Colofon

©2016 Uitgeverij kleine Uil en de diverse auteurs

Uitgeverij kleine Uil
www.kleineuil.nl

Omslagontwerp  247design
Boekproductie en ePub  LINE UP boek en media bv

ISBN 9789492190192 (boek)
ISBN 9789492190208 (ebook)

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwoord

1 Naar bed met Marcel Proust
Marijke Arijs

2 Op de oevers van de Exe
Guus Bauer

3 Emily Dickinson, thuis in Amherst
Anton Brand

4 Gebaande wegen, Gogol achterna
Roos Custers

5 Buiten alle tijd en plaats
Rob van Essen

6 Engel zonder geheugen: Cees Nooteboom in Berlijn
Peter Groenewold

7 De VOC'ers van Malabar: nooit meer naar huis
Marona van den Heuvel

8 Le Grand Nord: het Noorwegen van Hamsun en Hermans
Erik Nieuwenhuis

9 Nikko is Nippon
Caroline van Ommeren

10 Darwins proeftuinen
Norbert Peeters

11 Het bankje van de zwarte prins
Coen Peppelenbos

12 De straat als sofa: met Gustav Mahler en Sigmund Freud in Leiden
Alexander Reeuwijk

13 De wandelstok van Virginia Woolf
Doeke Sijens

14 Jack Kerouac op weg naar het einde: All work and no play makes Jack a dull boy
Louis Stiller en Hansmaarten Tromp

15 Oesters eten in de zon
L.H. Wiener en Geerten Meijsing

16 Een meeuw zonder land
Lucas Zandberg

Fotoverantwoording

Kleurenkatern

Voorwoord

Reizigers heb je in soorten en maten. Een vakantievierder reist ook, maar een reisschrijver wordt meestal niet gedreven door een verlangen naar zand, zee en rust; een echte reiziger gaat waar zijn nieuwsgierigheid hem brengt. Een echte reiziger komt vermoeid thuis.

Alexander Reeuwijk, die in deze reisboeken van Uitgeverij kleine Uil Achter de sluier het land schreef, kwam met het idee om een boek te maken met een aantal schrijvers die het overkoepelende thema ‘in de voetsporen van’ op hun eigen manier in te vullen. Het bleek dat bijna iedereen direct een idee had waar het artikel over moest gaan. Een enkeling kreeg zelfs last van keuzestress: er zijn zoveel onderwerpen waarover je kunt schrijven. Opvallend is echter dat de meeste schrijvers een andere schrijver – op drie na allemaal dood – kozen voor hun stuk. Gogol, Proust, Goethe, Dickinson, Hamsun, Couperus, Kerouac, Nescio en natuurlijk Virginia Woolf. Daarnaast wordt het Berlijn van Cees Nooteboom beschreven en zijn twee schrijversvriendschappen, met Graham Swift en Geerten Meijsing, onderwerp van een artikel.

Het is natuurlijk een merkwaardige historische sensatie om in een ruimte te staan waar een meesterwerk werd geschapen, om het bed (in het geval van Proust zelfs diverse bedden) te bekijken waar de schrijver van meesterwerken van zijn nachtrust genoot, om aan het graf te staan van de auteur en de knoken en knekels van de bewonderde auteur onder je te weten. Waarom doen we dat toch? Cees Nooteboom geeft in Tumbas dit antwoord:

‘Iets willen we nog van die dode. In ons geheime hart denken we dat hij of zij ons ziet, merkt dat we nog aan hem of haar denken. Want dat willen we, we willen door de doden opgemerkt worden, we willen dat ze weten dat we hen nog lezen, omdat ze nog steeds tegen ons praten. Als we aan hun graven staan, zijn hun woorden om ons heen. De persoon is er niet meer, maar er zijn nog steeds woorden, gedachten. Het minste wat je kunt doen is iets terugdenken.’

