Colofon

©2015 Chrétien Breukers en Mark Cloostermans
Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Tzum-reeks 6

ISBN 9789492190000 boek

ISBN 9789492190017 ebook

Omslagontwerp: 247design

Omslagfoto: Nijs, Jac. de / Anefo

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Inleiding

Maigret en het lijk aan de kerkdeur

Maigret in Holland

Maigret en de familie Peeters

De verloofdes van meneer Hire

De zusters Lacroix

De man die de treinen voorbij zag komen

Maigret en het lijk in de kast

De weduwe Couderc

Drie kamers op Manhattan

Maigret en zijn dode

Het bloedspoor in de sneeuw

Mijn vriend Maigret

De vergissing van Maigret

De getuigen

De zoon en Brief aan mijn moeder

Maigret op reis

Zondag

Maigret en de miljoenenerfenis

De trein

Maigret en de bezoeker van zaterdag

De kleine heilige

Het geduld van Maigret

De poes

Maigret in Vichy

Ten slotte: de vroege jaren '70

Literatuur

Inleiding

Op 4 september 2014 werd de 25ste verjaardag van Georges Simenons sterfdag herdacht. Tegelijkertijd was er internationaal een kleine heropleving in Simenon-vertalingen waar te nemen. In Engeland begon Penguin aan een reeks nieuwe vertalingen van de integrale Maigret-romans, aangevuld met een selectie van de romans durs, Simenons psychologische romans. Acantilado, een Spaanse uitgever, beloofde om de integrale Simenon te vertalen – al ligt het publicatieritme zo laag dat ze drie mensenlevens zullen nodig hebben om die belofte in te lossen. De Bezige Bij bracht in 2014 en 2015 drie nieuwe setjes van steeds vier nieuwe vertalingen uit. In totaal verschenen zes Maigrets en zes romans.

Kort voor de zomer van 2014 ontdekten wij toevallig in elkaar de Simenon-liefhebber. Het idee groeide voor een gezamenlijke Simenon-reeks, een verkenning van dat oceaangelijke oeuvre, bestemd voor de literaire nieuwssite Tzum.

Het lastigste was het selecteren van de titels.

Simenon publiceerde zijn eerste boek al op z’n zeventiende en schreef in de jaren ‘20 onder verschillende pseudoniemen. De officiële start van zijn oeuvre volgt begin jaren ‘30, als hij onder eigen naam de Maigrets begint te schrijven, en al gauw ook overgaat op serieus literair werk. Als hij in 1972 zijn laatste romans schrijft en zijn pensioen aankondigt, is hij dus vier decennia lang voltijds actief geweest: de gehele jaren ‘30, ’40, ‘50 en ‘60. Uit die vier decennia hebben we telkens zes boeken geselecteerd, waarvan evenveel Maigret als romans durs. Voor een deel sloten we aan bij de Simenon-selectie van de Pléiades, de prestigieuze Franse reeks die literaire werken canoniseert.

Niettemin hebben we daar onze eigen voorkeuren doorheen gemixt. (Er is hier dus niet zozeer sprake van method in the madness, als wel andersom, madness in the method.)

Dit betekent overigens ook dat de boeken die na 1972 zijn verschenen, dat wil zeggen de hoofdzakelijk autobiografische teksten die Simenon niet zelf schreef maar vanuit een leunstoel dicteerde, uit deze selectie vielen, al zal één ervan zijdeling worden opgepikt.

Aangezien we een representatieve keuze uit Simenons productie maakten, zit er soms een minder indrukwekkende titel tussen. Een relatief bezwaar, omdat zelfs een mindere Simenon, of een mindere Maigret, nog altijd uitstekende lectuur/literatuur is. En een boek met alleen maar lovende kritieken zou trouwens ook maar saai worden.

Dit boek – te lezen als een eerbetoon aan Simenons talent en aan de onvergetelijke vrouwenfiguren in zijn oeuvre – bevat al onze blogposts, lichtjes herwerkt of verbeterd, plus een afsluitend hoofdstuk over Simenons laatste werken. Het is ónze duit in het zakje, ónze bijdrage aan het in leven houden van een belangrijk literair oeuvre. We hopen uiteraard dat dit boek slechts een begin is: na het lezen van onze teksten zou u, als alles goed gaat, spreekwoordelijk naar de boekhandel spurten, om nog meer Simenons te bestellen dan de grote stapels die u al in uw bezit heeft.

