Colofon

©2017 Caroline van Ommeren

Uitgeverij kleine Uil
www.kleineuil.nl

ISBN 9789492190369 boek
ISBN 9789492190376 ebook

Auteursfoto: Fabio Bucciarelli
Omslagontwerp: 247design
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv
Fotografie kleurkatern: Caroline van Ommeren

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwoord

1. Hoge stad, lage stad

2. De nieuwe kleren van de keizer

3. Het warenhuis van de begeerlijke objecten

4. Home sweet home

5. De jacht op de rode onderbroek

6. Ongeluk knoop je aan een boom

7. Een vluchtige wereld

8. Dwarrelende bloesem en een kopje thee

9. De mooiste dag

10. De buik van de metropool

11. Sound and light show from hell

12. Schuld en boete

13. Nikkon is Nippon

Literatuurlijst

Kleurenkatern

Voorwoord

In het voorjaar van 2010 landde ik voor de eerste keer op de luchthaven Narita. Al in de aankomsthal zag ik hoe ‘anders’ het hier was: het personeel met mondkapjes voor en witte handschoenen aan, de brandschone vloeren, de verwarmde wc-bril en het geluid van een klaterende waterval om ongewenste geluiden te verhullen. Een vastberaden man achtervolgde me tot aan het damestoilet met een bord ‘How can I help you?’ boven zijn hoofd. Vlucht KL861 had mij naar een ander universum gelanceerd.

Het is al vaker gezegd en het is waar: in Tokio voelde ik me een aardbewoner op een verre planeet. Zonder enige kennis van het Japans zwierf ik verdwaasd door de miljoenenstad. Mijn eerste reisaantekeningen staan vol met observaties van bevreemding die elke toerist ervaart: als vogels kwetterende stoplichten, pratende drankmachines, schreeuwende neonreclames en de oorverdovende herrie die door de schuifdeuren van de gokpaleizen naar buiten knalt. In het openbaar vervoer staan de mobieltjes daarentegen op ‘stil’ en zijn de passagiers muisstil.

Ik verbaasde me over Japanse meisjes met ronde ogen en blonde pijpenkrullen, over neopunks, lolita’s en cosplayers en ik observeerde vrouwen in prachtige kimono’s en mannen in saaie kantoorpakken.

Later vielen me andere dingen op. Japan is helemaal niet zo’n hightech-land als ik dacht. Japanners betalen het liefst met harde cash, de faxmachine is een onmisbaar apparaat en een los treinkaartje een piepklein stukje karton waarin de conducteur ouderwets een gaatje prikt.

Ik zocht naar theepaviljoens om op traditionele wijze macha-thee te drinken; ik vond op elke straathoek een koffieshop met jazz als muzikaal behang. Ik ontdekte dat fastfood in het ‘Land van de Rijzende Michelinsterren’ ongekend populair is en dat Japanners instantnoodles tot een van de beste uitvindingen van de twintigste eeuw rekenen.

Zo onzichtbaar ik als buitenlandse gaijin was, zodra ik ‘lost in translation’ rondkeek, kwam er hulp. Een fietsenmaker, postbode en een politieagent brachten mij persoonlijk naar ondoorgrondelijke adressen. Bij de voordeur werd ik bedankt met een buiging. Een wildvreemde vrouw gaf mij op het perron van de Yamanote-trein een prachtige, ingepakte doos gevuld met kersenbloesemkoekjes, zomaar, omdat ik er nu eenmaal stond.

Twee jaar later ging ik opnieuw naar Tokio. De aardbeving van Tohoku, gevolgd door de meltdown van de kerncentrale in Fukushima, lagen nog vers in het Japanse geheugen. De stad en de Tokioërs leken minder praalzuchtig, meer ingetogen dan in mijn herinnering. Of misschien was ik aan de gekte gewend geraakt? Ik besloot Tokio met andere ogen te bekijken, op zoek naar een glimp van de geschiedenis.

Tokio heeft zichzelf tegen wil en dank steeds opnieuw uitgevonden. Toen de stad nog Edo heette, was vuur een grotere bedreiging dan welk invasieleger dan ook. In een tijdspanne van vier eeuwen vlogen houten woningen, pakhuizen en bruggen regelmatig in brand. ‘Val zeven keer, sta acht keer op,’ luidt het Japanse gezegde, en onvermoeibaar sloegen de Edokko keer op keer de handen ineen om de stad uit de as te doen herrijzen.

Alleen de blokprenten van de ukiyo-e-kunstenaars tonen, vaak op een romantische wijze, hoe het Edo van de shoguns eruit heeft gezien. Met de prenten van de meesters Hiroshige en Hokusai paraat, zwierf ik door de stad op zoek naar restanten uit het verleden. Ik heb nauwelijks iets teruggevonden, hooguit een herkenning in de details: de daken van een tempel, een sierlijk gebogen tak van een oude boom, de bloesem van de kersenbomen.