Maar de schrijvers van dit boek gingen niet alleen bij hun eigen beroepsgroep op bezoek. Onze schrijvers treden ook in de voetsporen van keizerin Elisabeth van Oostenrijk (Sisi), Charles Darwin, en van een VOC-kolonie in Zuid-India. Ook zij bezoeken woonhuizen, paleizen en graven. Alexander Reeuwijk zelf treinde Mahler achterna die, nota bene in Leiden, op consult ging bij Sigmund Freud.

Dit boek is enigszins willekeurig geordend op alfabetische volgorde van de schrijvers van de artikelen. Elke andere indeling (plaats, alfabetische of chronologische volgorde van de geportretteerden) zou een even willekeurige andere ordening opleveren. Dit is een bundeling van zestien fascinerende reizen over nog meer boeiende mensen. En wie zand, zee en rust zoekt, heeft er nu een mooi boek bij om te lezen.

Coen Peppelenbos, samensteller

1
Naar bed met Marcel Proust

Marijke Arijs

Onder literatuurliefhebbers staat Marcel Proust bekend als de schrijver die een heel dorp tevoorschijn toverde uit een kopje thee. Een ordinaire madeleine, meer was er niet voor nodig om zijn onvrijwillige geheugen te activeren. Dat leverde zomaar eventjes 9.609.000 lettertekens, 1.267.069 woorden en 40.881 zinnen op, waarmee Op zoek naar de verloren tijd de langste roman ter wereld is. Het geribde cakeje is intussen net zo spreekwoordelijk geworden als de beroemde openingszin: ‘Er is een tijd geweest dat ik vroeg naar bed ging.’

Het bed was voor Proust een onmisbaar meubelstuk, dat zich leende tot een brede waaier aan activiteiten. Zijn meesterwerk kwam voor een deel tot stand in een hotelbed aan de Normandische kust, in zijn eigen messing ledikant wist hij de verloren tijd te hervinden en op zijn sterfbed was hij nog koortsachtig met drukproeven in de weer. Dat bedperikelen in zijn werk een vooraanstaande plaats innemen, was de reden dat het manuscript van Du côté de chez Swann door uitgeverij Ollendorf werd afgewezen. Bij Alfred Humblot wilde het er niet in dat een meneer er dertig bladzijden over deed om te beschrijven hoe hij in bed lag te woelen. Toen het boek eindelijk verscheen, zette een recensent de schrijver weg als een mondaine dandy die de godganse dag in zijn nest lag te meuren en ’s avonds mondaine soirees bezocht met parvenu’s die zijn boeken nooit zouden kopen, laat staan lezen.

De openingsscène van Swanns kant op speelt in Combray, een provinciegat dat op geen enkele landkaart staat. Het bestond alleen in de verbeelding van de auteur en is nog aardig op drift bovendien. Het stadje vertrekt uit de omgeving van Chartres en in september 1914 komt het aan in Reims, zodat het deel kan hebben aan de geneugten van de Eerste Wereldoorlog. Alle pogingen om het zwalpende plaatsje vast te meren mislukten, tot een dorpje ten zuidwesten van Chartres zich in 1971 officieel liet omdopen tot Illiers-Combray. De familie van Prousts vader was afkomstig uit die negorij, waar de kleine Marcel van zijn zesde tot zijn negende de paasvakanties doorbracht. De ingreep heeft het literatuurtoerisme in de streek ontegenzeggelijk een boost gegeven. Langs de weg verwelkomen borden de toerist in ‘le Combray de Marcel Proust’.

De enige bezienswaardigheid in het naargeestige stadje is het huis van Prousts oom Jules en tante Elisabeth, waar fictie en werkelijkheid tot een gordiaanse knoop zijn verweven. Het begint al met de gevelplaat. Die meldt dat het pand aan de Proustvereniging is geschonken door de kleindochter van tante Léonie, een romanpersonage dat nooit heeft bestaan. De voordeur zit in de rue du docteur Proust, maar de bezoekers worden aan de achterkant verwacht, waar hun komst wordt aangekondigd door een bedeesd tingelend belletje en een schrille, metalige schel, precies als in de roman.

