[ PALI-CANON – DEEL 16 ]

DE VERZAMELING VAN KORTE TEKSTEN
VAN DE BOEDDHA

Bodhisattva Maitreya
3e eeuw, leisteen, resten beschildering en verguldsel, 51 x 30 cm
Rijksmuseum Amsterdam, objectnummer AK-MAK-1188

Khuddaka-Nikāya

De verzameling van korte teksten
van de Boeddha

Khuddaka-Pāṭha, Udāna, Itivuttaka & Cariyāpiṭaka

Vertaald uit het Pāli, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet, Rob Janssen
& Anco van der Vorm

BODHI

De standaardvertaling van de Pali-Canon in het Nederlands wordt sinds 2019 onder de imprint Bodhi zonder winstoogmerk uitgegeven door Stichting Vrienden van het Boeddhisme. De e-boekuitgave van de Khuddaka-Nikaya, waaronder dit deel, is tot stand kunnen komen dankzij legaten en bijdragen van onze vaste donateurs, in het bijzonder die van Rien Peekstok (1942-2020).

© 2021 Stichting Vrienden van het Boeddhisme

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission of the publisher. 

www.vriendenvanboeddhisme.nl

secretariaat@stichtingvvb.nl

ISBN 978 94 9216 622 7 / NUR 739

Inhoud

Voorwoord

KHUDDAKA-PĀṬHA:
Korte passages

Inleiding

1. De drie toevluchten

2. De tien oefenregels

3. De tweeëndertig attributen [van het lichaam]

4. De vragen aan de jongen

5. Rijke zegen

6. De juwelen

7. Buiten de muren

8. Het hoofdstuk over de schat

9. Liefdevolle vriendelijkheid

UDĀNA:
Bewogen uitspraken

Inleiding

1. Algemene opmerkingen

2. Nirvana en parinibbāna

I Het ontwaken

1. Het ontwaken (1)

2. Het ontwaken (2)

3. Het ontwaken (3)

4. De waringin

5. De oudere monniken

6. Met Kassapa

7. In Pāvā

8. Saṅgāmaji

9. De asceten met gevlochten haar

10. Met Bāhiya

II Mucalinda

11. Mucalinda

12. De koning

13. Met een stok

14. Respect

15. Met de lekenvolgeling

16. Zwanger

17. De enige zoon

18. Suppavāsā

19. Visākhā

20. Bhaddiya, de zoon van Kāligodhā

III Nanda

21. Karma

22. Nanda

23. Yasoja

24. Sāriputta

25. Kolita

26. Pilinda

27. Kassapa

28. Bedelvoedsel

29. Beroepen

30. De wereld

IV Meghiya

31. Meghiya

32. Opgewonden

33. De veehouder

34. Maanlicht

35. Met de olifantenstier

36. Piṇḍola

37. Sāriputta

38. Sundarī

39. Upasena Vaṅgantaputta

40. Sāriputta

V Soṇa, de oudere monnik

41. De koning

42. Kort levend

43. De melaatse

44. De jongens

45. Uposatha

46. Soṇa

47. Revata

48. Saṅgha-splitsing

49. Luidruchtig

50. Panthaka

VI Blindgeboren

51. Levensduur

52. De asceten

53. Eenzame overpeinzing

54. Sektariërs (1)

55. Sektariërs (2)

56. Sektariërs (3)

57. Subhūti

58. De courtisane

59. Omhoog en voorbij

60. Ze verschijnen

VII Het kleine hoofdstuk

61. Bhaddiya (1)

62. Bhaddiya (2)

63. Gehecht aan de geneugten (1)

64. Gehecht aan de geneugten (2)

65. De dwerg

66. Vernietiging van begeerte

67. Vernietiging van de uitweiding

68. Kaccāna

69. De put

70. Udena

VIII De inwoners van Pāṭaligāma

71. Nirvana (1)

72. Nirvana (2)

73. Nirvana (3)

74. Nirvana (4)

75. Cunda

76. De inwoners van Pāṭaligāma

77. De tweesprong

78. Visākhā

79. Dabba (1)

80. Dabba (2)

ITIVUTTAKA:
Aldus is het gezegd

Inleiding

I De leerredes met één leerelement

1 De borg

1. Begeerte

2. Haat

3. Verwarring

4. Woede

5. Hypocrisie

6. Eigendunk

7. Alles doorzien

8. Het doorzien van eigendunk

9. Het doorzien van begeerte

10. Het doorzien van haat

2 Tweede hoofdstuk

11. Het doorzien van verwarring

12. Het doorzien van woede

13. Het doorzien van hypocrisie

14. De hindernis van onwetendheid

15. De keten der begeerte

16. De leerling (1)

17. De leerling (2)

18. Ordesplijting

19. Harmonie in de saṅgha

20. Een verdorven geest

3 Derde hoofdstuk

21. Een zuivere geest

22. Geen angst voor verdiensten

23. Beide doeleinden

24. De hoop beenderen

25. Bewust liegen

26. Geven

27. Ontwikkeling van liefdevolle vriendelijkheid

II De leerredes met twee leerelementen

1 Eerste hoofdstuk

28. Leven in leed

29. Leven in geluk

30. Wat tot kwelling leidt

31. Wat niet tot kwelling leidt

32. Zedelijk gedrag (1)

33. Zedelijk gedrag (2)

34. Bevlogenheid

35. Geen huichelarij (1)

36. Geen huichelarij (2)

37. Welgemoedheid

2 Tweede hoofdstuk

38. Gedachten

39. Leringen

40. Weten

41. Gebrek aan inzicht

42. De zuivere eigenschappen

43. Het ongeborene

44. De sferen van nirvana

45. Meditatieve afzondering

46. De voordelen van de training

47. Waakzaamheid

48. De tot verderf gedoemden

49. Theorieën

III De leerredes met drie leerelementen

1 Eerste hoofdstuk

50. De wortels

51. De sferen

52. De gevoelens (1)

53. De gevoelens (2)

54. De verlangens (1)

55. De verlangens (2)

56. De mentale vergiften (1)

57. De mentale vergiften (2)

58. De begeertes

59. Het rijk van Māra

2 Tweede hoofdstuk

60. De vormen van verdienstenverwerving

61. De ogen

62. De vermogens

63. De tijden

64. Wangedrag

65. Goed gedrag

66. Zuiverheid

67. Wijsheid

68. Passie (1)

69. Passie (2)

3 Derde hoofdstuk

70. Van verkeerde visie

71. Van juiste visie

72. Wegebben

73. Kalmer

74. De zonen

75. Droogte

76. Streven naar geluk

77. Breekbaar

78. Verbinding naar geaardheid

79. Terugval

4 Vierde hoofdstuk

80. Gedachten

81. Eerbied

82. Maren onder de goden

83. De vijf voortekenen

84. Het welzijn van vele mensen

85. Het lelijke contemplerend

86. Op weg in overeenstemming met de dhamma

87. Wat blind maakt

88. Innerlijke smetten

89. Devadatta

5 Vijfde hoofdstuk

90. De hoogste vormen van vertrouwen

91. Levensonderhoud

92. De slip van het overkleed

93. De vuren

94. Onderzoek

95. Vormen van wedergeboorte in de sfeer der geneugten

96. De binding aan geneugten

97. Iemand met een goede moraal

98. De giften

99. De drie-Veda-brahmaan

IV De leerredes met vier leerelementen

100. Brahmaan, dhamma en offer

101. Makkelijk te verkrijgen

102. De vernietiging van de mentale vergiften

103. Asceten en brahmanen

104. Toegerust met zedelijk gedrag

105. Het oprijzen van begeerte

106. Met Brahmā

107. Van groot belang

108. Leugenachtig

109. De stroom van de rivier

110. Gaand, staand, zittend of liggend

111. Volmaakt zedelijk gedrag

112. De wereld

CARIYĀPIṬAKA:
Verzameling geschriften over het gedrag

Inleiding

1 De volmaakte deugd van de vrijgevigheid

1. Het gedrag van Akitti

2. Het gedrag van Saṅkha

3. Het gedrag volgens de leer van de Kuru’s

4. Het gedrag van Mahāsudassana

5. Het gedrag van Mahāgovinda

6. Het gedrag van koning Nimi

7. Het gedrag van de jongen Canda

8. Het gedrag van koning Sivi

9. Het gedrag van Vessantara

10. Het gedrag van de wijze haas

Concluderende verzen

2 De volmaakte deugd van het morele gedrag

