Colofon

© 2019 Ronald Ohlsen

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Fotografie binnenwerk Orhan Alanlıoğlu, Ronald Ohlsen
Omslagfoto Orhan Alanlıoğlu
Omslagontwerp  247design
Redactie  Willem Goedhart, Jim Rotteveel
Boekproductie en epub  LINE UP boek en media bv

ISBN boek 9789492190482
ISBN e-boek 9789492190499

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Het kunnen zien van de Bosporus, al is het maar in de verte, heeft een morele betekenis die ook de reden moet zijn dat het raam met uitzicht op de Bosporus in Istanbulse huizen de plaats heeft ingenomen van de gebedsnis in de moskee (het altaar in de kerk, de theba in de synagoge): fauteuils, banken, stoelen en eettafels worden steevast zo in de kamer neergezet dat ze uitkijken op het water.

Orhan Pamuk, Istanbul: Herinneringen en de stad

Inhoud

Omslag

Colofon

Proloog

De blijdschap van Kavafis

De Leandertoren en de verhalen

De route van de keizers

Een visioen en een droom

Wagenrennen en het Keizersconcert

De Hagia Sophia

Intermezzo De Byzantijnen

Het Westen versus het Oosten

Parkieten en een traan

Devote dieven en een gedicht voor een generaal

Stofwolken en kindermoord

Intermezzo De Turken

Op het slagveld

Een bazaar en een paleis

Mimar Sinan

Het mooiste uitzicht op Istanbul

Het roze huis van Atatürk

Traditie en moderniteit

Schoten bij Poyraz Kalesi

De nieuwe brug

Bronnen

Verantwoording

Fotografie

Proloog

Op 15 juli 2000 ontmoette ik Hülya. We stonden in een Gronings studentencafé en alles wat ervoor nodig was om ons bij elkaar te brengen was dat onze blikken elkaar kruisten. Ik keek naar haar en zij keek naar mij. Als ik op een andere plek ging staan, merkte ik dat ze zoekend om zich heen begon te spieden. Als zij op haar beurt even uit mijn gezichtsveld verdween, overviel mij een lichte vlaag van paniek. Ik kon niet veel anders doen dan naar haar toe lopen om haar aan te spreken. En dat deed ik dus. Ik had mijn grote liefde gevonden.

Zij bleek afkomstig uit een van de meest tot de verbeelding sprekende steden ter wereld. Een stad waar ik nog nooit geweest was en die ik vooral kende als de mysterieuze metropool die al meer dan duizend jaar een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefende op reizigers van over de hele wereld; de avonturiers van ooit, de toeristen van later. Dit was eens de legendarische hoofdstad van het Byzantijnse Rijk, dat zich in zijn hoogtijdagen uitstrekte van Spanje tot Syrië en zijn invloed deed gelden tot in het hoge noorden van Rusland en het diepe zuiden van Egypte. Eeuwenlang werd er tot in de meest afgelegen gebieden met bewondering en afgunst gerept van de pracht en praal van de paleizen en kerken op de zeven heuvels aan de oevers van de Bosporus, en van de spectaculaire processies die de Byzantijnse keizers hielden naar de moeder aller kathedralen: de Hagia Sophia.

Het was ook de stad waar later de Ottomaanse sultans in grote paleizen leefden met hun harems. Daar werden de mooiste moskeeën gebouwd met hun betoverende geometrie en fascinerende interieurs. In de havens aldaar kwamen tientallen verschillende nationaliteiten samen en er werden producten van over de hele wereld aan land gebracht. Daar waren de reusachtige bazaars, waar je kennis kon maken met een ongekende hoeveelheid onbekende delicatessen uit landen die dagen, soms weken zeilen ver weg lagen. Het was ontegenzeggelijk het belangrijkste handelscentrum van de wereld, smeltkroes van culturen en religies, epicentrum van vernuft en creativiteit.

