beheerst bij het vullen van mijn maag
gebruik ik de waarheid om te wieden
en zachtmoedigheid om uit te spannen. (3)

79.
Energie is mijn ingespannen os,
die mij na gedane arbeid rust brengt.
Zij gaat zonder ooit nog terug te keren
naar de plaats waar geen verdriet meer is¹⁴. (4)

80.
Aldus wordt dit veldwerk gedaan.
Doodloosheid is de vrucht ervan.
Na dit veldwerk verricht te hebben
wordt men bevrijd van alle lijden.’ (5)

Toen dan schepte de brahmaan Boer Bhāradvāja rijstepap op in een grote bronzen schaal en bood deze de Verhevene aan met de woorden: ‘Neemt u rijstepap, heer Gotama, u bent inderdaad een boer, daar u veldwerk verricht dat als vrucht de doodloosheid heeft!’

81.
‘Waarvoor verzen gezongen zijn, dat kan ik niet eten.
Dat, brahmaan, is niet de norm bij wie helder zien.
Ontwaakten wijzen af waar verzen voor gezongen zijn.
Zolang de Dhamma bestaat, is dat de praktijk. (6)

82.
Met ander voedsel en andere drank moet men
een volmaakte grote ziener bedienen, wiens
vergiften¹⁵ vernietigd zijn, wiens geweten gestild is.
Want dit is het terrein voor wie verdienste zoekt.’ (7)

‘Zal ik deze rijstepap dan überhaupt aan iemand geven, heer Gotama?’

‘Ik zie, brahmaan, in de wereld met haar goden, met haar Māra's, met haar Brahmā 's, in dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen niemand anders die deze rijstebrij, wanneer die gegeten is, kan verteren, dan een Voleindigde of een leerling van een Voleindigde. Daarom, brahmaan, gooi deze rijstebrij weg op een plaats waar weinig gras groeit of dompel hem onder in water zonder levende wezens.’

Toen dan dompelde de brahmaan Boer Bhāradvāja die rijstebrij onder in water zonder levende wezens. Daarop siste en bruiste, rookte en stoomde die in het water geworpen rijst. Net als een ploegschaar die de hele dag verhit is, wanneer die in het water geworpen wordt, sist en bruist, rookt en stoomt, zo siste en bruiste, rookte en stoomde die rijstebrij, toen die in het water geworpen werd. Toen dan ging de brahmaan Boer Bhāradvāja bevend van angst, met te berge gerezen haren naar de Verhevene toe, viel met zijn hoofd aan zijn voeten neer en sprak de volgende woorden: ‘Voortreffelijk, heer Gotama, voortreffelijk, heer Gotama. Het is alsof iemand wat omvergeworpen was, weer overeind heeft gezet, wat verborgen was, onthuld heeft, iemand die verdwaald was, de weg heeft gewezen en een olielamp in de duisternis heeft gebracht, zodat zij die ogen hebben, vormen kunnen zien. Evenzo heeft de Verhevene op velerlei wijze de Dhamma (de Leer) verhelderd. Daarom neem ik mijn toevlucht tot de heer Gotama, tot de Dhamma en tot de gemeenschap van monniken. Moge ik bij u, heer Gotama, de ceremonie van de wereldverlating en de volledige opname in de orde deelachtig worden.’ Aldus geschiedde. En niet lang na zijn opname, kort daarna, bereikte de eerwaarde Bhāradvāja alleen, in afzondering levend, met niet aflatende ijver en energie het onovertroffen einddoel van het heilige leven, waarvoor zonen van goede familie terecht van huis in de thuisloosheid trekken, het al in dit leven door eigen inzicht realiserend, en verbleef erin. Hij besefte: ‘Vernietigd is geboorte, geleefd is het heilige leven, gedaan is wat gedaan moest worden, er is niets meer over dat tot terugkomst hier leidt.’

En zo werd de eerwaarde Bhāradvāja één van de heiligen (arahats).

5. CUNDA

De goudsmid Cunda, bij wie de Boeddha zijn laatste maaltijd tot zich nam, heeft gezien dat een van de monniken in diens gezelschap een gouden schaal stal. Daarop vraagt hij aan de Boeddha hoe het nu eigenlijk gesteld is met die asceten, hoeveel soorten er zijn. Deze geeft dan een uiteenzetting over vier typen asceten, waarvan er maar één niet deugt.

