Colofon

©2017 Martha Vollering
Uitgeverij kleine Uil
www.kleineuil.nl

Omslagontwerp | 247design
Auteursportret | Ed Wens
Redactie | Lili de Ridder (De Lettervrouw)
Opmaak en ePub | Diane Lippe, LINE UP boek en media bv
ISBN boek | 9789492190581
ISBN ebook | 9789492190598

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwerk

I thought how unpleasant it is to be locked out; and I thought how it is worse, perhaps, to be locked in.
(Virginia Woolf)

Inhoud

Omslag

Colofon

Voorwerk

I Zon

1 Zichtbaar maken

2 De heilige familie

II Zon en zonde

3 De arend en de zebra

4 Verlaten plekken

5 Periodieke systemen

6 Second life

III Zonder zonde

7 De schat

8 Door hem en met hem

I Zon

1
Zichtbaar maken

Arno

De ontmaagding van de bunker valt op dezelfde dag dat Richard Heck, mijn favoriete scheikundige, de Nobelprijs wint.

In het maanlicht lopen we rond een berg zand. Hier moet ergens de bunker liggen. Mijn broekspijpen blijven hangen aan de stekelige duindoornstruiken die de duinen van Hoek van Holland bijna overwoekeren.

‘De grote ontknoping… let op!’ fluistert Paul hard.

Hij trekt een groot stuk karton opzij waardoor een donker gat zichtbaar wordt. Een smal gat. Pas ik hier wel doorheen met het schilderij?

‘Dit is uw bunker, ’t kan niet missen. Deze gassluis is maar twee meter lang, dan kom je in een bredere gang. Verdorie, wat zullen de jongens opkijken!’ zegt Paul trots. Hij mag de ontdekking van de bunker aan de Hoekse bunkerploeg bekendmaken zodra ik mijn buit weggehaald heb.

Langzaam laat hij zich in het gat zakken. Ik volg hem voorzichtig. We komen via een schuin afdalende gang in een donkere, koele ruimte terecht. Ik schat de hoogte op minstens drie meter. Er hangt een metalige geur.

Het zand in het profiel van mijn zolen knerpt op de betonnen vloer. Paul zwaait met zijn zaklamp rond. Stalen luiken, een manshoog donker gat en onduidelijke voorwerpen aan de muur flitsen voorbij.

‘Kijk, een telefooncentrale,’ wijst hij met de lamp. Zijn stem klinkt hol. Aan de muur hangt een donker blok waar rijen kabels in het gelid naartoe buigen. Op de muur erboven lijkt iets geschreven.

‘Wat staat daar?’ vraag ik.

Hij beschijnt de grote, grijze letters. ‘Sprachrohr für Beobachter,’ leest hij voor. ‘Dat betekent dat er een spreekbuis was naar de tobruk.’

‘De tobruk?’

‘Ja, da’s een uitkijk. Djiezus, kijk hier ’s!’

In het lamplicht zie ik wat vergrijsde, ondefinieerbare voorwerpen op de grond liggen.

‘Gereedschap! En hier, een boekje!’ Hij laat zich op zijn hurken zakken. ‘Wauw…’ Hij legt zijn zaklamp op zichzelf gericht op de vloer en bladert driftig door het tijdschriftje. Er lijken vooral dames in vooroorlogse badpakken in te staan.

Ik tast in mijn binnenzak waar de grote sleutel zit. ‘Er is geen tijd voor vieze boekjes, Paul. We moeten de kluis zoeken,’ spoor ik hem aan.

Traag staat hij weer op. Er is niets in de ruimte dat op een kluis lijkt, ook niet achter het traliewerk van de luiken. In een klein hok ernaast staan alleen wat lege stellingen langs de wanden.

Diep gebukt schuifelen we door een schuin aflopend gangetje en ontdekken een lagergelegen deel van de bunker. Daar is het raak. In een nis in de zijwand van de kleine ruimte zit een grote, donkere rechthoek. Een kluisdeur! De informatie van de oude man klopt. Nu zal ik het meesterwerk in handen krijgen! Ik strijk over het gladde, koele metaal. Vreemd, geen spinnenwebben of roest na al die tijd.

Trillend steek ik de sleutel in het gat midden in de brede deur. Na wat gewrik draait de sleutel gewillig in de bijna zeventig jaar niet gebruikte behuizing. Met een ruk trek ik de zware deur open. Paul richt zijn zaklamp op de binnenkant. We zien een lege kluis… leeg, op een plat, kreukelig ding op de bodem na.

‘Is dat wat u zoekt?’ vraagt hij.

‘Nee… Dit is…’

Ik val stil. De Rembrandt is weg! Iemand moet hem gestolen hebben. Een koude rilling trekt over me heen. De metalige lucht in de bunker is bijna te proeven. Ik grijp naar de bodem van de kluis en haal een bundel oud pakpapier tevoorschijn. Repen verkruimeld plakband op het bruine papier weerspiegelen het licht.

Rome, drie maanden eerder

De kunstenaar heeft een hazenlip. Hij wil dat ik over zijn rechterschouder naar de fontein kijk terwijl hij mij tekent, maar zijn mond leidt me vreselijk af. Hij heeft een snor laten groeien, waardoor zijn vervormde bovenlip op een net uit het ei gekropen vogeltje in een nestje lijkt.

‘Ritratto o caricatura?’ vroeg hij toen mijn collega John me naar voren duwde. Hij keek nadrukkelijk naar mijn oren.

‘Ritratto!’ riep ik boven het lawaai van de straatmuzikanten uit. Ik hou niet van karikaturen. Ik hou ook niet van markten en straatartiesten, maar dat weet John niet. Ik stemde met de portrettekenaar in omdat we al een tijdje over het hete Piazza Navona liepen; het uitgezakte campingstoeltje van de straatkunstenaar stond aanlokkelijk in de schaduw van een parasol.

