Colofon

©2018 Aaldrik Pot en Barbara de Beaufort

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Redactie Willem Goedhart en Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en epub LINE UP boek en media bv
Omslagontwerp 247design
Omslagillustratie Barbara de Beaufort
Auteursportretten Nicolette Branderhorst (Aaldrik) en Elise Smid (Barbara)
Ontwerp binnenwerk Riëtte van Zwol

ISBN: 978 94 92190451
ISBN ePub: 978 94 92190468

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Motto

In every walk with
nature one receives far
more than he seeks.

John Muir

Voorwoord

In Engeland bestaat een lange traditie in schrijven over de natuur. De afgelopen eeuw verschenen er tal van meesterwerken, van bijvoorbeeld The living mountain van Nan Shepherd en The peregrine van J.A. Baker tot The wild places van Robert Macfarlane uit begin deze eeuw. In Nederland genieten we van natuurschrijvers als Koos van Zomeren en Caspar Janssen. Aangemoedigd door de prachtige verhalen van deze auteurs en gedreven door onze eigen verwondering en nieuwsgierigheid, maken wij onze eigen omzwervingen in en dagelijkse aantekeningen over de natuur.

Meestal zijn dit avonturen dicht bij huis, soms wat verder weg, in bijvoorbeeld de Harz, Engeland of op Schiermonnikoog. We doen dit al tientallen jaren. We zien vogels, planten, insecten en zoogdieren, nemen fenomenen waar, genieten van het licht of het woeste weer, denken na over onze relatie met de natuur. We delen die ervaringen, gebeurtenissen en gedachten met onze geliefden en misschien met een paar vrienden of kennissen. En… we schrijven erover.

Eind 2016 vroeg Aaldrik zich af of je die bijna dagelijkse portie natuur anders zou beleven als je alle ervaringen vertelt aan een ‘vreemde’. Iemand die de plekken waar je graag verblijft wel kent, maar er niet vaak komt, of er juist op een ander moment naartoe gaat. Ga je daardoor anders kijken? Kun je zo beter kijken en preciezer schrijven? En wat gebeurt er op dezelfde dag op een andere plek, op andere grond?

Aaldrik stelde Barbara voor om haar maandelijks een brief te schrijven over zijn avonturen rondom zijn Drentse woonplaats Norg en de vele andere natuurgebieden in het noorden van het land. Hij was ook nieuwsgierig naar wat er gebeurde bij Barbara op het erf van haar voormalige kwekerswoning op de Groningse klei bij Zandeweer. Daarnaast rees de vraag of de belevenissen uit de brieven invloed zouden hebben op onze afzonderlijke natuurbelevenis. Met andere woorden: zou er iets ontstaan als een gezamenlijk avontuur of verhaal, gescheiden qua ruimte, maar verbonden door de dieren, de tijd en de seizoenen? En wáár en hoe zou dat gezamenlijke avontuur ontstaan?

Toen het voorjaar vorderde, was daar te midden van het ontluikend groen, de zoemende bijen en kwetterende vogels ineens het gemis van de zang van de nachtegaal. Op de Groningse klei was hij altijd al een zeldzaamheid, en op het Drentse zand is hij dat inmiddels geworden. Voor nachtegalen moet je tegenwoordig aan de kust zijn. Op Schiermonnikoog bijvoorbeeld.

Met dat gemis kwam ook het prachtige gedicht van J.C. Bloem weer naar boven, waaraan we uiteindelijk de titel van dit boek ontleenden.

De nachtegalen

Ik heb van ’t leven vrijwel niets verwacht,
’t Geluk is nu eenmaal niet te achterhalen.
Wat geeft het? - In de koude voorjaarsnacht
Zingen de onsterfelijke nachtegalen.

In de briefwisseling verkenden we vervolgens onder meer wat dit gedicht voor ons betekent, en dat werd een van onze vele avonturen, zowel op papier als buiten in het veld.

De briefwisseling startte op 1 december 2016 met de eerste brief van Aaldrik aan Barbara. Een jaar lang stuurde hij halverwege de maand zijn natuurbrieven richting de klei. Op de eerste dag van de maand stuurde Barbara een brief terug naar het zand. De laatste brief is van 30 november 2017. In dit boek zijn de dagboekbrieven per maand weergegeven; eerst die van Aaldrik en daarna die van Barbara.

We spreken in dit boek vaak over ‘we’ of ‘ons’. Veel van onze buitenavonturen beleven we samen met onze partners Nicolette Brandershorst en Just van Es. En regelmatig zijn er anderen waarmee we een tijdje buiten optrekken. Zij worden de eerste keer kort geïntroduceerd.

De avonturen in dit boek zijn misschien niet zo groots en meeslepend als die van bijvoorbeeld de Schots-Amerikaanse natuurvorser John Muir. Ze zijn echter niet minder waarachtig, en wij willen juist laten zien dat er óók dicht bij huis al zo veel gebeurt om je over te verwonderen, naar te kijken, te onderzoeken, elkaar over te schrijven en bovenal van te genieten. Het citaat van John Muir dat voorin dit boek staat, is voor ons dan ook een waarheid als een koe.

December

Aaldrik

1 december

Wist je dat er een paartje slechtvalken heeft gebroed op het Gasuniegebouw in de stad? Als ik de juiste flexplek op kantoor weet te bemachtigen, heb ik zicht op de nestkast die hoog aan het gebouw hangt. De hele zomer heb ik ze met een schuin oog gevolgd, totdat de vier jongen groot werden en uitvlogen.

Het paartje is blijkbaar ook in de winter honkvast. Stel je voor dat een ander koppel die prachtige, hoge nestplek inpikt… Vanmiddag joeg het vrouwtje – in de verder nogal troosteloze kantooromgeving – een postduif de stuipen op het lijf. Het mannetje keek aandachtig toe en leek haar zelfs aan te moedigen. Nog nooit zag ik zo mooi een mannelijke en vrouwelijke slechtvalk bij elkaar, en ineens viel me het enorme grootteverschil op. Het vrouwtje is echt een stuk forser.

Slechtvalken staan bekend als snelheidsduivels, maar het gekke was dat die suffe postduif op zijn sloffen wist te ontkomen. De valkenvrouw kon telkens niet genoeg hoogte winnen om haar befaamde torpedoduik van bovenaf uit te voeren. Daarbij schijnen slechtvalken snelheden van boven de 300 kilometer per uur te halen. Na drie halfslachtige pogingen gaf het vrouwtje het gevecht op en ging ze met haar man, als een soort Bonnie en Clyde stelde ik me voor, op zoek naar een nieuw slachtoffer.