Het keizerlijke Tokio bestaat pas sinds 1868, maar de stad is in die honderdvijftig jaar constant veranderd. Aardbevingen, branden, bombardementen en later de bulldozers van projectontwikkelaars, hebben Tokio herhaaldelijk platgelegd. Oude foto’s, films en ooggetuigenverslagen geven een beeld van de ‘Oostelijke Hoofdstad’ van voor de Tweede Wereldoorlog. Eén van die ooggetuigen was Louis Couperus. In 1922 bezocht hij Nippon in de hoedanigheid van ‘speciaal correspondent’ voor de Haagsche Post. Aan het eind van zijn reis deed hij Tokio aan: ‘Nu, de hoofdplaats valt niet mee en is even onbelangrijk als iedere andere, gemoderniseerde Japansche stad,’ schreef hij in zijn ‘luchtige toeriste-brieven.‘

Couperus gunde de stad niet veel tijd: ‘Drie dagen in de hoofdplaats van Japan, waarlijk, lezer, dit is den toerist genoeg. Tokio is niets anders (…) dan een gat.’ Een jaar later werd het ‘gat’ grotendeels weggevaagd door de grote Kanto-aardbeving, maar dat heeft Couperus niet meer meegemaakt. Hij stierf een paar maanden voor deze verwoestende klap in De Steeg in Gelderland.

Adriaan van Dis noemt Couperus een ‘geniale zeurpiet’ en dat is hij zeker. Zijn observaties zijn soms hilarisch, vaak zuur, een enkele keer lyrisch en zelfs racistisch, maar met veel plezier heb ik zijn bevindingen van bijna honderd jaar geleden naast de mijne gelegd.

De Olympische Spelen van 1964 boden de kans om het naoorlogse, herrezen Tokio aan de wereld te tonen. Al wat restte uit het verleden werd nietsontziend gebulldozerd of weggemoffeld onder de nieuwe Shuto-ringweg.

L’histoire se répète. Met de Spelen van 2020 glorend aan de horizon wordt de stad opnieuw op de schop genomen. Onder het motto ‘Taking a lesson from the past’ gebeurt dit nu minder rigoureus en destructief dan vijfenvijftig jaar geleden. De iconische Tsukiji-vismarkt is al verdwenen, maar de bouw van het Olympisch Stadion van de architect Zaha Hadid is afgeblazen. Het protest hiertegen richtte zich op de monstrueuze schaal van het project, waarvoor bomen en huizenblokken hadden moeten wijken. Ook het ontwerp an sich riep weerstand op. De tegenstanders vergeleken het stadion met een ruimteschip, een reusachtige fietshelm, een angstaanjagende vagina en een saaie, slome schildpad ‘die wacht totdat Tokio zinkt, zodat hij weg kan zwemmen,’ aldus de architect en criticaster Arata Isozaki.

Tot 2020 moet en kan er nog veel gebeuren. De aardbeving ‘Big One’ ligt bovendien op de loer om tussen nu en dertig jaar met een allesverwoestende klap Tokio weg te vagen. Cynici geloven dat ‘Big One’ zijn genadeslag misschien al voor de Olympische Spelen aan Tokio zal geven.

Sinds 2012 bezoek ik Japan twee tot drie keer per jaar. In het voor- en najaar begeleid ik Nederlandse toeristen door het land en maak ik Tokio tot mijn ‘home away from home’. De dertien verhalen in deze bundel zijn mijn ‘toeristenbrieven,’ voortgekomen uit verwondering over en bewondering voor de stad en haar bewoners.

1.
Hoge stad, lage stad

Vrijdagavond in Shimbashi. In een pub onder het spoor drink ik met mijn Japanse kennis Yuki een glas Asahi Super Dry. We peuteren edamame-bonen uit de dop en bestellen nog een tweede portie yakatori. Om de paar minuten stokt ons gesprek. De flessen achter de bar, de glazen op tafel en de poten van de krakkemikkige stoelen trillen alsof een lichte aardschok de fundamenten van Tokio doet wankelen.