Het gonst als een bijenkorf in dit deel van het plein waar de marktkramen staan. Achter me smakt een vrouw goedkeurend bij de proeverij van een kaasboertje en naast ons bespreken drie jonge Italianen luid de quasi grappige teksten van de uitgestalde T-shirts.

Terwijl het zweet over mijn slapen stroomt, probeer ik recht voor me uit te kijken naar het deel van de fontein dat boven de mensen uitsteekt. Vroeger had ik een buurjongetje met een hazenlip. Ik vond het maar vreemd dat hij niet gepest werd, terwijl mijn oren en mijn bril wel altijd aanleiding waren voor gescheld. ‘Professor’ was nog een van de vriendelijkste benamingen en achteraf een redelijke voorspelling, al ben ik dan slechts universitair docent Fysische Chemie.

‘La fontana, prego,’ murmelt de kunstenaar.

Ik zoek Bernini’s beeldengroep bij de fontein weer. Zijn krijtje krast driftig over het papier. Mijn mondhoek begint te kriebelen door de bevroren glimlach. De man zucht nadrukkelijk boven zijn tekenpapier, zijn onderlip bedekt even de bovenlip, wat een intrigerend schouwspel oplevert.

‘Voor je kijken, Arno!’ zegt John, die schuin achter de kunstenaar staat. ‘Maak je geen zorgen, het wordt heel mooi.’ Hij grinnikt en voegt eraan toe: ‘Al is de beste man bepaald geen Rembrandt.’

De kakofonie op het hete plein verdwijnt meteen naar de achtergrond, verdrongen door het onbekende schilderij van Rembrandt.

Ik hou wekelijks schilderijen van Rembrandt in mijn handen als ik aan het werk ben. Dat doet me niks. Maar de onbekende Rembrandt bezorgt me slapeloze nachten. Ik ontdekte hem in een oude archieftekst toen ik op mijn werk voor een digitaliseringsproject met zoektermen experimenteerde. De titel van het schilderij – Rustinge in Egypte – doet natuurlijk denken aan Josef en Maria op hun vlucht naar Egypte. Rembrandt heeft verschillende etsen over dit onderwerp gemaakt, maar geschilderd heeft hij de vlucht slechts tweemaal, dat weet ik zeker. En die schilderijen hangen elk in een museum, in Tours en in Dublin.

De uitgebreide beschrijving in de archieftekst paste niet bij deze twee bekende schilderijen. Er moet dus nog een derde Vlucht naar Egypte geweest zijn! Waarom is er niets bekend over dit schilderij? Ik twijfel al weken of ik mijn ontdekking met mijn collega’s moet delen. Ze zullen me zeker uitlachen: een chemicus die naar kunst speurt?

‘Bijna klaar, Arno.’ John steekt zijn duim op. ‘Leuk kadootje voor Zita!’

De kunstenaar zegt: ‘One minute, sir.’

Nee, ik kan er niet met mijn collega’s over praten. De kans is niet denkbeeldig dat het om een ordinaire vervalsing gaat. Dat zou niet de eerste keer zijn. Onze projectgroep heeft het oeuvre van Rembrandt uitputtend doorgelicht en al heel wat vervalsingen ontmaskerd.

‘Finished!’

De kunstenaar kijkt me breed glimlachend aan, het vogeltje verdwijnt onder de nestharen. Hij houdt de tekening op. Ze is minder goed gelukt dan het portret van Johnny Depp als Jack Sparrow dat naast hem op de schildersezel staat, maar het is ontegenzeggelijk mijn hoofd.

Ik knik instemmend en trek mijn portefeuille uit mijn broekzak.

‘One hundred euro, sir,’ zegt hij.

Toe maar! Dan koop ik vanmiddag maar geen boek. Ik trek twee briefjes van vijftig euro tevoorschijn.

‘Arno,’ fluistert John luid en draait met zijn ogen, terwijl de kunstenaar een soort buiging maakt.

Als we ons weer in de menigte mengen, roept John: ‘Wat doe je nou, man? Je moet altijd onderhandelen!’

‘Ik onderhandel niet. De prijs is de prijs,’ antwoord ik. Dat gezeur altijd, hij lijkt Zita wel. Met grote ogen kijkt hij me raar lachend aan. Mijn telefoon trilt in mijn broekzak.

‘Ik moet deze even opnemen,’ schud ik hem van me af terwijl ik naar de gevel van een statig huis aan het plein loop. De zon brandt op mijn voorhoofd, ik draai me voorovergebogen om.

‘Met Arno Zwienenberg.’

‘Hoi pap! Hoe is het symposium?’ klinkt de hese stem van Xandra.

‘Goed. En gaat alles goed met jou?’ Mijn dochter belt me zelden als ik in het buitenland ben, er moet een reden zijn voor dit telefoontje.

‘Ja, prima.’

‘Mooi. Mooi.’

‘Is het bij jullie ook zo warm?’ vraagt ze.

‘Zeker. Het is vandaag 31 graden.’ In Rome is het eind juni altijd warm, maar ik weet dat dit tot de categorie smalltalk behoort. Nu moet ik ook wat bijdragen.

‘Hoe gaat het met Victor?’ Afgelopen zaterdag heb ik Zita met een vriendin horen praten over een nieuw vriendje van Xandra en tot mijn eigen verbazing weet ik zijn naam nog.

Een langgerekt ‘Pap…’ en een diepe zucht volgen. Ik had het kunnen weten. Ze beschermt haar privéleven fanatiek. Nooit vertelt ze wat ze in haar benauwde kamertje in het grote studentenhuis in Utrecht nog meer doet behalve slapen en studeren. Dat is prima. Zelf hield ik mijn studentenadres in Enschede in het begin gewoon geheim voor mijn ouders. Alleen al het idee dat mijn moeder onverwachts voor de deur kon staan met zelfgemaakte bloedworst of een pannetje stoofperen was genoeg om mijn geluksgevoel over de met moeite verworven zelfstandigheid te verstoren.