Maar u moét niets, natuurlijk. De auteurs van dit boek hebben de essays geschreven voor hun plezier. Dat is wat u er hopelijk ook aan zult beleven.

(CB & MC)

Maigret en het lijk aan de kerkdeur

In 1989 las ik een stuk of tien Maigrets, ongetwijfeld omdat de auteur net gestorven was en Bruna een aantal herdrukken op de markt bracht. Ik herinner me vooral dat Maigret wat rondstommelde, hier en daar een gesprek voerde, veel dronk, zo mogelijk nog meer rookte en de mensen die bij een misdaad betrokken waren langzaam maar zeker insloot; – want hier ligt het wezen van Maigret: hij sluit mensen in. Hij omsingelt ze, brengt ze onder hypnose, achterhaalt hun diepste geheimen, ontmaskert hun leugens en laat ze daarna, als er niet meer van ze over is dan een lege huls, inrekenen.

Eenmaal ontmanteld en leeg, zijn ze voor hem niet langer interessant, ze hebben hun doel gediend en zijn letterlijk geworden. Maigret heeft geen grote mensenliefde, al zal hij dat niet graag toegeven. De wereld van Maigret draait om Maigret. Alle mensen om hem heen, ook mevrouw Maigret, zijn er om hem te dienen, te verzorgen, te amuseren of te irriteren. Opdat Maigret niet té zeer bewust kan worden van de onverdraaglijke leegheid van het, of zijn, bestaan.

Dit schreef ik eerder over Maigret (in een stuk dat later is opgenomen in mijn roman Een zoon van Limburg). De twee tekstblokken zijn zeer van toepassing op Maigret en het lijk aan de kerkdeur, een van de eerste in boekvorm gepubliceerde roman over onze zwaarlijvige speurneus. In deze Maigret zien we hoe hij een man met wie hij niets te maken heeft? observeert, een wat vale man met een versleten koffer bij zich. Hij reist hem van Brussel, waar hij voor werkzaamheden was, achterna naar Nederland en Duitsland. Daar pleegt de achtervolgde zelfmoord, in een morsig hotel waar hij zijn intrek heeft genomen. De commissaris kijkt toe vanuit de buurkamer en voelt zich bijna schuldig. Bijna. Niet helemaal.

Daarna ontplooit zich een verhaal dat niet zozeer een verhaal is, als wel een hoeveelheid scènes, die allemaal wel heel vaardig door Simenon aan elkaar worden gelast en met een verfijnd gevoel voor timing gepresenteerd. De zelfmoordenaar blijkt lid te zijn geweest van een groepje oproerige studenten en jongelui, die zich in het Luik van de jaren twintig afkeerden van de burgerij. Zoals het hoort, in je jeugd.

Inmiddels hebben een paar van de oude kompanen een fijne carrière en zijn ze allemaal naar andere plaatsen verhuisd, op een enkeling na, wat voor de zelfmoordenaar reden is geweest om de gefortuneerden onder de groepsleden mild maar wel vasthoudend af te persen. Waarmee? (mensen die de plot niet meteen willen weten moeten nu even heel snel een alinea overslaan): met het kostuum van een door een van de leden van de Gezellen van de Openbaring, want zo heet het genootschap, vermoorde man uit Luik.

De moordenaar is een zenuwachtige, kunstenaarsachtige, joodse figuur. Dat is bij Simenon niet onproblematisch. Want de Tovenaar uit Luik schrijft niet bepaald subtiel over het oude volk, dat bij hem altijd uit haakneuzige sjacheraars bestaat. Zo ook nu. Er zijn in dit geval twee opties: of hij gaf zich over aan de gebruikelijke antisemitische praat die hij voor de Tweede Wereldoorlog wel vaker uitsloeg, of hij heeft een jood nodig omdat de vriendenclub zich op het Bijbelboek Openbaring baseert, een boek dat bol staat van de ondergangsvisioenen én de komst van de Messias voorspelt. Ik zou het eerlijk gezegd niet weten, in dit geval. Helemaal koosjer is de auteur niet, noch helemaal fout.