1. Het gedrag van iemand die zijn moeder ondersteunt

2. Het gedrag van Bhūridatta

3. Het gedrag van de nāga Campeyya

4. Het gedrag van Cūḷabodhi

5. Het gedrag van de buffelkoning

6. Het gedrag van koning Ruru

7. Het gedrag van Mātaṅga

8. Het gedrag van Dhamma de godenzoon

9. Het gedrag van Alīnasatta

10. Het gedrag van Saṅkhapāla

Concluderende verzen

3 De volmaakte deugd van het zich terugtrekken uit de wereld

1. Het gedrag van Yudhañjaya

2. Het gedrag van Somanassa

3. Het gedrag van Ayoghara

4. Het gedrag van Bhisa

5. Het gedrag van de wijze Soṇa

6. Het gedrag van de wijze Temiya

7. Het gedrag van de apenkoning

8. Het gedrag van de wijze genaamd Sacca

9. Het gedrag van de jonge kwartel

10. Het gedrag van de vissenkoning

11. Het gedrag van Kaṇhadīpāyana

12. Het gedrag van Sutasoma

13. Het gedrag van Suvaṇṇasāma

14. Het gedrag van Ekarāja

15. Het grote vreeswekkende gedrag

Concluderende verzen

Noten

1. Khuddaka-pāṭha

2. Udāna

3. Itivuttaka

4. Cariyāpiṭaka

Afkortingen

Literatuur

Registers

I – Begrippen

II – Namen

III – Gelijkenissen

Voorwoord

Dit deel van de Klassieke Tekstbibliotheek biedt een vertaling uit het Pali van de Khuddaka-Pāṭha (Korte passages), het Udāna (Bewogen uitspraken) en het Itivuttaka (Aldus is het gezegd) door Jan de Breet en Rob Janssen, en een vertaling van de Cariyāpiṭaka (Verzameling geschriften over het gedrag) door Anco van der Vorm.

Deze teksten maken deel uit van de Pali-Canon, het corpus van gewijde geschriften van de theravāda-school, waartoe de meeste boeddhisten van Sri Lanka en Zuidoost-Azië zich rekenen. Deze Canon bevat de oudste bewaard gebleven teksten van de boeddhistische traditie.

Na de dood van de Boeddha op tachtigjarige leeftijd (ca. 410 v.Chr.) werden zijn woorden gedurende enkele eeuwen mondeling overgeleverd, totdat zij in de eerste eeuw v.Chr. op Sri Lanka werden opgetekend. Als we de rotsedicten van keizer Asoka (gekroond in 268 v.Chr.¹) niet meerekenen, vormt de Pali-Canon het oudste geschrift van het Indische cultuurgebied. De Veda’s, de heilige teksten van de Hindoes, zijn weliswaar ouder dan de boeddhistische teksten, maar ze zijn pas later neergeschreven.

De Pali-Canon is overgeleverd in de Middel-Indische taal Pali. Deze behoort tot de Indo-Europese talen en is nauw verwant met het Sanskriet. Zij verhoudt zich tot het Sanskriet ongeveer als het Italiaans tot het Latijn. Zo is Skt. dharma afgevlakt tot dhamma en Skt. agni (Latijn: ignis) ‘vuur’ tot aggi.

In tegenstelling tot wat velen menen, was Pali niet de taal van de Boeddha. Hij sprak Oud-Māgadhī, de taal van Magadha en omliggende gebieden, die ongeveer het huidige Bihar besloegen. Zijn woorden zijn later vertaald in de taal van de streek rond Ujjain (Pali: Ujjenī), de hoofdstad van het koninkrijk Avanti, ten zuidwesten van Magadha. Bij het vertalen werden sommige woorden onvertaald gelaten, waardoor er veel zogenaamde ‘magadhismen’ of ‘oostelijke vormen’ in het Pali voorkomen. Zo begon de Boeddha een toespraak tot zijn monniken altijd volgens de tekst met de vocativus bhikkhave ‘monniken!’, hetgeen in echt Pali bhikkhavo zou moeten zijn.

Pāli betekent oorspronkelijk ‘(canonische) tekst’, maar de uitdrukking pāli-bhāsa, waarmee de ‘taal van de teksten’ werd aangeduid, werd op een gegeven moment opgevat als ‘Pali-taal’, waardoor Pāli de naam van de taal van de teksten werd.

De Pali-Canon bestaat uit drie hoofdafdelingen die samen de Tipiṭaka, de ‘Drie Manden’, worden genoemd.

A. Vinaya-Piṭaka

Hierin worden de orderegels voor monniken en nonnen uiteengezet, samen met commentaar en verhalen die vertellen hoe de regels tot stand zijn gekomen.

B. Sutta-Piṭaka

Deze bevat de leerredes (sutta’s) van de Boeddha en bestaat uit vijf verzamelingen (nikāya’s).

Dīgha-Nikāya: de verzameling van lange leerredes.

Majjhima-Nikāya: de verzameling van middellange leerredes.

Saṃyutta-Nikāya: de verzameling van thematisch gegroepeerde leerredes.

Aṅguttara-Nikāya: de verzameling van numeriek geordende leerredes. In deze collectie staan leerstukken met hetzelfde aantal items, zoals de ‘vijf hindernissen’ en de ‘vijf krachten’ bijeen, net als in het Saṅgīti-Sutta en het Dasuttara-Sutta van de Dīgha-Nikāya.

Khuddaka-Nikāya: de verzameling van kleinere teksten, een heterogene collectie van 15 werken, waarvan de belangrijkste zijn:

Khuddaka-Pāṭha: het kleinste van alle boeken in de Pali-Canon. Het is het eerste boek van de Khuddaka-Nikāya, in de traditionele opsomming. Het fungeerde waarschijnlijk als een praktisch handboek dat een monnik uit zijn hoofd kende of bij zich droeg en waaruit hij in verschillende situaties, o.a. bij leken thuis, kon reciteren.

Dhammapada: een van de meest bekende boeddhistische geschriften, vele malen vertaald in Westerse talen, ook in het Nederlands.

Udāna: bevat tachtig bewogen of geïnspireerde uitspraken van de Boeddha, meestal in versvorm, die worden voorafgegaan door een kort verhaal, waarin de setting wordt aangegeven.

Itivuttaka: een verzameling van 112 korte leerredes van de Boeddha, elk bestaande uit een proza-inleiding, waarin de essentie van de lering wordt gegeven, en een uitwerking in verzen.

Sutta-Nipāta: leerredes die bijna allemaal in versvorm zijn.

Theragāthā en Therīgāthā, verzen van respectievelijk verlichte monniken en nonnen.

Jātaka: mythische verhalen over vroegere levens van de Boeddha. Ze zijn zeer populair en zelfs al in vroege tijden doorgedrongen tot Europa.

Niddesa: commentaar op delen van de Sutta-Nipāta. Het bestaat uit twee delen: de Mahā-Niddesa is een commentaar op de Aṭṭhakavagga, terwijl de Culla-Niddesa een commentaar is op de Pārāyanavagga en het Khaggavisāṇa-Sutta (‘De hoorn van de neushoorn’).

Cariyāpiṭaka: omvat vijfendertig verhalen over vroegere levens, als mens of als dier, van de Bodhisattva, de Boeddha toen hij nog niet ontwaakt was. Deze verhalen zijn bedoeld om de tien perfecties van gedrag (pāramī) te illustreren. De meerderheid van de verhalen komt ook in de Jātaka’s voor, het grote corpus van wedergeboorteverhalen van de Boeddha.

C. Abhidhamma-Piṭaka

Een verzameling van scholastische teksten die een schematische weergave bevatten van de leer van de Boeddha.

1.
Over de datum van de kroning bestaat enig verschil van mening. Wij houden ons hier aan Lamotte (1976), p. 96 en Schumann (1998), voetnoot p. 23.

DE UITSPRAAK VAN HET PALI

Pali-woorden en -namen in dit boek zijn geschreven in Romaanse letters met waar nodig diacritische tekens, volgens de standaardspelling van Indische teksten in het Westen.