83.
Cunda, de (zoon van een) smid¹⁶:
‘Ik vraag de wijze, die groot van inzicht is,
de Boeddha, heer van de Dhamma, vrij van dorst,
de hoogste der tweebenigen, de beste wagenmenner: 

Zeg mij hoeveel soorten asceten er in de wereld zijn.’ (1)

84.
De Verhevene:
‘Er zijn vier soorten asceten, een vijfde is er niet.
Op de man af gevraagd zal ik ze je onthullen:
die een kenner is van de weg en die de weg wijst,
die op de weg leeft en die de weg te schande maakt.’ (2)

85.
Cunda:
‘Wie noemen de boeddha’s een kenner van de weg,
Hoe wordt men een ongeëvenaarde wijzer van de weg?’
Vertel mij op mijn vraag over wie leeft op de weg.
Zet mij dan uiteen wie de weg te schande maakt.’ (3)

86.
De Verhevene:
‘Wie vrij van twijfel en van innerlijke dorens,
zich verheugend in nirvana, niet begerig,
een leider van de wereld met zijn goden is,
zo een noemen de boeddha’s een kenner van de weg. (4)

87.
Wie het hoogste als het hoogste onderkent
en hier de Dhamma verkondigt en verklaart,
die noemen ze een wijze, zonder twijfel en begeerte,
de tweede van de monniken, de wijzer van het pad. (5)

88.
Wie naar het goed onderrichte Dhamma-woord
op het pad leeft, beheerst en aandachtig,
onberispelijke wegen volgend, die noemen ze
de derde van de monniken, levend op de weg. (6)

89.
Wie de valse schijn wekt van deugdzaamheid,
een snoever, die families onteert, en brutaal,
hypocriet, onbeheerst en een kletsmajoor is,
die maakt in vermomming gaand de weg te schande. (7)

90.
Als een huishouder, een geleerde, een wijze,
een leerling van de edelen deze [vier] doorgrond heeft,
beseffend dat niet allen zoals deze [laatste] zijn,
verliest hij, als hij dit ziet, zijn vertrouwen niet.

Want hoe zou men een integere aan een verdorvene,
een reine aan een onreine gelijk kunnen stellen?’ (8)

6. NEERGANG

Een dialoog tussen de Boeddha en een godheid over de oorzaken van spirituele neergang. Deze tekst is een tegenhanger van het sutta ‘Rijke zegen’ (vers 258vv.), waar de oorzaken van spirituele groei worden besproken.

ALDUS HEB IK GEHOORD:

Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Toen dan, toen de nacht gevorderd was, kwam een godheid van buitengewone schoonheid, die het hele Jetavana in het licht zette, naar de Verhevene toe, groette hem en ging terzijde staan. Terzijde staand richtte die godheid zich in verzen tot de Verhevene:

91.
‘Wij zijn hier gekomen om de Verhevene
een vraag te stellen; wij vragen Gotama
naar de neergang van een mens:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (1)

92.
(De Verhevene:)
‘De opgaande mens is makkelijk te herkennen,
de neergaande mens is makkelijk te herkennen:
de opgaande mens is een minnaar van de Dhamma
de neergaande mens is een hater van de Dhamma.’ (2)

93.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de eerste neergang.
Vertel ons over de tweede, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (3)

94.
(De Verhevene:)
‘De slechten zijn hem lief,
goeden doen hem geen deugd.
Hij keurt de leer der slechten goed:
dat is de oorzaak van zijn neergang’ (4)

95.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de tweede neergang.
Vertel ons over de derde, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (5)

96.
(De Verhevene:)
‘Als een man zich overgeeft aan slaap en gezelschap,
ontdaan van energie, lui en licht ontvlambaar is,
dan is dat de oorzaak van die neergang.’ (6)

97.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de derde neergang.
Vertel ons over de vierde, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (7)

98.
(De Verhevene)
‘Wanneer iemand zijn vader en zijn moeder,
als ze gebrekkig zijn en hun jeugd voorbij is,
niet ondersteunt, hoewel hij daartoe in staat is,
dan is dat de oorzaak van die neergang.’ (8)

99.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de vierde neergang.
Vertel ons over de vijfde, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (9)

100.
(De Verhevene:)
‘Als iemand een brahmaan of een asceet
of zelfs een andere bedelaar
met leugenachtige woorden bedriegt,
dan is dat de oorzaak van die neergang.’ (10)

101.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de vijfde neergang.
Vertel ons over de zesde, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (11)

102.
(De Verhevene:)
‘Indien een vermogend man,
die rijk aan goud en voedsel is,
alléén geniet van zijn lekkernijen,
dan is dat de oorzaak van die neergang.’ (12)

103.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de zesde neergang.
Vertel ons over de zevende, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (13)

104.
(De Verhevene:)
‘Indien een man pocht op zijn afkomst,
op zijn rijkdom en op zijn familie, en
zich verheven boven zijn verwanten voelt,
dan is dat de oorzaak van die neergang.’ (14)

105.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de zevende neergang.
Vertel ons over de achtste, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (15)

106.
(De Verhevene:)
‘Als een man een vrouwenjager, een zuiplap is,
een gokker, die al wat hij verdient, verspeelt,
dan is dat de oorzaak van die neergang.’ (16)

107.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de achtste neergang.
Vertel ons over de negende, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (17)

108.
(De Verhevene:)
‘Niet tevreden met zijn eigen vrouw
wordt hij gesignaleerd met hoeren,
wordt hij gezien met andermans vrouwen:
dat is de oorzaak van die neergang.’ (18)

