Colofon

©2018 Roel Thijssen

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Omslagfoto  David Ionut (Shutterstock)
Auteursfoto Roel  Mieke Faes
Omslagontwerp  247design
Boekproductie en epub  LINE UP boek en media bv

Fotografie kleurkatern  Barth de Decker

ISBN 9789492190505 boek
ISBN 9789492190512 ebook

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwerk

Voor Mieke,

ma compagne de route, ma compagne de vie

‘In 1943 werd Route Coloniale Nr. 13 doorgetrokken. Daarmee kwam een eind aan het isolement van de hoofdstad, ontstond een ader die alle delen van het land met elkaar verbond en werd Laos eindelijk een ééngemaakte ruimte, maar niet meer dan dat... Het ‘idee van Laos als land’ moest nog opgang maken. Een feit was de eenmaking nog lang niet.’

- Søren Ivarsson

‘Tijdens de Vietnamoorlog moeten de Laotianen zich gevoeld hebben als het gras waarover anderen lopen.’

- Jef Geeraerts

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwerk

De leproze Boeddha's

De hoofdstad van de loomheid

Het veld van de rennende hond

Een eiland in de tijd

Onderdompeling in de Grote Rivier

Literatuurlijst

Fotografie

De leproze Boeddha’s

In zijn roman The Tale of the Lazy Dog (1973) beschrijft Alan Williams de aankomst van zijn hoofdpersoon op het vliegveld Wattay van Vientiane als een nietszeggende gebeurtenis. De politieman onderaan de vliegtuigtrap heeft meer belangstelling voor een hond die zijn eigen ballen likt dan voor de weinige passagiers die de trap afdalen. De douaniers in de aankomsthal voorzien met krijt zijn koffer van een kruisje, zonder deze te openen. Hoewel hij een van de weinige westerlingen is op een internationale vlucht, trekt hij enkel de aandacht van haveloze kinderen die bedelen om zijn bagage te mogen dragen. Hij negeert ze en neemt een taxi naar de hoofdstad. De man genaamd Murray, een Ier die werkt voor Britse kranten, komt aan ‘in een land dat er nooit was’.

Veertig jaar later treed ik in de voetsporen van dit fictieve personage. Wattay is minder primitief dan destijds. Lao Airlines heeft het voorvoegsel Royal laten vallen en zijn toestellen gemoderniseerd. De doorsnee passagier wordt waarschijnlijk meer als een vorst behandeld dan vroeger. Toch is veel bij het oude gebleven. De aankomsthal lijkt nog dezelfde als veertig jaar geleden. De douaniers stempelen met een onverschillig gebaar ons paspoort af en wuiven ons inderdaad door zonder onze bagage te controleren. Ik vraag me af waarom ik op het vliegveld heb geaarzeld mijn beroep in te vullen op het immigratieformulier. De Volksrepubliek Laos maalt niet om de komst van een journalist meer of minder. Voor de ‘reëel bestaande socialistische staat’ ben ik simpelweg een toerist, een wandelende zak westerse valuta, klaar om zijn bijdrage te leveren aan de groei van het Bruto Nationaal Product. We wisselen euro’s om in kip, de plaatselijke munt, die ten tijde van het koninkrijk het Aziatische equivalent was van de Italiaanse lire: altijd bereid om in waarde te devalueren. Andere portretten sieren nu de beduimelde bankbiljetten, maar net als toen geven de Laotianen de voorkeur aan harde dollars boven zachte kips.

Net als Murray nemen wij een taxi naar Vientiane. Williams beschrijft een rit langs winkels in stoffige panden van één verdieping hoog, waar allerhande westerse producten worden verkocht die niemand kan betalen en niemand nodig heeft, langs cafés en massagesalons met namen die doen denken aan het recente koloniale verleden, zoals Paris en Tout Va Bien. Onze chauffeur bestuurt een Toyota met airco en voert ons over een keurig geasfalteerde weg naar een hotel aan de oever van de Mekong. In de tijd van Murray telde Vientiane nog welgeteld één stoplicht. Tegenwoordig wemelt het er van. De bestuurders van scooters en auto’s wachten braaf tot het rode licht weer groen wordt. Indrukwekkende en spiksplinternieuwe Nissan Pathfinders staan naast ouderwetse Suzuki’s. De welvaart komt ook hier op wielen.