‘Pap, weet jij de datum van de familieweek al? Ik moet mijn bijvakken voor dit najaar inplannen.’

‘Familieweek?’

Hoor ik het goed? Ik klem mijn telefoon tegen mijn oor en draai me weer naar de zon. John staat verderop foto’s van de fontein te maken. Terwijl Xandra doorpraat, graaf ik in mijn geheugen. Ik weet niets van een familieweek. Een hele wéék, is het jaarlijkse familieweekend nog niet erg genoeg?

‘Oma’s vijfenzeventigste verjaardag,’ hoor ik Xandra zeggen. ‘Mama weet het vast wel, maar die kan ik niet bereiken.’

‘Ik zal het oma vragen. Morgen is het woensdag, dan bel ik haar.’

‘Oké, ik hoor het wel, pap. Ik zie je zaterdag op mama’s verjaardag.’

Het uitzicht van mijn kleine hotelkamer is fenomenaal; de duizenden lichtjes van de stad liggen aan mijn voeten. Het Colosseum en het Forum baden in het licht van de talrijke schijnwerpers. Toch trek ik met een stevige ruk het zware gordijn dicht. Ik moet in mijn dagboek schrijven en mijn aantekeningen van de lezingen uitwerken. En daarna beslissen wat ik met mijn ontdekking doe.

De eerste dagen van het symposium waren weer knap vermoeiend. Gisteren bestond het aanbod uit negen lezingen. Negen op één dag! Ik heb vooral gekozen voor de onderwerpen waar ik het minst van weet. Dat is het meest rendabel.

Ik heb al vier kennissen gesignaleerd. Goed voor mijn netwerk. Vandaag hadden we een vrije middag en wilde ik eigenlijk het Musei Capitolini bezoeken, maar John stond erop dat ik met hem ‘de toerist ging uithangen’.

Wat goed ging: de hotelkamer is schoon. Dat heb ik hier in Italië weleens anders meegemaakt. Ik slaap en douch daarom zonder problemen. Vanmorgen ging ik drie kwartier eerder dan afgesproken naar het ontbijtbuffet om voldoende te kunnen eten voordat John bij me kwam zitten.

Wat minder goed ging: doctor Janssen uit Antwerpen herkende me niet toen ik hem aansprak. Hij is een van de vier kennissen.

Mijn dagboek is weer bijgewerkt, Elise kan tevreden zijn. Ach, Elise, met haar blonde haar en haar fluwelige lippen, waar desondanks soms harde woorden langs glippen: ‘Geen uitstelgedrag meer, Arno. Schrijf minstens driemaal per week in je dagboek. Maak er een vaste gewoonte van, zoals tandenpoetsen. Weet je wat, we voeren het op naar elke dag.’

Die strenge blik op het mooie gezicht van mijn therapeute. Elke twee weken bezoek ik haar op aanraden van mijn groepsleider. Zita weet er niets van. Hoe vertel je zoiets gênants?

Een lichte hoofdpijn komt op. De eerste en tweede dag van een symposium vallen me altijd zwaar. Al die nieuwe gezichten, al die snelle, oppervlakkige gesprekjes. Gelukkig zat John tijdens de lezingen niet naast me.

Mijn knieën raken de muur onder het smalle bureau. Zachtjes knisperen de toetsen van mijn laptop. Het verslag is in tien minuten klaar.

Deze dag verdient een dikke acht, vooral dankzij de lezing over de nieuwe XRF-proeven van mijn collega’s in New York. XRF is mijn favoriete techniek. Het wordt wereldwijd steeds vaker bij materiaaltechnisch onderzoek van schilderijen gebruikt. Toen Ernst vorig jaar tijdens een werkoverleg meldde dat we voor Oude man met baard ook XRF gingen inzetten, sloeg ik hem op de schouder en riep ik uit: ‘Goed zo Ernst, meten is weten!’

Hij keek me bevreemd aan. Misschien vond hij het misplaatst gedrag van een ondergeschikte. Hij is tenslotte de projectleider. Ik begrijp zelf ook niet wat me bezielde. Het zou goed materiaal geweest zijn voor een gesprek met Elise. Of voor mijn dagboek, al mag ik van haar alleen over persoonlijke dingen schrijven. Niet over mijn werk. Dus ook niet over XRF, terwijl daar juist zoveel over te vertellen valt! Onlangs probeerde ik de techniek uit te leggen aan Christine, de nieuwe kunsthistorica van onze afdeling.

‘In je eerste zin zaten al twee raadsels: wat is fluorescentie en wat zijn zware metalen?’ zei ze direct nadat ik uitgesproken was.

Niet te geloven. Wat leren die meisjes tegenwoordig nog op de universiteit? Uiteindelijk begreep ze mijn samenvatting dat de röntgenstraling pigmenten aantoont in onderliggende verflagen dankzij de verschillende plaatjes die diverse atomen opleveren. Nog simpeler uitleggen is onverantwoord.

‘Het blijft intrigerend werk, jongens. Laten we er nog een Rossetti op nemen.’ John wenkt de ober.

Het wijnhuis noemen hoort bij het etaleren van zijn kennis van goede wijnen. Veiligheidshalve sluit ik me altijd bij zijn keuze aan.

We zitten deze derde avond in Rome met z’n drieën in een restaurantje aan de Via della Madonna dei Monti, een paar minuten lopen van het hotel. De derde persoon is een conservator van het Boijmans, door John meegevraagd. Het lijkt me een geschikte man; hij toont in elk geval veel belangstelling voor ons werk met de Rembrandts.

‘Intrigerend, maar wat een grote verantwoordelijkheid! Als er eentje van zijn voetstuk gehaald wordt, scheelt dat ineens miljoenen voor de eigenaar,’ zegt de man, wiens naam me ontschoten is. Willem? Maurits? Het is een prinsennaam.

