Colofon

Voor Jan, Saskia en Silke, mijn onverschrokken medereizigers

©2018 Marijke Arijs

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Dit boek kwam tot stand met een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren.

Omslagfoto  Marijke Arijs
Auteursfoto  Jan Creten
Omslagontwerp  247design
Boekproductie en epub  LINE UP boek en media bv

Fotografie kleurkatern  Marijke Arijs

ISBN 9789492190529 boek
ISBN 9789492190536 e-book

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwerk

‘Een boek dat door iemand als Mandiargues, bijgestaan door een fotograaf, gemaakt zou moeten worden: alle plekken waar de literatuur – of de kunst – als mythologie wortel heeft geschoten.’

- Michel Leiris, In de tegenwoordige tijd. Journaal 1922-1989

‘Want aan het begin van de literatuur staat de mythe, en ook aan het eind.’

- Jorge Luis Borges, De parabel van Cervantes en Quijote

‘Realiteit is de dood, fictie doet leven.’

- Javier Cercas, De bedrieger

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwerk

Woord vooraf: fictie met een adres

De resten van de Campeador

Bottenpuzzel

Moordende Moren

Van kansjongere tot stadsomroeper

Tejares

Bijna dood en bijna steen

Almorox

Escalona

Torrijos

Maqueda

Toledo

De koppelaarster en de dood

Een stulpje in Salamanca

Dode dingen in La Puebla de Montalbán

De prioriteiten van Talavera de la Reina

Waanzin en windmolens

Een valse Quichot

In een dorpje van La Mancha

De academici van Argamasilla

Rouw en brokken

Spitstechnologie uit de Gouden Eeuw

Lieve Ana

De grot van Montesinos

De man zonder gezicht

Een dooie boel

Seks en gebakjes

De slechtste mens ooit

Spel en duel

De nieuwe broek van Mérimée

Carmens en calés

Ana Bovary

Een romantisch gedicht in steen

Drie wonderen

Een architectonische invalide

Kafka is a bitch

De hoed van Federico

De flikker met het strikje

Lieflijke liedjes

Het dorp van Bernarda Alba

De geur van jasmijn

Een ezel en een zak met geld

Geen mooier graf

Zwijgpact

Een mekkerende geitenhoeder

Lorca zijn ze allemaal

Stad zonder geheugen

In elke O één

Oroewel

Vernikkelen

Koffiedrinken in Huesca

De grote verleidster

Lefgozers

Rijke stinkerds

De wijk Gracia

De wijk El Carmel

Café Delicias

Bibliotheek Juan Marsé

De Ensanche

De wijk El Raval

Een papieren droom

Borrelbarretje

De pen van Victor Hugo

Vooruit slimmerik

Een vliegende beschermheilige

Een bestaand boekenkerkhof

Boekhandels bedreigd

Opgezette mieren

De dood in zondagskleren

Literatuurlijst

Fotografie

Woord vooraf: fictie met een adres

Na een bezoek aan slot Kronborg bij Helsingør, waar Shakespeare Hamlets vader laat verschijnen, borrelde bij Michel Leiris (1901-1990) een gouden idee op. De Franse etnoloog, dichter en schrijver noteerde op 26 september 1959 in zijn journaal dat iemand ooit een boek zou moeten schrijven over ‘alle plekken waar de literatuur – of de kunst – als mythologie wortel heeft geschoten. Bijvoorbeeld: de rots van de kleine zeemeermin; het slot van Hamlet; de gevangeniscel van Monte-Cristo in het kasteel van If; het graf van Julia in Verona, de (barokke) kapel van het huwelijk, het klooster met duiven (dat door een bombardement werd weggevaagd maar is heropgebouwd), het balkon (waar nu het bureau voor vreemdelingenverkeer is gevestigd), het huis van Romeo; het huis van Rigoletto en Sparafucile in Verona [sic; dit huis staat eigenlijk in Mantua]; het huis van Desdemona in Venetië (dat grenst aan het Grand-Hôtel); het marktplein met de kerk en het huis in Vizzini (op Sicilië), die deel uitmaken van het decor waartegen Cavalleria rusticana zich afspeelt; enzovoort.’ Een strak plan, waarmee de auteur zelf niets heeft aangevangen. Voor mij is het intussen een obsessie geworden: personages met een adres, fictie met een postcode. Plekken waar verhalen zich in de werkelijkheid hebben genesteld. Want af en toe gebeurt het wonder: personages ontsnappen uit een boek, groeien uit tot mythen en veroveren een plaats in de echte wereld. Wanneer dat gebeurt, is er meestal geen houden meer aan. Drommen toeristen stromen toe, de plaatselijke horeca doet gouden zaken en er ontbrandt een felle strijd tussen believers en non-believers, die steevast in het voordeel van de dromers wordt beslecht. Kosten noch moeite worden gespaard om de realiteit in het keurslijf van de roman te dwingen. Historici kunnen nog zoveel bewijzen aanslepen dat het personage in kwestie nooit heeft bestaan, er helpt geen lievemoederen meer aan.