In december 2000 was ik voor het eerst in Istanbul. Hülya was mijn gids. We bezochten de toeristische attracties die altijd worden aangeprezen in de vele reisgidsen: de Hagia Sophia, de Hippodroom, de Basilicacisterne, het Archeologisch Museum, het Topkapıpaleis, de Grote Bazaar, de Egyptische Bazaar, de Blauwe Moskee, de Galatabrug, de Leandertoren. We maakten lange wandelingen door de historische straten, langs de brede boulevards, door de zich plotseling voor ons uitstrekkende parken en langs de Bosporus. We bezochten de fijnste visrestaurants, de beste shish kebabtenten en de oudste theehuizen. Ik begon de bekende dichters en romanschrijvers uit Istanbul te lezen en ontdekte boeiende verslagen van reizigers die in de afgelopen eeuwen de stad aandeden. Ondanks al deze inspanningen bleef deze stad echter een stad waar ik me maar moeilijk thuis kon voelen.

Tijdens ons bezoek in 2004 veranderde dat, na een bezichtiging van de kerk van de heiligen Sergius en Bacchus, die door de Turken liefkozend Küçük Ayasofya, (Kleine Hagia Sophia) wordt genoemd, en die net als de grote Hagia Sophia werd gebouwd in opdracht van keizer Justinianus. Hülya en ik werden ernaartoe gebracht door Hülya’s broer İsmail. Het monument lag er wat verloren bij, zo tussen de twintigste-eeuwse gebouwen die het omringden. Dit effect werd nog versterkt door de spoorbaan die men langs het bijbehorende kerkhofje had aangelegd.

Bij binnenkomst stelden we vast dat er van de oorspronkelijke decoratie in deze kerk niet veel was overgebleven nadat deze als moskee werd ingericht. We zagen nog wel de twee verdiepingen tellende zuilengang en ontdekten de fraaie marmeren band, waarin in Griekse hexameters loftuitingen zijn gewijd aan keizer Justinianus, zijn vrouw Theodora en de heilige Sergius. Maar verder restte er bar weinig van het interieur van deze kerk, die van grote invloed is geweest op de ontwikkeling van de architectuur in Oost en West, doordat deze diende als prototype voor de Hagia Sophia en ook als model voor de basiliek van de San Vitale in Ravenna. De Hagia Sophia werd hét voorbeeld voor alle koepelbouwers in de eeuwen die volgden, en de San Vitale gaf de Europese architectuur meer dan tweeënhalve eeuw later een belangrijke impuls, toen er in Aken een bouwwerk verrees dat duidelijk geïnspireerd was op de basiliek. Opdrachtgever Karel de Grote had de kerk in Ravenna gezien. Hij wilde in zijn nieuwe paleis Romeinse bouwelementen laten verwerken om zijn status als keizer te onderstrepen en zijn hoofdstad Aken te presenteren als het nieuwe Rome van zijn keizerrijk. De Paltskapel was hiervan het resultaat.

Toen we de trap van de bovengalerij afdaalden, botsten we bijna tegen een lange magere man op met een grijze baard en een grijs staartje. Hij had een grote fotocamera bij zich.

We wilden om hem heen lopen, maar hij hield ons tegen. Hülya vroeg hem wat er aan de hand was. Hij lachte vriendelijk en gebaarde dat we hem moesten volgen. We liepen achter hem aan en hielden halt bij een pilaar. De man keek even om zich heen en trok toen een van de tapijten op de vloer aan de kant. Er kwamen dikke glazen platen tevoorschijn. Daaronder zagen we de grijze stenen muren van de oude catacomben uit de tijd dat dit nog een christelijke basiliek was.

De man liet ons rustig alles bekijken en legde toen de tapijten terug. Daarna stak hij zijn hand uit en stelde zich aan ons voor: ‘Ben Orhan.’ (Ik ben Orhan.)

Hij had ons zien rondlopen door de kerk en vastgesteld dat we bovengemiddeld veel aandacht hadden voor de Byzantijnse details.

‘Als jullie willen, kan ik jullie veel meer van de stad laten zien,’ zei hij toen.