2 december

In Veenhuizen, waar ik moest zijn voor een vergadering, hebben de winterbuizerds de lege plekken opgevuld. Ik volg de roofvogels in de bossen rond Veenhuizen – de buizerds in het bijzonder – al meer dan tien jaar. De vaste bewoners aldaar, de vogels die er in het zomerhalfjaar broeden, zijn er nu ook nog. Maar ineens duiken overal vreemdelingen op.

Bij buizerds zijn de nieuwelingen goed te herkennen, omdat ze zelden hetzelfde verenkleed hebben. Er is nu zelfs een onderzoek waarin zeven verschillende kleurvariaties worden onderscheiden. De uiterste verschijningsvormen: er zijn nagenoeg witte vogels, met slechts een toefje bruin, maar er zijn ook vogels die bijna egaal chocoladebruin zijn, en alles daartussenin.

De meeste lichtgekleurde buizerds hebben op de borst iets van een bruine hoefijzervormige tekening, die ik ‘de burgemeestersketting’ noem. Geen idee of ik dat zelf verzonnen heb. Hoe dan ook, er vliegt nu een buizerd rond in Veenhuizen die in een ketel met waterstofperoxide lijkt te zijn gevallen. Alleen zijn vleugelpunten kon hij boven de vloeistof houden, want die zijn bruin. Wat een mooi beest!

‘Vast een Scandinaviër,’ zou ik vroeger wijs hebben gedoceerd. Lange tijd ging het verhaal rond dat lichte buizerds per definitie uit het Noorden kwamen, en dus altijd winterbuizerds zijn. Dergelijke verhalen doen het goed tot je ineens overal broedende, witte buizerds ziet. In de winter lijkt het aandeel lichtgekleurde vogels wel groter. Ik zou dit eens goed moeten bijhouden, maar hier kan ik me dan weer niet toe zetten.

3 december

Sinds ik mijn boswachterspak aan de wilgen heb gehangen en een ‘bureaubioloog’ ben geworden, moet ik mezelf wel geregeld uitlaten. Met mijn goede vriend René, waarmee ik aan Het Prentenboek over pootafdrukken van dieren werk, heb ik vandaag twee uur door het bos naast mijn huis gestruind. Nou ja, om eerlijk te zijn moet ik nog ruim 250 meter lopen voordat ik in dat bos ben.

Ik wilde testen of je op basis van sporen in twee uur tijd een gebied van een kilometer bij een kilometer in kaart kan brengen voor wat betreft de aanwezige zoogdieren. Via een database ben ik te weten gekomen dat er de afgelopen vijftig jaar in dat kilometerhok in totaal drieëntwintig soorten zoogdieren zijn gezien of gevonden. Van veel zoogdieren is de aanwezigheid vastgesteld doordat er een dood exemplaar is gevonden. Een nogal cynische onderzoeksmethode...

Wij kwamen na twee uur struinen tot elf soorten. Toch wat teleurstellend. Ik kwam ook weer tot het inzicht dat ik geen échte wetenschapper ben; ik ben namelijk te snel afgeleid door het individu. Als ik bijvoorbeeld een holletje vind van zo’n dappere bosmuis, en het zandkegeltje zie dat voor de ingang ligt, ben ik verkocht. Op een van die zandhoopjes vond ik pietepeuterige prenten en een afdruk van de staart: alsof iemand met een breinaald een streep had getrokken. Het was eigenlijk kunst, maar kunst veroorzaakt vaak emotie, en dat is dodelijk voor een wetenschapper, heb ik mij laten vertellen.

4 december

In ons kleine achtertuintje hebben we wat voer voor de vogels opgehangen. Zonder voer is onze tuin meestal zonder vogels. Binnen een half uur hadden de buurtkoolmezen het feestmaal ontdekt. In hun kielzog volgden de pimpels, één roodborst en een echtpaar merel. Ik moest meteen aan Het Vogelhuis van Eva Meijer denken, het boek dat ik aan het lezen ben. Deze roman gaat over het leven van Len Howard, een Engelse vrouw die onderzoek deed naar de koolmezen in haar tuin én huis. Fascinerende vrouw. Mooi boek. Een aanrader.

Het is geinig om te zien dat alle soorten hun eigen niche in de tuin hebben. De roodborst komt op het plankje bij het raam zitten en is vooral bezig met waken in plaats van eten, de pimpelmezen zitten bij de pot pindakaas, het voederhuisje is het domein van de koolmezen en de merels scharrelen tussen de restjes die op de grond zijn gevallen.

Het is jammer dat ons tuintje te klein lijkt voor hun permanente aanwezigheid. Waarschijnlijk is er elders ook allerlei lekkers te halen. Dat vind ik echter een troostrijke gedachte. In het dagelijks leven spreken we onze buren weinig, maar de vogels verbinden onze levens met elkaar.

6 december

Op dinsdag fiets ik meestal een rondje met mijn fiets- en natuurvriendin Ursula. Het was me vandaag echter te koud. Vooral mijn handen zijn bij koud weer nogal hinderlijke extremiteiten. Ze verkleuren, net als mijn tenen, binnen een mum van tijd van paarsblauw naar lijkwit, en zijn dan zo pijnlijk dat ik alleen nog maar aan die handen kan denken. Dikke handschoenen of wanten helpen niet. Dit staat bekend als het syndroom van Raynaud.

Het is natuurlijk niet levensbedreigend, maar wel onhandig als je juist graag met koud weer buiten bent. Wandelen gaat meestal beter dan fietsen. Daarom hebben we samen een rondje gestruind, op zoek naar dassenburchten die we nog niet kennen. We hebben niets gevonden, maar het zoeken is stiekem leuker dan het vinden. Bovendien levert het altijd een aantal bijvangsten op.

Er was bijvoorbeeld een houtsnip, en er waren twee reeën die we helaas te laat zagen en daardoor verstoorden. Ik vind het soms een wat onprettige gewaarwording hoeveel dieren je als natuurliefhebber niet verstoort op een willekeurige wandeling. De ontroerendste waarneming van de dag was het vorstrandje rond de ingang van het holletje van een rosse woelmuis. Bevroren lichaamswarmte als een teken van leven…

10 december

Het is boeiend om te zien hoe de merel in onze tuin probeert uit te zoeken hoe hij óp het voederhuisje kan komen, in plaats van af te wachten tot de koolmees iets vanaf het balkon gooit. Tot nu toe lukt het hem niet. De mezen zijn trouwens voortdurend op hun hoede. Alsof je zelf aan tafel zit en om de drie happen even onder die tafel schuilt en observeert of er niet een of andere trol is die jou als diner wil gebruiken.