Laos is een ‘landlocked country’: een brede streep grond met de omvang van Engeland, gelegen tussen Thailand en Vietnam, niet rechtstreeks bereikbaar van buiten het Indochinese subcontinent. In alle romans en reisboeken wordt het als achtergebleven en provinciaals beschreven. Vergeleken bij de miljoenensteden Bangkok en Saigon (tegenwoordig Ho Chi Min City) is Vientiane een dorp. Het is alsof je Urk afzet tegen Amsterdam. Het valt ons op dat dit beeld niet helemaal meer klopt. De stad lijkt in de greep van een enorme bouwwoede. Moderne appartementsgebouwen verrijzen naast traditionele woningen, zandwegen worden geasfalteerd, bestaande straten verbreed. Japanse automerken hebben grote showrooms voor zichzelf neergezet, een Vietnamees benzinemerk opent het ene na het andere pompstation. Overal is reclame te zien voor Beeline, het snel groeiende netwerk voor mobiele telefonie en internet. Uitlaatgassen doen kalk en stof op bouwwerven opdwarrelen; het lawaai van claxons voegt zich bij dat van drilboren. De paar honderdduizend inwoners van de hoofdstad nemen hun aandeel in de globalisering.

Het Boutique-hotel waar we een kamer hebben gereserveerd is fris en schaduwrijk. In de badkamer spoel ik het zweet van een dag en nacht vliegen van me af onder een primitieve douche. Het water is zanderig, alsof het rechtstreeks uit de Mekong is gehaald. Ik herinner me de raad van mijn huisarts om mineraalwater te gebruiken voor het spoelen na het tandenpoetsen. Vanaf nu zal ik wekenlang mijn darmen moeten afschermen tegen de inheemse bacteriën. Ik vertrouw op Mieke om me te behoeden voor stommiteiten. Zij heeft ervaring met Azië en is er door schade en schande wijs geworden. Twintig jaar terug ging ze met haar toenmalige echtgenoot en twee vrienden een maand naar India. Nauwelijks geland bestelde het uitgehongerde gezelschap in de trein kip curry. Hun ingewanden begonnen snel daarna aan een opstand die dagenlang zou duren.

Onze jetlag leidt tot een ander soort onrust. We gaan Vientiane verkennen, te voet. In de hoofdstraten wimpelen we het aanbod van tuktuk-chauffeurs af. Naarmate we dieper de stad indringen wordt het rustiger, alsof de ondernemingslust zich vooral aan de randen ervan concentreert. Hier komt ook het provinciaalse karakter weer naar voren. Een vijftien meter hoge stupa is begroeid met mos en andere groene aanwas. Misschien wordt het monument zelden gereinigd, omdat er te weinig toeristen komen om het te bewonderen. Ook de oudste tempel van de stad, de Wat si Saket, verkeert in een verontrustende staat van verval. De honderden Boeddhabeelden in de nissen lijken aan lepra te lijden. Hun neuzen zijn weggevreten; bij sommige rusten op de schoot geen handen meer, maar stompjes. De Siamezen die de tempel spaarden tijdens hun plundering en verwoesting van Vientiane in 1828 lijken alsnog een leger van schimmels te hebben gestuurd om hun werk af te maken. Waarschijnlijk zijn sommige hoofden ook gehavend omdat de plunderaars de edelstenen die in de oogkassen zaten hebben losgepeuterd. De eerbied voor de religieuze symbolen is vaak opvallend afwezig als er iets kostbaars te stelen valt. We zijn de enige westerse bezoekers. De schurftige zwerfkatten die zich tussen de gebouwtjes schuilhouden, hebben meer oog voor de monniken dan voor ons, omdat ze goed weten dat ze slechts in het kader van de boeddhistische godsdienstoefening gevoed worden, en niet in dat van westerse ontwikkelingshulp.