Bij de klinkers a, i en u wordt onderscheiden tussen korte en lange klinkers. De lange klinkers worden aangeduid met een liggend streepje boven de letter: ā, ī, ū. De uitspraak is als in ‘paar’, ‘dier’, ‘stoer’. De klinkers e en o zijn lang, als in ‘zweep’ en ‘oog’, behalve voor een dubbele medeklinker: dan zijn ze kort zoals in ‘pet’ en ‘pot’. De korte a, i en u worden uitgesproken als in ‘pas’, ‘iep’ en ‘doek’.

ṃ (de anusvāra) nasaliseert de voorafgaande klinker. Hierbij klinkt bijvoorbeeld taṃ als het Franse ‘temps’.

g wordt uitgesproken als in het Engelse ‘get’.

ṅ wordt uitgesproken als ng in ‘koning’.

c wordt uitgesproken als ch in het Engelse ‘chip’.

j wordt uitgesproken als in ‘junk’.

ñ wordt uitgesproken als nj in ‘oranje’.

ṭ, ḍ, ṇ en ḷ zijn zogenaamde cerebralen en worden uitgesproken als t, d, n en l met de tongpunt naar achteren gebogen tegen het harde gehemelte.

y wordt uitgesproken als j in ‘jong’.

r wordt uitgesproken als een duidelijke tong-r.

Een h na een medeklinker moet altijd nadrukkelijk worden uitgesproken, bijvoorbeeld kh zoals in ‘pakhuis’.

Alle andere letters spreekt men uit zoals in het Nederlands.

In dit boek worden soms Sanskriet woorden geciteerd. Deze bevatten de volgende speciale letters:

ṥ wordt uitgesproken als sj in ‘sjaal’.

ṣ wordt uitgesproken als s met de tongpunt naar achteren gebogen tegen het gehemelte.

ṛ werd oorspronkelijk uitgesproken als de gevocaliseerde r in de naam van de Tsjechische stad Brno. In de huidige tijd klinkt hij als ri, bijvoorbeeld in Kṛṣṇa (Krishna).

De getallen tussen vierkante haken ([ ]) verwijzen in de Khuddaka-Pāṭha, het Udāna en het Itivuttaka naar de bladzijden van de editie van de Pali Text Society en geven in de Cariyāpiṭaka de doornummering van de verzen aan.

Wederom zijn wij Prof. dr. Tilmann Vetter uitermate dankbaar voor het feit dat hij zijn licht heeft willen laten schijnen over vijftien moeilijke passages die wij hem voorlegden en voor de moeite die hij zich daarbij getroost heeft. Ook drs. Jacques den Boer zijn wij weer zeer erkentelijk voor de zorgvuldige wijze waarop hij de drukproeven gecorrigeerd heeft en ons op enkele grammaticale en lexicale onjuistheden heeft gewezen.

De vertalers

Oegstgeest, april 2006

KHUDDAKA-PĀṬHA: KORTE PASSAGES

Vertaald uit het Pāli, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

Inleiding

Dit boek is het kleinste van alle boeken in de Pali-Canon. Het is het eerste boek van de Khuddaka-Nikāya, de Verzameling van korte teksten, in de traditionele opsomming, maar het is waarschijnlijk het laatst aan deze verzameling toegevoegd, want noch de recitatoren van de Dīgha-Nikāya noch die van de Majjhima-Nikāya namen dit werk op in hun lijsten van canonieke teksten. Kennelijk had het nog geen canonieke status verkregen, toen hun lijsten werden afgesloten. Ook komt het niet voor in de lijst van canonieke werken in de Chinese vertaling van Buddhaghosa’s commentaar op de Vinaya. Het werk bestaat uit negen korte teksten en fungeerde waarschijnlijk als een praktisch handboek dat een monnik uit zijn hoofd kende of bij zich droeg en waaruit hij in verschillende situaties, o.a. bij leken thuis, kon reciteren.

Eerdere complete vertalingen in het Engels zijn die van Bhikkhu Ñāṇamoli (1960), C.A.F. Rhys Davids (1999) en Thanissaro Bhikkhu (2003) en er bestaat een Duitse vertaling van K. Seidenstücker (1910).

Khuddaka-Pāṭha

Korte passages

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

1. DE DRIE TOEVLUCHTEN

Deze passage werd en wordt nog steeds gebruikt bij de toevluchtsname, waarmee iemand lekenvolgeling (upāsaka, vr. upāsikā) of novice (sāmaṇera, vr. sāmaṇerī) wordt.

[1] Ik neem mijn toevlucht tot de Boeddha,

ik neem mijn toevlucht tot de Leer,¹

ik neem mijn toevlucht tot de Gemeenschap.²

Ten tweeden male neem ik mijn toevlucht tot de Boeddha,

ten tweeden male neem ik mijn toevlucht tot de Leer,

ten tweeden male neem ik mijn toevlucht tot de Gemeenschap.

Ten derden male neem ik mijn toevlucht tot de Boeddha,

ten derden male neem ik mijn toevlucht tot de Leer,

ten derden male neem ik mijn toevlucht tot de Gemeenschap.

2. DE TIEN OEFENREGELS

Deze passage wordt gebruikt bij de ceremonie waarmee iemand novice wordt en wordt ook gereciteerd aan het begin van de wekelijkse vastendag (uposatha), waarop de leken de tien genoemde voorschriften in acht nemen.

In het dagelijkse leven nemen de leken alleen de eerste vijf voorschriften op zich, met dien verstande dat de derde oefenregel dan het zich onthouden van wangedrag op sexueel gebied (kāmesu micchācāra) inhoudt en geen volledige sexuele onthouding. Voor monniken, nonnen en novicen gelden altijd alle tien de voorschriften.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van het doden van levende wezens.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van het nemen van wat niet gegeven is.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van een onheilige levenswandel.³

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van liegen.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van een roestoestand ten gevolge van alcoholische dranken.⁴

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van het eten op een ongepaste tijd.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van het bezoeken van dans-, zang- en muziekvoorstellingen.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van opgesmukt zijn en uitgedost zijn door het dragen van bloemkransen, parfums en cosmetische zalven.

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van hoge bedden en grote bedden. [2]

Ik neem de oefenregel op mij mij te onthouden van het aannemen van goud en zilver.

3. DE TWEEËNDERTIG ATTRIBUTEN [VAN HET LICHAAM]

Deze passage wordt gebruikt bij de meditatie op het lichaam, een meditatie die dient om zich bewust te worden van de onreinheid en vergankelijkheid daarvan. De Boeddha beval deze meditatie op diverse plaatsen in de Canon aan (o.a. AN I 43-45) om tot bevrijding te komen.

Er zijn in en op dit lichaam hoofdharen, lichaamsharen, nagels, tanden, huid, vlees, pezen, botten, beenmerg, nieren, hart, lever, vliezen, milt, longen, ingewanden, darmen, maag, ontlasting, gal, slijm, pus, bloed, zweet, vet, tranen, talg, speeksel, snot, gewrichtsolie, urine en in het hoofd de hersenen.

4. DE VRAGEN AAN DE JONGEN

De Boeddha had ooit een leerling, Sopaka geheten, die op zevenjarige leeftijd tot bevrijdend inzicht (aññā) kwam en daarmee een arahat, een heilige, werd. Hij wilde hem toelaten tot de monniksgemeenschap, maar alvorens dit te doen stelde hij hem op de proef door hem in numerieke volgorde een aantal vragen te stellen over centrale thema’s in zijn Leer.

Wat is het ene? Alle wezens blijven bestaan door voedsel.⁵

Wat zijn de twee? De twee zijn naam en vorm.⁶

Wat zijn de drie? De drie zijn de drie soorten gevoel.⁷

Wat zijn de vier? De vier edele waarheden.

Wat zijn de vijf? De vijf geledingen van het toe-eigenen.⁸

Wat zijn de zes? De zes innerlijke [zintuiglijke] sferen.⁹

Wat zijn de zeven? De zeven factoren van het ontwaken.¹⁰

Wat zijn de acht? Het edele achtvoudige pad.

Wat zijn de negen? De negen verblijfplaatsen der wezens.¹¹

Wat zijn de tien? Hij die begiftigd is met tien factoren¹² wordt een heilige (arahat) genoemd.

5. RIJKE ZEGEN

Dit sutta hoort, net als ‘De juwelen’, tot de verzameling van paritta’s (beschermverzen). Het is een samenvatting van de ethiek voor leken, behalve vers 10. Gewoonlijk dacht men dat zegen werd verkregen door het brengen van offers en het uitvoeren van rituelen. De Boeddha stelt hiertegenover dat het een bepaalde wijze van leven is die zegen en geluk brengt.