11 december

Vandaag was de laatste cursusdag van onze Track & Sign-opleiding. René en ik proberen acht mensen in zes lezingen en aansluitende excursies de grondbeginselen van de sporenkunde bij te brengen. Het is natuurlijk een wat gewichtige naam voor een ‘sporencursus’, maar je moet wel een beetje met je tijd meegaan. We waren vandaag aan de IJssel bij Deventer. Hier is een nieuwe ‘arm’ naast de rivier gegraven. Overal slikrandjes; een walhalla voor de sporenzoeker.

We kijken nu vooral naar prenten. De ‘sign’ (verzin daar maar eens een mooi Nederlands woord voor) volgt in de komende drie bijeenkomsten. De splitsing tussen beide spoorgroepen (Track & Sign) is voor de focus wel goed, maar het werkt in de praktijk natuurlijk voor geen meter. Alsof je in een museum alleen naar de schilderijen met een houten lijst mag kijken.

We vonden natuurlijk pardoes een paar uitwerpselen van een bever. Het waren dikke ballen van grove houtsnippers. Meestal poepen bevers in het water en daarom heb je geluk als je een aangespoeld exemplaar vindt. Wij troffen er dus drie vlak bij elkaar. Mijn hart maakte derhalve een klein vreugdedansje, en ik moest even om mezelf grinniken. Dat je zo blij kunt zijn met een keutel!

12 december

Twee keer per week probeer ik de 25 kilometer tussen mijn woonplaats Norg en mijn werkplek in Groningen per fiets af te leggen. Vlak voor de stad kom ik dan door De Onlanden, een prachtig moerasgebied waar het altijd wemelt van de vogels. Dat is elke keer weer een cadeautje.

In het gebied zijn altijd wel zilverreigers te zien. Je weet wel: vogels die vliegen alsof ze, net als ik, op een elektrische fiets zitten. De frequentie van hun vleugelslagen correspondeert in mijn beleving totaal niet met hun vliegsnelheid. Let er maar eens op.

Op de terugweg naar huis, meestal rond een uur of zes, is het in dit jaargetijde natuurlijk al donker. Dat levert veel natuurgeluiden, maar weinig ‘beeld’ op. In de buurt van Winde, waar ik gehoopt had op een roepende steenuil, schoot me vandaag een Marsmanachtig gedichtje uit mijn ‘naïeve periode’ te binnen:

Als nachten dwalen
en ogen nutteloos zijn,
roept de steenuil
haar ijzige klanken,
over het lege landschap.

Met naïef bedoel ik dat ik dacht ooit een dichter te kunnen worden. Mijn ambities liggen nu een stuk lager. Ik probeer bijvoorbeeld in het donker zo hard mogelijk naar huis te fietsen. Meestal valt dan de elektrische ondersteuning uit. Mijn fiets is wat dat betreft begrensd op 27 kilometer per uur. Ik fietste vandaag zo hard dat ik bijna een aanrijding had met een reebok. In de auto ben ik een stuk minder roekeloos…

16 december

Eindelijk heb ik mijn goede vriend Bas weer eens gezien. We wandelden een dagje op de Veluwe. Met Bas spring ik altijd meteen in het diepe. We voeren gesprekken over de natuur en vooral over hoe mensen met natuur omgaan. Ondertussen kijken we naar sporen. Zoals altijd was het een ‘warme’ dag.

Het leukste moment overviel me gek genoeg toen ik weer thuis op de bank zat. We hadden nauwelijks bewust naar vogels gekeken, maar ik had toch een groot aantal waarnemingen in mijn onderbewustzijn opgeslagen. Blijkbaar heb ik ze gehoord of terloops gezien: barmsijs, boomkruiper, glanskop, kruisbek, appelvink. Ze zaten ergens in mijn hoofd.

Het is alsof je de dag nog een keer mag overdoen. Dat je een dag extra krijgt als het ware, en dan met een heel ander verhaal. Dat er zich in dezelfde ruimte en tijd verschillende verhalen afspelen is natuurlijk geen nieuws, maar het idee dat je zelf ook parallelle belevenissen hebt was een aangename ontdekking. En wat me ook pas later raakte was de absolute windstilte. Over de bodem lag bovendien een dikke mistdeken. De bomen leken daardoor te zweven in plaats van stevig in de grond te staan.

17 december

Tijdens een trainingsrondje op de fiets moest ik bijna voortdurend aan vossen denken. Ik zag op Twitter een foto voorbijkomen van twee dode vossen, aan hun gekruiste achterpoten opgehangen aan een boomtak. Ik vind die vossenhaat in Nederland en de rest van de wereld onverteerbaar. Omdat je de ene diersoort leuk vindt, vermoord je de andere. Ik moet eigenlijk stoppen met Twitter. Het is een beerput.

20 december

Vandaag heb ik met een groep studenten van de Rijksuniversiteit Groningen, vooral toekomstige biologen, het Drents-Friese Wold verkend. Het is lastig om mensen allerlei technische dingen en dilemma’s in het natuurbeheer te vertellen, terwijl ik eigenlijk zou willen zeggen: ‘kijk nou, hier heeft een ree gelegen’.

21 december

Ik was alweer in het Drents-Friese Wold, en alweer buiten voor mijn werk. Dat is tegenwoordig een uitzondering. Ik moest aan een journalist proberen uit te leggen hoe ik buiten ben. Maar hoe leg je iets uit wat je zelf moet voelen? Hoe je bijna werktuigelijk het weer proeft en inschat of het nog gaat veranderen. Hoe je onbewust al je zintuigen op scherp zet. Hoe je het landschap leest aan de hand van bijzondere bomen, hoogteverschillen en veranderingen in de vegetatie. Dat je soms niet meer weet waar je bent, maar dat is juist de bedoeling. Dat je niet bedenkt waar je langs mag, maar waar je langs kunt. Dat je in de sporen de dieren ziet lopen. Hoe je regelmatig even stilstaat, of juist wat langer ergens zit. Dat natuur een ander woord voor thuis is.