We vervolgen onze weg en komen nu weer in een gedeelte dat minder provinciaal oogt. We lopen langs het presidentieel paleis: een gebouw in Frans-koloniale stijl. Daarna bereiken we de Patuxai, een triomfboog in nep-Franse stijl, zichtbaar geïnspireerd door de Arc de Triomphe in Parijs. Niet toevallig werd de grote Lan Xang Avenue door de Franse kolonialen ‘Avenue de France’ genoemd. Ze spraken ook wel over de Champs Elysées van Vientiane. Je zou denken dat het architectonische gedrocht tijdens de koloniale tijd is neergezet, in een poging westerse en oosterse bouwstijlen met elkaar te verzoenen, maar de triomfboog stamt uit de jaren zestig, dus van ná het vertrek van de Fransen. De Patuxai heette oorspronkelijk Anousavary, ofwel ‘Monument voor de Doden’, en was bedoeld als eerbetoon aan alle gevallenen, een vredesteken in een tijd dat het land verscheurd werd door een burgeroorlog. De meeste doden moesten toen nog vallen. De communisten lieten het monument na hun machtsovername staan, maar veranderden de naam wel in ‘Overwinningsboog’.

Het beton dat voor de bouw werd gebruikt was eigenlijk bedoeld voor de aanleg van een nieuwe vliegtuigbaan op Wattay. Daarom noemen Laotianen de Patuxai spottend de ‘verticale startbaan’. In dit monument ligt het hele drama van het koninkrijk Laos besloten: een oude elite die de onbeperkte financiële steun van het westen verkwanselde aan nutteloze projecten, terwijl het volk zich op geen andere manier wist te verweren dan met spot. Meer dan tien jaar lang vulden de Verenigde Staten het forse begrotingstekort zonder verpinken aan, en betaalden zo voor bodemloze bouwputten, maar vooral voor spooktroepen. Elke generaal in het koninklijke Laotiaanse leger gaf duizenden soldaten meer op dan hij eigenlijk onder zijn bevel had staan, en stopte de extra soldij in eigen zak. USAID bouwde scholen, ziekenhuizen en bruggen, de US Airforce maakte deze vervolgens met de grond gelijk tijdens haar dagelijkse geheime bombardementen. Laos was officieel niet betrokken bij de Vietnamoorlog, en was officieus een bijkantoor van alle oorlogvoerende partijen. De Amerikaanse oorlogsmachine – die halverwege de jaren zestig vijfhonderdduizend militairen naar Indochina bracht – werd gevoed door een even indrukwekkende geldmachine. Dit is ook het thema van Alan Williams’ roman The Tale of the Lazy Dog. De Amerikaanse soldaten in Vietnam betalen voor alles met dollars. Al die beduimelde greenbacks moeten van tijd tot tijd door de banken worden verzameld en het land uit gevlogen, om in de Verenigde Staten te worden vernietigd. Het geld maar ongelimiteerd laten circuleren zou de inflatie in Indochina te zeer aanwakkeren. En die was al zo hoog. Een van de personages in het boek, de bankier Finlayson, staat elke week zakken vol kipbiljetten te verbanden in de achtertuin van zijn villa in Vientiane, ‘just one of the measures to keep the Kip afloat.’ Murray heeft weet van het volgende geldtransport naar de VS, en hij heeft een briljant plan om, samen met enkele handlangers, vanuit Laos een overval te plegen op het gelddepot op het vliegveld van Saigon. Een groot deel van het boek beschrijft de voorbereidingen: het ronselen van piloten van Air America, het in slaap wiegen van de CIA-veldagenten, het vinden van een geschikte landingsplaats in Laos. Murray brengt hiervoor een aantal weken in de Laotiaanse hoofdstad door, en beschrijft het wat opgefokte leven van de westerlingen in een stad achter het front. Williams baseerde zich hierbij op zijn eigen ervaringen als oorlogsverslaggever in Indochina.

Als we teruglopen in de richting van ons hotel slaat niet de slaap, maar wel de honger toe. We kiezen voor een Indisch restaurant, en ik begin aan mijn eerste van vele vlees- en visloze maaltijden. We bestellen een grote fles Beer Lao, ook de eerste van vele. Het bier smaakt fris, maar opvallend westers.