Werkelijkheid tot fictie omtoveren is een koud kunstje, maar het omgekeerde is niet iedereen gegeven. Shakespeare kreeg het voor elkaar met zijn Hamlet in slot Kronborg en met Romeo en Julia in Verona, sir Arthur Conan Doyle met Sherlock Holmes, die hij onderbracht op Baker Street 221b, en Bram Stoker met zijn Dracula in Whitby, om er maar een paar te noemen. Michel Leiris zocht zijn voorbeelden vooral in Italië, maar Spanje is evengoed een heleboel personages met een mythisch gehalte rijk. Don Quichot is bijvoorbeeld gevestigd in La Mancha en Don Juan in Sevilla, dat weet het kleinste kind. De schelmse Lazarillo de Tormes kun je perfect volgen op zijn omzwervingen van Salamanca naar Toledo en de legendarische held El Cid op zijn veroveringstocht van Burgos naar Valencia. En La Celestina en La Regenta zijn in Spanje evengoed een begrip. Ook schrijvers met een mythisch gehalte komen ze bezuiden de Pyreneeën niet tekort. In Granada wordt nog steeds met man en macht gezocht naar de resten van de dichter Federico García Lorca en in Aragón kun je probleemloos in de voetsporen treden van George Orwell, de enige buitenlandse eend in deze bijt. De auteur van Saluut aan Catalonië, een haast mythisch boek over de Spaanse Burgeroorlog, zette in deze onverkwikkelijke broederstrijd zijn leven op het spel. Dat heeft de Brit een welverdiend plaatsje in dit uitgaafje opgeleverd. Het Kerkhof der Vergeten Boeken van Carlos Ruiz Zafón is de meest recente hotspot op de literaire landkaart. Uiteraard wordt hier geen volledigheid betracht, maar deze reisverhalen geven toch een aardig inkijkje in de Spaanse literatuurgeschiedenis.

De resten van de Campeador
De route van de Cid

‘Cid /sit/ de, m., titel van de Spaanse krijgsheld, Ruy Díaz de Vivar, uit de elfde eeuw, die streed tegen de Moren. Sp. van Ar. Sayyid (heer), naam door de Moren gegeven.’ Zo staat het in de dikke Van Dale, maar helemaal correct is die omschrijving niet. Spanjes nationale held streed namelijk voor de meestbiedende en dat konden wat hem betrof evengoed de Moren zijn. Deze opportunistische houwdegen schrok er niet voor terug om voor zijn broodheer tegen zijn eigen mensen te vechten, als dat toevallig zo uitkwam. Zijn glorieuze daden werden een eeuw na zijn dood te boek gesteld in het Cantar de Mío Cid, een aaneenschakeling van intriges, wapenfeiten en veldslagen waarin de afgehakte ledematen de lezer om de oren vliegen. In de chansons de geste ging het er ruig aan toe. Game of Thrones zou erbij verbleken.

Over middeleeuwers is doorgaans weinig met zekerheid bekend en dat is met de Cid niet anders. De verbeelding heeft in zo’n geval vrij spel en de minder prettige kantjes van het personage kunnen makkelijk worden weggepoetst. Zo zijn de schaarse nederlagen van de held onder de mat der vergetelheid verdwenen. In 1093 kreeg onze man een lanssteek in de hals die hem bijna het leven kostte, maar daar hoor je het heldendicht niet over. En dat deze opportunistische huurling zeven jaar lang de Moorse koning van Zaragoza heeft gediend, werd eveneens met de mantel der liefde toegedekt. Het luisterde toen allemaal niet zo nauw. In de tijd van de reconquista was de nood aan helden groot en deze briljante militair kwam uitstekend aan die behoefte tegemoet. Behalve een strategisch genie was Ruy, alias Rodrigo, ook een trouwe echtgenoot en een voorbeeldige vader. Dat heeft ongetwijfeld bijgedragen tot zijn populariteit, maar voor alles was hij een selfmade man, die zich helemaal op eigen kracht opwerkte en daarbij dwars tegen de gevestigde macht inging. Zo’n stijfkop had alles om een ongezeglijk volkje als de Spanjaarden te bekoren.