Tijdens Zomergasten 2014 sprak David van Reybrouck zich, als ik de commentaren op Twitter goed heb gelezen, uit tegen de plotlijn. Hij noemde Marguerite Duras als voorbeeld van een schrijfster die de taal het werk laat doen en zich niet overgeeft of overgaf aan het braaf bakken van allerlei romanwerken. Een sympathiek standpunt, al vraag ik me af of dat helemaal staande is te houden. In elk goed boek waarin de plot niet op de voorgrond staat (Reis naar het einde van de nacht, bijvoorbeeld, of Honger, of Max Havelaar) is er weliswaar sprake van een minimum aan plot, maar die boeken zijn niet om die reden in het collectieve geheugen blijven hangen. Zij zijn dat wel omdat ze in een briljante stijl zijn geschreven en omdat er zo veel in gebeurt.

Maigret en het lijk aan de kerkdeur staat niet op dezelfde hoogte als de genoemde voorbeelden, en toch zijn er overeenkomsten. Simenon monteert een heleboel scènes aan elkaar, scènes die door Maigret als een soort interne alles vermoedende beschouwer worden geïnterpreteerd, tot hij op den duur zijn – altijd terechte – conclusies trekt en de heren ontmaskert. Er is wel een plot, waarin oude vriendschappen en verziekte onderlinge relaties een schuimend verband aangaan met een collectief verzwegen moord en een tragische zelfmoord, maar tegelijkertijd is er geen moord en zijn er alleen maar stemmingen. De plot is belangrijk… juist in de aanwezige afwezigheid ervan. Een subtiliteit die Van Reybrouck even over het hoofd zag, met zijn gemekker over dat vervelende proza van Marguerite Duras.

Voordat Simenon aan zijn boeken begon, maakte hij eerst aantekeningen over de locaties, schetste een kaart van de plekken waar het geheel zich afspeelde en maakte hij allerhande notities over stratenplannen, eigenaardigheden van gebouwen enzovoort. Die papieren borg hij op in een envelop. Voor elke roman is er zo’n envelop, ze zijn te bezichtigen in het Simenonmuseum in Luik. Tijdens het schrijven (elke dag een hoofdstuk, gemiddeld elf hoofdstukken per boek) keek hij die papieren nauwelijks in. Als hij schreef deed de (uitgebeende) taal het werk. Dat hij voor dit boek bovendien kon putten uit Luikse jeugdherinneringen (ook Simenon was lid van zo’n jongensachtige club), maakt het geheel misschien nog zintuiglijker dan zijn andere boeken. Je kunt het Luik van zijn jeugd bijna aanraken, en de vriendschap tussen de protagonisten bijna horen knetteren.

En Maigret? Maigret is vooralsnog vooral een denkende, logge aanwezigheid. Die de misdadigers op het eind absolutie schenkt, met een bijna achteloos gebaar. Want het oplossen van de puzzel is voor hem in deze fase van zijn ontwikkeling blijkbaar belangrijker dan het doen plaatsvinden van gerechtigheid. Je vergeeft het hem dat hij de heren laat gaan omdat hij medelijden heeft met hun kinderen. Die kleine sentimentaliteit zij de kinderloze Maigret vergeven. (CB)

Maigret in Holland

In 1929 was Simenon in Delfzijl, omdat hij met zijn schip de Ostrogoth uit Duitsland was gezet, waar hij in Bremen in een haven lag. Duitse agenten hadden aan boord een typemachine en allerlei aantekeningen gevonden, dus ze dachten met een Franse spion van doen te hebben. De verhouding tussen Duitsland en Frankrijk was in die jaren nog steeds niet bijgekomen van de Grote Oorlog en daarom werd hij het land uitgezet. Waarheen te gaan? Het werd het Damsterdiep.

In Delfzijl had Simenon een visioen:

Ik zie mezelf weer terug op een zonnige ochtend in een café. Ik heb een paar glaasjes jenever gedronken en zo, een beetje slaperig, zie ik hoe de massieve, onverstoorbare gestalte van een heer zich begon af te tekenen die volgens mij een aanvaardbare commissaris zou kunnen zijn. Gedurende de rest van de dag voegde ik aan deze figuur een paar voorwerpen toe: een pijp, een bolhoed, een zware jas met een fluwelen kraag. En omdat er in mijn schuit een vochtige koude heerste, gaf ik hem voor zijn werkkamer een oude gietijzeren kachel.