‘Precies. Toen het project begon, waren er 633 erkende Rembrandts bekend. Nu zijn er 331 definitief afgevallen,’ leg ik uit. ‘Op grond van…’

‘Definitief is het natuurlijk nooit,’ onderbreekt John me. ‘Het gaat er vooral om hoe we naar Rembrandts werk kijken. Als dat verandert, verandert ook de context van zijn keuzes en gaat de boel weer verschuiven. Zo houden wij in elk geval genoeg werk!’ lacht hij.

‘Ik ben het daar niet mee eens,’ reageer ik. ‘Meten is weten. En vooral XRF laat ondubbelzinnig zien…’

‘Kom Arno, we zitten nu even lekker te eten. Daar is de risotto al,’ breekt John me weer af.

‘Je hebt gelijk, John,’ zegt de conservator, terwijl hij ruimte maakt voor de grote borden risotto di mare. ‘Het gaat er altijd om hoe het werk door het publiek ontvangen wordt. Maar wat mij vooral fascineert, is dat we in feite ín het hoofd van de schilder kijken als we de diepere lagen van het schilderij doorgronden. Om jullie voorbeeld van Oude man met baard weer aan te halen: wáárom schilderde Rembrandt dit over een ander portret heen? Sterker nog: misschien wel over zijn zelfportret?’

‘Puur om praktische redenen,’ zeg ik. ‘Canvas was duur en Rembrandt stond bekend om zijn zuinigheid. Houbraken schrijft dat zijn leerlingen voor de grap stuivers op de vloer schilderden, die Rembrandt dan probeerde op te rapen.’

Ik pauzeer even – meestal gaan mensen na deze zin lachen. De Boijmansman reageert niet.

‘Toch verdiende hij veel geld en kocht hij van alles. Weet je wat er allemaal op de boedellijst bij zijn faillissement in 1656 stond?’ vraag ik hem.

Hij kijkt me strak aan, zijn mes en vork in de aanslag. Nee, dat kan hij natuurlijk niet weten, ik zeg dit niet goed.

‘Eet smákelijk, Arno!’

John weer. Iets in zijn blik doet me besluiten te stoppen met mijn verhaal. Ik ken van de boedellijst alle kunstwerken die Rembrandt van zijn collega’s in bezit had uit mijn hoofd. Maar het kost te veel tijd om ze door te nemen. John heeft gelijk, het eten zou waarschijnlijk koud worden.

Ik bekijk mijn bord. In de smeuïge massa liggen verschillende soorten vis, met in het midden een reuzengamba die me aan lijkt te kijken met zijn donkere kraaloogjes. De inktvis, roze stukjes met witte zuignapjes, domineert in de risotto.

Hij doet me aan Zita denken. Aan haar omstrengeling tijdens het vrijen die me soms zo overweldigt – alsof een reuzenspin me in de greep heeft – dat ik me na afloop opgelucht weer op mijn eigen helft van onze lits-jumeaux terugtrek. Ik denk aan haar huid, die op zijn mooist is wanneer ze na het zwemmen in een hotelzwembad zonder zich af te drogen naast me komt liggen. Haar witte, stevige huid die me qua textuur altijd aan het wit van een gekookt ei doet denken. Het is heerlijk om die huid te kussen. Ik begrijp niet waarom ze er altijd zo onzeker over is.

Zou ze er wel aan denken om de vogels te voeren? Elke dag vers water is het belangrijkst, dat weet ze intussen wel. Maar ze kan zo slordig zijn. Ze komt bijvoorbeeld zelden op tijd als we iets afspreken. Dat schijnt in de journalistiek allemaal niet zo nauw te luisteren.

De inktvis smaakt naar zacht elastiek. Ik voel me opeens doodmoe. Deze dag verdient niet meer dan een vijf, er is te veel gebeurd waar ik geen controle over had. Van mijn voorgenomen uitstapje aan het Musei Capitolini is weer niets gekomen. Het symposium duurt me ook te lang. Ik wil verder zoeken naar de Rembrandt.

Luid lachend bespreken John en zijn gast de Italiaanse politiek. Ik doe geen moeite meer om mee te praten. Nooit zal ik wennen aan dat late eten. Het is raar, maar ik mis Zita. Ik mis haar giechelende lach, de routine die we samen hebben opgebouwd: om zeven uur rustig eten met één glaasje wijn, de krant lezen en pas daarna samen de dag doornemen. Ik mis zelfs haar Italiaanse gerechten hier in Rome.

Door dat eten ben ik verliefd op haar geworden. Mijn eerste vriendinnetje, al was ik al eenentwintig. Je moest ook wel erg veel behoefte aan seks hebben om iets te beginnen met wat er in die tijd aan vrouwelijk schoon rondliep op de technische universiteit.

Op het eerste gezicht voldeed Zita ook niet aan mijn criteria, want ze rookte. Zo onopvallend mogelijk schudde ik ‘nee’ met mijn hoofd naar mijn neef Hidde die me op het studentenfeestje aan haar wilde koppelen. Maar ze drukte haar sigaret uit en zei vrolijk: ‘Jij eet duidelijk te veel van die kartonnen pizza’s, je bent zo mager! Kom je een keer langs om mijn lasagne te proeven?’

‘Kartonnen, bestaan die dan ook?’

Ze leek mijn antwoord een goede grap te vinden. Lachend stelde ze voor af te spreken in haar studentenhuis. Haar lasagne, de eerste die ik ooit proefde, was inderdaad verrukkelijk. Ik at twee borden leeg en was op slag verliefd.

Zita

Ik zit achter mijn beeldscherm en volg de twee meeuwen die langs de ramen van het tegenoverliggende kantoorgebouw zwieren.

‘We beginnen over een kwartier, Zita!’