In de loop der tijd smeedde iedereen een Cid naar eigen smaak. De Franse versie, Le Cid van Corneille, was een romantische ziel, maar het origineel was uit veel nuchterder hout gesneden. De Campeador is een opvallend realistische held, een mens van vlees en bloed, die door een concreet geografisch landschap trekt. Het decor wordt beschreven met zoveel topografische precisie dat je zijn omzwervingen op de voet kunt volgen, helemaal van het noordwesten naar het zuidoosten van Spanje. Eigenlijk zou je dat te paard moeten doen, zoals de Cid zelf op zijn Babieca, maar zo’n tocht zou een logistieke nachtmerrie zijn, omdat er overal drenkplaatsen en stalling moeten worden geregeld. Al gaat moeilijk natuurlijk ook. De Vereniging Caminos del Cid a caballo heeft routes uitgestippeld in de provincies Teruel, Castellón en Valencia. De voorzitter, David Citores Román, heeft zelfs een heuse ruitergids uitgegeven, El Camino del Cid a caballo por Castellón. Minder avontuurlijk aangelegde literatuurliefhebbers leggen de tweeduizend kilometer af op hun stalen ros, of ze gaan lopen, maar in dat laatste geval ben je gelijk een paar weken onderweg.

De Cid werd vermoedelijk in 1043 geboren in een familie van lage adel in Vivar, een dorpje een tiental kilometer ten noorden van Burgos, en kwam in 1099 aan zijn eind in Valencia, dat hij vijf jaar daarvoor op de Moren had veroverd. Het heldendicht spitst zich toe op zijn laatste levensjaren en op het verhaal van zijn verbanning door koning Alfonso. Dat zat zo. Don Rodrigo moest schattingen gaan innen in Andalusië, waar de Moorse koningen zoals gewoonlijk in een heftige broederstrijd gewikkeld waren. Hij vroeg hen beleefd of ze daarmee wilden ophouden, maar de Moren hadden daar geen oren naar. Gesteund door graaf García Ordóñez en andere christelijke edelen uit Castilië trokken de legers van Granada op naar Cabra, waar ze in 1079 verpletterend werden verslagen door de Cid, wat hem de bijnaam Campeador opleverde. De overwinnaar keerde als een welvarend man naar Castilië terug, wat uiteraard de nodige afgunst wekte. Blijkbaar liet hij zijn steekwapen ter plekke achter, want het hangt sindsdien aan een zuil in de Calle Mayor in Cabra, ter herinnering aan die beroemde slag. Tenminste, dat zegt de tekst op het bordje eronder: ‘Por su gesta ante este castillo, moros y cristianos, llamaron Cid Campeador a Ruy Díaz de Vivar. Esta Tizona suya guarda su memoria’. Duizend jaar en geen spatje roest! Bovendien kwam dit zwaard pas vijftien jaar later in zijn bezit, maar daarover straks meer.

Toen Alfonso op zijn beurt naar Andalusië ging, op expeditie tegen de Moren, vielen die het christelijke territorium binnen en omsingelden het kasteel van Gormaz. El Cid eropaf, een tikkeltje overenthousiast, want de invallers werden ‘moordend en plunderend, brandend en vernielingen aanrichtend’ tot in Toledo achtervolgd. De koning van Toledo ging zich beklagen bij Alfonso, zijn beschermheer, die zijn overijverige vazal op het matje riep en exact negen dagen gaf om Castilië te verlaten. Een paar honderd getrouwen gingen met hem mee, op wat een onvervalste zegetocht zou worden.