Dit is de geboorte van de romanfiguur commissaris Maigret. Het is te zeggen: het is de versie van dit verhaal die Simenon zelf in de wereld heeft geholpen. Een mooi verhaal. Dat kon je aan hem wel overlaten. En een zintuiglijk verhaal, iets wat ook helemaal in de lijn van Simenon ligt. Er zijn weinig schrijvers die zo met hun zintuigen schrijven als hij dat deed, en in zijn werk ritselt het van de passages en personages die je meteen voor je ziet, die je ruikt, hoort, voelt en kunt proeven.

Maigret in Holland is wat er van Simenons verblijf in Delfzijl is geworden. Het boek verscheen in 1931, het jaar waarin Maigret zijn debuut maakte en waarin maar liefst tien romans over hem werden uitgegeven. Simenon dacht namelijk niet in het klein, in geen enkel opzicht. Het is nu bijna niet meer voor te stellen, maar de tewaterlating van de commissaris als personage was in dat jaar een societygebeurtenis van formaat. De enigszins bekende Belgische schrijver Simenon, werd in één klap een wereldster.

Net als in Maigret en het lijk aan de kerkdeur is de commissaris in dit boek vooral een aanwezigheid, iemand die door het landschap loopt, eet en drinkt, wat vragen stelt en voor zich uit bromt, om uiteindelijk tot een waterdichte conclusie te komen. Zijn aanwezigheid in het Delfzijl van het einde van de late jaren ‘20 blijft natuurlijk niet onopgemerkt. Een politieman uit het verre Parijs, overgekomen omdat een landgenoot van hem in een moordzaak is verwikkeld, viel nogal op in het zeer kleinsteedse en roddelzieke Delfzijl van die tijd.

Maigret is duidelijk geen Sherlock Holmes. Waar de Engelse, hyperintelligente speurder het vooral moet hebben van wat hij ziet en opmerkt, is zijn Franse collega meer iemand van de innerlijke beschouwing, iemand die in de kern van zijn wezen moet afdalen om de waarheid over zijn omgeving naar boven te halen. Maigret is de middeleeuwer, Holmes de wetenschapsfetisjist uit het einde van de negentiende eeuw. Een ander verschil: Maigret plooit zich, onder verzet, naar wat het systeem van hem verlangt, Holmes is strikt onafhankelijk.

Ondanks zijn wat suffe, logge voorkomen is Maigret geen watje. Dat is vooral te danken aan de precieze stijl van Simenon, die zijn zintuiglijkheid in bijna geëtst proza weet te vangen. Simenon dacht, beweerde hij zelf, altijd aan het grote lezerspubliek, en hij stemde zijn proza af op wat dat van hem verlangde. Geen lange zinnen, geen moeilijke woorden en geen gezeur waar de massa van zou kunnen opschrikken. Dit zelfgezochte harnas zou wel eens de redding kunnen zijn geweest van een wat zeurderige en oeverloze man. Lees er de latere boeken vol ‘overpeinzingen’ maar op na; Simenon was van alles, maar een zeurkous was hij ook.

Maigret in Holland is niet alleen een mooie (zij het met een Frans penseel aangezette) schets van het hoge Noorden zoals dat voor de Tweede Wereldoorlog ongeveer moet zijn geweest, het is ook (net als Maigret en het lijk aan de kerkdeur) een studie naar menselijk gedrag. Dat is de naturalist in Simenon. De grote Franse naturalist Émile Zola was in 1931 nog maar 29 jaar dood.

Een groot aantal archetypen komt terug: de arrogante geleerde, de warmbloedige maar sukkelige versierder, de trouwe vrouw, de verleidelijke vrouw, de jaloerse vrouw, de mysterieuze man, en zo voort en zo verder, allen afgezet tegen een leger van burgerlijke nietszeggenden.