ALDUS HEB IK GEHOORD.

Eens verbleef de Verhevene in Sāvatthi, in het Jetavana, het park van Anāthapiṇḍika. Toen dan, toen de nacht al voortgeschreden was, zette een godheid van stralende schoonheid het gehele Jetavana in het licht, terwijl hij zich naar de Verhevene begaf. Bij hem aangekomen groette hij hem eerbiedig en ging ter zijde staan. Ter zijde staande sprak die godheid de Verhevene toe met een vers: [3]

1.
‘Vele goden en mensen zonnen op zegeningen
en verlangden naar welzijn;
spreek over de hoogste zegen!’

2.
(De Verhevene:)
‘Niet omgaan met dwazen, omgaan met verstandigen
en eerbied betuigen aan wie eerbiedwaardig zijn –
dat is de hoogste zegen.

3.
Wonen in passende streken en
vroeger verdienste verworven hebben,
de juiste aspiratie voor zichzelf –
dat is de hoogste zegen.

4.
Geleerdheid en ambachtelijke vaardigheid,
een goed geoefende zedelijke discipline
en goed gesproken woorden spreken –
dat is de hoogste zegen.

5.
Zorgen voor vader en voor moeder,
onderhouden van vrouw en kinderen
rustig en geordend handelen –
dat is de hoogste zegen.

6.
Geven en leven volgens de Dhamma
en het ondersteunen van verwanten,
onberispelijke daden verrichten –
dat is de hoogste zegen.

7.
Aflaten en zich onthouden van het kwaad
en beheersing bij het drinken van sterke drank,
alert en waakzaam bij de dingen zijn –
dat is de hoogste zegen.

8.
Respect, nederigheid, tevredenheid, dankbaarheid
en te rechter tijd naar de Dhamma luisteren –
dat is de hoogste zegen.

9.
Verdraagzaamheid en beminnelijkheid
het brengen van bezoeken aan asceten en
te rechter tijd over de Dhamma spreken –
dat is de hoogste zegen.

10.
Ascese en het heilige leven,
het zien van de edele waarheden
en het realiseren van nirvana –
dat is de hoogste zegen.

11.
Als iemands geest niet in beroering raakt
bij contact met het werelds gebeuren,
vrij van verdriet, smetteloos en vredig blijft –
dat is de hoogste zegen.

12.
Zulke dingen doende, overal onoverwonnen,
bereiken zij in alle omstandigheden welzijn –
dat is de hoogste zegen voor hen.’

6. DE JUWELEN

Dit sutta moet, blijkens het refrein, van meet af aan gefungeerd hebben als paritta, ofwel ‘beschermvers’. Buddhaghosa, de commentator uit de vijfde eeuw n.Chr., vertelt dat de Boeddha dit sutta uitsprak toen de stad Vesāli door zware plagen geteisterd werd en de hoeveelheid doden veel demonen gelokt had. Na het reciteren van deze tekst, die een lofprijzing op Boeddha, Dhamma en Saṅgha behelst, zouden al deze plagen verdwenen zijn.

1.
De wezens die hier zijn samengekomen,
of ze nu leven op de grond of in de lucht,
mogen al die wezens gelukkig worden
en aandachtig naar deze woorden horen.

2.
Daarom, o wezens, let allen goed op,
bewijst het geslacht der mensen welwillendheid,
die dag en nacht offergaven aan u brengen.
Beschermt hen daarom met grote zorg.

3.
Welke schat er ook maar is, hier of aan gene zijde, [4]
of welk kostbaar juweel zich in de hemelen bevindt,
dat kan toch de Voleindigde niet evenaren –
dit kostbare juweel schittert in de Boeddha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

4.
Vernietiging [van vergiften¹³], vrijheid van passie,
het verheven doodloze dat de wijze der Sakya’s
in concentratie bereikte, die leer kent haar gelijke niet –
dit kostbare juweel schittert in de Dhamma.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

5.
De concentratie die de beste van de boeddha’s
prees als zuiver, die onmiddellijk vrucht draagt,
zeggen ze, die concentratie kent haar gelijke niet –
ook dit kostbare juweel schittert in de Dhamma.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

6.
De acht mensen geprezen door de goeden
vormen deze vier paren.¹⁴ Deze leerlingen
van de Gezegende zijn offergaven waardig.
Gaven hun gegeven brengen grote vruchten voort –
dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

7.
Zij die met een sterke geest zich goed wijden
aan de leer van Gotama, vrij van lusten,
zij hebben bereikt wat bereikt kan worden,
zijn in doodloosheid ondergedompeld,
genieten van nirvana, om niet verkregen –
ook dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

8.
Zoals een stadspilaar,¹⁵ in de aarde gegraven,
niet door de vier winden geschud kan worden,
daaraan gelijk noem ik de goede man,
die de edele waarheden in hun volheid ziet¹⁶ –
ook dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

9.
Wie de edele waarheden helder verstaan,
goed onderricht door de man van diepe wijsheid,¹⁷
in hoe grote mate ze ook nalatig mogen zijn,
zij nemen geen achtste bestaansvorm aan –
ook dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil! [5]

10.
Tegelijk met het bereiken van inzicht
worden drie dingen volledig opgegeven:
het geloof in de persoonlijkheid¹⁸ en twijfel
en wat er ook maar is aan regels en geloften.
En van de vier lagere bestaansvormen¹⁹ bevrijd
is men niet in staat de zes vergrijpen²⁰ te begaan –
ook dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

11.
Wat voor slechte dingen men ook doet,
in gedachten, woorden of in daden,
men is niet in staat die te verbergen.
Dit wordt een onmogelijkheid genoemd
voor iemand die de plaats [van vrede]²¹ schouwde –
ook dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

12.
Zoals een bomengroep vol bloemen in de top
in het hete seizoen, in de eerste zomermaand,
daaraan gelijk is de beste leer, die leidt tot nirvana,
die hij leerde voor het hoogste heil –
ook dit kostbare juweel schittert in de Boeddha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

13.
De beste, die het beste kent en geeft en brengt,
de onovertroffene, verkondigde de beste leer –
ook dit kostbare juweel schittert in de Boeddha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

14.
Het oude is vernietigd, er is geen nieuw ontstaan.
Wier geest vrij is van verlangen naar toekomstig bestaan,
zij hebben de zaden [voor wedergeboorte] vernietigd
en kennen geen verlangen naar groei meer.
De wijzen doven uit als deze lamp –
ook dit kostbare juweel schittert in de Saṅgha.
Moge deze waarheid strekken tot heil!

15.
Welke wezens hier ook samengekomen zijn,
die op de aarde of in de luchten wonen –
huldigen wij de Voleindigde, de Boeddha,
die geëerd wordt door goden en mensen!
Moge dit tot heil strekken!

16.
Welke wezens hier ook samengekomen zijn,
die op de aarde of in de luchten wonen – [6]
huldigen wij de Voleindigde en de Dhamma,
die geëerd wordt door goden en mensen!
Moge dit tot heil strekken!

17.
Welke wezens hier ook samengekomen zijn,
die op de aarde of in de luchten wonen –
huldigen wij de Voleindigde en de Saṅgha,
die geëerd wordt door goden en mensen!
Moge dit tot heil strekken!

7. BUITEN DE MUREN

In dit Sutta staat het thema van vrijgevigheid centraal. In oude tijden placht men voedsel te offeren aan de geesten van gestorven verwanten en vrienden die buiten de huizen of op kruisingen van wegen hierop stonden te wachten. In deze verzen wordt deze praktijk aangeprezen en er wordt gesteld dat voedsel gegeven aan de Saṅgha ook ten goede komt aan genoemde geesten.

1.
Zij staan buiten de muren en
op kruisingen en viersprongen.
Teruggekeerd naar hun eigen huis
staan zij bij de posten van de deuren.

2.
Wanneer overvloedig eten en drinken,
harde en zachte spijzen worden neergezet,
herinnert niemand zich die wezens
op basis van hun vroegere daden.