Op die zegetocht kun je met hem mee, want er bestaat een ‘route van de Cid’, ook al is daar relatief weinig animo voor. De weg naar Santiago is oneindig veel populairder. Neem de proef op de som, stap een willekeurig kantoor van de Spaanse toeristische dienst binnen en vraag naar informatie over de beroemde ijzervreter: verbaasde reacties, paniekerige blikken, zenuwachtig gegraai in laden en kasten. In Burgos, de thuisbasis van de held, valt het nog mee, zo blijkt. Trots worden er folders opgediept met een thematische stadswandeling. Het startpunt is het huis van El Cid, zegt de baliemedewerker. Kwam Rodrigo Díaz de Vivar dan niet uit Vivar? Dat is nooit bewezen, klinkt het stellig achter de desk. Zijn huis stond in Burgos, bij de oude stadspoort, en binnenkort doen ze opgravingen om dat zwart-op-wit te bewijzen. Bovendien hebben we hier een bot uit zijn onderarm bewaard, dat is meer dan ze in Vivar kunnen zeggen. En zijn zwaard, Tizona, wordt tentoongesteld in het Museo de Burgos. Terwijl er in Vivar niets te zien en nog minder beleven valt, besluit de baliemedewerker.

Later zal blijken dat op de plek van dat zogenaamde huis van de Campeador een spuuglelijk, vervallen monument staat met een nagenoeg onleesbare tekst erop. Op een informatiepaneel wordt ijskoud beweerd dat de held hier is geboren en heeft gewoond. De gebouwen die hier ooit stonden, werden in de volksmond de ‘huizen van El Cid’ genoemd, maar wat bewijst dat? Volgens mijn informatie betrok Don Rodrigo een optrekje in Sotopalacios. Op die plek, op anderhalve kilometer van Vivar, staat nu een veertiende-eeuwse reconstructie van een tiende- of elfde-eeuwse vesting, die volgens een aantal geleerden eigendom was van Diego Laínez, de vader van El Cid. Het kasteel, in de wijde omgeving bekend als ‘het paleis van de Cid’, is privé-eigendom en kan niet worden bezocht.

Gewapend met het heldendicht en het geloof dat bergen verzet, trek ik naar de plek waar de ballingschap van de Campeador begon. Hoezo is er in Vivar niets te beleven? Het wapengekletter is al van verre te horen. Rond 10 juli, de sterfdatum van de held, vinden de jaarlijkse Jornadas Cidianas plaats en bij de herdenking van een middeleeuwse houwdegen mag een kampioenschap medieval combat natuurlijk niet ontbreken. Geharnaste types gaan elkaar te lijf, enthousiast toegejuicht door een bloeddorstige menigte die ook in aangepaste outfit is uitgedost. Het is een merkwaardig gezicht, al die middeleeuwers die druk fotograferen en filmen, gewapend met iPad en mobiel. Zwaarden, lansen en hellebaarden kletteren en schilden versplinteren, en af en toe komt er zelfs een wapen in het publiek terecht. Een toernooiveld, marktkraampjes en een eettent, wat wil een mens nog meer?

Op zondag, na de traditionele middeleeuwse mis, vertrekt de Cid ieder jaar weer op ballingschap, met vrouw en kinderen en een lange stoet ruiters in zijn kielzog. Het duurt even voor de boel op gang komt. De deelnemers verzamelen zich in het dorpscentrum, bij het beeld van een menselijke, bijna zachtaardige Cid. ‘Ik ben Ruy Díaz, de Cid Campeador uit Vivar, de te goeder uur geborene,’ staat er achter hem, voor wie nog aan zijn identiteit mocht twijfelen. Zodra de kerk uitgaat, trekt iedereen richting Legua Cero, het symbolische startpunt van de route naar Valencia. Een bankje, een kilometerpaal en een stenen vogel, met de eerste verzen uit het Cantar erbij. ‘Bij hun vertrek uit Vivar vloog rechts van hen een kraai, en toen ze Burgos binnenreden, zagen ze hem links.’ Het werd destijds als een gunstig voorteken gezien, maar in Vivar staat het beest aan de verkeerde kant van de weg.

Nadat de eerste verzen van het heldendicht zijn voorgelezen, steekt er een onfrisse nationalistische wind op. Er wordt hulde gebracht aan de acht vlaggen van de route, de menigte brult ‘Viva El Cid, viva Vivar, viva Burgos, viva España’ en zet uit volle borst de ‘Hymne voor Burgos’ in. Folklore, zou je zeggen, maar het is lang niet zo onschuldig als het eruitziet. De tekst over gewijde grond, troon en altaar wordt zelfs door de allerkleinsten meegebruld, met een merkwaardig fanatisme. Alsof ze zo dadelijk op reconquista zullen vertrekken. De politiek van Partido Popular werpt zijn vruchten af. De centrumrechtse partij, die het in Burgos al vele jaren voor het zeggen heeft, heeft de vaderlandsliefde er bij de schoolkinderen stevig ingeramd. Vervolgens haalt de pastoor zijn wijwaterkwast tevoorschijn en begint verwoed te zegenen, met een paar nonnen in zijn kielzog. ‘El rincón del Cid’, een museumpje van één piepklein kamertje groot met wat Cid-parafernalia, is bij deze officieel geopend.