Op de benedenverdieping overheerst de autobiografische werkelijkheid die Proust heeft beschreven in Over het lezen. Boven domineert de fictie van Op zoek naar de verloren tijd. Het resultaat is een onbeschrijflijke janboel, waarvan niettemin een zekere provinciale charme uitgaat. Aan oom Jules, die een passie had voor alles wat oriëntaals was, is de exotische touch te danken en in de eetkamer kun je je uitstekend voorstellen hoe de kleine Marcel onder de hanglamp zat te lezen. In de keuken vertelt de gids enthousiast over de maaltijden die de fictieve Françoise hier zou hebben bereid, maar in de deuropening hangt een portret van Ernestine Gallot, de huishoudster van de Amiots. Het spuuglelijke serviesgoed heeft nog aan de familie toebehoord.

Apetrots zijn ze hier op de trap die Proust iedere avond ‘met loden schoenen betrad’, hoewel die autobiografisch getinte episode gegarandeerd elders heeft plaatsgevonden. In Illiers horen ze het niet graag, maar Combray heeft veel te danken aan Prousts geboortehuis, dat helaas in 1897 tegen de vlakte is gegaan. De schrijver werd op 10 juli 1871 geboren in de rue de La Fontaine 96 in Auteuil, in het huis van zijn oudoom Louis Weil. Daar zou de scène hebben plaatsgevonden waarin de rotverwende Marcel zijn moeder een nachtzoen afdwong. Aangezien ze van de Parijzenaars geen concurrentie meer te duchten hebben, claimen ze in Illiers nu ongegeneerd het monopolie op Prousts jeugdherinneringen.

Marcels kamertje is helemaal ingericht zoals beschreven in de roman, inclusief de beroemde toverlantaarn. Achter de bedgordijnen lag de kleine ’s nachts te lezen, bij de stiekem weer aangestoken kaars. De pendule zit onder een glazen stolp, om te voorkomen dat de tijd ontsnapt. Eén detail werd over het hoofd gezien: deze pijpenla had aan de straatkant moeten liggen, want de verteller kon vanuit zijn kamer de kerktoren zien. Zijn overbuur, tante Léonie, die in Combray over twee kamers beschikte, heeft in Illiers territorium moeten inleveren. Onder een reusachtige stolp staan de vertrouwde attributen van deze neurotica: missalen, een fles Vichy-Célestins, een Mariabeeldje, een theekopje, een handvol lindebloesem en de obligate madeleine. Op de schoorsteenmantel kijkt een portret van tante Elisabeth op de bezoeker neer.

Bed van Marcel Proust in het huis van tante Léonie in Illiers-Combray

Verder valt in de troosteloze straten van het dorp weinig te beleven. Geen wonder dat de familie de tijd vooral zoekbracht met wandelen. Meestal gingen ze Swanns kant op. Alleen bij goed weer werd de lange tocht aangevat naar de kant van Guermantes, die in Prousts eerste versies Villebon heette, naar een kasteel vijftien kilometer verderop. Op beide wandelroutes kom je langs het Pré Catelan, de fraaie lusttuin van Jules Amiot die in de roman eigendom is van Swann, en zie je de kerktoren, ‘geheven als de vinger Gods’. Links van het parkje klimt een pad omhoog naar de velden. Daar staat de beroemde meidoornhaag, die literatuurtoeristen uit de hele wereld lokt.

Die meidoorn deed de verteller denken aan roomkaas met geplette aardbeien en de amandelgeur riep associaties op met een frangipane. Zowel het stratenplan als de kerktoren wordt vergeleken met een brioche. Lyrisch is de beschrijving van een gebraden kip met ‘gouden vel, bestikt als een kazuifel, en zijn kostelijke, uit een hostiekelk lekkende jus’, en de portie ‘in ultramarijn en roze gedrenkte asperges’ van Françoise. De plaatselijke middenstand is natuurlijk niet van gisteren en dus heeft restaurant La Madeleine d’Illiers op het kerkplein ‘asperges sauce mousseline duchesse de Guermantes’ op de kaart gezet. Zelfs bij de pizzeria hebben ze een ‘menu Marcel Proust’, met een ‘madeleine perdue’ als toetje. Dat cakeje, ‘zo mollig en sensueel onder zijn strenge, vrome plooien’, heeft toch het meest tot de verbeelding gesproken. Minstens drie bakkers in het dorpscentrum hebben de lekkernij in de aanbieding, maar het Maison de la Proustille bakt ze het allerbruinst. ‘Hier kocht tante Léonie haar madeleines’ staat ijskoud op het uitstalraam te lezen, tot ergernis van de zaakvoerder van hotel Les Aubépines, die beweert dat hij de enige echte madeleine van Marcel Proust verkoopt. Tegen een exorbitante prijs, dat wel. Wat er zo bijzonder aan is? Ze zijn gebakken door een plaatselijke chef en door de luchtdichte verpakking blijven ze langer vers. En dat gesop in die thee is nergens voor nodig, zegt hij. Stop ze gewoon een paar minuten in de oven, daar knappen ze van op.