Een Laotiaans gezin neemt enkele tafeltjes verderop plaats. Vader, moeder en twee kinderen. Op straat blèrt Thaise popmuziek uit een gettoblaster. Het tafereeltje zou zich overal ter wereld af kunnen spelen.

Nadat de honger en dorst zijn gestild, maken we een wandeling langs de verlichte oever van de Mekong. Er is een brede strook tegels aangelegd die de indruk moet geven van een boulevard. Kinderen zijn er aan het skaten, vrouwen verkopen kleding in stalletjes en geïmproviseerde kraampjes. Hun aanprijzingen overstemmen nauwelijks het avondconcert van de krekels. Er moeten er duizenden in het gras langs de waterkant zitten. We vragen ons af of ze hun soortgenoten aan de andere oever willen bereiken met hun lawaai, en wat ze hen dan vertellen.

Thailand ligt hier slechts enkele honderden meters vandaan. Sinds twintig jaar is er een ‘Vriendschapsbrug’ die beide oevers met elkaar verbindt, maar in de eerste jaren na de communistische machtsovername in 1975 moet de rivier een onneembare hindernis zijn geweest voor tienduizenden Laotianen die het land wilden ontvluchten. Kanoneerboten patrouilleerden op het water en schoten op elk gammel bootje dat de illegale overvaart probeerde te maken. Duizenden zijn destijds verdronken. Er liggen ook enkele eilandjes in de Mekong, die werden ingericht als strafkamp voor drugsverslaafden, prostituées en andere marginalen. Het nieuwe bewind bestempelde hen als asociaal en crimineel. Toch slaagden driehonderdduizend Laotianen erin het land te ontvluchten. Louis Stiller en Marijke Vromans publiceerden in 1992 een reportage in boekvorm over het lot van deze vluchtelingen: Terug over de Mekong. Degenen die over geld en relaties beschikten, konden doorreizen naar Frankrijk of de Verenigde Staten, de rest moest vegeteren in vluchtelingenkampen in Thailand. Ontsnapt uit de ene gevangenis kwamen ze terecht in een andere, soms voor tientallen jaren. Stiller en Vromans spraken mensen die verbitterd waren, omdat ze soms al meer dan tien jaar in een kamp woonden. Ze zaten gevangen tussen een weggevaagd verleden en een nooit uitgekristalliseerde toekomst.

De lichten op de Thaise oever pinken vriendelijk naar deze kant. Het gewapende watergordijn van destijds is verdwenen. De grens is open. Terwijl ik dat eens te meer besef, bedenk ik dat ik nog nergens communistische symbolen heb gezien. Al ruim een halve dag beweeg ik me door een stad die in alle opzichten kapitalistisch georganiseerd lijkt.

Maar dan duiken ze ineens op in ons gezichtsveld: twee vlaggen aan een mast, wapperend in de avondbries die van over het water komt. De ene is de landsvlag, de andere de rode vlag met de hamer en sikkel. De landsvlag is geheel intact, de communistische gerafeld aan de randen. Ze wappert in de schaduw van de ander, wachtend op de dag dat ze definitief zal worden neergehaald.

***

Vientiane kan ons niet lang boeien. De stad heeft bijzondere plekken, maar lijkt toch vooral vlees noch vis. Wat er oud en authentiek is, wordt verdrongen door kleurloze import. Jongeren luisteren naar Thaise popmuziek, hun ouders kijken naar Thaise soaps. Reclamespots en -affiches tonen Thaise fotomodellen, voorzien van een onwaarschijnlijk blanke huid. Een deel van die reclame is trouwens voor crèmes die de huid blanker maken. De stalletjes in de reusachtige, overdekte Morgenmarkt die boeken verkopen, hebben vooral taal- en computercursussen in de aanbieding. Frans, de wereldtaal van de vroegere overheerser, is in de vergeethoek beland. De vele studenten die in de jaren tachtig op kosten van de communistische broederstaten Russisch of zelfs Hongaars hebben geleerd, proberen die nutteloos geworden talen te vergeten. Iedereen stort zich op het Engels, maar de kennis ervan is op zijn best beperkt. We ontdekken al snel dat we ons van een soort Pidgin-Engels moeten bedienen om duidelijk te maken wat we willen. Mieke lukt dit beter dan mij, hoewel ze de neiging heeft luider te gaan praten als ze niet wordt begrepen. Ik zoek eerst naar andere woorden en maak het daardoor nodeloos ingewikkeld. Het effect is in beide gevallen hetzelfde: gezichten waarop verwarring en de wens de westerling te behagen om voorrang strijden.