23 december

Vanavond fietste ik naar huis in het donker, en ik vroeg me voor de zoveelste keer af naar welke sterren ik keek. Ik probeerde ook voor de zoveelste keer te bevatten hoe het heelal in elkaar zit. Kansloos natuurlijk.

Als kind was ik vooral gefascineerd door de ster Sirius, waarschijnlijk omdat Greenpeace een schip had dat zo heette. Dat schip vocht tegen de walvisjacht in IJsland en Noorwegen. Ik hield als kind hartstochtelijk van walvissen, en leende elk boek uit de bibliotheek dat erover ging. Zo reis ik regelmatig via een hink-stap-sprong ineens van de Drentse zandgronden naar midden op zee. In gedachten althans. Zo kan ik mezelf uren zoethouden. Het zal bij jou op de vlakte nu wel écht stormen. Hier hoor ik de eiken al kraken.

De stadse slechtvalken heb ik al een tijdje niet gezien. Het stikt wel nog steeds van de duiven. Voedsel in overvloed zou je zeggen, maar misschien zijn er andere redenen voor de vogels om zich even niet te laten zien.

26 december

Tradities zijn niet zo aan mij besteed, maar voor het jaarlijkse kerstavontuur maak ik graag een uitzondering. We wandelen gewoon vanuit ons huis, langs paden die Nicolette en ik al tientallen keren hebben bewandeld.

De bomen in de Molenduinen zuchtten, piepten en kraakten. Verder was het opvallend stil. Nauwelijks vogels, nauwelijks mensen. Na een klein uurtje stiefelen vonden we tientallen kleine grijze veren op het pad. Hier had een havik een houtduif geslagen en door het bos gesleept. De veren leken door Klein Duimpje uitgestrooid.

Even verderop vonden we het kakelverse lijk. Half geplukt, de kop verwijderd (de hersenen zijn lekker!), en ook uit het borstvlees waren een paar stevige happen genomen. Daar zou ik ook zijn begonnen, dacht ik nog.

Later vonden we een aandoenlijke mosnest van een winterkoning. Waar dit in de zomer goed verstopt zit tussen de bladeren, springt het in al die kaalte ineens in het oog. Frisgroen, alsof het gisteren was gebouwd.

28 december

Vandaag zat ik weer eens een uurtje op mijn ‘zitplek’, ook wel de reeënheuvel genoemd. Op de plek waar ik tegen een eikje zit, slaapt ook geregeld een ree. Ik denk dat het een bok is, omdat er telkens maar één plek te vinden is, en bokken leven wat vaker alleen dan geiten. Het hele uur gebeurde er eigenlijk weinig tot niets, en dat was goed. Uit niets ontstaan de mooiste dingen.

29 december

In Cuijk, waar we op verjaardagsvisite waren, prevelde een merel een winterliedje. Hij zong veel zachter dan in het voorjaar, maar het was onmiskenbaar een merel. Op de rails bij het station lag een dode steenuil. Die twee dingen horen niet bij elkaar. Steenuilen horen niet dood te gaan op een station. En al helemaal niet in Cuijk.

Barbara

4 december

Vandaag is het de dag van het licht.

Ik kijk naar buiten, waar het winternamiddaglicht langzaam door de opkomende mist wordt geabsorbeerd. Boven in mijn uitzicht is het nog ijlblauw, met alweer een nageltje maan. Daaronder gaat het over in iets onbeschrijfelijks, waarvoor het woord geel veel te lomp is. En dan dus die duifgrijze grondmist. Alles overgoten met licht, dat me steeds weer naar buiten doet rennen, hoewel ik weet dat mijn camera het ook niet vangen kan.

Licht kan je bijna dronken maken. Zo’n dag was het vandaag.

Ik werd wakker in een stijf bevroren en berijpte wereld. Pas halverwege de ochtend kwamen er groene plekken in het gras. Gras dat, zo zie je dan ineens, uit golven blijkt te bestaan, want alleen de toppen van de grasgolven ontdooien; in hun dalen blijft ieder sprietje en klaverblaadje tot de avond wit omkranst. Alsof je ter plekke een kleurenfoto ziet overgaan in een zwart-witfoto.

Alles blijkt een noord- en zuidkant te hebben. Vooral bij sloten zie je dat mooi, maar ook de waddendijk was vanmiddag aan de landkant heldergroen, en aan de kant van het wad nog streng en schaduwig blauw.

De wereld lijkt meer van zichzelf dan anders. Grijzig weer bepaalt je bij de aarde, en hoe wij daarop rondploeteren. Dit licht tilt je op en herinnert je aan de hemel.

7 december

De wereld is zo anders nu het dooit. Glans en schittering zijn weg. De laatste rijp ligt nog wat verdwaald op schaduwrijke plekken. De wereld heeft haar daagse kleren weer aan.

Ik weet dat het niet mag van de anti-vermenselijkingsmaffia, maar onwillekeurig ken ik de vogelsoorten rond het huis verschillende karakters en temperamenten toe. Niet omdat ik geloof dat ze echt zo zijn als ik ze ervaar. Het is eerder andersom: ze hebben een bepaald effect op mij, en omdat ik nu eenmaal een mens ben, lijkt dat op wat ik van een ander mens zou ondervinden.

Bijvoorbeeld: als de ringmussen zo zonder enig probleem in elkaars aura zitten, lekker met z’n vijven in een klein bakje met vogelzaad, doen ze me onweerstaanbaar denken aan mijn familie; knus met z’n allen in een zomerhuisje op Schiermonnikoog. Dan is het ineens fijn om met velen in een doosje te wonen en te dicht naast elkaar aan tafel te schuiven. Ringmussen zitten daar ook niet mee. Waar een vink nog weleens snibbig kan doen als een ander te dicht in de buurt komt, schikt een ringmus gewoon twee centimeter op.

Zo word ik ook altijd vrolijk van een roodborst – en met mij denk ik half Nederland. Ik had een door de vorst opengebarsten pompoen onder de voedertafel gelegd. Eens zien of vogels dat lekker vinden... Nee dus. Ze hippen er in een boog omheen. Behalve de roodborst. Die bekijkt ‘m eens onderzoekend, en gaat er dan bovenop zitten, parmantig op het omhoogstekende steeltje. ‘Mooie uitkijkpost, bedankt.’ Die mentaliteit neem ik mee vandaag!