Zo ontmoetten we fotograaf Orhan Alanlıoğlu. Samen met hem gingen we op pad. Tijdens de tochten die we maakten, leerde ik van hem hoe het is om als inwoner van Istanbul naar deze stad te kijken. Orhan had er zijn levenstaak van gemaakt om met zijn fotografie de sluier op te lichten die het ware gezicht van zijn geboortestad verborgen hield. Orhan fotografeerde daartoe alles wat voor zijn camera kwam. Hij richtte met graagte zijn lenzen op de koepel van de Hagia Sophia en de mozaïeken van het Choramuseum, die na eeuwen nog iets weergaven van de grandeur die ooit de wereldwijd geroemde reputatie van het oude Byzantium had bepaald. Daarnaast had hij evenzoveel belangstelling voor de graffiti die door de jeugd op de muren van vervallen panden was gespoten. Hij keek niet naar de stad als een nieuwsgierige bezoeker, maar als een observerende ingezetene. Hij werd niet bevangen door bewondering voor de magistrale monumenten, maar hij voelde eerder een zekere trots opwellen. Tezelfdertijd werd hij niet enkel van zijn stuk gebracht door het verval dat zich overal aandient, maar dit deed hem ook pijn, soms zelfs zichtbaar. Lopend langs de Bosporus, waar aan de horizon het Topkapıpaleis de skyline vormt en de metropool zich van zijn mooiste kant laat zien, stuitten wij op een dag op een grasveld vol lege plastic flesjes en sigarettenpakjes.

‘Kijk nou,’ kreunde hij, ‘ze weten niet dat ze zich hier op een van de mooiste plekken van de wereld bevinden.’ Daarop nam hij zijn camera om het paleis en de rotzooi in één beeld te vereeuwigen.

Wie van deze stad wil leren houden, zal het verval in al zijn verschijningsvormen moeten leren accepteren als iets wat de wereld compleet maakt. Naast een stad vol monumenten is dit ook een stad vol verkrotte houten huizen, verwaarloosde paleizen, doorgeroeste auto’s die nooit door de apk-keuring zouden komen en kinderen die met baby’s op de arm bij metrostations staan te bedelen.

Deze stad kent geen gelijke. Deze stad is op de keper beschouwd eigenlijk niet eens één stad: hij kent te veel geschiedenis, te veel namen. Dit is Istanbul, Constantinopel, Byzantium: de stedenstad aan de Bosporus. Dit is de stad van duizend-en-een verhalen, waarmee zijn glorie wordt opgepoetst tot in de eeuwigheid van dagen, al is het veelal vergane glorie met een weemoedige bijklank.

De blijdschap van Kavafis

Wanneer ik in 2000 voor de eerste keer in Istanbul arriveer, word ik onthaald op omhelzingen en kussen op mijn wangen van een bijzonder hartelijke man met een stoppelbaard. Het is Hülya’s vader die ons staat op te wachten. De avond is gevallen. In het donker laten we ons per taxi van het vliegveld naar de wijk Beylikdüzü vervoeren. Naar buiten turend probeer ik me een indruk te vormen van de omgeving. Ik zie veel verkeer, palmen op rotondes, groenverlichte moskeeën en gigantische, felverlichte reclameborden waarop de bekende Europese merken worden aangeprezen plus de voor mij onbekende Turkse. Af en toe schiet er een portret van Atatürk op de muur van een overheidsgebouw voorbij. De taxichauffeur heeft het raampje van zijn portier opengedraaid. Ik ruik voor de eerste maal de ongezonde stadsgeur en hoor de kakafonie van personenauto’s, bussen, vrachtwagens, motoren en scootertjes. Ergens onderweg begint de oproep tot het gebed. Het geluid komt van alle kanten en blijft ons enkele kilometers vergezellen. Bij haltes staan groepjes mensen op een bus of tram te wachten. Ik zie veel jonge mensen: jongens in spijkerbroeken en korte leren jacks en meisjes met hun lange haar los, of af en toe met een hoofddoek. Ik snuif de ongezonde geur nog eens op, een vreemde melange die ik nergens anders nog ben tegengekomen en waar ik in de jaren die volgen aan gehecht zal raken.

De volgende ochtend word ik wakker op de achtste verdieping van een flat in de wijk Beylikdüzü. Hier ben ik in een relatief nieuwe wereld, in een stad die tot de snelst groeiende steden van de wereld behoort. Ik stap uit bed en ga voor het raam staan. Wat ik zie heeft weinig te maken met het roemrijke verleden van Istanbul. Het zicht op de zacht glooiende horizon wordt me grotendeels ontnomen door eindeloze rijen pastelkleurige flatgebouwen van gemiddeld veertien verdiepingen hoog, met daartussen op meerdere plaatsen felgekleurde bouwkranen. Ik realiseer me dat hier nog niet zo heel lang geleden enkel kleine boerderijtjes moeten hebben gestaan, omgeven door uitgestrekte velden waar vee graasde en graan werd verbouwd. Het was deze omgeving van de stad waar de dichter Kavafis zo lyrisch over schreef toen hij zich zijn verblijf van 1882 tot 1885 in Constantinopel voor de geest haalde:

Een bijzonderheid van het Byzantijnse landschap is volgens mij de blijdschap ervan. De valleien, beken, bergen glimlachen altijd. De briesjes zijn goede geesten voor troost en bemoediging. Hoe uitgeput je ook bent, hoe zwaar problemen ook op je drukken, zodra je eropuit trekt naar een vlakte bij Constantinopel of een strand voel je je op een of andere manier opgelucht.
(vertaling: Hans Warren en Mario Molengraaf)

Hülya komt naast me staan. Ze vertelt dat de plek waar we ons nu bevinden nog letterlijk in de lucht hing toen zij van Istanbul naar Groningen verhuisde en dat de stad toen zo ongeveer ophield achter het vliegveld Atatürk. De nieuwe wijken die Kavafis’ blijdschap van de kaart veegden werden in enkele decennia uit de grond gestampt. Vooral Beylikdüzü was vanaf het eerste moment een geliefde locatie voor de inwoners van Istanbul die het oude stadscentrum verlieten. Ook nieuwkomers uit Anatolië vestigden zich hier graag vanwege de grote hoeveelheid shoppingmalls, waarin niet alleen alle denkbare etenswaren en spullen te koop zijn, maar waar ook de restaurants, bioscopen en kinderspeelpaleizen lonken.

Ik voel de neiging opkomen om op de bus te stappen om me te laten vervoeren naar het oude centrum, waar ik alles zal aantreffen wat mijn hartje begeert. Maar Hülya wenst de eerste dagen vooral met haar familie door te brengen, en het is ook zeker de bedoeling dat ik daarbij aanwezig ben. De volgende dagen komen er in de middag steeds andere mensen op visite: ooms, tantes, neven, nichten, vrienden van nu en vrienden van vroeger, oude buren, nieuwe buren. Allemaal schudden ze me enthousiast de hand en heten ze me welkom in Istanbul op een manier die met recht hartverwarmend genoemd kan worden.

In de ochtend ga ik steevast naar buiten om de omgeving te verkennen. De wijk blijkt een lappendeken van compartimenten te zijn, waartussen groenstroken met naaldbomen zijn aangelegd. Ik kom grote stukken braakliggend terrein tegen waarvan de bestemming nog niet lijkt te zijn bepaald. Hier verraden de resten van een oude stenen schuur of de overblijfselen van een antieke landbouwmachine dat er nog niet zo lang geleden inderdaad aan land- en akkerbouw werd gedaan.

Op mijn vierde dag in Istanbul ontmoet ik tijdens mijn ochtendexpeditie Mustafa. We treffen elkaar op de grootste vlakte die ik hier tot dan toe heb gezien. Wij zijn de enigen die ons hier wagen. Ik zie hem van verre naderen. Hij draagt een lange zwarte jas en een muts van het model dat Atatürk droeg tijdens de onafhankelijkheidsstrijd.

‘Good morning,’ zegt hij als we binnen elkaars gehoorsafstand zijn gekomen.

‘İyi günler,’ groet ik terug. (Goedendag.)

Het is duidelijk dat hij heel graag een praatje met me wil maken. Ik blijf staan en beantwoord zijn vragen: waar ik vandaan kom, wat mijn beroep is, of ik Istanbul ken, waarom ik nog niet naar het oude centrum ben gegaan, et cetera. Als hij iets over zichzelf begint te vertellen, begrijp ik waar zijn behoefte aan een praatje vandaan komt. Hij is gepensioneerd leraar Engels en grijpt graag de kans aan om in het Engels te converseren. Daar heeft hij een buitenlander voor nodig en dat ben ik. Hij stuurt het gespreksonderwerp in de richting van de geschiedenis van zijn geboortestad. Ook hij wijst me erop dat we ons op een vlakte bevinden waar vijftig jaar eerder enkel geiten graasden en hij voegt eraan toe dat in de Griekse tijd dit gebied al een populaire trekpleister was voor de welgestelden.