Tijdens een stortbui vluchten we het National Museum binnen. De zalen lijken te zijn ingericht door een conservator die zijn budget elke week gehalveerd zag, en aan het eind van het project ontdekte dat zijn meest interessante stukken gestolen zijn. Knullig gemaakte, figuratieve wandschilderingen tonen Franse soldaten met van wreedheid verwrongen gezichten die Laotianen gevangennemen, mishandelen of neerschieten. Ik moet denken aan een Turkse speelfilm over de kruistochten die ik ooit zag. Daarin werden de christelijke invallers met ongeschoren smoelen en op kleine paarden afgebeeld, terwijl ze de gladgeschoren mohammedaanse verdedigers op hun fiere Arabische hengsten te lijf gingen. Het is vreemd hoe je verstandelijk kunt veroordelen dat je mede-Europeanen zich als rovers en moordenaars gedroegen, en er toch moeite mee hebt als ze worden voorgesteld als beesten. Naarmate we de moderne tijd naderen, worden de artefacten en begeleidende teksten echt lachwekkend. Zo wordt het pistool getoond waarmee de communistische leider Kaysone Phomviane uit een gevangenenkamp wist te ontsnappen, en zelfs de lepel die hij gebruikte om zich een uitweg te graven. Deze roestige objecten worden tentoongesteld alsof het splinters zijn van het ware kruis waaraan Christus werd genageld.

De politieke geschiedenis neemt een belangrijk deel van de collectie in beslag, maar waar conservatoren in Europa doorgaans pijnlijk goed hun best doen om die zo objectief mogelijk te tonen, wilde de directeur van dit museum eerst en vooral de communistische machtshebbers behagen. Op een westerling heeft dit een demotiverend effect. Je hebt geen zin alle zalen te bezoeken, ook al wordt daar onder meer de prehistorische geschiedenis getoond. We zijn ervan overtuigd dat ook die in een anti-imperialistisch licht zal zijn gezet, alsof in dit land de sabeltandtijgers en sauriërs al naar een socialistische samenleving streefden.

Er zijn trouwens weinig bezoekers in het museum, en al helemaal geen westerlingen. Onze voetstappen klinken hol door de zalen, maar overal worden we vriendelijk begroet door de zaalwachters, die ons misschien wel voor communistische kameraden uit een ver land houden. Als het weer droog is, gaan we naar buiten. Damp slaat af van de grote plassen op het wegdek. Het zal niet lang duren, of de straten zijn weer net zo kurkdroog als vóór de bui.

We boeken onze reis naar de volgende bestemming: Vang Vieng in de bergen. Het grootste deel van de avond brengen we door in de International Clinic. Ik ontdek een grote, paarse plek op dat deel van mijn linkerbeen waar ik achteloos aan een muggenbeet heb gekrabd. ‘Antibiotica zullen ze hier nu toch wel hebben,’ luidt het oordeel van mijn vrouw. Ze negeert net als ik het advies bij ziekte onmiddellijk rechtsomkeert te maken naar Bangkok. Maar ook al barst Vientiane uit zijn voegen van de importproducten uit het buurland, voor antibiotica moet je ook hier een recept van een dokter hebben. We krijgen dat in een ziekenhuis aan Sakarine Road dat speciaal voor buitenlanders lijkt te zijn opgericht. De kliniek heeft meer weg van een ouderwetse huisartsenpost. Alles oogt schoon, maar primitief. De vrouwelijke Laotiaanse arts is kundig en staat ons in vlekkeloos Engels te woord, maar ze noteert haar bevindingen in een ruitjesschrift, en ook voor het recept leken de schriften met regels niet meer voorradig. De inrichting van deze onderzoeksruimte moet modern zijn geweest in 1950. Het hele tafereel lijkt weggelopen uit een verhaal van Somerset Maugham, maar ik troost me met de gedachte dat de zalfjes en pillen die ze voorschrijft dat niet zijn, en dat die hun werk wel zullen doen.