Ik schrik. In de deuropening, die net boven een paar verlaten computerschermen in de redactiekamer uitsteekt, ontdek ik het hoofd van Hedi. Met de rechterwenkbrauw hoog opgetrokken kijkt ze me, ondanks de afstand, dwingend aan. Haar koperkleurige haar ligt als een ouderwetse helm om haar hoofd geplakt. Sinds Hedi hoofdredacteur is, lijkt ze altijd haast te hebben, met haar verwilderde ogen en de afgemeten woorden die ze iedereen toesnauwt.

‘Ik rond het af!’ roep ik.

‘Mooi, ik ben héél benieuwd naar je bijdrage.’

Het hoofd is verdwenen voor ik kan reageren. Wat bedoelde ze daar mee? Ze heeft straks vast weer kritiek op mijn foto’s. Waarom doe ik dit werk eigenlijk nog?

Al vier jaar ben ik gedurende twintig uur per week fotoredacteur. Van serene wandelgebieden tot vrolijke keukens met overdadige stillevens van oergroenten en glanzende gerechten: ik fotografeer van alles. Mijn portfolio geeft een overzichtelijke bloemlezing van trends die Nederlandse vrouwen in de provincie braaf volgen.

De portretten van geïnterviewden zijn mij zeer dierbaar. Elk gezicht heeft een mooie kant en ik weet hem te vinden. Ik moet vooral vrouwenportretten maken. Soms komt er een man aan het woord in ons tijdschrift – en dan natuurlijk als deskundige.

‘Ik portretteer alle soorten vrouwen, van blije biologische balkonboerinnen tot ondernemende lifestyleconsultants,’ verklaar ik soms aan vriendinnen.

‘Jammer dat je geen stukjes meer schrijft,’ antwoorden ze steevast.

‘Nee, juist fijn!’ zeg ik dan. ‘Ik ben te oud voor die redactie, te oud voor collega’s die over dansfeesten en het plannen van baby’s praten.’

De waarheid is dat de opdracht om artikelen en een column over ‘psychologische trends en ongemakken’ te schrijven nogal tegenviel. Bij mijn sollicitatie had de hoofdredactie, vanwege mijn afgebroken studie Psychologie, geconcludeerd dat ik verstand van mensen had. Maar ik voerde liever geen ongemakkelijke gesprekken die per se een treffende schets van de menselijke psyche moesten opleveren. Ook wijze adviezen verstoppen in een luchtige column lukte me niet. Meestal zag ik bij het verzinnen in gedachten al voor me hoe groepjes vrouwen, de wijsvinger nog op mijn column, mijn goede raad smalend zouden bespreken. ‘Gewoon je hart volgen, zegt ze! Ja, hoor!’

En dan heb ik nog het geluk dat de meesten van mijn kennissen ons blad niet lezen.

Twee jaar geleden viel op een cruciaal moment een fotograaf op de redactie uit. Toeval of het lot? Ik mocht voor hem invallen vanwege mijn ervaring als hobbyfotograaf. Hij verdween naar Londen en ik mocht blijven.

‘Toch knap om op je tweeënveertigste eindelijk passend werk te vinden,’ plaagde Diana. En zo is het. Diana is de enige vriendin die me echt kent.

‘Als je het schrijven mist, begin je toch een blog,’ zei Xandra verleden jaar achteloos.

‘Een blog?’

‘Ja, je weet wel. Een leuk stukje posten op internet.’

‘Poosten? Daar heb ik geen verstand van,’ antwoordde ik als de digibeet van het gezin. ‘En wie zit daar nu op te wachten?’

‘Ik volg bijvoorbeeld drie foodblogs voor lekkere recepten. Als je maar leuk schrijft, mam.’

‘Niks voor mij, San.’

Mijn eerste blog ging over de dood van mijn jeugdheld Michael Jackson. Xandra had, zoals gewoonlijk, gelijk. Ik miste het schrijven. Het liefst bedenk ik mijn blogs op dinsdagavond als ik totaal ontspannen van de tai-chicursus kom. De ideeën en associaties dienen zich dan vanzelf aan. Alsof je een net door een visrijke vijver haalt: de bruikbare blijven haken, de andere verdwijnen weer onder water.

Die oosterlingen weten wat ze doen. Voor buitenstaanders ziet tai chi er raar uit – trage bewegingen afgewisseld met spastisch geschud en zacht sissende geluiden – maar mijn hoofd is daarna helemaal leeg en het stof op mijn creatieve hersenhelft weggewaaid.

Waterballet

Het zwembad is een minimaatschappij. Zodra ik in het water plons voor mijn baantjes zie ik bij anderen precies hetzelfde gedrag als in de droge buitenwereld.

Voor de overzichtelijkheid is de zwembadwereld alvast met drijvende kettingen in drie klassen verdeeld. Behoor je tot de atleten, dan heb je geluk. Je zet je zwembrilletje op en houdt standvastig in hoog tempo je eigen baan vrij. Het vak aan de andere zijkant van het zwembad is het domein van vriendinnengroepjes die bijna verticaal in het water hangend luid kletsend de week doornemen. De middelste dames in deze groepjes bereiken nooit de overkant.

Ik moet wel voor het middelste vak kiezen om deze drijvende kwebbeldozen – de onrendabelen van de zwemsamenleving – te ontwijken. De strijd is hier het grootst. Wil je steeds opzijgaan voor types die denken dat het bad alleen van hen is? Begrip tonen voor dames die met stijf geheven hoofd hun kapsel droog willen houden? Braaf filezwemmen of sportief presteren? Aanpassen of uitbreken?

