Colofon

©2017 Koen Schouwenburg

Uitgeverij kleine Uil,www.kleineuil.nl

Tzum-reeks 9

ISBN 9789492190390 boek
ISBN 9789492190406 ebook

Foto omslag: Marcel Krijgsman
Auteursfoto: Alfred Oosterman
Omslagontwerp: 247design
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Opdracht

Voor mijn vader en moeder

Inhoud

Omslag

Colofon

Opdracht

Portret van een criticus als proloog

I. Dan maak je maar zin

II. Polemiek als post-scriptum

III. De noodzaak van het waarom

IV. Verslaving en verbond

Intermezzo: Ischa Meijer

V. Het verzet tegen de dood

VI. Het verborgen ik

VII. Dezelfde thema's in een andere vorm

VIII. De waarheid ligt in de dialoog

IX. De liefde gaat niet verloren

X. Spreken waarover je niet kunt zwijgen

Epiloog De schrijfster als personage

Verantwoording & Bibliografie

Portret van een criticus als proloog

You’ll never be able to take me seriously, and that’s proper, because, well, I’m different, aren’t I? … because, well, I’m different aren’t I? … Because, well, I’m different, aren’t I?

William H. Gass, Willie Masters’ Lonesome Wife

I’m not a biter, I’m a writer for myself and others

Jay-Z, What More Can I Say

1

Pagina na pagina geef ik mijn mening, maar wie ben ik?

Identiteit en mening zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. We vinden allemaal wat, of we nou verstand hebben van de dingen, de gebeurtenissen en de mensen waar we iets van vinden of niet. Ademhalen, schreef Albert Camus, is oordelen. De meningen en de oordelen zijn altijd verbonden met de persoon die oordeelt. De identiteit van degene die oordeelt is zelfs medebepalend voor de waarde van de mening en het oordeel.

Dus: wie ben ik? Het antwoord is altijd voorlopig, want identiteit is constant in beweging, we veranderen continu. In The Human Condition schrijft Hannah Arendt dat we de vraag naar wie iemand is, vaak beantwoorden door te zeggen wat iemand is. Het verschil tussen wat en wie is volgens Arendt het onderscheid tussen het totaal van alle feitelijke kenmerken en iemands uniciteit, datgene wat hem onderscheidt van anderen.

Wat ik ben, is simpel: een lezer, een criticus, werkloos, een hockeytrainer, een roker, een zoon, een broer, een vriend en een oom. Dit is een begin, mede vormend voor mijn identiteit, maar wie ik ben, weet ik niet precies. Wel wie ik wil zijn: een oprecht, integer mens, verschillig door verzet, in opstand tegen hypocrisie, opportunisme, bullshit, en behulpzaam voor mijn dierbaren. Laat ik eerst behulpzaam zijn voor mijn naaste omgeving, en als dat lukt, kijk ik wel verder, ik heb te veel gelezen over mannen die de wereld probeerden te verbeteren terwijl ze van hun thuissituatie een enorme rotzooi maakten.

Misschien is dat wel iemand worden: constant de kloof proberen te dichten tussen wat je doet en hebt gedaan en wie je wilt zijn. Misschien krijgen die termen en idealen zo wel inhoud. In een essay uit de bundel Consider the Lobster schreef David Foster Wallace:

Am I a good person? Deep down, do I even really want to be a good person, or do I only want to seem like a good person so that people (including myself) will approve of me? Is there a difference? How do I ever actually know whether I’m bullshitting myself, morally speaking?