De volgende ochtend is de paarse plek niet kleiner, maar evenmin groter geworden. Mijn spijkerbroek zorgt ervoor dat ik in de ontbijtzaal niemands eetlust bederf. Terwijl we ons uitgebreid tegoed doen aan roerei, luisteren we met een half oor naar de conversaties om ons heen. Twee Thaise vrouwen van middelbare leeftijd voeren luidkeels het woord, en dirigeren hun oudere echtgenoten naar het buffet. De Britse mannen tonen ongegeneerd hun spataders onder hun korte broeken. Ooit moeten ze slanker en krachtiger geweest zijn, en in een van de Thaise seksparadijzen een jonge griet hebben opgescharreld, waarmee ze uiteindelijk zijn getrouwd. De deernen van toen zijn de matrones van nu geworden. In alles behalve hun huidskleur op en top Brits. Ze hebben zich zowaar zelfs een cockney accent aangemeten.

We betalen de rekening, gespen onze rugzakken om en stappen in de minibus die ons de stad uit zal brengen, weg van het geïmporteerde Thailand, op naar het echte Laos.

***

De snelle auto’s waar de nouveaux riche zo’n voorkeur voor heeft, zullen het voorlopig met tweebaanswegen moeten doen. De lange weg naar Luang Prabang kent weliswaar geen files, maar het minibusje moet om de haverklap afremmen of stoppen omdat er honden over de weg lopen, buffels staan te herkauwen of fietsers niet aan de kant willen gaan. Een dier overrijden betekent slecht karma opbouwen en als dat teveel wordt zou de chauffeur in zijn volgend leven wel eens een van die honden kunnen zijn die aangereden wordt. Het eerste half uur passeren we nog vrachtwagens met bouwmaterialen en worden we zelf ingehaald door een sportauto of SUV, maar daarna is er bijna geen ander gemotoriseerd verkeer meer te bespeuren. Met de hoofdstad verdwijnt ook de moderniteit uit het landschap. De huizen zijn weer van hout en gebouwd op palen om slangen, schorpioenen en ander ongedierte buiten de deur te houden. Rijstvelden worden bewerkt door boeren en buffels, waarbij onduidelijk is of de laatsten de eersten voorttrekken, of de eersten de laatsten voortduwen. De hitte drukt op het landschap. De bladeren van de bananenbomen hangen slap. Honden leggen hun kop op het asfalt en laten hun tong uit hun bek hangen, alsof ze zo de overtollige warmte rechtstreeks aan de weg kunnen doorgeven. Alleen de kinderen lijken geen last te hebben van de temperatuur. Ze hollen een stukje mee met onze minivan als we het zoveelste gehucht in rijden. Anderen plonzen in plassen naast de velden. Ik denk aan bloedzuigers, vliegen en microben, en schud automatisch het hoofd. De airco sluit ons af voor de hitte, maar ook voor allerlei gevleugelde insecten.

Bussen en minibusjes vormen de meest populaire manier van reizen in dit uitgestrekte land, waar geen spoorwegen zijn en de luchtvaart is voorbehouden aan de elite. Tickets kosten niet veel geld en zijn op tal van plaatsen te koop. De westerlingen kopen een kaartje voor de hele route, de Laotianen stappen onderweg op en weer af. Het minibusje stopt enkele malen om pakjes en brieven op te pikken of af te leveren.

We reizen met drie Amerikanen. Ze converseren voornamelijk met elkaar, zodat wij geen andere keuze hebben dan hun gesprek af te luisteren. De twee meisjes zijn nog voorin de twintig, de man loopt tegen de veertig. Hij is het meest aan het woord, en vertelt honderduit over zijn importbusiness van Thaise zijden stoffen die hem enkele malen per jaar naar Azië brengt Als ik zijn profiel eens goed bekijk, kan ik niet uitmaken of hij half Chinees of half Indiaans is. Zijn tanden blikkeren opvallend wit en regelmatig tussen te volle lippen. Alsof mijn zijdelingse blik het sein is, begint hij een lofzang op zijn eigen gebit: ‘I had all my dental work done in Bangkok – very cheap and very good.’ Ik heb meer oor voor de alliteratie en assonanties in de reclameachtige zin dan voor de inhoud, maar de meisjes ontblootten in respons hun eigen keurig onderhouden tandwerk.