Die nonnen hebben ze allicht uit het nabijgelegen Convento del Espino van de clarissen gehaald, waar eeuwenlang het enige manuscript van het Cantar werd bewaard. Die toeristische troef bevindt zich nu in de Biblioteca Nacional in Madrid, maar de kist waarin het handschrift zat, wordt nog steeds tentoongesteld, naast twee replica’s van Tizona en Colada, en een facsimile van een door de Cid himself ondertekend document, in ‘het jaar van de menswording des Heren 1098’. ‘Ego Ruderico’ staat er in Visigotische minuskel onder de akte. Een lege koffer, een stel namaakzwaarden en een kopie van een document, het is een beetje zielig, maar de verkoop van ambachtelijke Babieca- en Tizona-koekjes kan er alleen maar wel bij varen.

Intussen heeft de Cid, die ‘te goeder uur het zwaard heeft aangegord,’ zijn heimat al lang en breed verlaten. Zijn vertrek is een larmoyante bedoening, want in de openingsverzen huilt de stoere krijgsman tranen met tuiten en tien kilometer verderop, bij zijn intrede in Burgos, staat de hele stad te grienen. Van koning Alfonso mocht niemand hem onderdak geven. Wie dat wel deed, zou have en goed en ‘de ogen uit zijn hoofd’ verliezen, dus de burgers van Burgos keken wel uit. De Campeador gaf zijn paard de sporen, stormde op een herberg af, haalde zijn voet uit de stijgbeugel en trapte tegen de deur, maar die bleef dicht. Daarop ging hij een potje bidden in de Mariakerk, waar nu de kathedraal verrijst, verliet Burgos door de stadspoort, op de plek waar nu de Arco de Santa María staat, stak de rivier over en sloeg zijn tenten op aan de overkant. De plek, links van de voetgangersbrug, is gemarkeerd met een gedenksteen, maar het is natuurlijk veel handiger om een hotel in het centrum te boeken.

Aangezien niemand de balling van leeftocht mocht voorzien, werd fluks een list bedacht. Een ‘voortreffelijk man uit Burgos’, Martín Antolínez, voorzag de hele bende van brood en wijn. Deze brave burger hielp de Cid om de joodse medemens te beduvelen, want dat vond het middeleeuwse publiek een goeie bak. Ze vulden twee koffers met zand, trokken naar de jodenwijk en maakten Raquel en Vidas wijs dat ze vol goud zaten. Een van die koffers is te bewonderen in het klooster van de kathedraal, waar de grens tussen legende en geschiedenis flinterdun is. Eigenlijk is het een oude archiefkist, waarin documenten van het kathedraalkapittel werden bewaard. Op deze plek stond destijds de Santa Maríakerk, waar onze held in 1074 trouwde met Jimena Díaz, een nicht van koning Alfonso. Hier wordt nog steeds de carta de arras bewaard – de lijst met eigendommen die bij dat huwelijk werden uitgewisseld. Blijkens dat document schonk een royale Rodrigo zijn bruid een klooster, drie stadjes en vierendertig dorpen.