Gelukkig is er (voor wie een zwembrilletje draagt) in het zwembad ook de keuze tussen de boven- en de onderwereld. De onderwereld is de wereld van de esthetiek en de erotiek. Het trage ballet van benen, het perspectief van de tegellijnen in de blauwe stilte, de weerspiegeling van dwarrelende golfjes op de bodem als de zon schijnt, de strakke zwembroek van die mooie donkere man, de guilty pleasures van sommige zwemmers in de vorm van een opborrelende luchtbel die aan hun kruis ontsnapt: ze bieden troost als tegenwicht voor de onzichtbare regels boven water.

Op de terugweg zwem ik graag op mijn rug. Ik keer tijdig om zodat ik niet in aanraking kom met de spirituele zwemmers, die doodleuk met gesloten ogen minutenlang op hun rug langs de kant dobberen en alleen aan zichzelf denken.

Het zwembad is een minimaatschappij. Het is voor mij het ideale oefenterrein.

De cursor knipoogt: stopt je blog hier? Ja Siet, nu afronden.

Gisteravond kwam ik na de cursus thuis in een leeg, donker huis. Een matige zwijmelfilm op tv en een halve fles chardonnay – meer was er niet nodig om passief op de bank te liggen en laat naar bed te gaan met een slaappil om alles te vergeten. Daarom moet ik de zwembadblog nu stiekem op mijn werk schrijven.

Mijn dertienhonderd volgers zullen het hier mee moeten doen, over vijf minuten begint de redactievergadering al. De ontwerpen voor de cover liggen klaar en na afloop heb ik afgesproken met Diana voor een high tea. Een prima dag dus – normaal gesproken. Maar ik zou liever veilig in mijn bed liggen. Ik zie tegen de vergadering op. Eigenlijk zie ik overal tegenop.

Ik woel met beide handen door mijn haar alsof ik daar mijn gedachten mee kan opschudden en kijk om me heen. Het enige wat beweegt is dwarrelend stof in de strepen licht die de aftandse luxaflex aan de zijkanten doorlaat, als laserstralen in een streng beveiligde ruimte. Geen collega meer te bekennen. Iedereen is natuurlijk nog even naar het bedrijfsrestaurant gesneld voor een koolhydraatarme maaltijdsalade, de laatste hype op de redactie.

Ik controleer weer mijn telefoon: nog steeds geen bericht van Arno. Hij is al twee dagen van huis. Er is vast iets ergs gebeurd. Normaal gesproken stuurt hij een berichtje zodra hij in zijn hotel zit. Veilig aangekomen. X Arno is zijn vaste tekst. Zal ik hem bellen? Hij haat het als ik hem tijdens een congres stoor.

Nog eenmaal de tekst checken, nu met de ogen van Diana. Ze staat als elektrotechnicus lekker nuchter in het leven, hoe zou zij dit stukje opvatten? Herkent ze de ondertoon? Als ik eerlijk ben: het liefst zou ik over mensen schrijven aan wie ik me de laatste tijd zo erger. Mensen die andere mensen in de weg zitten – of zwemmen. Vrouwen die altijd over andere mensen kletsen omdat ze zelf niets te melden hebben. De leegte. De voorspelbaarheid. Alle keuzes zijn al gemaakt. De categorie ‘nette vrouwen van middelbare leeftijd’. Zelf val ik in de subcategorie ‘niet meer mooie maar goed verzorgde stadsvrouw met comfortabel huis en deeltijdbaan’. Bah.

Mijn vriendinnen denken dat ik een prachtig leven heb. Ik heb een trouwe man. Een mooi huis aan een Delftse gracht. Een lieve dochter die studeert. Een creatieve baan. Geduldig moet ik luisteren naar hun ontboezemingen over kwaaltjes, ruzies, overspel of zoektochten naar een juiste partner of naar hun geklaag over kinderen die niet willen deugen.

Dat ben ik langzamerhand beu. Weten ze wel wat ík vind? ‘Wie zichzelf wegcijfert, verliest zichzelf’, stond er pas boven de column van Maartje in ons blad. Een waar woord. Maar ja, als ik de remmen loslaat, gooi ik wel vriendschappen in de waagschaal. En zonder vriendinnen overleef ik niet. Met wie moet ik dan lachen en lange gesprekken voeren?

En mijn volgers wil ik ook niet kwijt. Daarom vraag ik tegenwoordig of Xandra mijn blog eerst wil lezen. Mijn bedachtzame dochter die me feilloos doorziet als ik een keertje wat van me afschrijf.

‘Niet doen, mam. Dan beledig je mensen.’

Dat is niet de bedoeling. Ik hou van mensen. Vooral van degenen die trouw mijn blog lezen terwijl ze me niet eens kennen.

Arno

Papa laat me de konijnenhokken in de grote achtertuin zien. ‘Hier hield papa vroeger Vlaamse reuzen, jongen.’

Ik begrijp niet hoe reuzen in zo’n klein hokje passen.

Het is 1969. Ik ben zes jaar en mag logeren bij mijn grootouders in Schoonebeek. Papa brengt me regelmatig naar het witte huisje waar hij opgegroeid is. Ik voel me daar thuis. De tuin is mijn domein. Oma roept me voor het eten of zwaait even als ze de mat buiten uitklopt en laat me verder met rust.

Ik speel graag in mijn eentje. Ik bouw een hele wereld met steentjes en drie oude autootjes, het liefst vlak voor de volière waar het lekker ruikt. In huis heb ik mijn eigen speeltafeltje waar ik plaatjes uit tijdschriften knip. Kruiwagens, tractors, vrachtauto’s; voorzichtig stuur ik de schaar langs de randjes en leg ik de nieuwe aanwinsten bij mijn wagenpark op het tafeltje. Het ruisen van de jurk van oma hoort bij de grijze melkbussen, het blaffen van de hond in zijn hok in de achtertuin bij de knalrode tractors. Alles klopt.