Het clubje salarymen aan het tafeltje naast ons heeft geen last van de trein. De heren spelen fanatiek een populair drankspelletje en overschreeuwen het gedender boven hun hoofd. Gehuld in wolken sigarettenrook verdringen ze de lange uren van de werkweek door in sneltreinvaart ladderzat te worden. De spelregels zijn simpel. Op het ritme van handgeklap roepen ze om en om één van de negenentwintig stationsnamen van de Yamanote-lijn door het café. Wie hapert, de maat niet houdt of geen enkele naam kan opdiepen, moet een glas whisky achteroverslaan. De mannen roffelen met hun handen op tafel en schreeuwen: ‘Ikki! Ikki! Ikki!’ naar de verliezer. De jongste bediende is vanavond het pispaaltje. De alcohol heeft alle stationsnamen uit zijn geheugen gewist en na drie verloren rondjes merkt hij niets meer van de pesterijen van zijn collega’s. Ze lachen hem uit, trekken aan zijn synthetische stropdas en gooien doppen edamame in zijn schoot. Ik heb met hem te doen, zoals hij daar lamlendig op zijn stoel hangt. Zijn haren plakken aan zijn voorhoofd, er loopt een straaltje kwijl langs zijn kin en zijn bevlekte das hangt treurig om zijn hals.

De oudste man van het gezelschap waggelt dronken, ‘als een plevier’ aldus Yuki, naar de bar en bestelt luidruchtig een nieuwe fles. De barman vertrekt geen spier als de dronkenman een volle Suntory Premium uit zijn handen grist. Onbehouwen meandert de man door het café, op zoek naar zijn collega’s. Onderweg stoot hij een volle asbak om, vloekt tegen een stoel en stopt voor ons tafeltje. Hij kijkt lodderig naar Yuki en tikt de fles tegen onze bierglazen. ‘Kampai!’ roept hij, draait zich om en loopt onvast naar zijn collega’s. Met een klap zet hij de fles op tafel neer, zo hard dat zelfs de jongste bediende opschrikt uit zijn roes. Niemand waagt het om een nieuw Yamanote-rondje af te slaan, maar al snel is de vaart uit het spel. Alle koppen aan tafel zijn nu rood en glimmen van het zweet. De kantoorstress is vergeten, de namen van de Yamanote-stations opgelost in een mistige alcoholroes.

***

De salarymen zijn bedrijfssamoerai zonder zwaard, zeggen ze in Japan, en deze vergelijking balanceert tussen trots en meewarigheid. De hedendaagse kantoorkrijgers dragen aktetassen in de hand en houden collegiale loyaliteit hoog in het vaandel. Wanneer de situatie erom vraagt, trekken ze zonder aarzeling, met twee handen en een buiging, hun visitekaartjes tevoorschijn.

’s Morgens vroeg verplaatst het werkleger zich in supersnelle kogeltreinen, opgepropt in de limited express of hangend aan de lussen van rapid-boemeltjes, van de suburbs naar het kantoorstrijdperk. Een enkeling valt in de massa op en tart de eenvormigheid met een afwijkend kapsel, excentrieke rode schoenen of een buitenissige bril. De meerderheid trekt echter ten strijde in het obligate kantooruniform: een wit overhemd, een fantasieloze stropdas en glanzende, zwarte schoenen.

Ongetwijfeld storten mijn salarymen uit de pub in Shimbashi zich ook elke werkdag in de tsukin jigoku, de ‘forensenhel’ van Tokio. De mensenmassa stuwt ze door de gangen van de megastations naar buiten of perst ze diep de uitgestrekte, ondergrondse stad in. Gedisciplineerd staan ze tussen hun lotgenoten in de rij op de linkerhelft van de roltrap en maken ruimte voor de langs stormende troepen op de rechterflank.

Op de perrons van de Toei Subway en Tokyo Metro staan de proppers op hun post. Ze hebben mondkapjes voor en stouwen met wit gehandschoende handen beleefd maar doortastend de passagiers de treinen in. Niemand protesteert, iedereen laat het gelaten toe. Geüniformeerde schoolmeisjes en officeladies in mantelpakjes banen zich een weg naar het begin van het perron. Eenmaal binnen in de women only-spitscoupé zijn ze veilig voor de handen van chikan, de stiekeme billen- en borstenknijpers.

Ook in het daglicht is de forensenhel nog niet voorbij. Boven het gekrioel op straatniveau ligt de Yamanote, de drukste spoorlijn ter wereld. Dagelijks vervoert de Yamanote vier miljoen passagiers, ongeacht of die slaperig in de ochtend of ladderzat in de avond zijn. Zonder begin en eindbestemming cirkelen de treinen over twee verhoogde sporen rondom het centrum van Tokio, met de klok mee of tegen de wijzers in.

Voor Tokioërs betekent de Yamanote meer dan een eindeloos rijdende trein. De negenentwintig stations zijn de toegangspoorten naar eigenzinnige buurten en districten. Het spoor smeedt levendige en megalomane buurten vast aan saaie, zelfs dorpse wijken die samen een megastad vormen. ‘Ingewijden’ adviseren me om de Yamanote als leidraad voor een ontdekkingstocht te nemen en daarmee, heel misschien, Tokio te leren begrijpen.

