Colofon

©2015 Marona van den Heuvel

Uitgeverij kleine Uil
www.kleineuil.nl

Deze uitgave kwam tot stand met steun van het Nederlands Letterenfonds en door bemiddeling van Sebes & Bisseling Literary Agency te Amsterdam.
Zie ook:
www.letterenfonds.nl
www.sebes.nl

Auteursfoto  Sylvie Putker
Omslagfoto  Hassan Bensliman
Omslagontwerp  247design
Boekproductie en ePub  LINE UP boek en media bv

ISBN 9789492190130 (boek)
ISBN 9789492190147 (ebook)

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor C.C., de kleurrijkste van alle verhalen

Inhoud

Omslag

Colofon

Proloog

1 Cartoonisten zonder land

2 Kunstenaarskolonie La Ruche: 'Je vertrekt er alleen maar beroemd of dood'

3 Witte Russen: nooit meer terug naar de Krim?

4 De Joden van Parijs: 'Frankrijk zonder de Franse Joden is Frankrijk niet meer'

5 De sans-papiers van Saint-Denis

6 Shakespeare and Company: de schrijvers van Hotel Tumbleweed

7 De Iraanse kolonel en zijn kruiswoordpuzzels

8 De Vietnamoorlog is nog niet voorbij

9 Banlieue: hangjongeren aan de macht

10 Extraordinaire, die Parisiens!

Adressen en links

Verantwoording en dankwoord

Geraadpleegde literatuur

Fotoverantwoording

Foto's

Proloog

‘Het duurde maar een paar dagen, maar op dat bootje ben ik tien jaar ouder geworden.’ Op het terras van Café Montparnasse kijkt Mahengar me aan vanachter de blauw spiegelende glazen van zijn hippe zonnebril. Zoals hij daar zit, rustig met een zelfgerolde sigaret en een noisette-koffie, heuptasje op tafel, kan ik me nauwelijks voorstellen dat hij de beruchte oversteek op een gammel bootje heeft gewaagd.

Mahengar was journalist en radiomaker in Iran. Hij schreef net dat ene stuk dat de autoriteiten in het verkeerde keelgat schoot, ‘het was bovendien surrealistisch, het was niet eens zo bedoeld!’ Maar de moellahs maakten hem het leven zo zuur dat blijven geen optie meer was. Mahengar besloot naar Parijs te gaan, in het spoor van eerdere Iraniërs die de Islamitische Revolutie, de Irak-Iran-oorlog of ayatollah Khomeini ontvluchtten. ‘Nu ben ik dichter’ – in het Perzisch – en ook nog weddingplanner, om ‘de rekeningen te kunnen betalen’. Hij zegt het bijna verontschuldigend.

Mahengar is niet de enige die naar Parijs trok op zoek naar een beter leven. In de tweeëneenhalf jaar dat ik in Parijs woonde om er te werken voor de Nederlandse ambassade, liep ik veel mensen tegen het lijf die van verre waren gekomen. Allemaal waren ze op zoek naar ‘iets’ dat ze hoopten te vinden in de metropool. Ik ontmoette ze door mijn werk, via vrienden of door een toevallig praatje in een rij of een café. Ik kwam afstammelingen tegen van de adellijke Russen op een school bij de Porte de Champerret, ontmoette een Iraanse cartoonist die had gedemonstreerd tijdens de Groene Revolutie. Ik hoorde het levensverhaal van een Vietnamese bootvluchteling die na haar vlucht mensenrechtenactiviste is geworden en had een hartelijk weerzien met een Vietnamese dissidente schrijfster die niet meer terug kan naar huis. Ik sprak met mensen die er pas op hun achttiende achter kwamen dat ze Joods zijn na hun hele leven trouw de zondagsmis te hebben bijgewoond.

In de kunstenaarskolonie La Ruche bracht ik vele uren pratend door met de Nederlandse schilderes Michèle van de Roer en haar collega-kunstenaars. Op een open plek omringd door bomen met houten ateliers en bevallige beelden verstopt tussen de struiken werd er gesproken over de dagelijkse beslommeringen van het artiestenbestaan en over de inspiratie die Parijs brengt.