Dan vraagt hij me of ik de brug van Mimar Sinan heb gezien. Als ik mijn hoofd schud, begint hij met zijn uiteenzetting over de grote architect Sinan die, zo legt hij mij uit, in de zestiende eeuw Istanbul heeft verrijkt met tientallen architectonische meesterwerken, met als hoogtepunt de Süleymanmoskee. Sinan was een genie en het is eigenlijk onbegrijpelijk dat hij in het Westen zo onbekend is, terwijl omgekeerd in Turkije iedereen bijvoorbeeld weet wie Michelangelo was. Maar goed, de geniale Sinan heeft dus op niet al te grote afstand van waar wij ons ophouden een brug ontworpen die gerekend mag worden tot de mooiste historische bruggen ter wereld. Ik voel me als een vogelspotter die hoort dat er een lammergier boven de vlakte is gesignaleerd of een amateurpaleontoloog die verneemt dat er tussen de struiken een dodobotje is gevonden. Ik bedank Mustafa voor zijn tip en we nemen afscheid.

’s Avonds vertel ik aan Hülya’s familie over mijn ontmoeting met Mustafa en wat hij me heeft verteld. Ik merk dat mijn enthousiasme nogal vertederend overkomt. Men knikt beleefd, maar ik krijg niet de indruk dat ik veel van mijn enthousiasme op hen kan overbrengen. Later leer ik dat dit alles te maken heeft met de enorme hoeveelheid historische monumenten die Istanbul rijk is. Mensen die geboren en getogen zijn in deze stad kijken echt niet op van een brug die 450 jaar oud is. Dat is, als je het vergelijkt met veel van wat er te zien is, niet eens zo heel oud.

Omdat ik ben begonnen met een cursus Turks krijg ik die avond de opdracht om tien eieren te gaan kopen voor de volgende ochtend. Ik ga naar beneden en loop naar het provisorische winkeltje dat daar is neergezet op de hoek van de straat.

‘İyi geceler,’ zeg ik tegen de man. (Goedenavond.)

 Hij zit in het houten hokje zijn handen te warmen bij een kleine, met hout gestookte kachel. Hij draagt geen winterjas over zijn colbert, maar heeft wel een dikke wollen sjaal om. Net als in de meeste grote steden in de wereld is de armoede hier alomtegenwoordig.

De man knikt slechts.

‘On yumurta, lütfen,’ probeer ik. (Tien eieren, alstublieft.)

Tot mijn genoegen haalt de man zwijgend een eierdoos tevoorschijn. Hij vult die met eieren. Vervolgens steekt hij zijn hand over de toonbank zodat ik daar geld in kan stoppen.

‘Ne kadar?’ vraag ik. (Hoeveel kost dat?)

De man mompelt een bedrag. Ik versta alleen de woorden ‘milyon’ en ‘lira’.

Ik geef hem een biljet van tien miljoen lira. Vervolgens krijg ik een biljet en wat munten terug. Zonder me erin te verdiepen hoeveel ik heb teruggekregen, steek ik het geld in mijn zak.

‘İyi geceler,’ zeg ik opnieuw.

‘İyi geceler,’ mompelt de man. Hij steekt een sigaret op en richt zijn blik weer op zijn kacheltje. Het is duidelijk dat hij weinig te maken heeft met mensen uit het Westen die Turks proberen te leren en er nog niet al te veel van bakken.

Wanneer ik weer bovenkom word ik met applaus ontvangen. De televisie staat aan. Er is een quiz op. Ik herken het decor en de tunes. Dit is een quiz die ook in Nederland wordt uitgezonden, onder de naam Lotto Weekend Miljonairs, gepresenteerd door Robert ten Brink. In Turkije heet het programma Kim Milyoner Olmak İster? (Wie wil miljonair worden?). De presentator is de charismatische acteur Selçuk Yöntem. Ik blijf een poosje naar het programma kijken en probeer tevergeefs de vragen die onder in beeld verschijnen te vertalen. Er komt een vraag over de beroemde dichter Orhan Veli. De aspirant-miljonair beantwoordt moeiteloos de vraag die hem is voorgelegd. Dan staat Selçuk Yöntem op. Hij recht zijn rug en declameert een gedicht van Veli, uit zijn hoofd en naar het lijkt geheel spontaan. Na de laatste regel springt het publiek op om hem een staande ovatie te geven. Ik moet denken aan Robert ten Brink en aan wat er zou gebeuren als hij een vraag zou stellen over de Nederlandse dichter Martinus Nijhoff. Zou Robert ten Brink ook in staat zijn om spontaan een gedicht van Nijhoff ten gehore te brengen? En wat zou dan de reactie zijn van het publiek in de SBS6-studio? Ik kan me er weinig bij voorstellen.