9 december

Grijs, grijs. Om drie uur dacht ik: straks nog even de ramen wassen. Er kwam een klein karweitje tussendoor en hop, het is alweer te schemerig om een vuil van een schoon raam te onderscheiden. Morgen dan maar, ergens tussen kwart over elf en kwart voor twee. Mopper de mopper.

Stom, helemaal niet buiten geweest vandaag. Of toch wel. De krant, dat is iedere dag mijn redding. Want de krantenbus staat bijna een kilometer van ons huis verwijderd, en dus ga ik elke dag nog voor het ontbijt, en als het even kan op de fiets, de krant halen. Het was zacht en mistig buiten. Nog schemerig. Mooi wel, al was het een ingetogen soort mooi. Een wolkje putters vloog op uit de elzen langs de ree (= Gronings voor oprijlaan). Verder weinig zichtbaar leven. Maar toch: hoge wijde lucht boven je, vochtige westenwind tegen je wangen, zoevende fietsbanden onder je. De dag kan slechter beginnen.

10 december

Vanmorgen bij een mistig rondje om de akker was er ineens weer een haas, gelukkig! Er zijn er maar zo weinig meer, en ik mis ze zo.

Vanmiddag reden we naar de Fraeylemaborg en kwamen langs een omgeploegde akker. Een geparkeerde fourwheeldrive stond langs de kant van de weg, en op het land liep een groepje mannen met groene kleren. Dan weet je het al. En ja, een van hen droeg een grote, bemodderde haas aan de achterpoten mee. Intense treurnis. Waarom, waarom moet dit. Waarom het leven beëindigen van iemand die niemand kwaad doet, en wiens vlees je niet nodig hebt. We waren op weg naar mijn vredeslezing, waarin het juist over deze vraag ging: hoe kun je de schade die je ander leven noodgedwongen toebrengt beperken? Arme haas had er weinig meer aan.

13 december

Het ooghoekgevoel. Kent u dat (om met dominee Gremdaat te spreken)? Het is haast meer een voelen dan een zien. Er beweegt daar iets! Een heel oud instinct ontwaakt. Ik weet bijna zeker dat dieren hetzelfde ervaren. Daar!! Daar zit iets. Een prooi, of een vijand, of een familielid, dat weet ik nog niet, maar ik ben niet meer alleen.

Meestal is het in mijn geval een merel, die als een zwarte vlek uit beeld hipt. Of een ringmus die van tak verwisselt. Of de buurkat, die ongewenst aan het jagen is in de tuin. Maar heel soms is het iets bijzonders. Zoals die ene ochtend dat ik, wat wazig van een slechte nacht, in het schemerdonker achter mijn computer zat, en ineens een vos over ons weitje zag huppelen. Hoera voor die oermensreflex!

16 december

Wat moest ik lachen om jouw beeld van drie happen eten en dan preventief onder tafel duiken, omdat er misschien een trol in aantocht is. Dat vergeet ik nooit meer.

Het is precies wat ik de pimpelmees zag doen, die de laatste restjes uit de pot vogelpindakaas probeerde te pikken. Eigenlijk een sadistische manier van voer aanbieden. Een vogel wil niet ergens naar binnen waar hij niets kan zien. En toch moet er ergens een contra-instinct ingebouwd zitten, waardoor hij wel degelijk zomaar een onbekend nestkastje in floept. Of een boomholte, waar wellicht al een ander dier in zit, dat daar niet vriendelijk op zal reageren.

Overigens is rond onze voedertafel de hiërarchie glashelder. Zangvogeltjes zijn aan elkaar gewaagd, maar vertrekken onmiddellijk als de specht komt ontbijten. Die snavel…

De specht ruimt echter zonder bedenkingen het veld als de fazant graantjes komt pikken. Zoefff… alle vogels weg. Terwijl ik een fazant nog nooit heb zien uitvallen, behalve naar een soortgenoot.

18 december

Je schreef over Len Howard – toevallig was ik tegelijk met jou in dat boek van Eva Meijer over haar bezig. Ik weet bijna zeker dat ik Len Howards eigen boek óók heb, ergens diep in de krochten van onze bibliotheek; voorlopig onvindbaar dus. Maar ik herinner me nog de foto’s van koolmezen die bij haar op bed komen ontbijten.

Een fascinerende vrouw. Hoe doen zulke mensen dat toch, zorgen dat vogels niet bang voor hen zijn? Ik voel bewondering, en een vleug machteloze jaloezie. Zo zou ik het ook willen: dat wilde dieren wild blijven, en toch zo dichtbij komen dat we een onderlinge verstandhouding krijgen.

Met het schaamrood op de kaken beken ik dat de gedachte dat niet alleen onze huisdieren, maar ook alle wilde dieren, een unieke individuele persoonlijkheid hebben (ja, ook regenwormen, muggen en bloedzuigers!) pas een jaar of tien geleden bij me opkwam. Wat zijn we toch raar opgevoed. Van honden en katten geloven we dat onmiddellijk, maar bij koolmezen doen we er toch iets langer over. Hoezo eigenlijk?

Ik denk ook aan jouw dappere bosmuis, dat ene kleine individu dat door zijn sporen de gedachte aan kunst, en daarmee emotie opriep. De emotie, die zo dodelijk is voor de wetenschapper. Dit is iets waar we zeker op terug gaan komen.

19 december

Ik zit gefascineerd naar de nek van onze spechtenvrouw te kijken, terwijl zij van de pindakaas eet: de accentuerende zwarte strepen over het wit en de gespierde kracht waarmee ze steeds toestoot, de soepelheid waarmee zo’n boksersnek draait.

Naar een vinkennekje kijk ik vooral vertederd. De twee parallelle verticale strepen doen denken aan de peesjes in de opgeschoren nek van een klein jongetje. Ahhh…

Het zijn de details die het ‘m doen, en wat zijn er onuitputtelijk veel details om van te genieten.

20 december

Mag de zogenaamde ‘levenloze natuur’ ook meedoen? Dan wil ik iets zeggen over onze stenenverzameling. Gisteren bedacht ik dat stenen een soort contragewichten zijn voor de ziel. Ik voelde me wat onbestemd, wankel, zoals je dat kunt hebben in de grijze dagen voor kerst. Maar door het aandachtig bekijken van mijn verzameling windkanters (stenen die in de ijstijd door de wind geslepen zijn) ging dat gevoel over. Ik heb er zelfs eentje mee naar bed genomen – nou ja, op mijn nachtkastje gelegd. Dat hielp.