Ik ontmoette mensen met onmiskenbaar Franse achternamen als Dupont en Lefèvre, maar ook met exotische namen als Boubou Ba, Ramezani, Lê Kim Chi, Yagello en Jehangir.

Geïntrigeerd door de verschillen in achtergrond en de kleurrijke geschiedenissen ging ik op zoek naar de verhalen achter al deze mensen. Hoe zijn ze in de stad terechtgekomen, wat bindt ze en hoe leven ze er allemaal samen? Ik nam de RER-B naar Aulnay-sous-Bois in de beruchte banlieue, dronk koffie met illegalen, kocht Vietnamese kruiden bij de Tang Frères-supermarkten in Chinatown in het 13e arrondissement, at mirza ghasemi in Petit Teheran in het 15e arrondissement, bewonderde expo’s samen met Parisiennes, charmant gekleed volgens het boekje, en ontmoette de schilders, beeldhouwers en mozaïekmakers die deze kunstwerken gecreëerd hadden. Ook ontmoette en observeerde ik de ‘echte’ Parisiens die te midden van al dit tumult onverstoorbaar vasthouden aan de ongeschreven regels van het Parijzenaarschap. Een boek over Parijs is uiteraard niet compleet zonder een beeld van deze bijzondere mensensoort.

Wat ik vond op mijn zoektocht waren ongelooflijke, prachtige, tragische, dramatische, aangrijpende, hartverscheurende, onbegrijpelijke, grappige, ontroerende en mooie verhalen.

Al deze mensen, situaties en verhalen vormen samen de betoverende metropool met zijn verborgen werelden, zijn constante verrassingen, zijn jardins secrets en zijn onophoudelijke stroom nieuwkomers.

Dit boek biedt een inkijkje in enkele van de werelden die samen het kleurrijke en magische Parijs vormen.

Parijs, augustus 2015

1
Cartoonisten zonder land

Twee miljoen mensen op de been, Parijs in vuur en vlam. Je suis Charlie overal om me heen. Een gevoel van solidariteit dat ik nooit eerder heb meegemaakt. Al deze mensen zijn allemaal persoonlijk geraakt door de aanslag. Nog nooit waren er zoveel mensen bij een demonstratie in de geschiedenis van Frankrijk. Vandaag is Parijs het centrum van de wereld, op alle continenten zitten mensen gekluisterd aan de tv of organiseren ze uit solidariteit hun eigen demonstraties in Hongkong, Londen, Kiev of Sydney.

Het is indrukwekkend hoe de stromen mensen maar blijven en blijven komen. Ik ontvlucht de mensenmassa rondom République even voor een koffie en een croissant, staande aan de toonbank in een bakkerij. Ik app wat foto’s aan vrienden in Nederland. Al die mensen, er komt geen einde aan. Zou niemand bang zijn dat terroristen deze bijeenkomst aangrijpen voor een nieuwe aanslag? Want wat is een beter doelwit dan honderdduizenden mensen die demonstreren voor de vrede? Niemand lijkt zich daar druk over te maken, ook niet in de volgepakte metro’s op weg naar République. Ouders dragen kinderen met Charlie-borden op hun schouders. Het voelt als een keerpunt in de geschiedenis.

De dag na de aanslag op Charlie Hebdo, waarbij medewerkers van het satirische tijdschrift in koelen bloede werden gedood door moslimfundamentalisten, was ik met een vriendin in een winkel bij de Rue de Rennes in het 6e arrondissement. De daders waren nog niet gepakt. ‘Als ik u was zou ik maar niet de straat opgaan vandaag,’ zegt de verkoopster tegen mij. ‘Ik krijg net een telefoontje van mijn baas dat ik alle deuren moet dichtdoen. Ze hebben zojuist een supermarkt bij Montrouge overvallen en er zijn andere aanslagen op verschillende plaatsen in de stad.’ Op haar telefoon googelen we het laatste nieuws: ‘Gijzelaars in koosjere supermarkt in Montrouge’, ‘Kouachi-broers nog steeds op de vlucht’. De berichtgeving is chaotisch en verandert steeds. Montrouge is niet zo heel ver weg. Bij elke politiesirene – zo ongeveer om de paar minuten – kijken mijn vriendin en ik elkaar aan. Aan onze dochters vertellen we maar niks. Het voelt alsof er achter elke straathoek terroristen met automatische geweren op de loer liggen.