Soms geef ik op deze vragen een antwoord dat ik eigenlijk niet wil geven, maar ik kan er niet aan ontkomen. En ik kan ook niet vluchten, daarom voer ik vaak oorlog met mezelf. Vóór alles is leven een strijd. Het leven, schreef David Foster Wallace in Infinite Jest, is een ‘endless war against the self you cannot live without.‘

Leven in het nu is de grootste bullshit die er bestaat. Het is ook onmogelijk, want de tijd tikt door, hoe hard je ook mediteert; het is vooral een slappe houding om zelfreflectie te vermijden. Je kunt niet iemand worden, je kunt je bestaan geen inhoud verlenen zonder zelfreflectie. En zelfreflectie is vaak pijnlijk, het is net therapie. Zelfreflectie is de strijd met jezelf. Je ontdekt shit over jezelf die je niet wilt ontdekken, maar je zult wel moeten. Omdat we in dit leven niets kunnen testen en we, zoals Milan Kundera schreef, geblindoekt door het heden lopen, is zelfreflectie nu eenmaal onontkoombaar voor een fatsoenlijk leven. Volgens Clarice Lispector mislukken we bijna altijd. Wellicht is zelfreflectie niets anders dan inzicht krijgen in dit mislukken, om in de toekomst beter te kunnen falen. ‘Mijn gebreken,’ schreef E.M. Cioran, ‘hebben mijn leven bedorven, maar dankzij hen besta ik, heb ik het idee dat ik besta.‘

2

Als je faalt, als je valt, verlang je ernaar dat je wordt opgeraapt. Niet door te zeggen dat het allemaal wel goed komt, carpe diem enzo, en dat een dag niet gelachen een dag niet geleefd is, bla bla bla, maar door te zeggen: shit happens, je bent een fucking mens. En de mens leeft nu eenmaal als een verdwaald kind, schreef Hermann Broch.

Uiteengevallen is iedere vorm, in een schemerlicht van doffe onzekerheid boven de spookachtige wereld zoekt de mens op de tast zijn weg, als een verdwaald kind, aan de leidraad van een of ander kortademig logicaatje door een droomlandschap dat hij werkelijkheid noemt en dat toch niets anders dan een nachtmerrie voor hem is.

Daarom vallen we zo vaak, daarom falen we zo vaak. Het heeft even geduurd, maar nu ben ik niet meer bang om te falen. Ik ben soms hypocriet, opportunistisch en niet behulpzaam, mijn handelingen komen soms niet overeen met wie ik wil zijn. En dan flikker ik hard onderuit. Als je valt, moet je ook iets breken, anders heeft het vallen geen zin; de bullshit moet het begeven.

3

Tegenwoordig kan ik me een leven zonder lezen en literatuur niet meer voorstellen; boeken bepalen al een decennium mijn bestaan. De jaren voordat ik een echte lezer werd, bracht ik voornamelijk door op het hockeyveld, in de stad of voor de televisie. Dat laatste doe ik nu nog steeds en ik sta nog een paar dagen per week op het veld, maar niet meer elke dag. Ik ben graag alleen, en volgens mij is dat een kenmerk van een lezer.

I.M. van Connie Palmen was mijn literaire ontmaagding. Het was de eerste keer dat ik met plezier literatuur las. Ik had natuurlijk wel boeken gelezen voor mijn lijst, maar dat was het equivalent van een beetje slap vingeren, met je hand friemelen in een te strakke spijkerbroek van je eerste vriendinnetje; zinloos omdat je geen idee hebt wat je met je dronken puberkop in de wc van een doorrookt café aan het doen bent. I.M. was het echte werk, en net als de puber die voor het eerst seks heeft gehad, wilde ik meer en meer. Dus las ik die zomer alle boeken die Palmen tot dan toe had geschreven. Na die zomer zou ik beginnen aan het tweede jaar van de School voor Journalistiek, maar ik besloot de hoofdpersonen uit de romans van Palmen te volgen. Ik wilde me ook begeven tussen de boeken en daarom ging ik aan de Rijksuniversiteit Groningen Kunsten, Cultuur en Media studeren, met als hoofdrichting Literatuurwetenschap. Net als Marie in De wetten waren het voornamelijk werkcolleges die ik moest volgen.

Onder het adagium van de zelfwerkzaamheid van de student was het merendeel van de colleges omgedoopt tot werkcollege, wat erop neerkwam dat je gedachten, die je niet had, moest verdedigen tegenover andere studenten, die er ook geen hadden.