In de eerste versies van de roman waren de madeleines nog ordinaire beschuiten, maar daar valt geen droog brood mee te verdienen. Intussen werpt Illiers-Combray zich op als bakermat van het schelpvormige cakeje, dat alles te danken heeft aan de sint-jakobsschelp van de pelgrims naar Santiago de Compostella. De madeleine van Proust heeft ook nog eens een metaforische meerwaarde. En die is de enige die je linea recta terugvoert naar je kindertijd.

Cabourg

Nadat hij Swanns kant op was gegaan, ging de verteller met vakantie naar Balbec. De badstad uit In de schaduw van de bloeiende meisjes is in literaire nevelen gehuld, maar in de dichte mist doemt één stevig verankerde plek op: het Grand Hôtel van Cabourg. In dit mondaine badplaatsje aan de Normandische kust bracht de auteur van 1907 tot 1914 de zomermaanden door.

Andere stadjes vlijen zich om de kerktoren. In Cabourg leiden alle wegen naar het Grand Hôtel. Het gebouw heeft iets van een gestrande oceaanstomer en de straten liggen er in de waaiervorm van een jakobsschelp omheen. Over de ribbels van die reusachtige madeleine kom je vanzelf uit bij het peperdure vijfsterrenhotel, waar Proust iedere zomer zijn anker uitgooide. In 1907 werd het Hôtel de la Plage, waar Marcel als kind met zijn grootmoeder had gelogeerd, gesloopt en kwam dit hypermoderne gebouw ervoor in de plaats, voorzien van centrale verwarming, warm water à volonté, een lift en andere technologische hoogstandjes. De onversneden nostalgie die het tegenwoordig ademt, zou vast niet naar de zin zijn geweest van de schrijver, die het logement uitkoos omdat dit het comfortabelste van de hele kust was. Tegenwoordig zou Proust voor een hotel propvol domotica gaan.

Een ouderwetse draaideur brengt je in de monumentale hal, waar het destijds krioelde van de piccolo’s, grooms en chasseurs. Je werd er streng aangekeken door heren die weinig bedreven waren in de kunst van het ontvangen en diep neerkeken op iedereen voor wie ‘vijfhonderd francs (…) een heel bedrag was’. Het personeelsbestand is inmiddels sterk uitgedund en heeft vooral veel betere manieren.

De ‘chambre Marcel Proust’ is een goed bewaard geheim. Er wordt geen reclame voor gemaakt en toch is de belangstelling overweldigend, zegt het meisje van de receptie. Vreemd, want een overnachting in nummer 414 is bepaald geen koopje. Afhankelijk van het seizoen kost de kamer tussen de 250 en 560 euro. Fetisjisme heeft zijn prijs, oké, maar dan wil een mens wel de zekerheid dat hij niet belazerd wordt. Uit de correspondentie van de schrijver valt dat allemaal perfect te reconstrueren. In 1908 lag Prousts kamer op de hoogste verdieping tegenover de lift. Het jaar daarop verhuisde hij na een woordenwisseling met de directie van een vochtige kamer op de tweede naar een slecht verlucht hok op de vierde, waar hij geen buren maar ook geen badkamer had. Een paar dagen later verkaste hij naar nummer 304, met badkamer en lawaaierige buren. Het jaar daarop hokte hij naast een meubelmagazijn. In 1911 bezette hij een ruim appartement en de laatste jaren had hij volgens zijn huishoudster nummer 137, met zeezicht, op de hoogste etage. Eén keer, in 1912, huurde hij maar liefst vijf kamers – ‘een om in te verblijven en vier om er de stilte in te vangen’ – en in 1914 drie, een voor zichzelf en twee voor zijn huispersoneel.