Als het avond wordt en we iets gaan drinken, wordt dat gevoel nog sterker. Amedy Coulibaly en de broers Kouachi zijn nog steeds op de vlucht. Wie weet hoeveel handlangers ze nog hebben die in de startblokken staan om op het afgesproken tijdstip simultaan op verschillende plaatsen aan te vallen? Desondanks zitten de cafés even vol als altijd.

Door de Charlie Hebdo-aanslagen moet ik onmiddellijk denken aan Kianoush Ramezani, een Iraanse cartoonist en politieke vluchteling, die ik twee jaar geleden heb geïnterviewd. Kianoush kende de vermoorde Charb en Tignous, zijn collega-cartoonisten. Ik besluit Kianoush opnieuw op te zoeken.

‘“We zijn in Parijs, niet in Iran,” dat zei Charb toen ik hem waarschuwde voor een aanslag op Charlie Hebdo.’ Kianoush Ramezani schudt zijn hoofd. ‘Ik zei toen niks terug. Wat kon ik zeggen? Na een tijdje vergeet je het gevaar, ik was het zelf ook vergeten. Maar de islamisten, die vergeten nooit iets. Ik was naar Frankrijk gekomen om me veilig te voelen, om eindelijk mijn mening te kunnen uiten in vrijheid. Ik voelde me beschermd, en toen gebeurde dit.’

Kianoush voelt even met zijn hand aan zijn stoppelbaardje. Sinds de eerste keer dat ik hem interviewde in Parijs is hij er veel Franser gaan uitzien. Maar zijn Havanahoed heeft hij nog steeds op. Toen was hij net een jaar in Frankrijk vanuit Iran en was hij verwikkeld in ellenlange bureaucratische processen om te kunnen blijven als politiek vluchteling. Nu runt hij een internationaal netwerk van cartoonisten voor vrede over de hele wereld.

Vlak na de aanslagen op 7 januari 2015 heeft Kianoush een speech gegeven op het Universal Tolerance Seminar in Noorwegen. ‘Ik piekerde er niet over om dat af te zeggen omdat er misschien iets zou kunnen gebeuren. Op het moment dat je dingen niet gaat doen omdat je bang bent, dan is het voorbij.’

Kianoush is een van de vele journalisten in ballingschap die hun land moesten ontvluchten en onderdak zochten in de Franse hoofdstad. Veel daarvan hebben als eerste halte het Maison des Journalistes in de Rue Cauchy in het 15e arrondissement. Ik ga er op bezoek.

‘L’EXIL’ staat er in grote letters boven de deur van het Maison. Schuin ernaast, boven een getraliede ruit, hangt een grote cartoon van een man met een knapzak. Hij loopt gebogen en heeft zijn arm beschermend over de schouders van zijn vrouw en zoontje geslagen. Aan het gebouw hangen nog andere cartoons met daarop wereldbollen, koffers, pennen, vleugels, boeien en nog meer knapzakken.

Ik open de deur door op een paneeltje de code in te typen die ik van tevoren heb gekregen en stap de hal in. Door een donkere smalle gang kom ik bij de juiste deur. Op blote voeten doet Priyanka de deur open, ze heeft lang zwart haar, een klein brilletje, een rond gezicht en is klein van stuk.

‘Kom binnen,’ zegt ze en zet de deur wijd open. ‘Wil je koffie?’ Ze giet Evian-fleswater in een kopje, warmt het op in de magnetron en doet er een schep Nescafé bij. Dan schuift ze een stoel bij, gebaart mij te gaan zitten en gaat zelf zitten op het bed.

Priyanka is een Sri Lankaanse journaliste die heeft moeten vluchten omdat ze problemen had met het regime. Hier in het Maison des Journalistes heeft ze tijdelijk onderdak gekregen. Het kamertje doet denken aan een studentenkamer; er ligt blauw afgetrapt tapijt, de muren zijn kaal, op een bureautje slingeren wat papieren en lege kopjes. Kleren hangen in een halfgeopende muurkast, op het nachtkastje staan twee kleine Boeddha’s en een flesje nagellak.