3.
Maar het is omdat zij²² vol mededogen zijn,
dat zij zo op de juiste tijd aan hun verwanten
zuivere en uitgelezen dranken en spijzen,
die passend zijn, geven, [met de gedachte:]

4.
‘Moge dit voor de verwanten zijn,
mogen de verwanten gelukkig zijn!’
En die geesten van de verwanten, die
daar samengekomen en verzameld zijn,

5.
zijn dankbaar naar behoren voor
het overvloedige eten en drinken:
‘Mogen onze verwanten lang leven,
dankzij wie wij dit ontvangen!

6.
Ze hebben eer aan ons bewezen
en gevers blijven niet zonder vrucht.’
Want er is geen akkerbouw daar²³
noch wordt er veeteelt aangetroffen

7.
noch is er handel zoals wij kennen,
geen koop en verkoop met goud.
De geesten van de overledenen leven daar
van wat hier [door ons] gegeven wordt.

8.
Zoals water neergeregend op hoge grond
naar beneden stroomt [naar het dal],
evenzo komt wat hier gegeven wordt
ten goede aan de overleden geesten.

9.
Zoals wolken vol met water
de oceaan geheel en al vullen,
evenzo komt wat hier gegeven wordt
ten goede aan de overleden geesten.

10.
‘Hij gaf aan mij, hij werkte voor mij,
zij waren mijn verwanten, vrienden en makkers.’
Moge men offergaven geven aan de geesten,
wat zij vroeger gedaan hebben indachtig.

11.
Want noch wenen noch rouwen
noch enig ander weeklagen –
dat baat de geesten niet wier
verwanten het daarbij laten.

12.
Maar deze offergave gegeven
en goed besteed aan de Saṅgha,
komt hun onmiddellijk
en voor lange tijd ten goede.

13.
Zo is de plicht van verwanten getoond,
er is zowel grote verering gebracht aan de geesten,
als kracht verleend aan de monniken.
Jullie hebben niet geringe verdienste verworven. [7]

8. HET HOOFDSTUK OVER DE SCHAT

Het verwerven van verdiensten door deugdzaamheid en vrijgevigheid wordt vergeleken met het verbergen van een materiële schat die in slechte tijden uitkomst moet bieden. De conclusie is dat het verwerven van verdienste een betere investering is dan het begraven van een schat, omdat anderen met een schat aan de haal kunnen gaan. Niet alleen heeft men er baat bij in dit leven, bijvoorbeeld doordat men uiterlijke schoonheid of diep inzicht verkrijgt, maar ook voor een volgend leven werpt het vruchten af. De nadruk die in dit sutta ligt op het verwerven van verdienste wettigt het vermoeden dat deze tekst van late oorsprong is.

1.
Een man verbergt een schat
in een diepe kuil met grondwater:
‘Als de nood aan de man komt,
zal het mij van pas komen:

2.
wanneer ik in ongenade val bij de koning,
wanneer ik door dieven uitgeplunderd ben
of voor het aflossen van een schuld,
bij hongersnood of tegenspoed.’
Met dit doel begraaft men in de wereld schatten.

3.
Hoewel hij zo goed verborgen is
in een diepe kuil met grondwater,
komt hij hem niet altijd
in zijn geheel ten goede.

4.
De schat schuift van zijn plaats
of zijn geheugen laat hem in de steek
of slangengeesten²⁴ slepen hem weg
of yakkha’s²⁵ gaan ermee aan de haal.

5.
Of gehate erfgenamen graven hem op
wanneer hij het niet in de gaten heeft;
wanneer zijn verdienste opgeteerd is,
zal dit alles volledig teloorgaan.

6.
Als door een man of een vrouw
door vrijgevigheid, deugdzaamheid,
zelfbeheersing en zelfbeteugeling
een schat goed wordt geïnvesteerd

7.
in een tempel of in de Saṅgha
of in een persoon of in gasten
of in de vader of in de moeder
of zelfs in een oudere broeder,

8.
dan is die schat goed geïnvesteerd,
wordt niet afgenomen, blijft altijd bij je.
Men neemt hem mee naar de plaatsen waar
men heen moet na [alles] opgegeven te hebben.²⁶

9.
Het is iets dat niet met anderen gedeeld wordt,
een schat die niet door rovers gestolen wordt.
Laat de wijze verdienste verwerven,
een schat die altijd bij hem blijft.

10.
Dit is een schat die voor goden en mensen
alle wensen in vervulling doet gaan.
Waar hun verlangen ook maar naar uitgaat,
dat alles wordt hierdoor verkregen.

11.
Schoonheid van uiterlijk, een mooie stem,
een goed figuur, een knappe verschijning,
soevereiniteit en een groot gevolg –
dat alles wordt hierdoor verkregen.

12.
Plaatselijk koningschap, heerschappij,
zelfs het geluk van een wereldheerser en
koningschap over de goden in de hemel –
dat alles wordt hierdoor verkregen.

13.
Zowel menselijk succes als
vreugde in de godenwereld
en het bereiken van nirvana –
dat alles wordt hierdoor verkregen.

14.
Kennis, bevrijding en meesterschap
– doordat men zich terdege inzet
dankzij voortreffelijke vrienden –
dat alles wordt hierdoor verkregen.

15.
Analytisch inzicht, de bevrijdingen²⁷
evenals de perfectie van de leerling,
verlichting voor zichzelf,²⁸ boeddhaschap –
dat alles wordt hierdoor verkregen.

16.
Van zo groot voordeel is hij,
namelijk die schat aan verdienste.
Daarom prijzen standvastigen, wijzen
het verworven hebben van verdienste. [8]

9. LIEFDEVOLLE VRIENDELIJKHEID

Dit sutta behoort tot de beroemdste teksten uit de Canon. Het wordt veelvuldig gereciteerd bij plechtigheden. De lof wordt gezongen van de liefde voor alle levende wezens, zonder enig onderscheid. Het behoort ook tot de oudste teksten uit de Canon, hetgeen duidelijk blijkt uit het oude āryā-metrum waarin het is gecomponeerd.

Het ‘ontplooien van liefdevolle vriendelijkheid’ (mettā-bhāvanā) maakt deel uit van de ‘vier vormen van goddelijk verwijlen’ (brahma-vihāra), die ook nu nog tot de belangrijkste meditatievormen gerekend worden.

Volgens Buddhaghosa werd dit sutta door de Boeddha aan zijn monniken gegeven toen zij eens in een bos mediteerden en door geesten gestoord werden. Door het reciteren van deze tekst veranderden deze laatsten van verstoorders in helpers.

1.
Wie op vaardige wijze naar het heil wil streven
na de toestand van vrede begrepen te hebben,²⁹
die moet kundig, eerlijk en oprecht zijn,
zachtaardig, voorkomend en bescheiden.

2.
Hij is tevreden en matig, niet veeleisend,
vrij van zorgen en sober levend;
kalm van zinnen en verstandig,
bescheiden, niet gretig bij families.³⁰

3.
In zijn gedrag zij er niets laags te vinden
dat anderen, verstandigen, zouden laken.³¹
Mogen de wezens gelukkig zijn en veilig,
laten ze allen geluk ervaren in hun hart.

4.
Wat voor levende wezens er ook zijn,
beweeglijk of onbeweeglijk,³² allemaal,
of ze nu lang zijn of groot zijn,
middelmatig, kort, klein of fors,

5.
zichtbaar of onzichtbaar, en
of ze ver weg leven of dichtbij,
al geboren of naar geboorte strevend –
mogen alle wezens gelukkig zijn.

6.
Laat de een de ander niet vernederen,
en niemand minachten waar dan ook,
laat men elkaar geen leed toewensen
uit boosheid of uit vijandigheid.

7.
Zoals een moeder haar enige zoon
met haar leven zou beschermen,
zo moge men tegenover alle wezens
een onbegrensde geest ontplooien

8.
en liefde tegenover de hele wereld.
Laat men een onbegrensde geest ontplooien
naar omhoog, naar beneden en rondom,
niet benepen, vrij van haat en rivaliteit.

9.
Of men nu staat, loopt, zit of ligt,
zolang als men vrij is van slaperigheid
moet men zijn aandacht hierop richten.
Dit noemt men hier een goddelijk verwijlen. [9]

10.
Als men geen opinies meer koestert,
deugdzaam leeft, begiftigd met inzicht,
begeerte naar geneugten verdrijft,
dan gaat men nooit meer tot een moederschoot in.