Oma brengt me de eerste avond naar bed. Omdat het die dag zo warm is, hoef ik mijn pyjama niet aan. Midden in de nacht word ik wakker door de luide stem van opa. Op mijn tenen loop ik in het donker naar beneden. Als ik de deur zachtjes opendoe, zie ik een schijnsel dat de donkere voorkamer zacht bewegend verlicht. Opa en oma zitten met open mond naar de televisie te staren, het toverkastje waarop ik soms met de buurkinderen naar Swiebertje mag kijken. Een man met net zo’n baard als de dominee praat opgewonden op het scherm, terwijl opa me op schoot trekt.

‘Kijk Arno, er lopen mannen op de maan!’

Verbluft kijk ik naar het beeld: twee dikke witte mannen dansen langzaam op grijze grond in een schemerige wereld. Is dit de maan? De grijze beelden laten de televisie zacht kraken.

‘Doen ze dit met de verrekijker, opa?’

Papa heeft me verteld wat een verrekijker is. Net een toverapparaat. Iets maken wat onzichtbare dingen laat zien, dat wil ik ook!

‘Ja jongen, dit is met een hele sterke verrekijker,’ zegt opa lachend.

Hij vindt mijn vraag erg grappig en vertelt mijn moeder erover als hij me de volgende dag weer thuisbrengt. Mijn moeder lacht. Ik schrik ervan. Ze omhelst me zelfs!

Met een benauwd gevoel word ik wakker. Het is pikkedonker. Gedesoriënteerd keer ik me om. Er ligt een opgevouwen sprei naast me in plaats van Zita. Meestal vertel ik Zita mijn dromen. Vooral die onrustige dromen waarin van alles misloopt. Dat ik als klein jongetje een voortjakkerende auto bestuur en mijn voeten het rempedaal niet kunnen vinden. Of dat ik met een groepje klasgenoten op straat loop en de anderen aan de horizon zie verdwijnen omdat het trottoir een laag kleverige stroop is geworden die mijn voeten gevangenhoudt. Soms zit de omhelzingsscène met mijn moeder zomaar tussen deze dromen.

In het donker licht 05.25 op als ik naar mijn telefoon op het nachtkastje tast. Geraas van een vuilniswagen weerklinkt beneden in de straat. Klaarwakker in een donker hotel en te vroeg voor het ontbijt. Wat nu?

De witte hotelslippers die ik naast mijn bed heb klaargezet, blijken te klein. Met mijn blote voeten op het tapijt, dat misschien wel krioelt van de stofmijten, sjok ik met de waterkoker naar de badkamer. Het marmer van de wastafel voelt aangenaam koud. Ik tuur voorovergebogen in de spiegel die kennelijk op de lengte van Zuid-Europeanen is afgestemd. Zoals elke ochtend probeer ik met mijn vingers het haar over mijn uitstaande oren te kammen. Mijn ogen zijn door het felle licht tot nog kleinere spleetjes gereduceerd dan anders.

Ik schraap mijn keel. ‘Dit memoriabel schilderij van Rembrandt verbeeld de rustinge in Egypte. Maria zit tegen eenen boom hebbende het kind in harer armen, op den voorgrond voor den ezel zit St. Joseph scheijnende het kind te helpen voeden.’

De woorden klinken hol in de badkamer. De archieftekst, inclusief taalfouten, is geëtst in mijn geheugen. Ik heb het zeker tien keer gelezen toen het zomaar op mijn scherm verscheen. De vraag is natuurlijk: wie heeft dit geschreven en wanneer?

Op mijn werk kan ik dat niet meer uitzoeken. Het digitaliseringsproject is om bureaucratische redenen stilgezet, ambtenaren hebben ons budget geschrapt. De minister vond het nodig om de digitalisering van cultureel erfgoed met een paar miljoen euro te korten.

Mijn vrijgekomen tijd is meteen weer opgeslokt door materiaalonderzoek in Amsterdam en Delft. Maar in mijn vrije tijd vlooi ik nog steeds door oude catalogi op internet om meer te weten te komen over het onbekende schilderij. Tot nu toe zonder resultaat. Misschien betreft het een archiefstuk dat ongezien automatisch gedigitaliseerd is. En dan is de bron nog moeilijker te vinden dan een speld in een hooiberg. Dat idee verhoogt alleen maar mijn opwinding. Stel dat ik het toch vind? Wat zal de projectgroep trots op me zijn!

Ik trek mijn broek aan en pak een van de vier blauwe overhemden uit de kast. Ooit vertelde Zita me dat koningsblauw zo mooi bij mijn blauwe ogen staat. Sindsdien draag ik elke dag, behalve op zon- en feestdagen, overhemden in die kleur. Het voelt gewoon goed. Bij donkerblauw horen lage, rustige tonen zoals het ruisen van een bos of een trage bassaxofoon. En het dagelijkse vraagstuk welke kleding ik moet kiezen, is hiermee ook opgelost.

Even overweeg ik om de acht verdiepingen van het hotel op en neer te lopen voor wat beweging, zodat de frequentie van mijn dagelijkse stoelgang niet in gevaar komt. Dan bedenk ik dat deze stilte in het hotel ideaal is voor mijn zoektocht op internet. Ik open mijn laptop.

Om mijn hersenen te focussen zet ik eerst alle feiten op een rijtje.

Punt 1: een schilderij met dit thema en deze afmetingen is zeldzaam. Op de lijst vervalsingen staat niets vergelijkbaars.

Punt 2: als ik het schilderij vind, komt het pas op de onderzoeklijst als Ernst er een echte Rembrandt in vermoedt.

Punt 3: de uitgebreide beschrijving van het schilderij komt overeen met een vroege ets van Rembrandt over de vlucht!!

Punt 4: die ets is een voorstudie voor dit schilderij geweest.

Nee, punt 4 is geen feit maar een hypothese. Misschien is het beter om eerst een spreadsheet van alle mogelijkheden te maken. Volledigheid, daar draait het om. De informatie moet betrouwbaar zijn. Ik ben zuinig op mijn betrouwbare imago, zeker nu ik de coördinator van de registratie van al onze onderzoekdata ben. Een extra taak die ik met plezier op me heb genomen.