Priyanka is al tijden bezig om asiel te krijgen in Frankrijk. ‘Het is bijna een dagtaak,’ zucht ze. ‘Ze hebben zoveel documenten nodig. Dit papier en dan weer dat, dan moet ik weer naar een of andere instantie. Ik kom nauwelijks toe aan andere dingen, zoals schrijven. Maar gelukkig was ik goed voorbereid!’ Ze pakt een dikke ordner vol papieren uit de kast en laat me een voor een de papieren zien die er allemaal in zitten. Een brief van Reporters sans Frontières waarin staat dat ze als journaliste heeft gewerkt in Colombo, een officiële nota van haar krant met haar werkzaamheden, een certificaat van een VN-cursus, veel andere papieren en zelfs haar schooldiploma, allemaal keurig geperforeerd met twee gaatjes en opgeborgen in de dikke ordner.

In het Maison des Journalistes wonen zo’n vijftien journalisten uit verschillende landen, maar allemaal slechts tijdelijk. ‘Het is fijn dat we hier worden opgevangen,’ zegt Priyanka. ‘We krijgen een gratis pas voor de metro, restauranttickets, er wordt Franse les gegeven en we kunnen even op adem komen tijdens onze asielprocedure.’ Ook mogen ze gebruikmaken van de faciliteiten van het centrum, zoals een computerkamer.

Naast de kamer van Priyanka bevindt zich het kantoor van L’oeil de l’exilé, de onlinekrant van het Maison des Journalistes. Hier kunnen de bewoners artikelen schrijven over de situatie in hun land of over iets anders. Hun stukken kunnen ook vertaald worden uit het Engels, als hun Frans niet goed genoeg is. Bayard Presse staat er op de deur van de kamer van Priyanka, haar kamer is gedoneerd door uitgeverij Bayard. We passeren andere kamers met vergulde naambordjes van Franse media: Le Figaro, Le Canard Enchaîné, Arte, RFI, Paris Match, M6. Ook is er een zaaltje waar mensen kunnen samenkomen, de Espace Anna Politkovskaya.

‘Heb je een speciaal contact met journalisten van Bayard?’ vraag ik Priyanka, omdat ze in hun kamer woont. Ze schudt haar hoofd.

Naast de computerkamer bevindt zich de gemeenschappelijke keuken, met een fornuis en grote wasbakken. Priyanka heeft gekookt voor de mensen in het Maison. Wie wil, mag aanschuiven. Witte rijst, kippenpoten, doperwten, overgoten met een saus van Sri Lankaanse kruiden. Drie medebewoners eten graag mee en zetten borden, flessen water en brood op tafel.

Deborah Mokabatio komt binnen. Ze heeft zwarte vlechten en is een paar maanden geleden aangekomen vanuit Congo. ‘Ik word gek van het nietsdoen hier!’ zegt ze met boze zwarte ogen. ‘Ik verveel me, ik mis mijn leuke baan en mijn interessante leven. In Congo was ik iemand, een persoonlijkheid. Mijn documentaires werden bekeken, mensen kenden mijn naam. Hier ben ik een parasiet, een van de duizenden die asiel aanvraagt.’

‘Is er solidariteit tussen de bewoners van het Maison des Journalistes?’ vraag ik haar. ‘Jullie hebben tenslotte allemaal zo’n beetje dezelfde problemen.’ Deborah haalt haar schouders op. ‘Iedereen is bezig met z’n eigen besognes, we hebben geen tijd om solidair te zijn.’

De Bengaal Farook Nawaz Khan is nog maar kort hier en hoopt snel aan de slag te kunnen. ‘Ik ken maar een vak en dat is journalistiek. Iets anders kan ik niet. Het Maison des Journalistes is een goede plek, we vinden hier onderdak. Maar weet je wat het probleem is,’ vervolgt hij op gedempte toon en kijkt even om zich heen om te zien wie er aan tafel zitten, ‘veel van de mensen hier zijn geen echte journalisten. Ze zijn economische vluchtelingen die net doen alsof ze journalist zijn. Ze willen asiel krijgen en denken zo een betere kans te hebben!’

De directrice van het Maison des Journalistes, Darline Cothière, vertelt me hetzelfde verhaal. ‘Het is een groot probleem. Mensen vervalsen hun papieren en zeggen dat ze dissidente journalisten zijn om hier een dak boven hun hoofd en uiteindelijk asielstatus in Frankrijk te krijgen.’ Ze heeft er inmiddels ervaring in gekregen om de echte journalisten te onderscheiden van degenen die doen alsof.