Niet alles was bullshit. Door de kennis en het enthousiasme van professor Gilles Dorleijn ontstond mijn liefde voor het modernisme en schrijvers als Marcel Proust, Thomas Mann, Robert Musil, James Joyce en Virginia Woolf. Mijn passie voor David Foster Wallace zorgde ervoor dat ik me verdiepte in het postmodernisme. Samen met Albert Camus staat David Foster Wallace me nu al jaren bij in de strijd met mezelf. Veel van wat ik nu vind en denk, is een mengsel (of slap aftreksel, het is maar hoe je het bekijkt) van Wallace en Camus.

4

Sinds een paar maanden zit ik op Tinder. Het gaat redelijk. Ik heb vier dates gehad: eentje is compleet mislukt, twee waren geslaagd en de laatste verliep erg stroef, misschien kwam het omdat ze het had over één worden met je lichaam en leven in het nu. Ik open een gesprek op Tinder altijd met de vraag: ‘wat is het laatste boek dat je hebt gelezen?’ Het is voornamelijk een strategie, maar boeken en schrijvers kunnen ook een password zijn, schreef James Salter in The Art of Fiction. In hetzelfde boek zegt Salter: ‘Over the years I’ve never found myself truly intimate or comfortable for a long period with people who don’t read or have never read. For me, it’s an essential.’ Ik voel me echter wel comfortabel bij mensen die niet of nauwelijks romans lezen, de band met m’n vader is uitstekend en ons contact is intiem, terwijl hij weinig romans leest, met hem praat ik over andere dingen dan met mijn moeder, een veellezer met wie ik vaak spreek over boeken.

De titels die mijn dates noemden, hadden natuurlijk niets te maken met het verloop van de date. Eigenlijk maakt het niets uit en zegt het antwoord niet veel, het is geen selectieprocedure. De openingsvraag is daarentegen wel een manier om te ontdekken of ik over mijn grootste passie tegen ze kan ouwehoeren. Anders voel ik me gehandicapt, ik heb al niet zo veel interesses. Ik vind Mon Schwartz dan ook geen sneu figuur als Palmen hem in Geheel de uwe laat zeggen: ‘Komt het niet een beetje zielig op jou over (...) dat dit nou een van de mooiste momenten in mijn leven was, het vinden van een middeldik romannetje in een New Yorkse boekhandel?‘

Angst is de oorzaak van beperking. Daarom zijn m’n interesses zo gelimiteerd. Waarom zou ik betalen, vroeg David Foster Wallace zich af, voor iets waarvan ik blij ben als ik er levend uitkom? In een ander essay schreef hij:

Is the real point of my life to undergo as little pain and as much pleasure as possible? My behavior sure seems to indicate that this is what I believe, at least a lot of the time. But isn’t this kind of a selfish way to live? Forget selfish – isn’t it awful lonely?

Het doel van mijn gedrag is hoofdzakelijk het inperken en vermijden van angst. Plezier of geluk is van secundair belang. Is mijn gedrag (al dat lezen) zelfzuchtig? Is het zelfzuchtig dat ik geen gehoor geef aan de wensen van anderen om op feesten en partijen en andere gezelligheden te verschijnen? Het maakt me weinig uit; als het gaat om het afweren van angst heiligt het doel voor mij de middelen. En: is het niet zelfzuchtig van anderen om te verlangen dat ik op hun feesten verschijn, terwijl me dat doodongelukkig maakt?

5

Ik citeer zo vaak anderen om mezelf beter uit te drukken – alweer een citaat, al weet ik niet meer waar dit vandaan komt, volgens mij is het een gedachte van Michel de Montaigne, die ik las bij Atte Jongstra. Dat citeren is niet het tentoonspreiden van mijn eruditie. Ik lees voor mezelf, niet om tegenover anderen stoer te doen dat ik lees. Daarentegen schrijf ik, net als Gertrude Stein en Jay-Z, voor mezelf en voor anderen. Het tikken op het toetsenbord is een poging de activiteit van het denken te ordenen, te structureren; het is zowel een dialoog met mezelf als met anderen. Misschien zijn de volgende pagina’s een beter antwoord dan de vele misschiens en wellichts waarmee ik elke gedachte in dit portret heb ingekapseld.