Op het eerste gezicht lijkt de Complete Rail and Subway Map of the Tokyo Area op een abstract kunstwerk dat ik moeilijk kan doorgronden. Ergens op de plattegrond, in een wirwar van gekleurde strepen en duizenden vierkantjes, heeft de kunstenaar de Yamanote-spoorlijn vastgelegd. Met mijn vinger volg ik vanaf de luchthaven Narita de oranje lijn van de Sky Linertrein naar het westen. Op goed geluk stuit ik op een groen vakje met de naam ‘Nippori’. Ik heb het Yamanote-station in het noorden van de stad gevonden.

Op mijn kaart is de groene spoorlijn een perfecte rechthoek, in werkelijkheid omsingelt de Yamanote het centrum van Tokio als een slordige, langgerekte lasso. De lus is breed en grillig tussen de wijken Ikebukuro en Ueno in het noorden, puntig bij Shinagawa in het zuiden.

‘Yamanote’ betekent ‘Hoge Stad’, en deze ligt uitgespreid over zeven heuvels. Het gelijknamige spoor omringt de Hoge Stad met een omtrek van vijfendertig kilometer, vergelijkbaar met de périferique van Parijs. Het gebied dat buiten de lasso valt, bestond vroeger uit zompige moerassen, rijstvelden en dorpen. Boeren ploegden het land en vissers vingen bonito in de Baai van Edo. Nu zijn land en water opgeslokt door de metropolis Tokio, waar de provincie Groningen, om maar wat te noemen, bijna vijf keer in past.

De Hoge Stad is verre van homogeen; zakendistricten, woonwijken en hier en daar een toefje groen wisselen elkaar af. Soms rijdt de Yamanote als een speelgoedtrein onderlangs kantoorkolossen en hotels, een paar haltes verderop slingert het spoor weer bovenlangs laagbouw en stille woonstraten.

Ondanks de torenhoge grondprijzen is niet iedereen uit het centrum gevlucht of verbannen naar de buitenwijken. In centraal Tokio wordt ook nog gewoond. Wie het kan betalen, heeft een royaal appartement met uitzicht over de stad. Met een beetje geluk doemt op zeldzaam heldere dagen de vulkaan Fuji in de verte op. De minder fortuinlijken wonen op een kluitje in een flatgebouw of appartementencomplex. Hun balkonnetje, met zicht op de overburen, is net ruim genoeg voor een rommelkast en een krukje, waarop de bewoner, pal naast de loeiende airconditioner, ’s avonds zijn sigaretten rookt. Als de zon schijnt, droogt het wasgoed op carrousels en hangen de futons over de reling te luchten.

Her en der, verborgen tussen hoogbouw en achter brede boulevards, liggen woonwijken met onstadse laagbouw. De eenvormige prefab-woningen zijn gevangen in een spinnenweb van bovengrondse elektriciteitsdraden en staan volledig los van elkaar. Als de wispelturige bodem de huizen laat schudden en beven, schudden de buren niet automatisch mee. In andere wijken is de bouwstijl een ratjetoe. De poppenhuizen hebben puntdaken, platte daken, schots en scheve balkonnetjes en paarse, groene, roze buitenmuren. Geen schoonheidscommissie die daarop let. Soms hebben de huizen een tuintje, groot genoeg voor een fietsenrek, een vuilnisbak of een kunstig gesnoeide esdoorn in een geglazuurde pot. De buurman gebruikt het betegelde tuintje als parkeerplaats voor zijn koektrommelautootje en beschermt dit kostbare bezit onder een afdakje tegen de duivenpoep.

Dit zijn de buurten van de goji no chaimu, de ‘bel van vijf uur’. Elke dag schalt er een liedje, meestal een instrumentale versie van een kinderversje van honderd jaar oud, uit luidsprekers op hoge palen over de wijk. Ooit was het liedje bedoeld om te melden dat de speeltijd voorbij was: ‘opschieten kinderen, het wordt donker, vlug naar huis!’ Nu is het een dagelijkse test voor het alarmsysteem dat bij brand, een aardbeving of tsunami ingezet wordt. Japan is niet zo hightech als ik had gedacht.