Het Maison des Journalistes is opgericht in 2002 en de directrice is er ooit begonnen als lerares Frans. Ze vindt het inspirerend om journalisten uit zoveel culturen bij elkaar te hebben. ‘De nationaliteit van de bewoners verandert met de ontwikkelingen in de wereld. Drie jaar geleden hadden we voornamelijk Iraniërs, daarna Irakezen en Afghanen. Sinds 2002 zijn er meer dan vijftig nationaliteiten langsgekomen.’ Het Maison is een eerste landingsplaats, mensen mogen er zes maanden blijven. ‘We helpen ze met allerlei zaken zoals financiën, taalles en administratieve beslommeringen.’

Het Maison des Journalistes ontvangt ook veel steun van de Mairie de Paris, vertelt Darline. ‘De vorige communistische burgemeester Delanoë was erg begaan met vluchtelingen en heeft Parijs in 2011 uitgeroepen tot “toevluchtsstad voor vervolgde schrijvers”. Inmiddels heeft hij de eerste vervolgde journalist uitgenodigd, de Iraanse cartoonist Mana Neyestani.’

‘Woont hij ook hier?’ vraag ik.

‘Nee,’ zegt Darline, ‘hij woont in de Cité Internationale des Arts, een residentie voor kunstenaars.’ Ook Kianoush Ramezani woont daar, dus ik kan ze tegelijkertijd spreken.

De Cité Internationale des Arts is een groot flatgebouw met zes verdiepingen bij de metro Pont Marie. Buitenlandse kunstenaars kunnen een beurs krijgen om voor een paar maanden een atelier te huren. Er wonen bijna driehonderd artiesten, waaronder beeldhouwers, schilders en componisten uit verschillende landen. Onder de artiesten bevinden zich ook personen die er om politieke redenen een tijdje mogen wonen.

Kianoush heeft een atelier op de vierde verdieping. Mairie de Paris staat er op een bordje op zijn deur. Binnen ligt donkergroen zeil op de grond. Een houten bureau met ijzeren poten staat voor de grote ramen die doorlopen van het plafond tot aan de vloer. In een hoek staat een smal bed, meer een brits eigenlijk. Op het bureau ligt een stapel papieren en staat een houten bak met potloden en krijt.

Kianoush is in 2009 weggegaan uit Iran. ‘Het werd me onmogelijk gemaakt om te tekenen wat ik zelf wilde. Op een gegeven moment besloot ik dat ik mezelf niet langer wilde censureren. Het ging niet meer, ik kon het niet meer. Maar vooral wilde ik het niet meer!’ Om zijn arm heeft de cartoonist een groen plastic bandje waarop staat: Where is my vote? ‘Groen is het symbool van de Iraanse beweging tegen de dictatuur,’ zegt Kianoush strijdlustig. ‘Na de frauduleuze presidentiële verkiezingen van 2009 was dat het motto van onze protesten: “Where is my vote?” De regering had onze stemmen gestolen.’ Hij draait het bandje rond om zijn pols: ‘Ik doe hem nooit af.’

Kianoush kon naar Parijs komen met een gewone lijnvlucht. ‘Ik had een visum gekregen van de Franse ambassade, alhoewel ik lang niet alle papieren had die nodig waren. Ik denk dat ze wel wisten dat ik asiel wilde aanvragen,’ knipoogt hij. ‘Toen ik hier aankwam, zocht ik meteen mijn landgenoten op die al langer in Frankrijk woonden. Zij waren gevlucht na de val van de sjah en raadden me aan om net te doen of ik een vrome Zoroastriër¹ was. Dat zou de beste manier zijn om politiek asiel te krijgen, zeggen dat je vervolgd wordt vanwege je religie. Maar toen ik ging kijken bij een Zoroastrisch centrum hier in Parijs, vond ik het verschrikkelijk! “Kom terug, mijn zoon,” zeiden ze op precies dezelfde manier als de moellahs in Iran! Het enige verschil was dat ze geschoren waren en een das droegen!’