In de bevestigingsmail staat het zwart op wit: ‘Nous vous confirmons que c’était celle qu’occupait l’écrivain et que le mobilier rénové est d’époque’, maar een van de receptionisten geeft ruiterlijk toe dat Proust waarschijnlijk nooit in kamer 414 heeft gelogeerd. Het hotel is van kelder tot nok gerenoveerd en de oorspronkelijke tweehonderd kamers werden tot zeventig gereduceerd, zodat geen mens nog weet waar de auteur echt zat. Daar moet je niet over gaan zeuren, want de kamer heet niet ‘chambre de Marcel Proust’, maar ‘chambre souvenir Marcel Proust’. Per slot is het de lezers om de verloren tijd te doen, zullen ze in het hotel hebben gedacht.

Een literaire groupie moet er iets voor overhebben om met zijn idool naar bed te gaan, maar zonder een upgrade zou Bruin dit toch niet trekken. Geüpgraded en wel neem ik de lift naar ‘het gewelf van het commerciële schip van deze kerk’. In een gang die weggelopen lijkt uit The Shining, hangt een portrettengalerij van Prousts vrienden en kennissen. 414 ligt aan het eind, naast de kamer van de directeur, zodat de kans op geluidsoverlast miniem is. Aan de wand hangen een portret van de kunstenaar als jongeman, een reproductie van Vermeers Gezicht op Delft en een welgekozen citaat, waarin sprake is van de vreugde om ‘als door de patrijspoorten van een kajuit de open zee te zien’ en ‘met de ogen de golven te volgen die zich achter elkaar als artiesten van een springplank wierpen.’ In een boekenkast staan een aantal delen uit de prestigieuze Pléiadereeks, vergeelde foto’s van een volstrekt willekeurige dame en heer en partituren van Fauré en van Reynaldo Hahn, die zich twee jaar lang de minnaar van Proust mocht noemen. Toen een zigeunerorkest op een avond in de eetzaal de Rêverie van zijn ex speelde, begon de schrijver plots een potje te grienen, tot verbijstering van de kelners.

Chambre Marcel Proust, Grand Hôtel in Cabourg

Afijn, het is een bizarre enscenering, daar in die kamer, maar het antieke koperen bed maakt veel goed. En het is natuurlijk niet onmogelijk dat de auteur er ooit in heeft geslapen. In zo’n bed komt er vanzelfsprekend heel wat mémoire involontaire bovendrijven. Na een nacht vol onvrijwillige geheugenactiviteit schuif je een beetje pips aan bij het ontbijtbuffet, waar de schaal met kakelverse madeleines lokt. In die eetzaal, die tegenwoordig Le Balbec heet, gaf de romancier geregeld diners. De menukaart meldt dat hij er iedere avond een zeetongetje nuttigde. Zijn lijkbleke gezicht moet in het licht van de kroonluchters een angstaanjagende aanblik hebben opgeleverd. Door de groen en blauw geschilderde plafonds en de grote ramen krijg je hier ’s avonds een merkwaardig aquariumeffect. Het gepeupel stond op de dijk te gapen naar dat luxueuze leventje, ‘dat voor de armen even merkwaardig was als dat van zeldzame vissen of weekdieren (en de grote sociale vraag is of de glazen wand altijd het feest van de wonderdieren zal beschermen en of de onbekende mensen die begerig in de nacht rondspieden, hen niet op een dag uit het aquarium zullen halen en opeten)’. De auteur kreeg er zowaar communistische neigingen van.