UDĀNA: BEWOGEN UITSPRAKEN

Vertaald uit het Pāli, ingeleid en van aantekeningen voorzien door

Jan de Breet & Rob Janssen

Inleiding¹

1. ALGEMENE OPMERKINGEN

Het Udāna is het derde boek van de uit vijftien zelfstandige werken bestaande Khuddaka-Nikāya. Het bestaat uit acht hoofdstukken, die ieder tien leerredes (sutta’s) bevatten, eindigend met een plechtige of bewogen uitspraak (udāna) van de Boeddha. De letterlijke betekenis van het woord udāna is ‘opwaartse uitademing’ (ud = uit, naar boven; āna < wortel an = ademen). Het is een diepe uitademing die met een emotioneel aangedaan worden gepaard gaat. Uit deze toestand van aangegrepen zijn wellen dan de woorden op die het udāna uitmaken, meestal in versvorm. Terwijl in de sutta’s van andere delen van de Canon meestal een koele, rationele analyse de boventoon voert, komt ons in de udāna’s een uitdrukking van gevoelens tegemoet die een verwoording van de stemming op een bepaald moment weergeven. De steeds terugkerende zinsnede imaṃ udānaṃ udānesi zouden we dan kunnen vertalen met ‘hij stootte deze bewogen woorden uit’ of ‘hij brak uit in deze uitroep.’ Het spontane, impulsieve moet in de vertaling in ieder geval naar voren komen. Wij kozen voor: ‘… welde er spontaan deze bewogen uitspraak in hem op’.

Onmiddellijk voorafgaand aan deze zinsnede vinden we de stereotype woorden etaṃ atthaṃ viditvā. Onze vertaling hiervan ‘toen hij [de Boeddha] de betekenis hiervan doorgrondde’ doet wellicht soms wat geforceerd aan, daar de passage naar zeer uiteenlopende zaken verwijst. Soms heeft zij betrekking op iemand die hevige pijn lijdt, dan weer verheugt de Boeddha zich over zijn eigen bevrijding, of ziet hij vol vreugde een leerling die in diepe meditatie verzonken is, of is hij verontwaardigd over het soort gesprekken dat zijn monniken voeren, of ziet hij jongens die dieren kwellen, of aanschouwt hij het parinibbāna (het uiteindelijke nirvana) van een monnik, terwijl deze in een vlammenzee opgaat. Het woord attha heeft vele uiteenlopende betekenissen: ‘doel’, ‘betekenis’, ‘welzijn’, ‘behoefte’ en soms eenvoudig ‘ding’ waarbij het de betekenis van een joker in het kaartspel krijgt en dus van alles kan betekenen, bijvoorbeeld ‘situatie’. Deze laatste betekenis is vaak erg verleidelijk om te gebruiken, daar in het voorafgaande proza dan een bepaalde situatie wordt geschetst. Toch kozen wij steeds voor dezelfde vertaling om de stereotypie van de Pali-tekst recht te doen.

Een udāna is meestal een enkel vers, maar soms bestaat het uit meerdere verzen en in een enkel geval uit proza of uit een combinatie van vers en proza. Het is echter niet waarschijnlijk dat de Boeddha in verzen sprak, met een ingewikkeld metrum. Desalniettemin gaan de in het Udāna overgeleverde verzen vermoedelijk wel terug op werkelijke uitspraken van de Boeddha. De proza-inleidingen worden door de oude commentator aan Ānanda toegeschreven en zijn als niet meer dan raamvertellingen op te vatten. Dat hij als de bron ervan aangewezen wordt, blijkt uit de openingswoorden van ieder sutta: ‘ALDUS HEB IK GEHOORD’. Hiermee introduceerde hij immers, volgens de overlevering, ieder van de sutta’s op het eerste concilie vlak na de dood van de Boeddha, waar de Leer werd vastgesteld.

Tot op zekere hoogte kunnen er redenen worden aangevoerd waarom in deze tekst leerredes in hoofdstukken zijn gegroepeerd. Bijvoorbeeld in hoofdstuk I bevatten alle udāna’s het woord ‘brahmaan’. In hoofdstuk II bevatten negen van de tien udāna’s het woord ‘geluk’ en de enige uitzondering, die van sutta 7, heeft de uitdrukking ‘dierbare gedaante’ gemeen met het udāna van sutta 8, waardoor ook sutta 7 met hoofdstuk II geassocieerd werd. Soms zijn twee sutta’s bij elkaar geplaatst omdat ze een slotregel gemeen hebben, bijvoorbeeld III.2 en III.3, of omdat ze woorden gemeen hebben, bijvoorbeeld III.3 en III.4, of omdat ze een thema gemeen hebben, bijvoorbeeld III.8 en III.9.

Er bestaat een oude classificatie van de Canon in negen categorieën (aṅga). Een daarvan wordt udāna genoemd. Waarschijnlijk verwijst deze term daar naar een algemeen type literatuur waarvan ons Udāna een voorbeeld is. De oude commentator hiervan, Dhammapāla, stelt dat de meerderheid van de udāna’s van de Boeddha in het Dhammapada te vinden zijn. Bijvoorbeeld Dhp 153-154:

‘Vele geboorten heb ik doorlopen,

op zoek naar de bouwer van het huis,

maar ik heb hem niet aangetroffen;

leedvol is het steeds weer geboren worden!

Je bent nu gezien, huizenbouwer,

geen huis zul je me meer bouwen,

al je dakspanten zijn gebroken,

de nokbalk is in stukken geslagen!

De geest die vrij van drijfveren is geworden,

heeft de vernietiging van begeertes bereikt.’

Veelzeggend is in dit verband dat de sarvāstivāda-versie² van het Dhammapada Udānavarga (Verzameling van Udāna’s) wordt genoemd.

Er zijn nog vele andere udāna’s in de Canon te vinden, bijvoorbeeld DN II 89:

‘Zij die een kolkende stroom oversteken,

slaan een brug en vermijden de moerassen.

De gewone mens bindt een vlot samen,

de wijzen zijn al overgestoken.’

De udāna’s zijn niet beperkt tot de Boeddha. In MN 140 wordt gesproken over een brahmaan die driemaal het udāna uitstoot: namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa! Dit is de bekende devotionele formule waarmee vele boeddhistische erediensten beginnen en die de lezer ook op de titelpagina’s van de vertalingen in dit boek kan aantreffen, samen met de vertaling. In DN I 47 lezen we: ‘Toen dan, in die uposatha-nacht, barstte de koning van Magadha, Ajātasattu de zoon van Vedehī, in vreugdevolle woorden uit (udānaṃ udānesi): “Wat heerlijk, vrienden, is deze maanverlichte nacht, wat prachtig is deze maanverlichte nacht, hoe vredig is deze maanverlichte nacht, wat een gunstig voorteken is deze maanverlichte nacht!”’ In SN I 27-28 treffen we zeven udāna’s aan uit de mond van verscheidene godheden die de Boeddha prijzen om het verdragen van verschrikkelijke pijnen die hij ondergaat aan zijn voet ten gevolge van een verwonding door een steen die Devadatta van een berg heeft laten rollen om hem te doden.

De udāna’s in het Udāna geven uitdrukking aan diverse soorten gevoelens. Sakka, de heer der goden, geeft Mahākassapa een aalmoes en wordt daarop door deze herkend. Vol vreugde verheft hij zich in de lucht en stoot driemaal een udāna uit. Hier gaat het om de vreugde over een verdienstelijke daad (III. 7). Dat een udāna door de omstanders niet altijd als een vreugdevolle uitroep opgevat werd, bewijst het udāna van de monnik Bhaddiya (II. 10). Deze man riep voortdurend uit: ‘O, wat een geluk; o, wat een geluk!’ Zijn omgeving dacht dat het een uitdrukking van treurnis was, omdat hij het geluk van zijn vroegere bestaan als vorstenzoon verloren had. Bhaddiya kon zijn medemonniken echter vertellen dat hij juist blij was zijn vroegere leven met alle zorgen en angsten achter zich gelaten te hebben.

Sommige van de udāna’s die hier worden aangetroffen, komen elders in de Canon voor met of zonder het inleidende proza. Soms ook komt het inleidende proza elders voor in de Canon zonder het udāna.

In vele gevallen is het zo dat het proza de historische context weergeeft waarin het udāna geuit werd. Vaak echter lijkt het proza aangepast of zelfs uitgevonden om het udāna te verklaren. Soms is het verband tussen het udāna en het inleidende proza moeilijk te zien. In enkele gevallen hebben verschillende udāna’s hetzelfde inleidende proza.