Na allerlei omwegen heeft Kianoush een plek gevonden in de Cité Internationale des Arts, precies waar ook zijn collega-cartoonist, landgenoot en vriend Mana Neyestani woont. ‘Het is vreemd hoe het leven loopt. We kennen elkaar al zo lang en nu wonen we onder hetzelfde dak in Parijs,’ lacht Kianoush. In het atelier van Kianoush vertelt Mana me hoe hij in de Cité belandde. Een medebewoonster heeft wat Iraanse hapjes bereid die we intussen opeten.

Mana kwam in grote problemen toen hij in een stripverhaal voor kinderen een kakkerlak ‘namana?’ had laten zeggen. Namana is een van oorsprong Azeri-woord dat ook in het Perzisch wordt gebruikt om ‘wat?’ te zeggen. Er wonen zo’n veertien miljoen Azeri in Iran, ongeveer zestien procent van de bevolking. De Azeri-minderheid voelde zich al tijden onderdrukt en de Azeri pratende kakkerlak was de druppel die de emmer deed overlopen. Mana had er geen seconde over nagedacht dat zijn pratende kakkerlak als een racistische uiting zou worden opgevat. Duizenden mensen gingen de straat op en de autoriteiten gooiden Mana in de cel. Tijdens een verlofdag van de gevangenis in 2006 wist hij het land te ontsnappen en kwam hij via allerlei omwegen in Maleisië terecht. In zijn boek Une métamorfose iranienne vertelt Mana zijn verhaal in cartoons. Dit gaat van het kakkerlak-stripverhaal tot aan zijn tijd in de gevangenis en zijn eindeloze zwerftocht om ergens anders onderdak te krijgen. Sommige tekeningen beelden hemzelf uit als iemand die langzaam verandert in een kakkerlak, een verwijzing naar Metamorfose van Kafka.

In het boek heeft Mana zijn leven heel open en tot in persoonlijke details beschreven, en sommige Iran-cartoons zijn nogal uitgesproken. Je verwacht een extraverte persoon die met veel omhaal stellige meningen verkondigt. Maar als je Mana ontmoet, is hij bescheiden en praat hij zachtjes zonder de uitdrukking op zijn serieuze en zachtaardige gezicht te veranderen. Hij is zelfs bijna verlegen. ‘Ik ben niet erg mondain,’ had hij al in zijn boek geschreven.

Ik vraag Mana of hij enig idee heeft hoe zijn toekomst eruit zal zien. ‘Burgemeester Delanoë heeft me uit Maleisië weggehaald, daar werd het te gevaarlijk voor me omdat het een uitleveringsovereenkomst heeft met Iran. Ik woon nu nog in de Cité Internationale des Arts, maar wat ik ga doen als mijn jaar hier erop zit? Ik heb geen idee. Asiel heb ik in ieder geval nog niet gekregen, niet hier en niet ergens anders. De toekomst is een groot vraagteken.’

Dan staat hij op en zet een donkere hoed op. ‘Excuseert u mij, ik moet nu gaan.’

Net als in Iran maakt Mana elke avond een wandeling met zijn vrouw Mansoureh.

Op de Pont Marie vlak bij de Cité Internationale des Arts kom ik ze later een keer tegen. Het is frisjes. Mana draagt zijn donkere hoed. Ze hebben knalroze plastic tasjes van Monoprix in hun hand. Ze zien er een beetje verloren uit in de Parijse nacht.

Kianoush vertelt over zijn eerste periode als asielzoeker in Parijs. ‘Als een persoon in ballingschap voel je je gemakkelijk verloren, vooral in de Franse bureaucratie. Ze negeren wat je ervoor deed, wat je beroep was en proberen je te integreren. Ze boden mij de hele tijd aan om opzichter in een park te worden. Dat heb ik altijd geweigerd, stel je voor! Ze nemen je niet serieus, ze willen je in het vakje “politieke vluchteling” stoppen, wat gelijkstaat aan “arme vluchteling” en niet aan “goed-opgeleide professional”.’

‘Als ik wakker werd in mijn kamer in het Maison des Journalistes, had ik een zwaar gemoed, elke ochtend weer. Maar dan keek ik uit het raam – daar was een kerkhof – en gaf ik mezelf antwoord op drie vragen: wie ben ik, wat wil ik doen en waarom ben ik gevlucht? Het allerbelangrijkste is dat je in jezelf blijft geloven en in beweging blijft. Dan komt de positieve energie vanzelf! En kijk wat een uitzicht ik nu heb!’