In het stadje herinnert weinig of niets aan de beroemde zomergast, die er straal vergeten was tot een burgemeester met commerciële flair hem als toeristische trekpleister inzette. Sindsdien heet de dijk Promenade Marcel Proust en werden hier en daar borden neergepoot met toepasselijke citaten. Een tikkeltje schijnheilig is dat wel, want Cabourg is nooit dol geweest op Proust en dat was volkomen wederzijds. De eerste jaren deed hij zijn best om zich als een voorbeeldige badgast te gedragen. ’s Avonds vergokte hij zijn geld in het casino en ’s middags speurde hij op de dijk naar bloeiende meisjes, die in werkelijkheid fleurige jongens moeten zijn geweest. De Albertine uit zijn roman had alvast een florissante snor. Het personage is geïnspireerd op Alfred Agostinelli, een jonge taxichauffeur in wiens automobiel Proust half Normandië afstroopte.

Zijn vriend Marcel Plantevignes zag hem in 1909 uit zijn kamer opduiken in een parelgrijs pak, laklaarzen met knoopjes, witte handschoenen en een grijze bolhoed, opgetuigd als voor een tuinfeest op het Elysée, maar drie jaar later beschreef Marie Scheikévitch hem als volgt: ‘Dolend, verloren, wankelend onder het licht in de hal, ondanks de hitte in een zware overjas over een smoking en verschillende wollen vesten.’ Steeds vaker hing hij ongeschoren rond, met blauwe kringen onder de ogen en uitgedost alsof hij op poolexpeditie vertrok. Na gedane dagtaak installeerde hij zich in de hal, in wat hij ‘de pariahoek’ noemde.

Volgens zijn huishoudster Céleste Albaret was Proust in het hotel erg geliefd, maar dat had alles met zijn royale fooien te maken. In werkelijkheid was hij het mikpunt van spotternijen en ging hij op de dijk lelijk over de tong. De auteur vond de mensen er bekrompen en onbeschoft, was in een permanent conflict met de hoteldirectie gewikkeld en klaagde steen en been over het tumult in ‘dit afschuwelijke en luxueuze hotel’, waar hij onmogelijk kon lezen of schrijven, zoals hij in bladzijdenlange epistels verklaarde. Toch keerde dit onverbeterlijke gewoontedier er ieder jaar terug, na een moeizaam ontworstelingsproces aan zijn Parijse appartement. Aan het eind van het seizoen was hij zo goed geacclimatiseerd dat hij met geen stok meer uit zijn kamer te krijgen was en de directie smeekte om in het gesloten hotel te mogen blijven. Tegenwoordig blijft het etablissement het hele jaar open en dat is maar goed ook, want voor een bescheiden beurs zijn de kamers alleen op doordeweekse winterdagen min of meer betaalbaar. Reizen in de voetsporen van Marcel Proust loopt aardig in de papieren.

Parijs

Van het Parijs van toen is niet veel meer over. Het stadsbestuur is kwistig geweest met gedenkstenen, maar daar koop je als literatuurtoerist weinig voor. Bijna zijn hele leven speelde zich af in dezelfde wijk, in de buurt van La Madeleine, ‘een kerk vermomd als Romeinse tempel’. Met zijn ouders woonde hij achtereenvolgens in de rue Roy 8, de boulevard Malesherbes 9 en de rue de Courcelles 45. Van 1906 tot 1919 betrok hij een appartement aan de boulevard Haussman 102, in een decor dat iedere estheet in zijn graf zou doen omdraaien. Het was volgestouwd met het meubilair van zijn ouders, waarvan hij geen afstand kon doen. Alleen Albert Le Cuziat mocht voor zijn bordeel in de rue de l’Arcade 11 een paar rekwisieten uitzoeken. Tegenwoordig zit op dat adres een keurig net viersterrenhotel.