In een communistische staat verwacht je geregeld lastig te worden gevallen door de politie. Ik las hieroverin het boek van Brett Dakin: Another Quiet American – stories of life in Laos (2003). Hierin schetst hij een ongunstig portret van de politie. Ze zou te hooi en te gras wegversperringen oprichten en de chauffeurs die stoppen boetes opleggen voor al dan niet verzonnen overtredingen. Laotianen noemen politieagenten ‘moustiques’, het Franse woord voor muggen: een pest waarmee je nu eenmaal moet leven. De oorsprong van de corruptie zou in de vernieuwing van het politiekorps ná 1975 liggen. De communisten ontsloegen de oude garde en benoemden voormalige guerrillastrijders in haar plaats. Dit waren vaak leden van de bergvolkeren, animisten die zich gediscrimineerd voelden door de zogeheten ‘Laagland Lao’, en nu de rollen konden omkeren. Blijkbaar beschrijft Dakin een oude situatie. De agenten die ons één keer tegenhouden zijn Laagland Lao en wuiven ons al snel weer door, zonder het universele gebaar voor geld te hebben gemaakt.

Het asfalt kronkelt de bergen in. De weinige wegen die Laos rijk is werden aangelegd door de Fransen. De belangrijkste is de Route Nationale nr. 13, die nog steeds zo heet. Noch de naam, noch het nummer is door de opeenvolgende Laotiaanse regimes veranderd. Bijgelovig waren ze wel, maar niet op de Europese manier. Ik denk aan de duizenden koelies die hier vóór en na de Tweede Wereldoorlog liters zweet hebben laten verdampen en soms hun leven hebben gegeven. Kilometer na kilometer trokken ze deze weg door de jungle. Machines waren nauwelijks voorhanden, omdat ze toch om de haverklap uitvielen. De Franse ingenieurs en toezichthouders scholden hen in gang, ervan overtuigd dat ze anders de hele dag op hun schop zouden leunen. In het verhaal ‘l’Homme du kilomètre 53’, uit de bundel Les Portes de l’Aventure (1965), beschrijft Jean Hougron het werk aan zo’n Route Nationale vanuit het oogpunt van een ingenieur. Hij denkt uitsluitend in te realiseren kilometers per week, in hoeveelheden grind, in budgetten en aantallen werklieden. Ook als het op zijn eigen salaris aankomt, berekent hij obsessief hoeveel piasters – de nationale munt van Frans Indochina – hij per maand opzij kan zetten. Hoewel hij ernaar verlangt een Laotiaanse vrouw in huis te nemen, stelt hij die beslissing steeds uit, omdat een echtgenote te veel zou kosten. ‘Misschien als hij er een zou kiezen die al wat gebruikt was, wat ouder en aftandser?’ De hoofdingenieur ontbiedt hem op zijn bureel in Savanaketh. De ingenieur heeft geen andere keuze dan naar de stad te fietsen over zijn zelf aangelegd stuk weg, 53 kilometer heen en terug. Onderweg telt hij de kuilen. De hoofdingenieur laat hem wachten, blijkt dan de stad te hebben verlaten en hem dus te zijn vergeten. De ingenieur fietst nijdig terug naar zijn kampement, op de terugweg nog meer kuilen tellend dan op de heenweg. Hoe kan dat? In het donker botst hij vanzelf op de oorzaak: een kudde olifanten. Ternauwernood ontkomen aan de woedende dieren telt hij de vele schadeposten op: zoveel werk voor niets, zoveel tijd verloren. Hij zal de koelies extra hard moeten aanpakken om het tijdschema alsnog te kunnen halen. Het zal hem lukken. Tijdens de Japanse bezetting lukte het hem immers ook met dergelijke tegenslagen om te gaan. Dat de weg nadien werd gebruikt om het Japanse leger te bevoorraden in zijn strijd tegen de Britten, wist hij natuurlijk niet.