109.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de negende neergang.
Vertel ons over de tiende, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (19)

110.
(De Verhevene:)
‘Een man wiens jeugd verleden tijd is,
neemt een vrouw met borsten als dadelpruimen.¹⁷

Hij kan dan van jaloezie niet slapen:

dat is de oorzaak van die neergang.’ (20)

111.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de tiende neergang.
Vertel ons over de elfde, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (21)

112.
(De Verhevene:)
‘Een vrouw die verslaafd is aan de drank,
spilziek of ook een soortgelijke man
plaatst hij in een leidende positie:
dat is de oorzaak van die neergang.’ (22)

113.
(De godheid:)
‘Wij begrijpen dat dit zo is:
dit is de elfde neergang.
Vertel ons over de twaalfde, Verhevene:
wat is de oorzaak van die neergang?’ (23)

114.
(De Verhevene:)
‘Iemand arm aan bezit maar groot van begeerte
wordt geboren in een familie van krijgers.
Hij wenst zich in deze wereld het koningschap:
dat is de oorzaak van die neergang. (24)

115.
Deze vormen van neergang in de wereld ziende,
neemt de wijze, de edele, begiftigd met inzicht,
zijn toevlucht tot de wereld der gelukzaligheid.’ (25)

7. DE PARIA

De Boeddha geeft een omschrijving van de (spirituele) paria. Niet door geboorte is men een paria of brahmaan, maar door zijn daden.

ALDUS HEB IK GEHOORD:

Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Toen dan ging de Verhevene na zich vroeg in de morgen gekleed te hebben met bedelnap en mantel Sāvatthi binnen voor de bedelronde. Op dat moment nu brandde het offervuur in het huis van de brahmaan Bhāradvāja van het Vuur en de offergave werd aangeboden. Toen dan kwam de Verhevene, terwijl hij in Sāvatthi bedelend van huis tot huis ging, bij het huis van de brahmaan Bhāradvāja van het Vuur. Deze nu zag de Verhevene in de verte aankomen en riep het volgende naar hem: ‘Blijf daar staan, kaalkop, blijf daar staan vuile asceet, blijf daar staan ellendige paria!’ Op die woorden sprak de Verhevene het volgende tot Bhāradvāja van het Vuur: ‘Weet jij wat een paria is, of ken jij de eigenschappen die iemand tot een paria maken?’ ‘Nee, meneer Gotama, ik weet niet wat een paria is en ken de eigenschappen die iemand tot een paria maken, niet. Weest u zo goed, Gotama, om mij de zaak zo uiteen te zetten, dat ik weet wat een paria is en de eigenschappen die iemand tot een paria maken, ken!’ ‘Luister dan, brahmaan, let goed op, ik zal het je vertellen.’ ‘Goed, meneer’, antwoordde Bhāradvāja van het Vuur instemmend aan de Verhevene. Deze sprak als volgt:

116.
‘De man die boos is, rancuneus en hypocriet,
ontspoorde visies heeft, en leugenachtig is,
hem moet men kennen als een paria. (1)

117.
Wie in deze wereld levende wezens kwetst,
of ze nu éénmaal of tweemaal geboren zijn¹⁸,
wie geen mededogen heeft voor een creatuur,
hem moet men kennen als een paria. (2)

118.
Wie dorpen en steden belegert, verwoest,
en bekend staat als een onderdrukker,
hem moet men kennen als een paria. (3)

119.
Wie in een dorp of in het woud
het door anderen gekoesterde door diefstal,
zonder dat het gegeven is, tot zich neemt,
hem moet men kennen als een paria. (4)

120.
Hij die een schuld aangaat en, gemaand,
met de noorderzon vertrekt en zegt:
“Ik sta bij jou niet in het krijt!”,
hem moet men kennen als een paria. (5)

121.
Wie uit begeerte naar een habbekrats,
een mens die langs de weg gaat doodt,
en dat wissewasje tot zich neemt,
hem moet men kennen als een paria. (6)

122.
Wie uit eigenbelang of voor een ander
of voor geld een valse verklaring aflegt,
wanneer hij als getuige gevraagd wordt,
hem moet men kennen als een paria. (7)

123.
Wie het houdt met de vrouwen
van verwanten of van vrienden,
onder dwang of met hun instemming,
hem moet men kennen als een paria. (8)

124.
Hij die zijn vader en zijn moeder,
als ze gebrekkig zijn en hun jeugd voorbij is,
niet ondersteunt, hoewel hij daartoe in staat is,
hem moet men kennen als een paria. (9)

125.
Hij die zijn vader of zijn moeder,
zijn schoonmoeder, zuster of zijn broeder
slaat en met woorden kwaad maakt,
hem moet men kennen als een paria. (10)

126.
Wie om goede raad gevraagd,
een slecht advies verstrekt,
op duistere wijze orakelt,
hem moet men kennen als een paria. (11)