De cartoonist wijst met een groots gebaar en een brede lach naar achter de ruiten, naar de tinnen daken van Parijs met de kleine raampjes, de top van de Sacré Coeur in de verte, de zeemeeuwen die vrolijk rondscheren en de toren van de eeuwenoude bibliotheek even verderop. Muziek komt uit de ateliers aan de overkant. ‘Ik besefte meer dan ooit dat niemand op je zit te wachten. Maar je moet sterk zijn, het leven is kort. En langzaamaan heb ik manieren gevonden om te overleven, in de letterlijke zin van het woord. Het gaat heel goed nu. Ik heb een dak boven mijn hoofd en ik heb werk, ik maak cartoons voor internationale sites.’

Maar vooral is hij bezig met zijn werk als mensenrechtenactivist. ‘Ik heb een internationaal netwerk van cartoonisten opgezet, Cartooning for Peace. Ik ben mensenrechtenactivist voor de vrijheid van meningsuiting en voor de vrede. Het begint te lopen!’

Kianoush wordt steeds vaker gevraagd om lezingen te geven over het werk van cartoonisten en journalisten die leven onder autoritaire regimes. Hij is in Genève geweest en in Osnabrück en Caen (Normandië). ‘En ik heb laatst een cartoonprijs gewonnen, overhandigd door Kofi Annan.’

Op tafel staat een computer met een webcam. ‘Ik skype met mijn familie in Iran, maar met sommige mensen – die een publieke functie hebben – kan ik niet bellen. Ik sta op een zwarte lijst, als ze met mij praten, komen ze in de problemen. Gelukkig zijn er oplossingen: antifilters!’ Hij laat op zijn computer een site zien waarop wordt uitgelegd hoe je filters kunt omzeilen en ervoor kunt zorgen dat de autoriteiten je niet kunnen monitoren. Dan klikt hij de antifilters weg en zet een muziekje aan. Het is een licht deuntje met een viool, iets nostalgisch, het doet denken aan een tango.

‘Wat is dit?’ vraag ik.

‘Oude Perzische muziek, maar dan een moderne remix, gemixt met tango, heb ik gevonden op een Iraanse site.’

‘Wat heb je meegenomen toen je besloot te vluchten?’ vraag ik. Ik denk aan Priyanka met al haar diploma’s.

‘Wat kleren en dit.’ Hij laat me een dik boek in Farsi zien. Bij het begin van elk hoofdstuk staat een tekening van een man of vrouw. Het lijkt een beetje op een schoolboek.

‘Wie zijn dit?’

‘Het zijn verhalen over de grote mensen van de geschiedenis, van schrijvers en kunstenaars tot wetenschappers en staatslieden, zoals Dante, Einstein, Columbus. Ik heb het van mijn vader gekregen.’ Dan klapt hij het boek dicht.

Voor het raam staat een schildersezel met daarop een cartoon. Op de cartoon staan vleugels die een pen dragen, ze vliegen weg, naar de horizon, om te landen op een onbekende plaats hier heel ver vandaan.

Sinds Charlie Hebdo zijn de dingen veranderd, vindt Kianoush. ‘En het is een positieve verandering. Sinds de aanslagen worden de waarden waarvoor ik buiten mijn eigen land woon nu heel hoog gehouden. Vrijheid van meningsuiting, dat was – en is nu nog meer – een groot goed voor de Fransen.’

‘Soms hoor ik Franse intellectuelen zeggen: “Laten we geen olie op het vuur gooien” als het gaat over Charlie Hebdo. Dan denk ik: laten ze maar een tijdje in Iran gaan wonen.’

Noot

1
De Zoroastrische godsdienst is meer dan tweeduizend jaar geleden gesticht door Zaratustra in Perzië. De gelovigen aanbidden vuur en belijden hun godsdienst in vuurtempels.