De plaats van handeling die in het inleidende proza gegeven wordt, is meestal het Jetavana, een park bij de stad Sāvatthi, dat door de rijke koopman Anāthapiṇḍika aan de Saṅgha in bruikleen gegeven was. Deze omstandigheid doet Woodward (1935, p. VII) vermoeden dat het Udāna een onafhankelijke verzameling sutta’s was die aan de reciterende monniken van die plaats toebehoorde.

Er bestaan van het Udāna drie vertalingen in het Engels en drie in het Duits: van F.L. Woodward (1935), van J.D. Ireland (1990), van P. Masefield (1994), van K. Schmidt (1954), F. Schäfer (1998) en van K. Seidenstücker (1920).

2. NIRVANA EN PARINIBBĀNA

De leerelementen die we in het Udāna tegenkomen, wijken niet af van de traditionele leerstellingen die we in andere gedeelten van de Canon aantreffen. Zo vinden we de Keten van Voorwaardelijk Ontstaan (paṭiccasamuppāda) in de Sutta’s I. 1-3, in de gebruikelijke twaalfledige vorm, zowel in oplopende als in teruglopende vorm. In Sutta V.5 worden in de zevende vergelijking de ‘37 factoren die bijdragen aan het ontwaken’ (bodhipakkhiyā dhammā) genoemd, zonder dat deze benaming expliciet gebruikt wordt.

In Sutta V.3 wordt de ‘stroombetreder’ genoemd, waarmee verwezen wordt naar de leer van de vier stadia op het pad naar bevrijding: het stadium van de stroombetreder, het stadium van de eenmaal-terugkeerder, het stadium van de niet-meer-terugkeerder en het stadium van de heilige (arahat), die verlost is uit de bestaanscyclus (saṃsāra). Dezen worden allen met name genoemd in de Sutta’s V.5 en VII.10

De leer dat de bevrijding van de mentale vergiften (āsava’s) bevrijding betekent uit de kringloop van het bestaan wordt onderricht in de Sutta’s VII.1 en VII.2.

Komen de voorgaande leerelementen in vele andere Sutta’s in de Canon voor, de acht teksten in het Udāna die het nirvana behandelen (I.10, VIII.1-4, VIII.9-10 en V.5) zijn uitzonderlijk en verdienen daarom speciale aandacht. Op cryptische wijze worden hier uitspraken gedaan die wijzen op het bestaan van een toestand van verlossing die hier al in dit leven te bereiken valt (VIII.3). In VIII.4 en V.5 wordt verwezen naar de toestand van een verloste na de dood (parinibbāna), die alle voorstelling te boven gaat. Dit is des te opmerkelijker daar de Boeddha op vele andere plaatsen in de Canon de vraag naar het voortbestaan na de dood van iemand die bevrijd is, afwijst als een speculatie die niet dienstig is voor het heil van de mens (bijvoorbeeld MN I 430-431). Hij noemt die vraag ‘onbeslist’ (avyākata).

Deze teksten hebben ook een nihilistische uitleg gekregen, zie Pischel (1910). Deze geleerde meent dat de bovengenoemde nirvana-passages wijzen op een leer over de eeuwige dood. Daarom zou de Boeddha ook alle vragen over het voortbestaan van een verloste na de dood niet hebben beantwoord en onbeslist hebben gelaten (zie weer MN I 430-31). Pischel legt het tot rust komen van alle drijfkrachten (saṅkhāra’s) en de opheffing van alle geledingen van de persoonlijkheid (khandha’s) – termen die frequent in de Sutta’s voorkomen – uit als verwijzend naar een leer omtrent de totale vernietiging van de mens na de bevrijding uit de kringloop van het bestaan (saṃsāra). Seidenstücker (1913, p. 124) merkt in dit verband echter op dat deze opvatting van Pischel identiek is met de mening van de monnik Yamaka (SN III 109) die door Sāriputta als niet in overeenstemming met de leer van de Boeddha verworpen wordt. Yamaka begreep de leer zó, dat een monnik die van de mentale vergiften (āsava’s) bevrijd is, aan de vernietiging ten prooi valt en niet meer bestaat na de dood. Sāriputta spreekt zelfs van een ketterse opvatting. Ook de dialoog die de Boeddha heeft met de rondtrekkende asceet Vacchagotta (MN I 484vv) pleit voor een niet-nihilistische interpretatie van de toestand na de dood van een verloste. De Boeddha zou, indien hij een nihilisme aanhing, de vraag van Vacchagotta: ‘Hoe zit het dan, heer Gotama, bent u van mening dat een voleindigde na de dood niet meer bestaat, dat dit de waarheid is, iets anders onzin?’ bevestigend beantwoord moeten hebben, maar hij zegt heel duidelijk: ‘Nee, Vaccha, dat ben ik niet van mening.’ Even verderop zegt de Boeddha over een voleindigde: ‘Daar hij niet meer beschreven kan worden in termen van lichamelijke vorm, gevoel, cognitie, drijfveren en gewaarwording³, is de voleindigde diep, onmetelijk, onpeilbaar als de oceaan.’ Daarmee geeft hij aan dat een voleindigde niet meer te omschrijven valt, zich aan alle categorieën van het denken onttrokken heeft. Ook zulke nadrukkelijke uitspraken als in VIII.1 en 3 (= It 43) wijzen niet in het minst in de richting van nihilisme. Veeleer krijgt de onbevangen lezer de indruk dat hier sprake is van een positief gegeven, een reëel bestaande entiteit, ofschoon deze met het rationele denken niet te vatten is.

Wellicht zal men tegenwerpen dat in Sutta VIII.10, waar sprake is van een vonk die van een stuk ijzer springt bij het smeden en daarbij uitdooft, een beeld gebruikt wordt dat onverbloemd in de richting van het nihilisme wijst. Men moet zich hierbij echter niet laten misleiden door moderne, westerse opvattingen over de aard van een vonk of van vuur in het algemeen. De mens in het oude India koesterde niet het idee dat een vuur in werkelijkheid kon doven of een vonk kon uitgloeien. Passages in de Upanishaden kunnen aangevoerd worden als aanwijzing voor het bestaan bij de oude Indiërs van de opvatting dat een vuur of een vonk slechts een efemere verschijningsvorm is van het element ‘vuur’, dat als element overal aanwezig is. Het vuur kan zich tijdelijk ergens manifesteren en zich dan weer terugtrekken, ‘naar huis gaan’, zoals het in de teksten heet, terugkeren naar zijn oorspronkelijke, latente toestand. Dit beeld treffen we bijvoorbeeld aan in de Muṇḍaka-Upanishad (Deussen, 1921, p. 550):

‘Zoals uit een goed ontvlamd vuur de vonken,

die hem wezensgelijk zijn, duizendvoudig ontspringen,

zo ontspringen, mijn beste, aan het Onvergankelijke

de veelsoortige wezens en keren er weer tot terug.’

‘Zoals een scheermes in zijn foedraal geborgen is of het vuur in het hout, zo is ook deze Prajñātman in dit lichaam als Zelf binnengegaan tot aan de haren, tot aan de nagels,’ zo lezen we in de Kaushītaki Upanishad 4, 20 (Deussen, 1921, p. 58). Het hout is dus vol vuur dat er alleen maar met een vuurstokje uitgewreven hoeft te worden.

Het parinibbāna bereiken betekent het einde van de kringloop der geboorten (saṃsāra) bij de dood bereiken. De geledingen van de persoonlijkheid (khandha’s) houden daarbij op te bestaan (VIII.9).