127.
Wie een slechte daad bedreven heeft,
en wenst dat het niet uit zal komen,
wie het achter zijn ellebogen heeft,
hem moet men kennen als een paria. (12)

128.
Wie bij een ander op bezoek gaat,
bij hem een zuiver maal verorbert,
maar de gastvrijheid niet beantwoordt,
hem moet men kennen als een paria. (13)

129.
Hij die een brahmaan of een asceet
of zelfs een andere bedelaar
met leugenachtige woorden bedriegt,
hem moet men kennen als een paria. (14)

130.
Hij die een brahmaan of een asceet,
wanneer de etenstijd is gekomen,
met woorden ergert en niets geeft,
hem moet men kennen als een paria. (15)

131.
Hij die onwaarheid verkondigt,
verwikkeld in verwarring is,
begerig naar een habbekrats,
hem moet men kennen als een paria. (16)

132.
Hij die zichzelf in de lucht steekt
en een ander in de grond boort,
zich door zijn eigen trots verlaagt,
hem moet men kennen als een paria. (17)

133.
Wie anderen boos maakt en schraperig,
vol slechte wensen en jaloers is,
bedrieglijk, schaamteloos, brutaal,
hem moet men kennen als een paria. (18)

134.
Wie smalend over de Boeddha spreekt
of over een van zijn leerlingen,
een rondtrekkend asceet of huishouder,
hem moet men kennen als een paria. (19)

135.
Wie, hoewel hij geen heilige is
toch beweert een heilige te zijn,
is een dief in de wereld en de hemel,
hij is de laagste van de paria’s.
Dezen worden als paria’s aangeduid,
die door mij aan u omschreven zijn. (20)

136.
Niet door geboorte wordt men een paria,

niet door geboorte wordt men een brahmaan, 

maar door zijn daden wordt men een paria, 

door zijn daden wordt men een brahmaan. (21)

137.
Ook hieraan kunt u het weten,
ik zal u een voorbeeld geven:
van een kasteloze, een hondeneter,
die wijd vermaard was als Mātaṅga. (22)

138.
Die Mātaṅga verwierf de hoogste roem,
die moeilijk te verkrijgen is.
Vele krijgers en brahmanen
kwamen om hem te dienen. (23)

139.
Hij beklom het stofloze grote pad,
dat naar de goden leidt en na zich
van zinnelijkheid gezuiverd te hebben
bereikte hij de wereld van Brahmā.
Zijn afkomst verhinderde hem niet
om tot de Brahmā-wereld te geraken. (24)

140.
Hoewel zij van geleerden huize zijn,
vertrouwd zijn met de Vedische hymnen,
worden brahmanen vaak ontmaskerd
als verwikkeld in slechte daden. (25)

141.
Ze zijn in in dit leven al verachtelijk,
na de dood wacht hun een neerwaartse gang.
Afkomst beschermt hen niet tegen
een neerwaartse gang of verachting. (26)

142.
Niet door geboorte wordt men een paria,
niet door geboorte wordt men een brahmaan.
Door zijn daden wordt men een paria,
door zijn daden wordt men een brahmaan. (27)

Na die woorden sprak Bhāradvāja van het Vuur het volgende tot de Verhevene: ‘Voortreffelijk, heer Gotama, voortreffelijk, heer Gotama. Het is alsof iemand wat omvergeworpen was, weer overeind heeft gezet, wat verborgen was, onthuld heeft, iemand die verdwaald was, de weg heeft gewezen en een olielamp in de duisternis heeft gebracht, zodat zij die ogen hebben, vormen kunnen zien. Evenzo heeft de heer Gotama op velerlei wijze de Dhamma verhelderd. Daarom neem ik mijn toevlucht tot de heer Gotama, tot de Dhamma en tot de gemeenschap van monniken; laat de heer Gotama mij vanaf vandaag voor de rest van mijn leven als lekenvolgeling beschouwen, die zijn toevlucht genomen heeft.’

8. LIEFDEVOLLE VRIENDELIJKHEID

Dit sutta behoort tot de beroemdste teksten uit de Canon. Het wordt veelvuldig gereciteerd bij plechtigheden. De lof wordt gezongen van de liefde voor alle levende wezens, zonder enig onderscheid. Het behoort ook tot de oudste teksten uit de Canon, hetgeen duidelijk blijkt uit het Oude Āryā-metrum (zie Algemene inleiding §2) waarin het is gecomponeerd.

Het ‘ontplooien van liefdevolle vriendelijkheid’ (mettā-bhāvanā) maakt deel uit van de ‘vier vormen van goddelijk verwijlen’ (brahma-vihāra’s), die ook nu nog tot de belangrijkste meditatievormen gerekend worden.

Volgens Buddhaghosa werd dit sutta door de Boeddha aan zijn monniken gegeven, toen zij eens in een bos mediteerden en door geesten gestoord werden. Door het reciteren van deze tekst veranderden deze laatsten van verstoorders in helpers.