Tokio is niet volledig met asfalt gestoffeerd. De stadsparken, nipt ontsnapt aan de bouwwoede, zijn de longen van de stad en de Tokioërs koesteren het groen als zeldzame kunstschatten. Schildpadden zonnen op rotsblokken in de vijvers, eenden vechten om broodkruimels. Tussen de lotusbloemen happen rood, roze en wit gespikkelde koikarpers gulzig naar zuurstof en rijstkorrels. De bomen zijn in een Japans keurslijf gedwongen en geen enkele scheut ontsnapt aan de snoeisnaar van de tuinman. Alleen de takken van de oudste bomen worden respectvol met rust gelaten. Ze leunen als zware armen op een stok, de kwetsbare plekken liefdevol omzwachteld met doeken van jute. Tuinlieden knippen, zittend op hun knieën en met hun neus bijna in het gras, sprietje voor sprietje de gazons met een schaartje. Hier en daar mag een toefje mos brutaal omhoog steken. Dit is wabi-sabi, de schoonheid van imperfectie; alleen de goden zijn perfect.

Tokioërs hebben een haatliefde-verhouding met het leven in de metropool. Stil en gelaten ondergaan ze de ochtend- en avondspits. Ze vrezen ongelukken en de niet-ondenkbare pech om getuige te zijn van sepukku, ‘zelfmoord’ op het spoor. Aan de bijkomstige vertraging hebben de passagiers helemaal een broertje dood, al is het maar een enkele minuut.

Ondanks de forensenhel zijn de Tokioërs trots op Japan Rails, kortweg ‘JR’, en de drukste spoorlijn ter wereld. Stationswinkels verkopen allerlei treinprullaria, het liefst kawaii, het woord voor alles wat ‘super schattig’ is. Er zijn Yamanote-stickers, beertjes in conducteursuniform, sokken met het logo van JR. Kom daar maar eens om bij de NS. Elk station heeft een unieke JR-stempel met een afbeelding van iets bekends uit het district: een wolkenkrabber, brug of standbeeld. Het is een leeftijdloze sport om alle negenentwintig groene inktplaatjes te bemachtigen, en daar doe ik al snel vol overgave aan mee.

De JR verwelkomt iedere binnenrijdende Yamanote-trein, in de spits om de twee, drie minuten, met een elektronisch stationsmelodietje: de eki-melo. Soms is het een opdringerig, irritant toontje, soms een liedje dat met een knipoog naar de geschiedenis van de buurt verwijst. Op het perron van Takadanobaba hoor ik het themaliedje van de tekenfilm Astro Boy, als eerbetoon aan de ‘vader’ van de manga: Osamu Tezuka. Ebisu is de thuisbasis van de Sapporobrouwerij en uit de luidsprekers van het station klinkt een nostalgische jingle uit een bierreclame. Uguisudani, vernoemd naar de Japanse struikzanger, wekt haar passagiers simpelweg met vogelgekwetter. Deze stationsdeuntjes kun je ook mee naar huis nemen. Horloges, ringtones en eki-melo-wekkers melden voor dag en dauw dat de forensenhel kan beginnen.

***

Op het perron van het Hamamatsucho-station sta ik oog in oog met de Japanse variant van Manneken Pis. Het bronzen beeldje draagt een honkbaloutfit van de Tokyo Giants en klatert vrolijk in een met bloemen omzoomd vijvertje. De shinkansen-kogeltrein raast boven zijn hoofd over het spoor. De spetters waaieren uit over het perron, ik veeg de druppels van mijn gezicht. Schoolmeisjes in geruite plissérokken, bijpassende stropdassen en strenge witte blouses lachen me toe of misschien wel uit. Aan hun tassen bungelen pluizige frutsels in felle kleuren.

‘Kawaii desu!’ zeg ik, wijzend op de beertjes en poppetjes met ogen zo rond als de volle maan. Het ‘schattige’ toverwoord kawaii laat ijs smelten. Ik bewonder plaatjes van babyface-popidolen en kunststof sorbets, pizza’s en crêpes. ‘Oishi,’ zeg ik, ‘dat ziet er lekker uit,’ en de meisjes giechelen verlegen. Het toppunt van kawaii zijn de sleutelhangers met sushi-pushi’s. Deze poezenminiatuurtjes liggen op plastic rijstbedjes gewikkeld in zeewier, de staarten eromheen gedrapeerd als sliertjes lente-ui.

Eén meisje valt op binnen het uniforme groepje. Met haar brutale kapsel en ondeugende twinkelogen lijkt ze op een Japanse Pippi Langkous. Ze heeft haar rok net iets hoger opgesjord dan haar klasgenootjes, haar kniekousen hangen op de enkels en op haar tas kleeft een zuurstokroze doodshoofd. Ze vertelt in vlot Engels dat het plassende kereltje Shomben Kozo heet. ‘Dat betekent pee boy,’ giechelt ze achter haar hand. Haar vriendinnen staren haar aan, sprakeloos van bewondering.