Het is geen toeval dat Connie Palmen het onderwerp is van mijn eerste boek. Haar roman I.M. is verantwoordelijk voor het leven dat ik nu leid. Maar dit boek is geen eerbetoon, hoewel ik haar oeuvre wel degelijk bewonder. Ik heb het voornamelijk geschreven omdat mijn literatuuropvattingen overeenkomen met die van Palmen. Juist doordat we gelijkgestemden zijn, ontstaat er een dialoog tussen het oeuvre van Palmen en mijn ideeën over literatuur, leven, zin en betekenis. Het is een gesprek, praten met elkaar, in plaats van het afvuren van argumenten die langs elkaar heen schieten. Het is geen verklaring van dit oeuvre, maar een poging tot begrip. Het zijn mogelijke betekenissen die ik toeken, geen waarheden, want alleen het eerste zorgt voor een dialoog over het oeuvre van Palmen. En na seks, lezen en roken is er niks fijner dan ouwehoeren over de boeken die je hebt gelezen.

I. Dan maak je maar zin

Ik heb geen affiniteit met heldendom en heiligheid, geloof ik. Wat mij interesseert is mens zijn.

Albert Camus, De pest

1

De mens is een verhalend wezen. Wat ons voornamelijk onderscheidt van dieren is de taal en de mogelijkheid om te vertellen. ‘We tell ourselves stories in order to live,’ schreef Joan Didion in het openingsessay van The White Album. Door te vertellen, schreef Connie Palmen in haar essay Het geluk van de eenzaamheid, ‘worden we meer dan lichaam alleen.’ Dit essay is een beschouwing over de functie van het vertellen, over de functie van fictie, literatuur en de kunst van de roman. Het is een poëticaal essay over literatuur en de relatie tussen fictie en werkelijkheid, de wisselwerking tussen de traditie en het eigene van de schrijver en waarin literatuur verschilt van lectuur en de populaire cultuur.

Een poëticaal essay van een schrijfster is een interessant hulpmiddel om haar romans beter te begrijpen; het expliceert de ideeën die de romanschrijfster heeft geïntegreerd in haar oeuvre zonder daarmee een leeswijzer te zijn die apodictisch verkondigt hoe de schrijfster wenst dat haar romans gelezen moeten worden. Het geluk van de eenzaamheid is een vrijwillige verantwoording. In dit essay vertelt Palmen waarom ze romans schrijft en over de onderliggende gedachten van haar fictionele oeuvre.

2

Literatuur is volgens David Foster Wallace: ‘about what it is to be a fucking human being.’ Het geluk van de eenzaamheid is een echo van deze uitspraak. In dit essay resoneren de vragen: wat betekent het om mens te zijn? Wat is menselijk? Wat is de zin van het menselijke leven? En wat is de rol en functie van literatuur in het leven?

Palmen is een ‘atheïst die van God houdt’. De God waar ze van houdt, maar waar ze niet in gelooft, is dood. Aan het einde van de negentiende eeuw kwam er een einde aan God als centrum van betekenis. In het beroemde fragment uit De vrolijke wetenschap (1882) van Friedrich Nietzsche zocht de dolle mens op klaarlichte dag naar God, maar kon Hem op de markt niet vinden.