Met de rakifles op tafel sluiten we de dag af. Op televisie is inmiddels een muziekprogramma begonnen. Prachtige zangeressen in chique jurken met grote amandelvormige ogen en strak gekapte zangers in maatkostuums dansen door het beeld. Ze steken hun microfoonloze hand in de lucht en aaien daarmee de melodie die uit de speakers komt. Na een derde glas raki begin ik me voor het eerst toch een beetje thuis te voelen in mijn nieuwe stad.

De Leandertoren en de verhalen

Hülya protesteert als ik haar vertel dat ik graag een wandeling wil maken langs de Bosporus. Ze heeft in de jaren dat ze in haar geboortestad woonde nooit zo’n lange wandeling door de stad gemaakt. Ik wil haar op sleeptouw nemen in de wereld van haar eigen jeugd. Voor de meeste inwoners van Istanbul is het echter geen vanzelfsprekendheid om voor je lol lange afstanden te lopen. De mensen die zich in deze straten te voet voortbewegen zijn de armen, de autolozen, de kinderen en jongvolwassenen die niet naar en van school worden gebracht en gehaald. Voetgangers zijn over het algemeen onderweg naar een verplichting.

Inmiddels heeft Hülya zich erbij neergelegd dat ik er de voorkeur aan geef om urenlange voettochten te maken in onbekende steden. Er is geen betere manier om deelachtig te worden aan de dynamiek van de stadse massaliteit. Het is bij deze expedities uiterst belangrijk om zo weinig mogelijk doelen te hebben en je zo veel mogelijk te laten leiden door wat er zich ter plekke aan je voordoet. Er zullen vele straten zijn waar totaal niets te beleven valt, maar gegarandeerd zullen zich ook de goedmakers aandienen: onverwachte pleinen met oude kerken, parken waar zomaar een orkestje zit te spelen, een klein museum dat het levenswerk blijkt te zijn van een particulier. En altijd zijn er de stadsbewoners. Zij kunnen je de geheimen openbaren van de bijzonderheden die je tegenkomt, de verhalen vertellen die horen bij de ontelbare tegels en gevels waartussen je je begeeft, over de geschiedenis, de architectuur, tradities, frustraties en trots. Zonder deze verhalen blijft de stad zwijgen en kijk je naar dode straten, pleinen en muren en blijkt het een onmogelijke opgave om deel te worden van het geheel.

We vertrekken per bus naar het oude stadscentrum. De winter is nu echt ingevallen. Het is een heldere, wolkeloze, ijzig koude dag. De lucht heeft dezelfde kleur als de lichtblauwe borden in de keramiekwinkeltjes. De straten zijn bedekt met een dikke laag ijssneeuw. De bus is algauw mudjevol en de ramen beslaan, waardoor ons het zicht op de overvolle autowegen richting het stadshart wordt ontnomen. De inwoners van Istanbul reizen met een akbil, een soort ov-chipdruppel waarmee ze voor in de bus kunnen inchecken bij een poortje. Ik zie dat de mensen die achter in de bus instappen hun druppels doorgeven naar voren. Bij de chauffeur drukt iemand ze tegen het poortje. Daarna komen ze via dezelfde weg terug bij de rechtmatige eigenaar. Een vrouw met een hoofddoek die geen akbil bij zich heeft, vraagt een medepassagier of deze met zijn druppel voor haar wil inchecken. Hij doet het zonder morren en krijgt van de vrouw vervolgens enkele lira’s. Een meisje van een jaar of achttien wordt gebeld en haalt haar telefoon uit haar handtas. Als ze wil beginnen met haar gesprek tikt haar buurvrouw beleefd op haar schouder. Ze wijst naar een bordje met daarop een mobiele telefoon met een kruis erdoor. Het meisje knikt, zegt een paar woorden in de telefoon en bergt die vervolgens glimlachend op.