Meer dan 800 jaar later kregen de echtelieden hier hun laatste rustplaats. De odyssee van hun stoffelijk overschot is een heldendicht op zich. De Cid reisde niet alleen bij leven, maar ook na zijn dood heel wat af. De strijder werd in 1099 bijgezet in de kathedraal van Valencia. Twee jaar later, toen de Almoraviden binnenvielen, nam zijn weduwe zijn gebalsemde resten mee naar het klooster van San Pedro de Cardeña bij Burgos. In 1272 kreeg hij daar een praalgraf in het midden van de kerk, maar twee eeuwen later was het verkassen geblazen, want de romaanse kerk werd afgebroken om plaats te ruimen voor de huidige constructie. Alle doden, ook de ‘te goeder ure geborene’, werden overgebracht naar de sacristie. Nog geen honderd jaar later, in 1541, werd zijn rust weer verstoord door werkzaamheden, maar keizer Karel himself beval dat de tombe als de wiedeweerga terug moest naar het midden van de kerk. In 1736 kregen de Campeador en zijn eega een plekje in de gloednieuwe barokke kapel van abt San Sisebuto. Samen met hem werden zesentwintig verwanten en kennissen, die verspreid waren over de hele kerk, daarnaartoe gebracht, puur voor de gezelligheid. In het noodlottige jaar 1808 plunderden de troepen van Napoleon het klooster en roofden ze zijn sarcofaag leeg. Wat er van zijn resten restte, werd door generaal Thiebault verzameld in een linnen doek. De Fransman liet een mausoleum optrekken aan de Paseo del Espolón in Burgos en bewaarde de botten zolang onder zijn bed. Na een kort verblijf in dat praalgraf, tot 1826, ging de reis retour naar San Pedro de Cardeña, maar de secularisatie van Mendizábal strooide roet in het eten. In 1835 werden alle kloosterorden buiten de wet gesteld. De Cid werd van lieverlee weer overgebracht naar de stad en een tijdlang in het stadhuis gestald. In 1921 kwam een einde aan zijn postume omzwervingen. Spanjes nationale held, of wat er nog van over was, kreeg een ereplek in het transept onder de koepel van de kathedraal. Eeuwige rust is een relatief begrip.

Bottenpuzzel

Geen mens die precies weet wie of wat er onder de grafsteen ligt. Zijn skelet is allesbehalve compleet, want er is flink mee gesold. Zijn botten zijn verspreid over heel Europa, tot in Frankrijk, Duitsland, Tsjechië, Polen en Rusland toe. Bij al dat gesjouw van hot naar haar zagen grafschenners hun kans schoon om een souvenirtje mee te graaien en een delegatie van Franse edelen liet zich van haar hebberigste kant zien. Het leeuwendeel van de resten belandde bij baron de Lamardelle en de graaf van Salm-Dyck, die zijn souvenirs later aan Karel Anton van Hohenzollern-Sigmaringen schonk. De toenmalige directeur van het Louvre, Vivant Denon, liet zich evenmin onbetuigd. De schedels van de Cid en zijn vrouw werden meegenomen door een zekere Denniée, die ze in 1813 aan de Franse minister van Oorlog, Henri Clarke, gaf. Ze zijn tot op heden spoorloos, op een paar stukjes na. Hoe dan ook, toen het gezelschap op 26 december doorreisde naar Madrid, reisden Ruy Díaz en Jimena in hun bagage met hen mee.

In 1842, bij de overbrenging naar Burgos, maakte een chirurgijn nog van de gelegenheid gebruik om het spaakbeen van de linkerarm van de Campeador te ontvreemden. Dat werd in 1934 door de toenmalige trotse bezitter, markies de Guad el Jelú, terugbezorgd aan de stad. De Cid lag toen al dertien jaar onder de koepel van de kathedraal en het was niet de moeite om zijn rust daarvoor te verstoren. Sindsdien wordt het onderdeel bewaard in de Arco de Santa María. Het is authentiek, want dat staat in het bijbehorende document. Dat zegt de suppoost en wie ben ik om hem tegen te spreken. Een ellenlange zin is in het bot gekerfd. Dat doen archeologen altijd, als ze beenderen inventariseren, zegt de man.

Vervelend is dat er nog steeds onderdelen blijven opduiken. In 1962 kwamen in Frankrijk nog een wervel en een botje van zijn hand boven water, en de Spaanse Real Academia heeft sinds 1968 een stukje van de schedel in bezit. Nobelprijswinnaar Camilo José Cela had dat losgepeuterd van de toenmalige bezitter, gravin Thora Darnel-Hamilton, die het op haar beurt had geërfd van haar opa, die het cadeau had gekregen van baron de Lamardelle, een van de grafschenners. Een deel van de resten bevindt zich naar verluidt bij een particulier in het Bourgondische Gènelard, enkele botfragmenten zouden sinds 1970 in het Musée-Hôtel Bertrand in Châteauroux te vinden zijn, en een stukje schedel van El Cid en een dijbeen van Doña Jimena, destijds ontvreemd door Vivant Denon, zijn te bewonderen in het rariteitenkabinet van Metternich in het Tsjechische slot Kynžvart (Königswart). In het Czartoryskipaleis in het Poolse Pulawy hebben ze nog twee kelken met as die destijds door Vivant Denon aan prinses Isabella Czartoryski zijn geschonken. Het is weinig waarschijnlijk dat de puzzel ooit weer in elkaar zal passen, want sommige onderdelen ontbreken en andere zijn overcompleet. Zo zouden er in totaal drie borstbenen circuleren. Uit die janboel kun je waarschijnlijk meer dan één Cid samenstellen. Je zou voor minder gaan twijfelen aan de authenticiteit.