Toen het appartement werd verkocht aan een bank, verruilde Proust zijn vertrouwde achtste arrondissement voor het zestiende. Na een overstap naar de rue Laurent-Pichat sleepte hij zijn geelkoperen bed naar de vijfde etage van de rue Hamelin 44. Die gedwongen verhuizing heeft zijn dood ongetwijfeld bespoedigd. De schrijver Edmond Jaloux verklaarde dat hij nooit een armoediger vertrek had gezien. Het behang hing er in flarden van de muren en het was er zo koud als in een grafkelder. Tegenwoordig zit er een comfortabel driesterrenhotel. Bij Hôtel Elysées-Union Etoile houden ze niet van pottenkijkers. Het gedenkplaatje is zo hoog aangebracht dat het vanaf de straat nauwelijks te onderscheiden valt. Ik overnachtte er een twintigtal jaar geleden, in kamer 52, waar de auteur zich volgens mijn berekeningen letterlijk heeft doodgewerkt. De gerant vond dat behoorlijk morbide. Of ik de lijkenlucht kwam opsnuiven, mopperde hij.

Bed van Marcel Proust in het Musée Carnavalet in Parijs

In het geelkoperen bed dat Proust sinds zijn zestiende vergezelde, stierf hij op 18 november 1922, om vijf uur dertig, aan de gevolgen van een verwaarloosde longontsteking, waarna het meubelstuk bij zijn broer Robert belandde. Na diens dood kwam een deel van zijn huisraad bij een uitdrager terecht. Tegenwoordig is de hele mikmak te bezichtigen in de sector schrijverskamers van het musée Carnavalet. De doffe, zwart verkleurde spijlen laten er geen twijfel over bestaan: het ledikant is hervonden. Het nachtlampje werpt zijn groenige schijnsel over die paar meubels die de verhuizingen hebben overleefd: een Chinees kamerscherm, twee nachttafeltjes, de laatste inktpot, de ultieme penhouder en het zwartgelakte perenhouten bureau. Er is zelfs gedacht aan de honingbruine kurkschors waarmee hij de wanden van zijn kamer in 1910 had bekleed, na een uitzichtloze strijd tegen de verbouwwoede van de buren. De gelige rook en de scherpe geur van het inhalatiepoeder dat zijn astma-aanvallen moest beteugelen, moet je er zelf nog bij denken. Achter dat mistgordijn zagen bezoekers het ledikant opdoemen waarin de meester audiëntie hield. De foeilelijke fauteuil heeft de zitvlakken van André Gide, François Mauriac en André Breton nog getorst.

De auteur ligt begraven op Père-Lachaise, onder een zwarte marmeren grafsteen die een heleboel Prousts toedekt, maar een bezoek aan het kerkhof is geen must, want zelf had hij het niet op begraafplaatsen begrepen. Zijn nagedachtenis kan beter worden geëerd met een bezoek aan een van de goede adresjes uit zijn roman. Behalve Brasserie Lipp en het Ritz, waar de schrijver tot op zijn sterfbed toe ijskoud bier liet halen, houdt restaurant Prunier in de rue Duphot – nu Goumard – nog dapper stand. Proust ging er wel eens een visje scoren en zijn verteller was erg te spreken over hun oesters. Fitzgerald en Hemingway waren er ook kind aan huis. Zoetekauwen kunnen terecht in theesalon Ladurée in de rue Royale. Madeleines hebben ze er niet, maar deze tearoom ligt wel in de schaduw van La Madeleine.

2
Op de oevers van de Exe

Guus Bauer

Wanneer je decennialang schrijvers vanuit de hele wereld interviewt, ontstaat er – sommigen spreek je door de tijd heen meermaals – een collegialiteit, een aangename betrokkenheid. Voor een goed interview moet je in elk geval, de bewondering voorbij, oprecht durven zijn. Het streven naar een gesprek tussen gelijken, of in ieder geval gelijkgezinden. Soms gaat het de vakmatige genegenheid voorbij. Het eerste interview met de Engelse schrijver Graham (Colin) Swift (1949) mondde al snel uit in een lichte lunch en een avondlijke vervolgafspraak. Ik begrijp nog steeds niet hoe ik de tijd vond om zijn oeuvre te lezen dat toentertijd uit zes titels bestond. Dat kweekte direct wederzijds respect, een bijzonder aangename atmosfeer waarin tussen de verschillende titels verbanden konden worden gelegd, maar het zorgde er ook voor dat het gesprek zich verdiepte en verbreedde. Onderkoelde Cambridgehumor en Amsterdams-Jiddische bluf gingen (en gaan) kennelijk goed samen, alsmede de diverse producten van stokerij Van Wees in bijvoorbeeld café De Engelse reet of de ale in een of andere Kings Arms.