2
Kunstenaarskolonie La Ruche: ‘Je vertrekt er alleen maar beroemd of dood’

Als ik de hoek van de Rue de Dantzig omsla, zie ik ze staan. Ze staan op hun tenen, hun gezichten tegen de spijlen van het ijzeren hek aangedrukt. Ze hebben Aziatische gezichten en bungelende Nikon-camera’s om hun nek. Een man probeert de lens van zijn professionele fototoestel door de spijlen heen te duwen om hoeken te bereiken die hij zelf niet kan zien. Een tenger meisje dat voor hem staat, drukt haar wang tegen de klimop langs de koude ijzeren spijlen die ooit door Eiffel werden ontworpen. Ze staart haast betoverd voor zich uit.

Ik rijd met mijn fiets de stoep op en maak hem met het zware Amsterdamse kettingslot vast aan de lantaarnpaal naast Café Dantzig. Met mijn fietssleutel in de hand loop ik op de ijzeren toegangspoort naast het groepje toeristen af, een tiental hoofden draait zich naar mij om. De lens wordt uit het hek gehaald en dreigt zich op mij te richten.

Visite interdite sans autorisation préalable (toegang verboden zonder voorafgaande toestemming) staat er op een glanzend gepoetst koperen bordje buiten op de poort. Aan de andere kant op de poort naast het gebladerte zit een vierkant toetsenbordje waarop ik de toegangscode intoets. Na een kort piepje zwaait de deur open.

Het is altijd weer spannend om door die poort te stappen die zijn leven begon als ingang van het Vrouwenpaviljoen op de Wereldexpo in 1889. Wereldberoemde kunstenaars zijn door deze poort gegaan, zoals Chagall, Modigliani, Zadkine, Diego Rivera, Braque en Giacometti.

Groene bladeren ritselen boven me, een elegant standbeeld staart mij verleidelijk aan, de ingang van La Rotonde ligt voor me. Rechts gaat een houten trappetje omhoog naar een huisje dat verborgen is onder ruisend gebladerte.

Een stap La Ruche binnen en weg is Parijs, weg is het 15e arrondissement, weg de toeterende auto’s met driftig gebarende chauffeurs, de rokende mannen bij de ingang van het café, de verzorgde studentenmeisjes met platte ballerinaschoenen, Longchamps-tassen en zorgvuldig-gekapt-slordig lang Amy Winehouse-haar. Weg is de herrie, weg de Eiffeltoren en de brasseries met hun veel te kleine, ronde tafeltjes.

Ik loop langs La Rotonde, een hoog rond gebouw met drie verdiepingen in de vorm van een bijenkorf. Ik passeer de woning van de conciërge en sla een slingerend zandpad in. Een man met ontbloot bovenlijf en veel grijs borsthaar is druk bezig met een enorm stuk steen. Er is me verteld dat hij Argentijn is en communist, en al jaren in La Ruche woont.

Het paadje slingert nog verder langs bomen, links ligt een open plek met gras en een verweerde picknicktafel. Even verderop staat een langwerpig gebouw met twee verdiepingen ateliers met grote ramen, houten traptreden en groen geschilderde deuren en balustrades. Bij sommige ateliers kun je naar binnen kijken, andere hebben de gordijnen of rolgordijnen stevig dichtgetrokken. Ik durf niet al te opvallend door de ramen te gluren en werp stiekeme blikken naar binnen bij het langslopen. Achter een gordijnspleet staat een wit borstbeeld, onder een rolluik zie ik de onderkant van een doek, rustend op een schildersezel vol verfspatten. Het paadje loopt naar nog meer atelierhuisjes achterin. Kobaltblauwe steentjes liggen op de platgetrapte aarde, verderop liggen ook rode, gele en witte. Een mozaïektableau van een bloem in bruin getinte kleuren staat tegen de muur op de grond.

Hier bij de kobaltblauwe steentjes moet ik zijn. Hier woont Leonard Leoni, mozaïekmaker van Italiaanse afkomst die zijn hele leven in La Ruche heeft gewoond. Hij is er zelfs geboren, in 1932, nadat zijn ouders eind jaren twintig waren gevlucht uit het Italië van Mussolini.

De bel is kapot, dus ik roep naar boven. ‘Leonard, bent u daar?’ Over de reling van het houten balkon op de eerste verdieping verschijnt een grijs hoofd met een grote grijns. ‘Ik kom eraan!’ roept hij. Gestommel en gerommel en dan gaat de deur open.