Koning Arthur had Excalibur, ridder Roeland had Durendal en de Cid had Colada en Tizona. In het Cantar de mio Cid verovert de held eerst Colada, een wapen dat ‘meer dan duizend zilvermarken’ waard is, op ‘Remont Verenguel’, graaf van Barcelona. Daarmee klieft hij een Moorse koning in twee, van zijn hoofd tot aan zijn middel, zodat hij diens zwaard kan inpikken, ter waarde van duizend goudmarken. Tizona, een van de beroemdste zwaarden uit de middeleeuwen, wordt bewaard in het stadsmuseum, veilig achter glas. Nogal wiedes, het is een van de duurste ter wereld. De deelregering van Castilië en León betaalde de markies de Falces er anderhalf miljoen euro zuurverdiend belastinggeld voor. Een extreem geval van verwarring tussen fictie en werkelijkheid, gecombineerd met ranzige nationalistische romantiek, want er bestaat geen enkele historische aanwijzing dat Rodrigo Díaz de Vivar een wapen met die naam zou hebben bezeten. In het chanson de geste heet het ding ‘Tizón’. Onze held verovert het op een zekere koning Búcar uit Marokko, voor wiens bestaan nooit enig historisch bewijs is gevonden, en schenkt het als huwelijkscadeau aan de ‘infanten van Carrión’, die nooit hebben bestaan, ter gelegenheid van hun huwelijk met zijn dochters, Doña Elvira en Doña Sol, die in werkelijkheid María en Cristina heetten. Het is een nepperd, dat weet zelfs Wikipedia. Het is een vervalsing uit de tijd van het katholieke koningspaar. Koning Ferdinand schonk het aan Mosen Pierres de Peralta, markies van Falces, en het werd eeuwenlang bewaard in het kasteel van Marcilla in Navarra. Vanaf 1944 bevond het zich in het Museo del Ejército in Madrid, tot het tien jaar geleden naar Burgos kwam. José María Aznar legde alle rapporten van experts naast zich neer en verklaarde Tizona in 2002 tot ‘cultuurgoed’. De conservatieve politicus is zo’n grote fan van El Cid dat hij zich ooit vermomd als zijn idool liet fotograferen voor de pers.

Veel belangstelling is er niet voor, voor dat zwaard, de museumzaal is uitgestorven. ‘Ik ben Tizona, gemaakt in het jaar duizendveertig,’ staat er op de kling, en ‘Ave Maria, gratia plena, Dominus mecum’ (sic). Het lemmet dateert uit de elfde eeuw, het gevest en de inscripties zijn vijftiende-eeuws. Het is geen gevechtswapen, maar een ceremonieel zwaard, en toch weet de mevrouw achter het museumloket het zeker: dit is de enige echte Tizona. Ze hebben er ook een in Cabra, zegt ze, maar die is per definitie vals. En in Toledo hebben ze er ook een, in het Museo del Ejército. Een paar dagen later, in dat legermuseum, zal blijken dat het een zoveelste kopie betreft. De zwaardenindustrie beleeft hier gouden tijden. ‘We hebben wel de authentieke Colada,’ zegt de jongen achter de balie, maar dat zwaard ligt veilig opgeborgen in de krochten van het gebouw en wordt niet tentoongesteld. Ach, ik geloof het verder wel.

Moordende Moren

Op het Plaza Mío Cid in Burgos wijst een stoere, baardige Cid met zijn zwaard de richting van Valencia aan. Een erehaag van acht verwanten en getrouwen staat hem op de puente de San Pablo uit te wuiven, fictieve en historische personages broederlijk bij elkaar. De balling breekt voor het ochtendkrieken zijn kamp op, wendt zijn paard in de richting van de Santa María, steekt zijn rechterhand op en slaat een kruisteken. De eerste stop is de abdij van San Pedro de Cardeña, het oudste klooster van Castilië, waar hij nog voor de dageraad aankomt. Net op tijd voor de metten.