Deze sympathieke uitingen van saamhorigheid worden vervolgens direct gerelativeerd als ik wat condens wegwis om een blik naar buiten te kunnen werpen en zie hoe op de drukke verkeersweg de chauffeurs elkaar bumperklevend en fanatiek claxonnerend het leven zuur maken. Geen vrolijke gezichten daar, enkel nors kijkende mannen en vrouwen die volledig opgaan in hun afkeer van de medemens, die hun de weg verspert door dezelfde route te kiezen als zij. Het is moeilijk vast te stellen of we ons op een vier-, vijf- of zesbaansweg bevinden. Waar er moet worden ingevoegd, rijden er soms zelfs even zeven auto’s naast elkaar. Tweemaal klinkt er een sirene achter ons. De kleine ambulances met de rode halvemaan op de flanken banen zich heel langzaam een weg door de verkeerschaos.

We stoppen bij een halte aan de waterkant. Daar beginnen we onze tocht. Het water van de Bosporus reflecteert het licht met die eigenaardige zilvergloed die zo veel kunstenaars al probeerden vast te leggen in hun tekeningen of schilderijen. Ik zie kleine en grote boten passeren langs de koepels en minaretten van de moskeeën tussen de duizenden houten en betonnen gebouwen op de hellingen van de heuvels van de stad, groen als deze nog steeds zijn dankzij de vele cipressen. De oevers van de Bosporus staan vol oude villa’s en paleizen. Die verfraaien het stadsaanzicht, maar ze zorgen er ook voor dat we steeds landinwaarts moeten gaan om al die historische en eigentijdse erfgronden te omzeilen. Zo dompelen we ons telkens weer onder in die allesoverheersende verkeersdrukte. De auto’s staan en rijden overal. Elke keer als we terugkeren bij de waterkant merk ik hoezeer dat een verademing betekent in de letterlijke zin des woords. Deze middag leer ik begrijpen waarom de Bosporus voor de inwoners van Istanbul zo belangrijk is. De Turkse schrijver en Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk legt in zijn boek Istanbul, herinneringen en de stad uit hoezeer zijn medestadsbewoners gehecht zijn aan het uitzicht op het water. Een Bosporuspanorama maakt panden soms twee keer zo duur als de panden die het zonder moeten stellen. De Bosporus betekent verlossing van de drommen mensen die hier dag in, dag uit om je heen cirkelen.

Uiteindelijk komen we aan bij de plek waar al die verschillende karakteriseringen van de stad samen lijken te komen. Om daar te geraken moeten we op een boot stappen voor een tocht van 220 meter over de Bosporus, naar het mini-eilandje met daarop de beroemde Leandertoren. Met zijn robuuste contouren ligt hij daar op ons te wachten als een gefossiliseerde stoomsleepboot die hier lang geleden tot stilstand is gekomen. Het treft me hoe weinig indrukwekkend dit bouwwerk is in verhouding tot zijn roem. De enige verklaring die ik daarvoor kan bedenken schuilt in de volledige zichtbaarheid ervan door de ligging in de monding van de Bosporus.

Het lijkt wel alsof de Leandertoren koste wat het kost die roem moest verwerven en behouden. Tientallen verhalen werden er de afgelopen eeuwen aan toegeschreven, die iedereen je kan vertellen als je erom vraagt. Lichtelijk teleurstellend is dat deze verhalen ook weer gewoon gaan over de eeuwige thema’s geloof, hoop en liefde; niets nieuws onder de zon. En of ze nu waar gebeurd zijn of niet, ze hebben er mede toe geleid dat de Leandertoren al bijna tweehonderd jaar wordt behandeld op een manier die in Istanbul enkel wordt gereserveerd voor de allerbelangrijkste monumenten. Al in de eerste helft van de negentiende eeuw werden de toren en de bijbehorende muren voor het eerst gerestaureerd, en daarmee kregen ze de monumentale status die ze sindsdien hebben weten te behouden. De toren werd de lieveling van de inwoners van Istanbul en bovendien van de toeristen die de stad in steeds groteren getale gingen bezoeken. Ontelbare malen werd hij afgebeeld op tekeningen, schilderijen en later ook op ansichtkaarten. De overheid sloot zich bij deze adoratie aan door de Leandertoren in de jaren zestig te laten afbeelden op het tien-lirabiljet, met in de achtergrond de Hagia Sophia, het Topkapıpaleis en de Blauwe Moskee.

Terwijl Hülya en ik zitten te wachten op de boot die ons zal overvaren, komt er een man van middelbare leeftijd aangewandeld. Hij draagt een zwarte loden jas, een zwarte pet en heeft een sympathiek gezicht. Ik voel mijn voicerecorder branden in mijn binnenzak. Nog niet eerder heb ik het apparaat in deze stad tevoorschijn gehaald om een willekeurige voorbijganger op straat te vragen iets te vertellen over de plek waar we ons bevinden. Het sympathieke gezicht geeft me moed.