143.
Wie op vaardige wijze naar het heil wil streven
na de toestand van vrede begrepen te hebben,¹⁹
die moet kundig, eerlijk en oprecht zijn
zachtaardig, voorkomend en bescheiden. (1)

144.
Hij is tevreden en matig, niet veeleisend,
vrij van zorgen en sober levend;
kalm van zinnen en verstandig,
bescheiden, niet gretig bij families.²⁰ (2)

145.
In zijn gedrag zij er niets laags te vinden
waardoor anderen, verstandigen, hem zouden laken.²¹
Mogen de wezens gelukkig zijn en veilig,
laten ze allen geluk ervaren in hun hart. (3)

146.
Wat voor levende wezens er ook zijn,
beweeglijk of onbeweeglijk,²² allemaal,
of ze nu lang zijn of groot zijn,
middelmatig, kort, klein of fors, (4)

147.
zichtbaar of onzichtbaar, en
of ze ver weg leven of dichtbij,
al geboren of naar geboorte strevend –
mogen alle wezens gelukkig zijn. (5)

148.
Laat de een de ander niet vernederen,
en niemand minachten waar dan ook,
laat men elkaar geen leed toewensen
uit boosheid of uit vijandigheid. (6)

149.
Zoals een moeder haar enige zoon
met haar leven zou beschermen,
zo moge men tegenover alle wezens
een onbegrensde geest ontplooien (7)

150.
en liefde tegenover de hele wereld.
Laat men een onbegrensde geest ontplooien
naar omhoog, naar beneden en rondom,
niet benepen, vrij van haat en rivaliteit. (8)

151.
Of men nu staat, loopt, zit of ligt,
zolang als men vrij is van slaperigheid,
moet men zijn aandacht hierop richten.
Dit noemt men hier een goddelijk verwijlen. (9)

152.
Als men geen opinies meer koestert,
deugdzaam leeft, begiftigd met inzicht,
begeerte naar geneugten verdrijft,
dan gaat men nooit meer tot een moederschoot in. (10)

9. SĀTĀGIRA EN HEMAVATA

Volgens Buddhaghosa hadden twee yakkha’s²³ beloofd elkaar op de hoogte te houden van opmerkelijke gebeurtenissen waar zij weet van hadden. Sātāgira had als eerste van het verschijnen van de Boeddha vernomen en zijn leerredes gehoord. Hij vertelt daar in dit sutta over aan zijn vriend Hemavata. Er ontspint zich een dialoog over de kwaliteiten van de Boeddha, waarna de beiden de Boeddha bezoeken en hem vragen stellen over de oorzaak van de ‘condition humaine’ en hoe men zich hieruit kan bevrijden.

153.
Sātāgira, de yakkha:
‘Vandaag is het de vijftiende, uposatha.²⁴
Een schitterende nacht is aangebroken.
Komaan, laten wij Gotama bezoeken,
de leermeester die perfect van naam is.’(1)

154.
Hemavata, de yakkha:
‘Is zo iemands geest wel goed gezind
tegenover alle levende wezens?
Heeft hij zijn gedachten wel onder controle
bij wat gewenst en wat ongewenst is?’²⁵ (2)

155.
Sātāgira:
‘De geest van zo iemand is goed gezind
tegenover alle levende wezens.
Ook heeft hij zijn gedachten onder controle
bij wat gewenst en wat ongewenst is!’ (3)

156.
Hemavata:
‘Neemt hij ook niet wat niet gegeven is,
beheerst hij zich tegenover levende wezens,
houdt hij zich verre van nalatigheid,
verwaarloost hij de meditatie niet?’ (4)

157.
Sātāgira:
‘Hij neemt niet wat niet gegeven is,
hij is beheerst tegenover levende wezens,
hij houdt zich ook verre van nalatigheid,
de Boeddha verwaarloost zijn meditatie niet.’ (5)

158.
Hemavata:
‘Vertelt hij geen leugens,
is hij niet ruw in de mond,
spreekt hij geen lastertaal,
verkoopt hij geen kletspraat?’ (6)

159.
Sātāgira:
‘Hij vertelt geen leugens
ook is hij niet ruw in de mond,
evenmin spreekt hij lastertaal,
als ziener spreekt hij zinvol.’ (7)

160.
Hemavata:
‘Zwelgt hij niet in de geneugten,
is zijn geest onverstoord,
heeft hij verwarring overstegen,
heeft hij een goede kijk op de dingen?’ (8)

161.
Sātāgira:
‘Hij zwelgt niet in de geneugten,
eveneens is zijn geest onverstoord,
hij heeft alle verwarring overstegen,
Boeddha heeft een goede kijk op de dingen.’ (9)

162.
Hemavata:
‘Is hij begiftigd met kennis,
is hij zuiver van levenswandel,
zijn bij hem de vergiften²⁶ vernietigd,
kent hij geen wedergeboorte meer?’ (10)

163.
Sātāgira:
‘Hij is begiftigd met kennis,
ook zijn levenswandel is zuiver,
alle vergiften zijn bij hem vernietigd,
hij kent geen wedergeboorte meer.’ (11)

163a.