Bij het realiseren van nirvana in dit leven weet men: ‘Onwankelbaar is mijn bevrijding. Dit is mijn laatste geboorte. Nu is er geen wedergeboorte meer’ (MN I 167). Maar dit betekent niet dat er buiten saṃsāra niets is. Dat de toestand van een verloste na de dood niet meer te beschrijven valt, dat hij – zoals we in het bovenstaande zagen – als ‘diep, onmetelijk, onpeilbaar als de oceaan’ aangemerkt wordt, wijst op een bestaansvorm die buiten de vijf mogelijke bestemmingen na de dood (hemel, hel, wereld der dieren, wereld der hongerige geesten, menselijke wereld) ligt. Deze toestand wordt met parinibbāna of sfeer van het nirvana zonder rest van levensbrandstof (anupādisesā nibbānadhātu) aangeduid (V.5). Van deze nirvana-sfeer wordt gezegd dat er ‘geen leeg of vol worden’ van bespeurd wordt, hoeveel mensen er ook in terechtkomen. Dit duidt op een werkelijkheid die een eenheid vormt, die blijvend is en die niet geconditioneerd is. Dit in tegenstelling tot de geconditioneerde⁴ wereld waarin wij leven die gekenmerkt wordt door ontstaan, verdwijnen en verandering (AN I 152), die ‘onderworpen aan geboorte, ouderdom, ziekte, dood, verdriet en bezoedelende affecten’ (MN I 163) is. Elders treffen we nog nadere preciseringen aan: ‘Er zijn deze twee elementen, Ānanda: het geconditioneerde en het ongeconditioneerde’ (MN III 63); ‘… maar er bestaat een ophouden van conditioneringen. Wetend dat dit zo is, ziet de Voleindigde het wegebben daarvan en is hij eraan ontstegen’ (MN II 230). Het tot stilstand komen van de bestaanscyclus (saṃsāra) en het tot rust komen van de drijfkrachten (saṅkhārūpasama) betekent geluk en nirvana (It II.2.6).⁵ Op dat moment openbaart zich de sfeer van het nirvana zonder rest van levensbrandstof (anupādisesā nibbānadhātu). Dat deze sfeer werkelijk bestaat, moge blijken uit het gebruik van de werkwoordsvorm atthi ‘hij, zij of het bestaat’ in VIII.1 en VIII.3. Het parinibbāna bestaat, maar valt niet in positieve termen te beschrijven. Het is een transcendente realiteit die het meest passend in poëzie verbeeld kan worden, zoals in onderstaande verzen uit de Sutta-Nipāta (Snip 1075-76), die deel uitmaken van de reeks vragen van de jonge brahmaan Upasīva en de antwoorden van de Boeddha:

Upasīva:

‘Wie thuisgekomen is, bestaat hij niet meer

of is hij waarlijk eeuwig vrij van ziekte?

Leg mij, o wijze, dat goed uit!

Want zó wordt die Leer door u gekend.’

De Verhevene:

‘Voor wie thuisgekomen is, is er geen maat meer.

Er zijn geen woorden meer om hem te beschrijven.

Wanneer alle fenomenen opgeheven zijn,

zijn ook alle manieren van spreken opgeheven.’

1. | Wij ontleenden bij het schrijven van deze inleiding veel informatie aan Seidenstücker (1913) en Norman (1983, p. 60-61).
2. | De sarvāstivāda is een van de achttien scholen van het oude boeddhisme. Hij heeft zich vermoedelijk in de derde eeuw v. Chr. afgescheiden van de theravāda (Skt. sthaviravāda). Deze school voegde zijn eigen teksten toe aan de Tipiṭaka (de Canon).
3. | De vijf geledingen van de persoonlijkheid.
4. | ‘Geconditioneerd’ wil zeggen: onderworpen aan voorwaardelijk ontstaan, zoals tot uitdrukking komt in de Keten van Voorwaardelijk ontstaan (paṭiccasamuppāda), die uitsluitend geldt voor de vijf bestemmingen van de mens.
5. | In deze passage bestaat het prozagedeelte uit de tekst van VIII.3 in het Udāna en wordt het aangevuld met een fraaie, poëtische en leerrijke omschrijving van het nirvana.

Udāna

Bewogen uitspraken

NAMO TASSA BHAGAVATO
ARAHATO SAMMĀSAMBUDDHASSA

EER AAN HEM, DE VERHEVENE,
DE HEILIGE, DE VOLKOMEN ONTWAAKTE

I
Het ontwaken

1. HET ONTWAKEN (1)

[1] (I.1) ALDUS HEB IK GEHOORD.

Eens, kort na zijn ontwaken, verbleef de Verhevene in Uruvelā aan de oever van de rivier de Nerañjarā, aan de voet van de Boom van het Ontwaken. In die tijd zat hij daar gedurende zeven dagen achtereen met gekruiste benen, terwijl hij het geluk van de bevrijding ervoer.

Toen dan, na verloop van die zeven dagen, kwam hij uit die concentratie en liep gedurende de eerste nachtwake aandachtig langs de keten van voorwaardelijk ontstaan in de reguliere zin: ‘Wanneer dit er is, treedt dat op; door het ontstaan van dit ontstaat dat, namelijk: op voorwaarde van onwetendheid ontstaan de drijfveren, op voorwaarde van de drijfveren ontstaat bewustzijn, op voorwaarde van bewustzijn ontstaat naam-en-vorm, op voorwaarde van naam-en-vorm ontstaan de zes zinnensferen, op voorwaarde van de zes zinnensferen ontstaan zintuiglijke indrukken, op voorwaarde van zintuiglijke indrukken ontstaat gevoel, op voorwaarde van gevoel ontstaat begeerte, op voorwaarde van begeerte ontstaat toe-eigening, op voorwaarde van toe-eigening ontstaat wording, op voorwaarde van wording ontstaat geboorte, op voorwaarde van geboorte ontstaan ouderdom en dood, droefenis, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling. Aldus ontstaat deze hele massa van leed.’

Toen dan, toen de Verhevene de betekenis hiervan doorgrondde, welde er op dat moment spontaan deze bewogen uitspraak in hem op:

‘Waarlijk, wanneer de fenomenen van de wereld

aan de energiek mediterende brahmaan verschijnen,

dan verdwijnen bij hem alle onzekerheden,

omdat hij hun oorzakelijk ontstaan doorgrondt.’ \1\

2. HET ONTWAKEN (2)

[2] (I.2) Toen dan liep hij gedurende de middelste nachtwake aandachtig langs de keten van voorwaardelijk ontstaan in omgekeerde zin: ‘Wanneer dit er niet is, treedt dat niet op; door het ophouden van dit houdt dat op, namelijk: door het ophouden van onwetendheid houden de drijfveren op; door het ophouden van de drijfveren houdt bewustzijn op; door het ophouden van bewustzijn houdt naam-en-vorm op; door het ophouden van naam-en-vorm houden de zes zinnensferen op; door het ophouden van de zes zinnensferen houden zintuiglijke indrukken op; door het ophouden van zintuiglijke indrukken houdt gevoel op; door het ophouden van gevoel houdt begeerte op; door het ophouden van begeerte houdt toe-eigening op; door het ophouden van toe-eigening houdt wording op; door het ophouden van wording houdt geboorte op; door het ophouden van geboorte houden ouderdom en dood, droefenis, weeklagen, pijn, terneergeslagenheid en vertwijfeling op. Aldus houdt deze hele massa van leed op.’

Toen dan, toen de Verhevene de betekenis hiervan doorgrondde, welde er op dat moment spontaan deze bewogen uitspraak in hem op:

‘Waarlijk, wanneer de fenomenen van de wereld

aan de energiek mediterende brahmaan verschijnen,

dan verdwijnen bij hem alle onzekerheden,

omdat hij de opheffing van hun voorwaarden¹ zag.’ \2\

3. HET ONTWAKEN (3)

(I.3) Toen dan liep hij gedurende de laatste nachtwake aandachtig langs de keten van voorwaardelijk ontstaan in de reguliere en de omgekeerde zin: ‘Wanneer dit er is, treedt dat op; door het ontstaan van dit ontstaat dat; wanneer dit er niet is, treedt dat niet op; door het ophouden van dit houdt dat op.’ [3]

Toen dan, toen de Verhevene de betekenis hiervan doorgrondde, welde er op dat moment spontaan deze bewogen uitspraak in hem op:

‘Waarlijk, wanneer de fenomenen van de wereld

aan de energiek mediterende brahmaan verschijnen,

dan houdt hij stand, het leger van Māra² verspreidend,

zoals de zon, die stralend de hemel doet oplichten.’³ \3\

4. DE WARINGIN

(I.4) ALDUS HEB IK GEHOORD.

Eens, kort na zijn ontwaken, verbleef de Verhevene in Uruvelā aan de oever van de rivier de Nerañjarā, onder de Waringin van de Geitenhoeders. In die tijd zat hij daar gedurende zeven dagen achtereen met gekruiste benen, terwijl hij het geluk van de bevrijding ervoer.