In de loop der jaren is er een hechte vriendschap ontstaan die onderhouden is en wordt per telefoon, elektronische post, een bijna tweewekelijkse brief en met bezoeken over en weer. Een vriendschap op voet van gelijkheid, met als basis het schrijversleven, het leven in verhalen. Maar er gaan dagen voorbij dat er alleen over Toscane wordt gesproken, over de gezamenlijke fascinatie voor het Praagse, het Boheemse leven, over het geweldige bier aldaar – een hoop Last orders – de doorgroefde wateren in de Lochs van het Isle of Harris of de geheime plekken van de rivieren Torridge en Exe aan de andere kant van het land in Devon. Plekken waar Swift met vriend Ted Hughes, de dichter en weduwnaar van Sylvia Plath, vaak ging vliegvissen. Een paar keer ben ik mee geweest naar deze verscholen locaties. Swift ontpopte zich daar als een ‘halve woudloper’ en wist dankzij eerdere bezoeken met Hughes over elke poel, bocht of stroomversnelling wel iets te vertellen, soms gelardeerd met de voordracht van een vers van de beroemde poëet. ‘After Moonless midnight’, bijvoorbeeld, tijdens het nachtelijk waden door een poel vissend naar forel. In dat gedicht fluistert de rivier over het inpalmen, het vangen van de visser. Het zorgde voor een onvergelijkbare lucide atmosfeer, een zeldzaam moment waarop je een verhoogde alertheid hebt voor de toestand van het water, van de omgeving, het te verwachten weer en het licht. Swift is van nature ‘steady and calm’. Tegenpolen trekken elkaar aan, maar op dat soort momenten voel ik zelf ook een buitengewone tevredenheid, ben ik voor even in balans. Ontdaan van elke (schrijf)status voel je je geprivilegieerd, kom je het dichtst bij elkaar en – het klinkt wellicht wat oubollig – nu eenmaal ook bij de natuur. Ook wanneer er niet wordt gesproken en, in mijn geval zeker, er maar zeer zelden iets wordt gevangen. Vaker glipt er net iets van de haak af, maar, zoals de Engelse zeventiende-eeuwse schrijver Izaak Walton al zei, je kunt niets verliezen wat niet van jou is. Het lang nazeurende gevoel van een gemiste kans.

Swift: ‘Hele volksstammen van schrijvers hebben geprobeerd om de analogie tussen vissen en het creatieve proces te deduceren, en slaagden daarin niet. Het is eerder het enigma van de take dan van de capture. Soms moet je er hard aan trekken, soms verschijnt de vis ineens in een fontein van water. Elke keer is er de verwondering. Net zoals een idee – bij gebrek aan een beter woord – zonder opzet in de geest van een schrijver opduikt. Een triomf die gelijk wordt gevolgd door een ongerustheid. Passen idee en schrijver samen? Vissen is op zichzelf een redelijk malle activiteit, iets, in onze dagen, zonder echte deugd of belang, maar toch kent elke verwoede hengelaar momenten van triomf en van wanhoop, die beide nooit vergeten worden. Het vissen gaat niet alleen over vangen of verliezen, maar ook over de flintertjes tijd waarin je je een mens voelt, paradoxaal genoeg ondergeschikt aan, of misschien wel overtollig in, de dieren- en plantenwereld in het algemeen. Je wordt even op je plaats gezet, als onderdeeltje van het groter geheel.’

Natuurlijk deel je ook de kleine en grote vreugde in het boekenvak, alsook de onvermijdelijke teleurstelling, de eeuwige twijfel bij het schrijfproces en probeer je samen te dealen met de toenemende desinteresse. Want of je nu in meer dan dertig talen vertaald bent en met prijzen overladen of dat je blij mag zijn met een Nederlands succesje en een enkele Übersetzung