(Hemavata:)

‘De geest van de wijze is vervuld 

van goede daden en uitspraken. 

Hem die volmaakt is in weten

en levenswandel, prijs je terecht.’ (11A)

163b.

(Sātāgira:)

‘De geest van de wijze is vervuld 

van goede daden en uitspraken.

Over hem die volmaakt is in weten en 

levenswandel, verheug je je terecht.’ (11B)

164.
(Sātāgira en Hemavata:)
‘De geest van de wijze is vervuld
van goede daden en uitspraken!
Laten wij nu Gotama die volmaakt is in weten
en in levenswandel met een bezoek vereren!’ (12)

165.
(Hemavata:)
‘Kom, laten wij nu Gotama gaan zien,
met slanke benen als een gazelle,
een held die weinig eet en niets begeert,
een wijze die in het bos mediteert. (13)

166.
Naar hem die eenzaam als een leeuw
rondgaat, naar de geweldenaar,²⁷
die geen acht slaat op geneugten,
laten wij gaan en vragen over
bevrijding van de strik van de dood.’ (14)

167.
(Sātāgira en Hemavata:)
‘De verkondiger, de prediker,
die alle dingen doorschouwd heeft,
de Boeddha die haat en angst voorbij is –
laten we Gotama een vraag stellen.’ (15)

168.
Hemavata:
‘Hoe is de mensenwereld ontstaan,
hoe maakt zij zich vertrouwd,²⁸
op basis waarvan bestaat de wereld,
hoe wordt de wereld gepijnigd?’ (16)

169.
De Verhevene:
‘In zessen²⁹ is de mensenwereld ontstaan,
in zessen maakt zij zich vertrouwd,
door toe-eigening van zes dingen bestaat zij,
in zessen wordt de wereld gepijnigd.’ (17)

170.
(Hemavata:)
‘Welke is die toe-eigening dan,
waardoor de wereld gekweld wordt?
Gevraagd om een uitweg spreek:
hoe wordt men van leed bevrijd?’ (18)

171.
(De Verhevene:)
‘Vijf vormen van zintuiglijk genot
met geest als zesde heb ik onderricht.
Maakt men zich van verlangen hiernaar los,
dan wordt men zo van leed bevrijd. (19)

172.
Deze uitweg uit de wereld zet ik
jullie uiteen, zoals die werkelijk is.
Dit is het wat ik jullie verkondig:
zo wordt men van leed bevrijd.’ (20)

173.
(Hemavata:)
‘Wie steekt in deze wereld de vloed³⁰ over,
wie steekt in deze wereld de zee over?
Wie zinkt in deze wereld niet in de diepte,
die zonder bodem en houvast is?’ (21)

174.
(De Verhevene:)
‘Iemand die altijd deugdzaam leeft,
wijs en goed geconcentreerd is,
verinnerlijkt en vol aandacht –
kruist de moeilijk over te steken vloed. (22)

175.
Wie vrij is van zinnelijk denken,
bij wie alle banden geslaakt zijn,
bij wie geen vreugden meer opwellen –
hij zinkt niet in het diepe weg.’ (23)

176.
(Hemavata:)
‘Die diepe wijsheid heeft, de diepe zin der dingen ziet,
ontledigd, niet gehecht aan zinnelijk bestaan is –
ziet hem, die in alle opzichten bevrijd is, hoe hij
voortgaat op het goddelijke pad, de grote ziener. (24)

177.
Die perfect van naam is, de diepe zin der dingen ziet,
wijsheid verleent, niet naar geneugten taalt –
ziet hem de grote ziener, alwetend en wijs,
hoe hij voortgaat op het pad der edelen. (25)

178.
Een heerlijk schouwspel ontrolde zich voor ons,
een zon rees heden op, een dageraad brak aan,
toen wij de volledig Ontwaakte zagen,
die vrij van vergiften de vloed heeft gekruist. (26)

179.
Deze duizend yakkha’s vol magische kracht,
roemrijk, gaan allen tot u als hun toevlucht.
U bent de onovertroffen leraar voor ons! (27)

180.
Wij zullen zwerven van dorp tot dorp,
van berg tot berg, de Ontwaakte erend
en de voortreffelijkheid van de Leer.’ (28)

10. ĀḶAVAKA

Volgens Buddhaghosa maakte een mensetende yakkha het land Āḷavī onveilig en had hij zelfs de koning in handen gekregen. Toen deze hem beloofde iedere dag een mens te sturen, liet hij hem vrij. Eerst werden alle misdadigers aan hem uitgeleverd, toen kleine kinderen en tenslotte was de kroonprins aan de beurt. Op de dag dat deze uitgeleverd moest worden, begaf de Boeddha zich naar het hol van de demon om hem tot inkeer te brengen en de prins te redden.