‘Zijn neefje woont in België,’ zeg ik, ‘maar daar staat hij op een plein in zijn blootje te bibberen.’ Pippi vertelt dat het Japanse mannetje elke maand door vrijwilligers in nieuwe kleren wordt gestoken. Een lekkere warme jas tegen de kou, een zwembroek met een parasolletje in de zomer. Elke winter breit haar moeder een wollen trui voor Kozo. Als het maar schattig is: ‘Anything kawaii, because we love him.‘

Ik draal nog wat rond over het perron en zoek het rustgevende blauwe LED-licht dat Japan Rails inzet om potentiële zelfmoordenaars op andere gedachten te brengen. De lampen kan ik niet ontdekken, alleen het licht van de drankautomaat straalt me tegemoet. Op de gekste plekken in Japan staan vending machines, voor elke dertig inwoners is er één. De automaten worden nooit vernield of beklad en zijn altijd gevuld met frisdrank en koffiefantasie in tientallen smaken, ijskoud en gloeiend heet. Instant noedels, sojabonensnacks, groene thee-ijsjes, stropdassen, panty’s en sake lonken achter gepoetste luikjes. Grote stations hebben manga- en lectuurmachines om de reistijd naar de suburbs te doden: een cursus bloemschikken, Honderd-en-acht Manieren om met de Kat te Spelen, bloederige oorlogsverhalen en ranzige sm-porno.

Op de machine hier op het perron staart de Amerikaanse acteur Tommy Lee Jones mij indringend aan. Tommy Lee heeft zijn naam en dirty face aan het Suntory dranksyndicaat verhuurd en promoot, ondanks zijn macho imago, laffe Premium Boss-koffie. De acteur kijkt net als in zijn films nogal chagrijnig en het is vast geen toeval dat zijn uitdrukking is afgestemd op de smaak van ingeblikte Good Start, Silky Drip en Rainbow Mountain Coffee. Dankzij het internet is het geen geheim meer dat buitenlandse sporthelden, film- en popsterren, van Tiger Woods, Brad Pitt tot Lady Gaga, lucratieve Japanse reclameschnabbels niet kunnen weerstaan. Zo rijdt Rowan Atkinson, alias Mr. Bean, stuntelig met zijn beer in een Nissan door Tokio. Arnold Schwarzenegger dankt zijn spierkracht aan een energiedrankje en Ringo Starr maakt te gelde dat ‘ringo’ in het Japans ‘appel’ betekent. Voor het honorarium van een half miljoen Britse pond dronk hij een blikje Ringo Suttar-sap met schoolmeisjes in een stadspark.

***

Ondertussen zijn er al vijf treinen aangekomen en vertrokken. De passagiers staan zwijgzaam en keurig binnen de lijnen in een rij op het perron. Met de eki-melo barst de kakofonie los. De zilverkleurige, groen gestreepte Yamanote-trein rolt met piepende remmen het station binnen en de stem van de omroepster schalt uit de luidsprekers. Een nerveus, elektronisch geluid jaagt ons snel de trein in; elke seconde telt, de volgende Yamanote volgt ons op de hielen.

Het is brandschoon in de coupé en ik ruik een vage geur van schoonmaakmiddelen. Het lijkt alsof de banken onder het raam vanochtend opnieuw zijn gestoffeerd. Het bagagerek glanst als een spiegel en nergens zie ik graffiti. Aan het plafond bungelen smetteloze reclamevlaggetjes. Stralende schoonheden met on-Japanse ronde ogen prijzen cosmeticaproducten aan, families zijn gelukkig met sauzen van Kikkoman. Een kale acteur houdt een fles sake omhoog, een westerse man met een diepzinnige blik lokt passagiers naar een taalinstituut en belooft: ‘Learn English in six months.‘

Ik bekijk het treintraject op het videoscherm boven de deur. De tijd verspringt van station tot station. Over achtenvijftig, nee, zesenvijftig minuten zal de Yamanote weer Hamamatsucho binnenrijden. De tekstbalk meldt dat de Keihan-lijn vijf minuten vertraging heeft ‘due to injured passenger.’ Andere schermpjes tonen het weerbericht, het laatste nieuws en geluidloze anime commercials. Niemand kijkt ernaar en niemand maakt oogcontact. Wie niet slaapt, is in de weer met zijn telefoon. Een enkeling leest een boek, met de titel ervan discreet verborgen achter de bruine kaft van boekhandel Kinokuniya.