22 december

Ziezo, de langste nacht is voorbij. Op naar het voorjaar.

Ik heb zitten denken over een Nederlands woord voor ‘sign’. Ja, ‘teken’ natuurlijk, al heeft dat woord juist in spoorzoekerskringen een nare bijklank, vermoed ik…

Je zou het kunnen uitbreiden tot ‘levensteken’. Of ‘bericht’? Maar daar klinkt misschien te veel intentie in door. Ik zoek naar iets als ‘achterblijfsel’, ‘aanwijzing’, maar dat zijn te lange woorden. Enfin. To be continued...

Over dat hardfietsen: wist je dat mijn jongste zoon Joen een keer letterlijk van zijn racefiets is gegooid door een overstekende reebok? Hij (mijn zoon, van de reebok weet ik het niet) vond het een gedenkwaardige ontmoeting.

De schrammen en blauwe plekken die hij eraan overhield waren natuurlijk ook een soort ‘signs’, bedenk ik nu. Wie weet wat voor mooie gegevens jullie eruit hadden kunnen afleiden...

25 december

Ik mis de sneeuw. En vraag me tegelijkertijd af waarom een kerstdag als deze – nat, winderig en grijs – niet voldoet. Is het ons ingeslepen W.G. van de Hulst- en Bing Crosby-syndroom, of is sneeuw gewoon het beste in staat om de verwondering en verrukking op te roepen waar je op hoopt bij het kerstfeest?

Langs de weg en in de tuin zijn nu voornamelijk roofvogels te zien. Veel buizerds natuurlijk, in hun stoere IJslandse truien. Maar we kregen ook bezoek van een sperwer, die uitvoerig gebruikmaakte van ons vogelbad. Hij bleef ondertussen met waakzame, gele ogen om zich heen kijken. Niet iemand om mee te spotten.

28 december

Er is leven, er is dood, en er is winterslaap. Op de (door een foutje van de installateur iets te koude) vloer van onze wc zat ineens een vlinder: een dagpauwoog. De volgende dag zat hij er nog, maar de dag erna lag hij omgevallen en erg doodachtig op de tegels. Treurig legde ik hem op een richeltje. Dag vlinder…

Na nog een dag bewoog hij ineens weer toen ik ‘m aanraakte! ’s Middags lag hij roerloos en met dichtgevouwen vleugels op zijn zij. Just heeft hem nu voorzichtig in onze koele logeerkamer gelegd. Dood of levend, dat weten we (opnieuw) niet zeker.

31 december

Waarom ben je eigenlijk niet doorgegaan met dichten? Je hebt er alles voor in huis: opmerkingsgave, plezier in taal, geduld. En het belangrijkste: zelfdiscipline. Ik weet door mijn eigen gebrek daaraan hoe wezenlijk dat is.

Wie weet wil je de traditie waarmee je in je eerste brief bent begonnen wel voortzetten? Dat zou ik leuk vinden. Goed voornemen voor het nieuwe jaar?

Zelf neem ik me voor om vanaf morgen meer naar buiten te gaan. En beter op te letten. Gisteren nog verschrikte ik tijdens een rondje in de tuin onbedoeld een snip, die onder mijn voeten omhoogschoot. Wanneer leer ik eens om écht opmerkzaam te zijn, en minder plompverloren?

Hopelijk baart ook op dit terrein oefening ooit kunst.

Eén troost om het jaar mee te besluiten: er wordt hier in ons afgelegen toevluchtsoord geen vuurwerk afgestoken. Dus: dieren uit de wijde omgeving, wees welkom.

Januari

Aaldrik

1 januari

We liepen het nieuwe jaar op de tast binnen. De Kale Duinen bij Appelscha waren vochtig, maar bovenal donker. Duister bijna, maar niet bedreigend. René, Beke en de heidewachtel Sjunka waren bij ons. René heeft haviksogen, of uilenogen zo je wilt. Het meest verbaasde ik me nog over de hond. Met háár neus en oren ondervond ze van het donker helemaal geen hinder. Waar ik me regelmatig verstapte en als een oude man steun zocht bij Nicolette, rende Sjunka voor ons uit alsof we in vol daglicht op een strak gemaaid voetbalveld wandelden. Feitelijk zijn wij soms nogal hulpeloze wezens.

Op het moment dat ik van deze laatst geschreven zin opkijk, zie ik een groepje staartmezen in onze minituin. Pingpongballen op ijscostokjes, zo omschreef Koos van Zomeren ze ooit eens. Volstrekt geen hulpeloze wezens. Veel beter kun je een nieuw jaar toch niet beginnen.

Je stelde de vraag of de levenloze natuur ook onderdeel van onze briefwisseling mag zijn. Graag! In mijn broekzak draag ik immers een steen in de vorm van een hart. Gekregen van Nicolette. Als talisman.

2 januari

Nicolette komt glunderend thuis. ‘Ik heb een vos gezien!’

Geluksvogel!

Ik zie na jouw brief ineens overal IJslandse truien. Zelfs Nicolette komt nu regelmatig thuis met mededelingen zoals: ik zag vandaag een ijsvogel en heel veel IJslandse truien.

En waarom ik niet ben doorgegaan met dichten? Tja, ik vind mezelf niet goed genoeg. Het lukt me in dichtvorm niet om te zeggen wat ik wil. Ik heb blijkbaar meer woorden nodig. En misschien ben ik er ook wel te ongeduldig voor. Je moet er dagen op schaven en in mijn hoofd zitten al zoveel andere muizenissen. Ik heb er misschien wel honderdvijftig geschreven in de afgelopen twintig jaar. Er zijn er een stuk of vijf die ik koester. De rest is verspilling van inkt en papier.

3 januari

Mijn natuurvriend Tonnie kwam even langs met een dode otter. Sorry voor deze, wat achteloze, zin. ‘Misschien wil je hem nog even zien?’, vroeg hij door de telefoon. Het klinkt een beetje macaber, maar het waren precies dezelfde woorden als de doodgraver sprak voordat hij de kist van mijn overleden opa dichtschroefde.

De otter bleek een jong vrouwtje, aangereden op een plek bij Huis ter Heide waar in korte tijd nu drie otters zijn gesneuveld. Ik pieker me suf hoe we daar iets kunnen doen aan een veilige oversteek voor otters. Ook de provincie heeft me al een paar keer gevraagd, maar ik kan niets bedenken dat niet meteen tonnen kost. Om gek van te worden.