De commissaris liet de vriendenclub in Maigret en het lijk aan de kerkdeur ongemoeid nadat hij het raadsel had opgelost. Hier zet hij, ondanks de grote druk van de kleine gemeenschap, halsstarrig door en laat hij het recht ‘zegevieren’. Slachtoffer daarvan is de wat lelijke, jaloerse schoonzus van het slachtoffer, die hem heeft vermoord om een ingewikkeld samenspel van redenen — iets waar de commissaris begrip voor heeft. Of misschien is begrip het verkeerde woord: Maigret staat nooit aan een kant, hij kan zich hoe dan ook inleven in de beweegredenen van dader én slachtoffer. (Wat trouwens ook een overeenkomst is met Holmes.)

De flaptekst van de Nederlandse heruitgave uit 2003 vermeldt onder meer: ‘Niet zozeer tastbare bewijzen leiden Maigret bij het onderzoek dat hij ongevraagd instelt, als wel enige opzienbarende liefdesverhoudingen…’ Dat laatste is wat overdreven, typisch flaptekstenproza, maar in de kern klopt dit wel. Maigret is in beide policiers die ik nu heb besproken vooral bezig met het ontrafelen van verhoudingen. Wie staat in welk verband tot welke andere mensen? Dat maakt de boeken uitermate vaag en tastend, iets wat, zoals gezegd, wordt rechtgetrokken door Simenons stijl.

Deze Nederlandse vertalingen zijn overigens niet heel goed. Het bijna transparante Frans dat de Belg schreef, is omgezet in een sjoelbakvariant van het Nederlands. Gek genoeg werkt het verhaal toch. Dat doet me denken aan een opmerking van Harry Mulisch, die het oeuvre van Dostojewski leerde kennen via rammelende vertaling uit de jaren ‘20, vertalingen waar het genie van de schrijver toch doorheen schemerde. Iets dergelijks is met de meeste Nederlandse vertalingen van Simenon aan de hand: je leest en merkt dat het goed is. Met al je zintuigen. (CB)

Maigret en de familie Peeters

Ruimen we eerst een mogelijk misverstand uit de weg. Jules Maigret is geen Asterix. Als hij vorige week een misdadiger opspoorde in Delfzijl en deze week onder Vlamingen verkeert, dan is dat niet om, zoals in Asterix en de Belgen, een satirisch overzicht te geven van de nationale eigenaardigheden.

Overigens speelt Maigret en de familie Peeters (Chez les Flamands) zich zelfs niet in België af, maar op de grens mét België. In het grensplaatsje Givet is de Vlaamse minderheid niet populair. Ze weigeren zich aan te passen, luidt het. Ze drinken niet de Franse aperitieven, maar halen hun jenever in de winkel annex taverne van de familie Peeters. Vooral die familie Peeters heeft het bij de autochtone bevolking zwaar verkorven. Ze doen goede zaken en de welvaart is hen naar het hoofd gestegen, zegt men. De zoon studeert zelfs voor advocaat – wat een pretentie, nee maar! Dat diezelfde zoon een bastaardkind heeft bij een plaatselijke armoezaaister, is door de familie efficiënt onder de mat geveegd: de ongehuwde moeder krijgt maandelijks een som geld en zoon Joseph zal, zoals altijd was voorzien, trouwen met zijn nicht Marguerite.

Eind goed, al goed.

Maar als de moeder van Josephs bastaard verdwijnt, wijst het hele dorp met de vinger naar de Peetersen.

Enter Maigret, die in Parijs is opgezocht door Anna Peeters, de oudste dochter, met het verzoek om de plaatselijke politie discreet bij te staan. Maigret belandt in een ronduit vijandig dorp. Voor Givet is hij een vriendje van de rijken, niet op zoek naar de waarheid, maar naar een manier om de Peetersen vrij te pleiten.

Maigret wordt door de Vlamingen warm onthaald. Simenon schrijft met waardering over de sfeer in het ‘Vlaamse huis’: ‘Eén voet over de drempel, en je werd omgeven door warmte, door een ondefinieerbare atmosfeer, rustig, stroperig, waarin geuren domineerden. Maar welke geuren? Er was een toets kaneel, een zwaarder accent van gemalen koffie. Benzine ook, maar met een zweem van jenever.’