De passagiers op de banken nemen zo min mogelijk ruimte in. Knieën bij elkaar, gepoetste schoenen strak op de vloer, benen nooit hinderlijk uitgestrekt. Niemand spreekt hardop of waagt het te telefoneren. Toch is het verre van stil in de coupé. Uit de intercom klinkt onafgebroken een voorgeprogrammeerde vrouwenstem. Ze verzoekt, in hoge Japanse tonen en in twee octaven lager Engels, de telefoons naar de silent mode te schakelen. Bij de rode banken, gereserveerd voor zieken, zwakken en zwangere vrouwen, moeten de mobieltjes helemaal uit. Japan lijkt doodsbenauwd te zijn voor elke vorm van straling. Als de trein afremt, volgt een laatste mededeling: ‘The doors on the left side will open,’ en dat is wel zo handig als je in de spits een weg naar de uitgang moet banen.

Nu is het spitsuur al lang voorbij. De bedrijfssamoerai zijn gevangen in de kantoren van Panasonic, Mitsubishi en Hitachi. Ik kijk neer op de dronkenmans-straatjes bij het Shimbashi-station. Het is rustig bij daglicht. Een man levert kratten bier af bij een café, voor een yakatori-eethuis boent een vrouw de sporen van de nachtbrakers van de stoep.

Nog voor de trein het grote Tokyo Station binnenrijdt, heb ik een zitplaats bemachtigd. Naast mij op de bank leest een man een partituur en neuriet zacht. Hij sluit zijn ogen en dirigeert met twee wijsvingers het orkest dat alleen hij kan horen.

Over mijn schouder probeer ik naar buiten te kijken, maar de stad geeft zich niet zomaar prijs. De gebouwen staan dicht langs het spoor en hoge, begroeide wallen belemmeren het zicht. Soms rijdt de trein over een verhoogd spoor en kan ik even de straten beneden me zien. Nergens is het nu echt druk, niet op de brede boulevards met hoogbouw, niet in de smalle straatjes met kleine huizen en winkels. Op deze doordeweekse dag speelt het leven zich binnen af, in de hoge kantoortorens of diep ondergronds.

De stem kondigt het station van Akihabara aan. Akihabara betekent poëtisch ‘vlakte van herfstbladeren’, maar wordt toepasselijker ‘Electric City’ genoemd. De poëzie is in deze buurt ver te zoeken. Billboards met reusachtige mangafiguren glijden voorbij. Ik vang een glimp op van schreeuwende neonreclames: ‘Big Echo Karaoke! Taito Game Station! Pachinko & Slot!’ Vage love-hotels met namen als ‘Sound’ en ‘Sirene’ prijzen kamers aan met ‘Black Light!’ en ‘Double Bubble Baths!’ Op een metershoog reclamebord maakt Leonardo DiCaprio reclame voor bourbon van Jim Bean.

Rondom de stations Ueno en Nippori doet niets vermoeden dat hier nog restanten van het vroegere Edo, de oude naam van Tokio, moeten liggen. De shitamachi-wijk van handelaren en ambachtslieden en de rosse, eens florerende ‘waterhandel’ houdt zich schuil achter naoorlogse en moderne gebouwen.

Verderop aan de noordzijde van de Yamanote-lijn heeft de stad weinig allure, geen glitter en glans. Hier verloopt het leven kalmpjes, in rustige woonwijken met een vergrijzende bevolking. Ik lees in mijn stadsgids dat de winkels rondom het station Sugamo, het ‘Eendennest’, onweerstaanbaar aantrekkelijk zijn voor senioren. Dit is dé buurt om degelijk ondergoed, stevige schoenen en traditionele medicijnen aan te schaffen. Onderlangs het station van Otsuka boemelt nog een trammetje, een laatste relikwie uit vervlogen tijden van Tokioërs zonder haast.

Bij het volgende station stapt een jongen met een bolhoedje en een grote koptelefoon op zijn hoofd de coupé in. In het gangpad oefent hij met gesloten ogen de moonwalk van Michael Jackson. Alleen ik kijk toe hoe hij zijn kunstje doet, de andere passagiers negeren hem volledig. De aansteller.

Voor Ikebukuro buigt het spoor af naar het zuiden en schiet de stad weer omhoog. De volgende halte is Takadanobaba, ‘Baba’ voor intimi. Baba is het stadsdeel met universiteiten, studenten en eethuizen waar de noedels een kilo per portie wegen. Bij het station Shinokubo ben ik ruim over de helft van het Yamanote-rondje. Hier begint Korea Town, een levendige etnische wijk met knipperende neonlichten in het Thai, Vietnamees en Koreaans.