‘Waar God heen is?’ riep hij uit. ‘Dat zal ik jullie vertellen! Wij hebben hem gedood, – jullie en ik! Wij allen zijn zijn moordenaars.’ (...) ‘God is dood! God blijft dood! En wij hebben hem gedood! Hoe moeten wij ons troosten, wij moordenaars aller moordenaars?‘

Het belangrijkste is hier de combinatie van Gods doodverklaring en de vraag naar troost. God was het centrum van betekenis en zingeving waarop de mens eeuwenlang zijn bestaan had gebouwd, en dit fundament was nu ineens verleden tijd. De vraag naar troost is een vertaling van de vraag: wat nu? ‘Het is geen juichkreet,’ schrijft Palmen in navolging van Albert Camus, ‘noch een vreugdevolle ontdekking.‘

In De mythe van Sisyphus, zijn essay over het absurde, schrijft Camus: ‘Het enige wat mij interesseert is te weten of men zonder hogere instantie kan leven.’ God was de hogere instantie die bepaalde wat goed en slecht was en hoe de mens moest leven. De zin van het leven was het dienen van God. En nu, nu God dood is, vermoord door de mens, is nu alles geoorloofd? Dat is de centrale vraag die Fjodor Dostojevski onderzoekt in zijn roman De broers Karamazov. ‘Als de onsterfelijkheid van de ziel niet bestaat, dan bestaat ook de deugd niet, en dan is dus alles geoorloofd,’ is het beroemde idee van Ivan Karamazov. Mocht hij gelijk hebben dat alles is geoorloofd omdat God niet bestaat, dan is er niks van belang en is het leven zinloos. Dat is geen vruchtbare houding, en Camus beschouwt de uitspraken van Nietzsches dolle mens en Ivan Karamazov dan ook niet als kreten van ‘bevrijding en vreugde’, maar als ‘een bittere constatering.’ Het is sardonisch en wrang, want de vraag die erop volgt, is wat de zin van het leven is nu de mens het centrum van betekenis heeft gedood. Nu is iedereen zelf verantwoordelijk voor de zin van zijn of haar bestaan en ‘als je geen zin hebt, dan maak je maar zin,’ zei mijn moeder altijd tegen mij, mijn broer en zusje als we iets moesten doen waar we geen zin in hadden.

3

De vraag naar de zin van het leven is de vraag of het leven het waard is om geleefd te worden. Voor ik weer bij Connie Palmen kom, sla ik eerst even een zijweg in, want Albert Camus heeft hier niet alleen zinnige dingen over geschreven, zijn ideeën weerklinken tevens in Palmens oeuvre; zowel in haar poëticale essay als in haar romans is het existentialistische denken verweven. Deze zijweg is, zoals alle andere zijwegen, de achtergrond waartegen haar teksten betekenis krijgen.

De vraag of het leven het waard is om geleefd te worden, is volgens Camus het enige werkelijke probleem van de filosofie. Camus opent zijn essay De mythe van Sisyphus met de beroemde woorden:

Er bestaat maar één werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord. Oordelen of het leven wel of niet de moeite waard is geleefd te worden, is antwoord geven op de fundamentele vraag van de filosofie.

Het onderwerp van Camus’ essay is het absurde, maar vooral: de consequenties van het absurde. Wat is de zin van het leven als we weten welk eind ieder van ons te wachten te staat, vraagt Camus. God is immers dood, dus is onsterfelijkheid een illusie. Het absurde is leven in de wetenschap dat we doodgaan en dat de dood onontkoombaar is. Het noodlot staat al bij de geboorte vast. Niemand kan ontsnappen aan de dood en dit maakt het leven zinloos: ‘In het dodelijke licht van het lot verschijnt de nutteloosheid.‘

Het absurde is niet de mens of de wereld, maar het leven van de mens in de wereld; door de confrontatie tussen de mens en de wereld ontstaat het absurde. ‘Het absurde hangt evenzeer van de mens af als van de wereld. Het is op voorhand de enige band tussen hen.’ Deze confrontatie is het irrationele zwijgen van de wereld en het verlangen van de mens naar eenheid en luciditeit: ‘Het absurde ontstaat uit de confrontatie van de mens die vraagt, en de wereld die op een onredelijke wijze zwijgt.’ We kunnen de wereld niet begrijpen, we kunnen de wereld slechts beschrijven, namelijk ‘de verschijnselen wetenschappelijk vatten en opsommen’. En deze wereld die we niet kunnen begrijpen, is de begrenzing van ons bestaan.