ALDUS HEB IK GEHOORD:

Eens verbleef de Verhevene in Āḷavī, in het hol van de yakkha Āḷavaka. Toen dan ging de yakkha Āḷavaka naar de Verhevene toe en sprak tot hem de volgende woorden: ‘Ga naar buiten, asceet!’ ‘Goed, vriend’, zei de Verhevene en hij ging naar buiten. ‘Ga naar binnen asceet!’ ‘Goed, vriend’, zei de Verhevene en ging naar binnen. Voor de tweede en de derde maal sommeerde de yakkha Āḷavaka de Verhevene om naar buiten en naar binnen te gaan en stemde de Verhevene daarmee in. En een vierde maal sprak de yakkha Āḷavaka tot de Verhevene: ‘Ga naar buiten, asceet!’ ‘Ik ga nu niet meer naar buiten, doe maar wat je wilt!’ ‘Ik zal je een vraag stellen, asceet, als je me niet kunt antwoorden, dan zal ik je geest verwarren of je hart splijten of je bij de voeten pakken en je over de Ganges slingeren!’ ‘Vriend, ik zie niemand in de wereld met haar goden, met haar Māra’s, met haar Brahmā’s, in dit geslacht met zijn asceten en brahmanen, met zijn goden en mensen, die mij de geest zou kunnen verwarren of het hart zou kunnen splijten of mij bij de voeten zou kunnen pakken en over de Ganges slingeren, maar, vriend, vraag mij wat je wilt!’ Toen dan richtte de yakkha Āḷavaka zich tot de Verhevene met een vers:

181.
‘Wat is het kostbaarste bezit van de mens?
Wat voert, indien goed nageleefd, tot geluk?

Wat, voorwaar, is de zoetste van de smaken? 

Welke vorm van leven noemt men de beste?’

182.
(De Verhevene:)
‘Geloof is het kostbaarste bezit van de mens.
De Dhamma voert, goed nageleefd, tot geluk.
De waarheid is de zoetste van de smaken.
Een leven van inzicht noemt men het beste.’

183.
(Āḷavaka:)
‘Hoe toch kruist men deze vloed,
hoe toch kruist men deze zee?
Hoe toch overwint men het lijden,
hoe toch wordt men volledig rein?’

184.
(De Verhevene:)
‘Met geloof kruist men de vloed.
met waakzaamheid kruist men de zee.
Door energie overwint men het lijden.
Door inzicht wordt men volledig rein.’

185.
(Āḷavaka:)
‘Hoe dan verkrijgt men inzicht?
Hoe dan vindt men rijkdom?
Hoe dan verwerft men roem?
Hoe bindt men vrienden aan zich?
Hoe treurt men niet, als men van deze
naar de andere wereld is gegaan?’

186.
(De Verhevene:)
‘Vertrouwend op de Leer der heiligen
om het nirvana te bereiken,
verkrijgt men, goed luisterend, inzicht,
als men niet laks, maar waakzaam is.

187.
Doende wat gepast is, geduldig,
zich inspannend vindt men rijkdom.
Door de waarheid bereikt men roem.
Door te geven bindt men vrienden.

188.
De gelovige huishouder die
deze vier dingen heeft: waarheid,
goedheid, daadkracht en vrijgevigheid –
hij zal na de dood niet treurig zijn.

189.
Kom, vraag het ook maar aan anderen,
aan de vele asceten en brahmanen,
of er hier iets beters bestaat dan waarheid,
beheersing, vrijgevigheid en geduld.’

190.
(Āḷavaka:)
‘Hoe zou ik nu vele brahmanen
en asceten kunnnen vragen –
ik die vandaag heb ingezien
wat mijn toekomstig doel moet zijn.

191.
Waarlijk, ten bate van mij kwam
Boeddha in Āḷavī verblijven.
Ik weet vandaag waar een gave,
gegeven, grote vruchten draagt.

192.
Ik zal zwerven van dorp tot dorp,
van stad tot stad, de Ontwaakte erend
en de voortreffelijkheid van de Leer.’

11. OVERWINNING

Een overweging over de onaantrekkelijkheid van het lichaam. Het lichaam is niet iets om trots op te zijn.

193.
Wanneer men gaande of staande,
wanneer men zittend of liggend
de leden buigt of strekt, dan is
dat een trekking van het lichaam.³¹

194.
Saamgevoegd door botten en pezen,
bepleisterd met leerhuid en vlees,
bedekt door opperhuid, wordt het lichaam
niet gezien, zoals het werkelijk is:

195.
vol darmen, maag, lever en blaas,
vol hart, longen, nieren en milt,

196.
vol van snot, speeksel en zweet,
lymfe, gewrichtsolie en bloed,
gevuld met gal en vol met vet.

197.
En uit zijn negen openingen
stromen almaar onreine zaken:
uit de ogen druppelt traanvocht,
uit de oren komt oorsmeer.

198.
Uit de neus stroomt er snot en
uit de mond braakt men soms gal
en soms slijm, en uit de huid
stromen zweet en vuil naar buiten.