‘Daar begint de dag nog steeds mee. Iedere ochtend staan we om vier uur op,’ zegt de monnik die de bezoekers rondleidt in een ouderwets habijt. De meeste mensen komen voor de Cid, maar zelf vindt hij de martelaars van Cardeña oneindig veel belangrijker. In 953 werden hier tweehonderd monniken afgeslacht door de Moren. ‘En blijkbaar hebben ze het moorden nog steeds niet verleerd,’ zegt de pater bitter.

De Cid blijft hier vijf dagen wachten op versterking, waarna hij zijn vrouw en dochters in het klooster achterlaat. Het enige overblijfsel uit die tijd is de romaanse ‘toren van Doña Jimena’. Die werd dagelijks beklommen door Jimena, zegt de pater, om te kijken of haar man nog niet terug was van weggeweest. Voor haar verblijf bestaat evenwel geen enkel historisch bewijs. In werkelijkheid werd de Cid twee keer verbannen. De eerste keer, in 1081, werden zijn eigendommen niet in beslag genomen en kon zijn gezin dus gewoon thuisblijven. De tweede keer, in 1089, werden ze door Alfonso VI een tijdlang gevangengehouden in een kasteel, mogelijk dat van Gormaz.

Het pronkstuk van de kerk is het ‘Escorial van de Cid’, een barokke kapel met twee wanden vol nissen en met de sarcofagen waarin het echtpaar ooit begraven lag. De hele familie van de Campeador ligt hier, bastaarden incluis, samen met een handvol getrouwen. Op de grafstenen van zijn dochters staan de namen van de personages uit het heldendicht gebeiteld, (María) Sol en Elvira, terwijl die meisjes in het echt dus María en Cristina heetten. Hoe dat komt, de pater zou het niet weten. En klopt het dat de gebalsemde Cid hier tien jaar lang werd tentoongesteld op een bankje in het koor, tot hij begon te desintegreren? Het is een legende, zegt de pater, maar het zou zomaar eens kunnen: ‘De monniken waren toen rare snijbonen, en eigenlijk zijn we dat nog steeds.’ Dit soort indianenverhalen is afkomstig uit de zogenaamde Legende van Cardeña, die door de monniken is gewrocht om de band van Don Rodrigo met het klooster, waarmee hij bij leven weinig te maken had, wat strakker aan te halen. De held werd daarin afgeschilderd als een halve heilige, die allerlei wonderen zou hebben verricht. Zo zou hij op zijn paard postuum nog een veldslag hebben gewonnen. En zeven jaar na zijn overlijden zou een Moor, of een Jood, dat willen ze kwijt wezen, aan zijn baard hebben getrokken, waarop de dode prompt zijn zwaard trok. Dat laatste kan wel kloppen, want die baard lag nogal gevoelig, als we het heldendicht mogen geloven. De onverlaat schrok zich een hoedje en bekeerde zich prompt tot het christendom.

De wildste verhalen deden de ronde, want dat zorgde voor een stroom bezoekers en extra inkomsten voor het klooster. Aan het eind van de dertiende eeuw kreeg de pelgrim allerlei relieken te zien: het ivoren bankje waarop het lijk was tentoongesteld, een schaakspel dat hem had toebehoord, de olmen waaronder zijn Babieca begraven was... De knol zou zijn baas nog twee jaar hebben overleefd. Mogelijk draven er nog steeds nakomelingen van hem rond, zegt de pater, want de Cids knecht, Gil Díaz, gebruikte hem als dekhengst. Toen het beest stierf, begroef hij het voor de kloosterpoort en plantte twee olmen om de plaats aan te geven. De hertog van Alba, die er het fijne van wilde weten, liet eind jaren ’40 opgravingen verrichten, maar vond niets. Nu staat er op die plek een gedenksteen. Vanaf de voorgevel van de abdij kijkt een ruiterstandbeeld van de Cid een beetje meewarig op de bezoekers neer. De monniken verdienen nog steeds goed geld aan de middeleeuwse legende. Ze produceren een kruidenlikeur die Tizona del Cid heet, maar omdat risicospreiding verstandig is, brouwen ze sinds kort ook trappistenbier, de Cardeña Tripel.