6 januari

Er zijn van die dagen dat je niet weer naar binnen wilt. Vandaag bijvoorbeeld. Ik had een rondje otterpoepzoeken gepland en dat gaat goed samen met een jeukend buitenverlangen. In de praktijk komt het erop neer dat ik allerlei bruggetjes over de beken rond Norg afloop. Otters markeren hun territorium graag onder die bruggen, vooral als er een beetje zand ligt.

Ik ben er in 2012 mee begonnen en weet nog dat ik mijn eerste spraint (otterkeutel) vond. Ik deed geloof ik een vreugdedansje. Poep betekent immers: dier aanwezig! Vijf jaar later liggen er onder bijna elke brug wel spraints. De meest verse wip ik in een potje met alcohol. Die gaan naar Wageningen voor DNA-onderzoek. Op die manier hebben we al kunnen vaststellen dat er in mijn onderzoeksgebied ten minste drie verschillende otters zitten of zaten…

Meestal struin ik ook nog wat langs de beken en dat levert altijd leuke ontmoetingen op, zoals watersnippen die geagiteerd knerpend een goed heenkomen zoeken. Ook zag ik twee hazen, op meerdere plekken reeën en diverse IJslandse truien in alle mogelijke bruin-witschakeringen en met allerlei motieven!

Om half drie was ik klaar, maar ik wilde buiten blijven. Op een van mijn zitplekken in het bos heb ik nog een tijdje naar de spechten gekeken en geluisterd. Ook die kunnen op mijn bijzondere belangstelling rekenen. Er zaten er drie om me heen in dennenappels te hakken. Ik kon ze niet zien, maar aan het geluid heb ik genoeg; zo vaak heb ik ze blijkbaar al geobserveerd. Ze klemmen die dennenappels of fijnsparrenkegels (maar dat klinkt weer anders) hoog in een boom in een spleet en pikken de zaden eruit.

Ik hoorde ook al een paar grote bonte spechten roffelen; die denken alweer aan het voorjaar. Met de kijker kon ik er een vinden, het was een vrouwtje. Ik kwam er pas een paar jaar geleden achter dat ook zij roffelen. Maar dan iets subtieler en zachter. Alsof ze dat timmergeweld van de mannen wat overdreven vinden.

Na een uurtje was ik ondanks de vele lagen kleding zo koud geworden dat ik zelfs een beetje naar binnen verlangde. Op weg naar huis zag ik nog een reebok op het heitje grazen. Omdat ik stokstijf bleef staan, zag hij mij aan voor een boom vermoed ik. Tergend langzaam verdween hij al grazend in het dichte struikgewas. Normaal kunnen dit soort ontmoetingen me niet lang genoeg duren, maar ik was inmiddels het contact met diverse ledematen verloren. En sterven bij een paar graden vorst vond ik ook weer zo overdreven en bovendien niet heel heroïsch.

Er wordt sneeuw verwacht. Ik ben in jubelstemming.

7 januari

Inderdaad. Sneeuw! Zoals je terecht zei op Facebook: de verbeelding draait overuren. Ineens zie je wat dieren doen en waarom. Ik vind het vooral leuk om het spoor van vossen te volgen. En het leuke is dat ik dan later, in een kakelgroen landschap, ook veel meer zie. Ik vertaal die sneeuwsporen als het ware naar een ‘gedragskaart’ in mijn hoofd die ik later weer tevoorschijn kan halen. Alleen word ik altijd wel een beetje triestig van de vele hondensporen die de verse sneeuw bezoedelen. Ik denk in een sombere bui weleens dat er meer huisdieren zijn dan wilde dieren.

Maar om niet in somberte te verdrinken werd mij een spoor in de schoot geworpen dat ik altijd al graag eens wilde zien. Ik vermoedde dat ook reeën in de bladeren op de grond krabben om daaronder iets eetbaars te vinden. Maar zonder sneeuw zijn die krabplekken nauwelijks te onderscheiden van het gewurm van merels. Die kleine vogels kunnen verbazend grote oppervlaktes blad op de kop zetten. Maar nu vond ik een combinatie van sporen: prenten, een urinespoor en gewroet. Onmiskenbaar ree. Ik kan weer rustig slapen.

11 januari

Blijkbaar heb ik al vier dagen niets meegemaakt wat de moeite van het opschrijven waard is. Dat is zorgwekkend natuurlijk en betekent dat ik alleen maar vergader, of beleidsachtige stukken schrijf.

Gisteravond was ik bij een lezing van beroepsavonturier Jolanda Linschoten en zij vertelde over haar verlangen om langzaam te leven. Het verlangen om te vertragen. Ik dacht even dat ze een van mijn lievelingsgedichten van Vasalis ging voordragen. Kippenvel.

Maar dat deed ze niet. Jolanda maakte wel ooit van hout haar eigen ski’s en sneeuwschoenen, bouwde haar eigen kano en trok daarmee door de wildernis van Scandinavië. Het deed me natuurlijk ineens hevig verlangen naar buiten, helemaal toen ik vandaag in de politieke arena van Drenthe moest optreden. In een aantal gebieden in Drenthe gaan we als Staatsbosbeheer meewerken aan de bejaging van vossen (het woord bestrijding krijg ik echt mijn strot niet uit) ten faveure van weidevogels. Ik ben er eigenlijk intens verdrietig over. Ik heb het gevoel dat ik een deel van mijn ziel aan de duivel heb verkocht.

13 januari

Het sneeuwt dikke vlokken, maar onze huishoutduif zit te koeren alsof het voorjaar is.

15 januari

In een kekuli, een soort aardhuis dat de oorspronkelijke bewoners van British Columbia bewoonden, gaven René en ik gisteravond onze eerste lezing in een reeks van drie over ‘sign’. Je weet wel, diersporen anders dan prenten, waarvoor ik nog steeds geen fatsoenlijke naam heb bedacht. De pogingen die jij in je brief doet, zijn dapper, maar mijn hart blijft teleurstellend rustig kloppen.

In het midden van die kekuli, die overigens gewoon ergens op de Veluwe staat en niet in de wildernis van Canada, brandde een heerlijk vuur. Bij elk open vuur merk ik weer hoe ontspannend dat werkt. De geur die vervolgens diep in je kleren gaat zitten, zorgt later nog een keer voor nagenoeg hetzelfde effect. Het zal wel ontzettend slecht voor je luchtwegen zijn, maar je hebt in ieder geval geen prozac of nicotine meer nodig.