Ik stap op de man af en stel hem de vraag: ‘Waarom is dit volgens u een bijzondere plek in Istanbul?’

De man reageert in het geheel niet verbaasd. Het lijkt eerder alsof hij erop gerekend heeft dat ik hem op deze manier tegemoet zou treden. Met een glimlach op zijn gezicht haalt hij een pakje Marlboro uit zijn binnenzak. Hij pakt er een sigaret uit, steekt die aan en neemt een stevige trek. Dan begint hij aan het spectaculairste verhaal dat er aan het eilandje wordt gelinkt. Het is een verhaal over geloof.

‘Het is immers hier dat de Zee van Marmara en de Zwarte Zee elkaar ontmoeten.’

Er duikt in het verhaal een hoofdrolspeler op die ook in het Oude Testament prominent aanwezig is. De man vertelt hoe de bezorger van de tien geboden en leider bij de uittocht uit Egypte op reis gaat met de mysterieuze figuur Hızır.

Hij spreekt rustig en pauzeert regelmatig tussen zijn zinnen: ‘Het begint ermee dat Mozes de opdracht krijgt om op reis te gaan met een oude wijze man genaamd Hızır. Deze zal hij ontmoeten op de plek waar twee zeeën in elkaar overvloeien. Om die plek te vinden, moet Mozes op weg gaan en een levende vis meenemen. Op de plaats waar de vis zal ontsnappen, zal hij Hızır vinden.’

Onze verteller gooit zijn sigaret voor zich neer zonder deze te doven. Boven onze hoofden krijst een meeuw. De verteller kijkt omhoog, alsof hij wil controleren of het inderdaad een meeuw is. Hij steekt zijn handen in zijn zakken en gaat verder:

‘Mozes gaat op reis met zijn vriend Joshua. Als ze aankomen op de plek waar wij nu staan, besluiten ze te stoppen. Mozes en Joshua vallen in slaap en terwijl ze slapen, ontsnapt de vis. Een uurtje later worden ze wakker. Ze vervolgen hun weg en pas als ze honger krijgen en in hun bagage kijken, ontdekken ze dat de vis verdwenen is. Ze komen tot de conclusie dat deze uit de mand moet zijn gegleden toen ze lagen te slapen. Ze maken onmiddellijk rechtsomkeert. Als ze op deze plek arriveren, treffen ze hier een oude man met een witte baard aan. Hij draagt een groene kaftan en een groene tulband. Mozes en Joshua realiseren zich dat dit Hızır moet zijn.

Mozes stapt op de grijsaard af en vraagt hem of hij met hem mee mag reizen. Hızır waarschuwt Mozes dat deze waarschijnlijk niet het geduld zal kunnen opbrengen om hem te leren begrijpen. Ten slotte stemt hij toe, op voorwaarde dat Mozes niet aan de goedheid van zijn daden zal twijfelen.’

Opnieuw stopt de verteller. Dit keer neemt hij een zakdoek uit zijn jaszak. Met veel kabaal snuit hij zijn neus. Ik realiseer me dat ik dit terug zal horen in de opname als ik zijn verhaal ga uittypen. Hij vouwt zijn zakdoek zorgvuldig op en stopt die terug in zijn jaszak. Dan gaat hij verder.

‘Ze beginnen aan hun reis. Er komt een schip voorbijvaren. Enthousiast bieden de bemanningsleden het drietal aan om aan boord van hun schip te komen. Op de boot pakt Hızır ineens een houweel. Daarmee begint hij in te hakken op de romp. Mozes reageert verbaasd en probeert hem tegen te houden. Hızır antwoordt dat Mozes nu al zijn belofte vergeten lijkt te zijn om niet te twijfelen aan de goedheid van zijn daden.

Ze vervolgen hun reis. Onderweg komen ze spelende kinderen tegen. Plotseling grijpt Hızır een jongetje beet. Hij doodt hem met een enkele beweging. Volledig ontdaan vraagt Mozes waarom hij het jongetje heeft gedood. Hızır antwoordt dat Mozes al voor de tweede maal zijn belofte lijkt te zijn vergeten.