199.
En de holte van zijn hoofd
is gevuld met hersenen –
alleen een dwaas vindt het wel mooi
daarbij geleid door onwetendheid.

200.
Maar wanneer het dood ter aarde ligt
opgezwollen en blauw geworden,
weggeworpen op een knekelveld,
kijken verwanten er niet naar om.

201.
Het wordt aangevreten door honden,
jakhalzen, wolven en door wormen;
kraaien en gieren vreten ervan
en welke andere dieren er maar zijn.

202.
Als een monnik die wijs is hier
het Boeddha-woord ter ore komt,
dan begrijpt hij het, dan ziet hij het,
zoals het in werkelijkheid is:

203.
‘Zoals dit [lichaam], zo is dat [lijk];
zoals dat [lijk], zo is dit [lichaam]’.
Zo moge hij afleggen het verlangen
naar het lichaam, innerlijk en uiterlijk.³²

204.
Verlangen en passie afgelegd,
bereikt die wijze monnik hier
het doodloze, de vrede, de staat
van onvergankelijk nirvana.

205.
Dit lichaam op twee benen,
onwelriekend en onzuiver,
wordt gekoesterd, vol lijken,³³
aan alle kanten druipend.

206.
Wie, met zo’n lichaam uitgerust, denkt
zich in de lucht te kunnen steken
of anderen gering te achten –
wat is dat anders dan verblinding?

12. DE WIJZE

Een lofzang op de eenzaam levende wijze die zich verre houdt van de bezoedelende invloeden van het maatschappelijke leven. Het Muni-Sutta, zoals deze leerrede in het Pali heet, is waarschijnlijk de Munigāthā, die door keizer Asoka voor studie wordt aanbevolen in een van zijn rotsedicten.

207.
Uit intimiteit ontstaat gevaar,
uit huislijk leven bezoedeling.
Thuisloosheid en afstandelijkheid –
dat is het visioen van de wijze.

208.
Wie wat oprijst, afsnijdt en niet laat groeien,
aan wat bij hem opkomt, geen voeding meer geeft –
hem noemt men een alleen rondgaande wijze:
die grote ziener zag de staat van vrede.

209.
Na de velden³⁴ in ogenschouw genomen
en het zaad vergruizeld te hebben
geeft hij er niet het vocht van genegenheid aan.
Die wijze ziet het einde van geboorte en dood,
geeft het denken op en is niet meer te benoemen.

210.
Wie alle vormen van bestaan kent
en naar geen enkele ervan meer streeft,
die wijze, vrij van begeerte, wensloos
stelt geen daden meer, bereikt de overkant.³⁵

211.
Wie, verstandig, alles overwint en weet,
aan geen enkel verschijnsel gehecht is,
alles opgeeft, bevrijd in dorstvernietiging –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

212.
Wie de kracht van wijsheid heeft,
voor wie de deugd een heilige plicht is,
wie zich verheugt in meditatie,
geconcentreerd en vol aandacht is,
bevrijd van hechting en vergiften,³⁶ warm van hart –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

213.
De alleen zwervende wijze, de waakzame,
die onaangedaan is door lof en blaam,
zoals een leeuw niet beeft bij geluiden
zoals de wind niet te vangen is in een net,
zoals een lotus niet besmeurd wordt door water,
een leider van anderen, door anderen niet te leiden –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

214.
Wie zich opstelt als een paal³⁷ bij een wasplaats,
wanneer anderen extreme taal over hem gebruiken,
passieloos is, met goed geconcentreerde zinnen –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

215.
Wie standvastig, recht als een schietspoel,
walging voelt voor slechte daden,
onderzoekt wat juist en onjuist is –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

216.
Wie zichzelf beteugelend geen kwaad doet,
jongen of man, beheerst als een wijze,
niet prikkelbaar is en niemand boos maakt –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

217.
Wie levend van de gaven van anderen,
als hij voedsel van de top, uit het midden
of van de bodem van de pan krijgt, daarin
geen reden ziet tot prijzen of tot foeteren –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

218.
Hij die als een wijze zwerft, in celibaat,
al in zijn jonge jaren zich aan niets meer hecht,
ver van drankzucht en laksheid, geheel bevrijd –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

219.
Hij die de wereld kent, het hoogste doel ziet,
de vloed en de zee heeft overgestoken,
knopen doorhakt, ongebonden, vrij van vergiften is –
hem kennen de verstandigen als een wijze.

220.
Beiden zijn verschillend, staan ver van elkaar:
de huishouder die een vrouw in leven houdt
en de onzelfzuchtige, deugdzame mens.
De huishouder is niet geremd in het doden
van andere levende wezens; de wijze,
die beheerst is, beschermt steeds het leven.

221.
Zoals de blauw gehalsde pauw door de lucht gaand
nooit helemaal de snelheid van de zwaan bereikt,
zo kan een huishouder een monnik niet nadoen,
een wijze die eenzaam in het woud mediteert.