Tijdens de excursie vandaag ploeterden we door een aardig sneeuwlaagje, alleen was het geen goede sneeuw voor sporen. Suikersneeuw noemt René het. Het is wel ideaal om erg natte voeten van te krijgen, merkte ik. Maar ach, wat geeft het als je allemaal mooie dingen vindt. Ik heb vooral genoten van de zwijnen en in het bijzonder van een grote beer. Althans, ik leidde uit de grootte van de prenten en het feit dat hij alleen was af dat het een mannetje was. Hij had een boomstam van twee meter lang en dertig centimeter dik omgerold om te kijken of er wat lekkers onder zat. Het kostte mij behoorlijk wat kracht om de stam terug te rollen. En nu zit ik me natuurlijk al uren af te vragen hoe hij zoiets voor elkaar krijgt.

17 januari

In Elp liep ik, ter onderbreking van het bureauwerk, een rondje door een soort fondantbos. De beuken en Amerikaanse eiken leken eetbaar en in het bos vlogen goudvinken rond, als perzikrode snoepvogels. Ik las ooit dat goudvinken, wanneer je ze van achteren bekijkt, net monniken in grijs-zwarte pijen zijn. Maar dan zijn het wel monniken die voortdurend schuine liedjes fluiten, dacht ik triomfantelijk. De rest van de bureauwerkdag was een peulenschil met zo’n gedachte voor in je hersenpan.

19 januari

In de ochtend reed ik een lucht tegemoet waarvoor ik nu nog woorden zoek. Als ik het licht mocht uitvinden, zou ik het zo doen geloof ik.

’s Middags hetzelfde rondje als twee dagen geleden, maar nu met een warmend winterzonnetje. Het aantal sporen in de sneeuw was fors toegenomen: eekhoorn, vos, hermelijn of bunzing (dat verschil is soms lastig te zien), bosmuis, konijn en dan nog heel veel soorten waar ik niet genoeg tijd voor had. Je zou bij deze weersomstandigheden spoorverlet moeten hebben.

De tuinvogellijst is trouwens uitgebreid met de vink en de huismus. Vermakelijk hoe blij je kunt zijn met deze algemene vogelsoorten. In je eigen tuin zijn ze blijkbaar ‘meer waard’ dan daarbuiten.

20 januari

Mijn wandelstok is zoek. Ergens laten staan waar mijn aandacht werd opgeslokt door iets wonderbaarlijks. Althans, dat hoop ik, anders is het extra zuur. Ik heb ook nog even bij mijn zitplek in het bos gekeken. Exact op het punt waar ik me regelmatig tegen een bemost eikje vlei, liep een reeënwissel door de sneeuw. Als ik daar had gezeten op het moment dat die reeën waren gepasseerd, waren ze over mijn schoot gesprongen.

Vanmiddag was ik op het Dwingelderveld met mijn gewaardeerde collega’s Hans en Emiel. Eens per kwartaal hebben we – vrij naar Carmiggelt – een etibreersessie, een combinatie van lekker eten en epibreren. De avondhemel boven de uitgestrekte heide was opnieuw onbeschrijfelijk mooi.

22 januari

Rondje Molenduinen, het bos in mijn achtertuin. Dit bos van nog geen honderd hectare heeft tientallen verschillende eigenaren. En ook al bezit ik er geen enkele vierkante meter van, het voelt toch als míjn bos. Zelfs hier ontdek ik elke keer weer nieuwe plekjes en paadjes. Wanneer ken je een gebied nu echt als je broekzak?

23 januari

Pauzerondje in het Stadspark. Onder een van de vele bruggen vond ik een otterspraint. Een otter, midden in de stad Groningen! Er is weleens eerder een otter gezien, in de gracht, maar hier in het Stadspark leek het dier al langer te resideren, als ik de vele andere sporen zo bekeek. Otters rollen bijvoorbeeld graag in de aarde of krabben hoopjes grond bij elkaar. Zo’n waarneming maakt een gewone dag ineens gedenkwaardig.

Even later hoorde Jasper, een collega, twee gaaien luid misbaar maken. Hij deed een stap opzij, getriggerd omdat er rond misbaar makende gaaien altijd iets aan de hand is. Op een afgezaagde wilg zag hij een bosuil die door de gaaien werd belaagd. De lawaaischoppers hebben een bloedhekel aan bosuilen. Even later liet de uil zich zakken in een holte in de boom. Waarschijnlijk hebben de bosuilen al eieren.

25 januari – Harz

Er ligt op sommige plekken zeventig centimeter sneeuw. Bijna te veel om goede prenten te vinden. De dieren zakken er diep in weg waardoor alle sporen op elkaar gaan lijken. De activiteit van vossen is enorm. Ze komen nu blijkbaar moeilijk aan voedsel. De muizen zitten te diep onder de sneeuw.

Maar wat is het hier fijn zeg. Raven roepen hun keel schor, onder het ijs gorgelen snelstromende beekjes en bij de open plekken duiken waterspreeuwen naar insecten. Je kunt je bijna niet voorstellen dat er nog wat te vreten is in dat ijskoude water.

Al snel schakelden we bij het spoorzoeken over van individuele voetafdrukken naar looppatronen. In het ritme van de passen, de plaatsing van de voeten ten opzichte van elkaar, is veel te ‘lezen’. En dan gaat het snel: vos, edelhert, ree, wild zwijn, wasbeer, bosmuis, wezel, steen- of boommarter, zwarte kraai, blauwe reiger, raaf…

27 januari – Harz

Twee jaar geleden vond ik in de Harz voor het eerst wat ik een vossentroon ben gaan noemen. Stel je een afgezaagde boom voor met daarop een pruik sneeuw. En precies in die pruik heeft de vos een kuiltje gesmolten om in te liggen. Ik moest denken aan zo’n Tempur-matras waarin uitstekende lichaamsdelen wegzakken door je lichaamswarmte. Een vos heeft dat soort nieuwerwetse fratsen helemaal niet nodig.

Op het ijs van een meertje vonden we later de restanten van een ree. Nou ja, het ree zelf was volledig verdwenen. Wat resteerde, was hier en daar wat haar en bloed. Daaromheen stonden tientallen voetafdrukken van raven, wild zwijn, vos en wasbeerhond.