Camus beschouwde zichzelf niet als existentialist – schrijvers houden nu eenmaal niet van labels. Er is ook een belangrijk verschil tussen de filosofie van Camus en het existentialisme van Jean-Paul Sartre.

Opening oneself: this is the essential gesture in Camus, a brute confrontation between man and the physical world, which differentiates him from an existentialist like Sartre, whose ideas were rooted in de social world, in the confrontation of self and other.

Door de confrontatie met de wereld wordt de mens een vreemdeling, een vreemdeling voor zichzelf en voor anderen. Door het absurde is het leven een zinloze lijdensweg. Daarom is de verteller van Dostjevski’s verhaal ‘Een vonnis’ – uit zijn Dagboek van een schrijver – van plan om zelfmoord te plegen. ‘Ik wil niet lijden – want waarom zou ik erin toestemmen te lijden?’ En inderdaad, waarom zou hij vrijwillig lijden als zijn einde al vaststaat? De kloof tussen geest en wereld is onoverbrugbaar, want hij kan de wereld niet begrijpen. Harmonie is alleen iets waar hij naar kan reiken, maar wat hij niet kan realiseren. Gelukkig zal hij nooit worden ‘onder de dreiging van de nul van morgen.’ Niemand is schuldig, hij kan niemand vervloeken. Voor hem is zelfmoord de enige logische conclusie, want ‘aangezien ik de natuur niet kan vernietigen vernietig ik alleen mezelf, uitsluitend omdat het verveelt die tirannie te verdragen waaraan niemand schuldig is.‘

In De vreemdeling pleegt Meursault geen zelfmoord, maar een moord. Camus’ hoofdpersoon berust in het absurde. Onverschilligheid en berusting zijn kenmerkend voor de absurdistische houding. Voor Meursault is niks van betekenis. Zijn mantra is ‘dat het van geen belang was’. Zijn vriend en buurman Raymond heeft gehoord dat de moeder van Meursault is overleden, ‘maar dat dat iets was wat een keer moest gebeuren. Ik was het met hem eens.’ Niks is van belang, want op ons wacht de dood. Crimineel of modelburger, moordenaar of braverik, Meursault is net als iedereen veroordeeld tot hetzelfde einde.

Zijn vriendin Marie vraagt of Meursault van haar houdt: ‘Ik antwoordde dat het van geen belang was maar dat ik dacht van niet.’ Later vraagt Marie of hij met haar wil trouwen. Het kan Meursault niets schelen, maar hij vindt het prima. Als Marie wederom vraagt of hij van haar houdt, zegt Meursault:

Dat het van geen belang was maar dat ik zeker niet van haar hield. ‘Waarom dan wel met me trouwen?’ vroeg ze. Ik legde uit dat het niks te betekenen had en dat we konden trouwen als zij dat graag wilde.

Vlak voor het gesprek met Marie heeft zijn baas gevraagd of hij in Parijs wil werken. ‘Ik heb ja gezegd, maar ook dat het me niet echt kon schelen.’ Meursault is het absurde personage dat berust in de nutteloosheid van het leven door het noodlot waaraan hij niet kan ontsnappen te aanvaarden.

Volgens Meursault is verandering niet mogelijk en treedt de enige werkelijke verandering in met de dood, de overgang van leven naar het niets. De rest heeft weinig te betekenen en is van geen belang. ‘Daar blijven of weggaan, het kwam op hetzelfde neer.‘

Na een confrontatie met een aantal Arabieren op het strand waarbij hij gestoken is, wil Raymond met een revolver teruggaan. Meursault houdt hem tegen en gaat in z’n eentje met de revolver terug naar het strand waar de zon op zijn hoofd brandt. Op het strand kan Meursault niet meer tegen de brandende zon, en hij zet een stap naar voren, maar vluchten is niet mogelijk. Het is de confrontatie tussen de mens en de wereld:

Ik wist dat het onzinnig was, dat ik niet uit de zon vandaan kwam door één stap te doen. Maar ik deed een stap, één stap naar voren. En ditmaal, zonder op te staan, trok de Arabier zijn mes, dat hij me liet zien in de zon. Het licht spatte van het staal en het was of een lang glinsterend lemmet mijn hoofd raakte. Tegelijk droop een straaltje zweet dat zich had opgehoopt in mijn wenkbrauwen op mijn wimpers en bedekte die met een lauw en dicht waas. Mijn ogen waren verblind achter dat scherm van tranen en zout. Ik voelde alleen nog de bekkenslag van de zon op mijn gezicht en, onduidelijk, de lichtende kling die opsprong van het mes dat ik nog steeds voor me zag. Dat brandende zwaard beet in mijn oogleden en wroette in mijn pijnlijke ogen. Toen is alles gaan wankelen.

Meursault vermoordt de Arabier. Later zou hij in de rechtszaal verklaren ‘dat het door de zon was gekomen.’ Door berusting en onverschilligheid pleegt Meursault een moord en wordt hij veroordeeld tot de doodstraf. Voor Meursault is berusting de consequentie van het absurde, maar volgens Camus is dat een foutieve gevolgtrekking, want ‘leven, dat is niet berusten.’ De werkelijke (juiste) consequentie van het absurde is de opstand. In De mythe van Sisyphus verbindt Camus drie consequenties aan het absurde: het bewustzijn, de vrijheid en de hartstocht. Alle drie zijn ze verbonden met de opstand.

Het enige filosofische uitgangspunt dat steek houdt is dus de opstand. Het is de voortdurende confrontatie van de mens met zijn eigen duisterheid. Het is de eis van een onmogelijke doorzichtigheid. Het zet de wereld iedere seconde op losse schroeven. Zoals het gevaar de mens de onvervangbare gelegenheid verschaft zich van het bewustzijn meester te maken, zo breidt het metafysische verzet het bewustzijn over de gehele ervaring uit. Het is de voortdurende aanwezigheid van de mens bij zichzelf. Het streeft nergens naar, het heeft geen hoop. Deze opstand is niets anders dan de zekerheid van een verpletterend noodlot en niet de resignatie die daarmee gepaard zou moeten gaan.

De mens in opstand is zich bewust van zijn situatie. De opstand en het bewustzijn voorkomen berusting en onverschilligheid. Leven is volgens Camus, ‘het absurde laten leven. Het absurde laten leven is voor alles: het beschouwen.’ De tweede consequentie is volgens Camus de vrijheid. We kennen maar één vrijheid, namelijk ‘die van de geest en van de daad.’ Het gaat hier dus niet om de vrijheid van de mens, maar om mijn eigen persoonlijke vrijheid. De opstand en het bewustzijn zorgen voor vrijheid, maar deze is begrensd en niet absoluut, omdat we ons niet kunnen beroepen op de eeuwigheid. Het gaat om de ‘redelijke vrijheid’, en dit is alles wat we hebben, maar die zorgt er wel voor dat we kunnen kiezen om in opstand te komen, door bewust te leven en niet de (absurdistische) houding van Meursault aan te nemen. Door de opstand en het bewustzijn en door mijn vrijheid verdwijnt het ‘niks is van belang’ van Meursault naar de achtergrond en komt Camus tot de derde consequentie: de hartstocht.

Zo trek ik uit het absurde drie consequenties, te weten mijn opstand, mijn vrijheid en mijn hartstocht. Louter door het spel van het bewustzijn verander ik dat, wat een uitnodiging tot de dood was in een leefregel – en ik wijs de zelfmoord af.

Door te leven zonder de mogelijkheid ons te kunnen beroepen op een hogere instantie leren we onze grenzen kennen. ‘Overtuigd van zijn aan tijd gebonden vrijheid, van zijn opstand zonder uitzicht en van zijn vergankelijk bewustzijn, vervolgt hij zijn avontuur in de tijd van zijn leven.‘