Voordat de trein het station van Shinjuku binnenrijdt, krijg ik een voorproefje van de megalomane gebouwen van het zakendistrict. Door de angst voor aardbevingen en branden is Tokio niet uitgegroeid tot een ‘verticale stad’ als New York of Hongkong, maar in West-Shinjuku begint het er wel op te lijken. De stem uit de intercom vat samen waar, hoe en waarnaartoe ik hier kan overstappen. Voor de zekerheid wekt de machinist de passagiers met een langgerekte, vermoeide ‘uh’-klank: ‘Shinjukuuuuuh, Shinjukuuuuh.‘

Zoals op elk uur van de dag, zeven dagen per week, is het perron volgepakt. Shinjuku verstouwt dagelijks ruim drie miljoen passagiers en staat daarmee op nummer één in het Guinness Book of Records. Het drukste station ter wereld loopt als een geoliede machine. Voor toeristen is het een intimiderend, ondoorgrondelijk labyrint. Tokioërs vertellen met trots dat buitenlanders hier wekenlang ronddwalen, als losgeslagen boeien in een mensenzee, voordat ze uiteindelijk door de juiste golf naar de uitgang worden gestuwd.

Ik blijf zitten waar ik zit, ingeklemd tussen een deurstang en een medepassagier. Het informatiescherm ligt verborgen achter een aktetas voor mijn neus. Nu begrijp ik waarom de stem onafgebroken vertelt waar we zijn.

Na Yoyogi, de locatie voor het stadion van de Olympische Spelen van 1964 en 2020, maakt de trein een bocht. Michael Jackson valt uit zijn rol en zoekt uncool houvast aan een stang. De trein rijdt Harajuku binnen. Het kleine station is de toegangspoort naar de grootse Meiji-schrijn, het heiligdom waar huwelijksceremonies en shintoïstische rituelen voltrokken worden. Harajuku is ook de buurt waar traditie een verbond heeft gesmeed met het nieuwste van het nieuwste. Op een steenworp afstand van de Meiji-schrijn ligt Takeshita Dori. Dit is het territorium van de hippe meiden van Tokio en zakenlieden met een neus voor modehypes. Trends worden hier per dag geboren, evengoed kunnen deze de volgende dag oubollig en een week later alweer passé en vergeten zijn. De jongen met de koptelefoon stapt uit en verdwijnt met glijdende moonwalk-pasjes over het perron en uit mijn beeld.

Ook Shibuya, de volgende halte, is het domein van jongeren en slimme zakenmensen. In de winkelstraten is schreeuwend neon in competitie met oorverdovende herrie en über-cool in strijd met supercool. Ik kan niet wachten om me in deze heksenketel te storten.

De stations op het zuidelijke deel van de Yamanote bieden toegang tot het moderne Tokio, naar ambassades, musea en experimentele kunst. Per metro ben je vliegensvlug in eclectisch Roppongi en het chique Aoyama, waar alle talen van de wereld gesproken worden. Expats met heimwee en lost in translation-toeristen wanen zich hier even thuis in pubs en winebars. In de peperdure nachtclubs drinkt de clientèle champagne, met gastvrouwen die, net als de restaurants, uit alle windstreken komen. Van sake tot Chardonnay, alle dranken uit oost en west zijn hier te koop.

Na het station van Osaki buigt het spoor af naar Shinagawa. Nog geen honderd jaar geleden wonnen vissers, op blote voeten en getooid met rijsthoeden, hier zeewier uit de baai. Door de onstilbare honger naar bouwgrond is de Baai van Tokio alsmaar gekrompen, de vissen zijn verdreven naar de Stille Oceaan. Het dorp Shinagawa was de eerste pleisterplaats van de zuidelijke postroute, met het keizerlijke Kioto als eindbestemming. Nu duurt de reis vanaf het centrum nog geen twintig minuten, maar in de Edo-tijd was de afstand van acht kilometer lang genoeg voor een dagreis. Na een laatste gezamenlijke maaltijd, soms afgesloten met een bordeelbezoek, zwaaiden de achterblijvers de reizigers op de postroute uit.

Nu razen de gestroomlijnde nozemi- en shinkansen-kogeltreinen af en aan langs de gekrompen baai en megabouwprojecten. Ook Shinagawa is bevangen door de koorts van de naderende Olympische Spelen. Van bovenaf lijken de hijskranen, het bouwmateriaal en de gehelmde mannetjes in de bouwput naast het spoor precies op een tafereel van Playmobil.

Tussen Shinagawa en Tamachi weerkaatsen de wolken in gebouwen van staal en glas. Het voormalige ‘velddorp’ bracht ooit twee rijstoogsten per jaar voort, nu is het de habitat van salarymen en officeladies. Ik stel me voor hoe de heren uit de pub in Shimbashi nu ergens aan hun bureau zweten. Het is nog lang geen vrijdagavond en de kantooruren strekken zich eindeloos uit. Pas als de manager er de brui aan geeft, is de werkdag voorbij, meestal ver na zonsondergang. Daarna reizen ze naar huis, misschien met de Yamanote of nog verder met de kogeltrein naar de suburbs van het grenzeloze Tokio.

***