‘Vind jij het leuk om de datacoördinator te zijn, Arno?’ vroeg Ernst me tien maanden geleden. Leuk! Het gaat bij registratie om precisie en logica, niet om leuk! Dit soort vragen stellen ze dus in de omgeving waar ik elke dag moet werken.

Ik besluit eerst mijn notities van de lezing over lood uit te werken. Lood is beslist mijn favoriete element. Een buigzaam metaal dat de alchemisten in vroegere eeuwen al intrigeerde. Het is bruikbaar voor de meest uiteenlopende zaken, van hagelpatronen tot kleurstoffen zoals loodwit. Vanaf het eerste moment dat ik voor het Rembrandt Research Project ging werken, nu zeven jaar en twee maanden geleden, houd ik me al bezig met lood.

Als ik de spreadsheet voor mijn ontdekte Rembrandt probeer te bouwen, dwalen mijn gedachten af. Naar de bespreking met collega’s uit Antwerpen en Delft die ik morgenmiddag moet bijwonen. Naar mijn moeder die ik vanavond moet bellen. Naar haar boosheid toen ik als kind een keer haar naaidoos liet vallen. Gewoonlijk kost het me geen enkele moeite om me een paar uur te concentreren en nu raast er in enkele minuten van alles door mijn hoofd. Soms begrijp ik de tijd niet. Wel die in de relativiteitstheorie, maar niet de tijd die door klokken wordt vermalen. Hele tijdsvakken uit mijn jeugd zijn verdwenen, terwijl een kort moment soms zo rekbaar is dat zijn tentakels me jaren later nog steeds ontregelen.

Xandra

Eindelijk heb ik biologisch speltmeel gevonden, bij Ekoplaza. Ik verdeel de vier pakken over mijn volle schoudertassen en haast me naar huis. Op de Bakkerbrug gaat mijn telefoon over. Mam.

‘Heeft je vader jou al gebeld?’ vraagt ze. Ze noemt pap altijd ‘je vader’, alsof zij erbuiten staat.

‘Nee,’ zeg ik. Ik heb hem gebeld, hij niet mij. ‘Maar alles is oké met hem.’

Ze lijkt me niet te horen. ‘Hij is al twee dagen weg en ik heb nog steeds niets van hem gehoord. Ik snap er niks van! Maar goed, waar ik voor bel: ik heb een brief van de uitgever gehad.’

‘En?’

‘Weer een afwijzing…’

‘Hm, dat is jammer, mam.’

Ik had het idee geopperd dat ze haar vrije fotowerk met korte teksten moest combineren. Ze had elk verhaaltje of gedichtje zorgvuldig geschreven en herschreven om het precies bij de sfeer van de foto te laten passen.

Ze mompelt wat, onverstaanbaar omdat een lange gast met twee rammelende bierkratten voorbijloopt. Ik zet de zware tassen aan mijn voeten.

‘Trek het je niet aan, mam. Het zijn prachtige foto’s.’

‘Ja, dat zal wel,’ zucht ze. ‘Ik heb al besloten dit project te laten schieten. Er zit weer een nieuwe serie in mijn hoofd: foto’s van plekken die net verlaten zijn door mensen. Ik bedoel lege, gebruikte plekken. Je weet wel: plat gras op een zonneweide, een leeg bankje naast een volle prullenbak. Zou dat wat zijn?’

‘Je moet niet zo snel opgeven. Weet je wat – ik vraag het aan Jessica, die weet misschien een mogelijkheid om te exposeren. Dat zou toch ook geweldig zijn?’ bedenk ik. Mijn hospita heeft een piepklein galerietje maar een megagroot netwerk.

‘Jessica? Je bedoelt toch niet haar kleine winkeltje aan de Oudegracht?’

‘Ik moet nu verder, oké?’

‘Oh. Goed. Dan ga ik maar wat tv-kijken in mijn eentje.’

‘Doeg, mam.’

Thuisgekomen schuif ik met mijn boodschappen een hoek van het aanrecht vrij. Alles is hier altijd vol en rommelig. ‘Dat je hier kunt léven,’ zei mam telkens toen ze in het begin van mijn studiejaar nog af en toe langskwam. Aan die rommel ben ik gewend. Wat ze niet snapt: dit plekje is van mij. Ik heb mijn eigen adres, ik kies mijn eigen eten.

De tweede ronde cupcakes staat net in de oven als Victor binnenvalt. Daar gaat mijn planning. Zijn zonnebril steekt in zijn haar, net voor het knotje. Hij sluit me in zijn zweterige armen en bijt in mijn oor. We wisselen een lange, natte zoen uit.

Ik druk hem een koud biertje in zijn hand. ‘Had jij geen feestje vanavond?’

‘Mmm, ga ik straks heen. Hoorde ik nou dat je een tien had voor je tentamen?’

‘Ja. Nou ja, ’t was ook niet zo moeilijk.’

Hij duwt zijn gezicht weer in mijn hals, zijn handen – inclusief bierblikje – woelen door mijn haar. ‘Mijn knappe duiveltje… Mmm, kom ’s hier.’

Sinds ik met carnaval twee hoorntjes op mijn hoofd droeg, noemt Victor me zo. Hij lacht grommend en trekt me naar mijn kamer. ‘Kom mee met me, met je eigen faun. Nee, met je eigen sater.’ Sinds kort is hij helemaal in de ban van Griekse mythologie, de geilste literatuur die er bestaat volgens hem.

‘Nee, ik moet bakken, voor twee feestjes.’ Resoluut duw ik hem weg.

‘Pff. Al die klanten, ga je een bakkerij beginnen?’

Ik spoel de garde schoon, zet nieuwe papiervormpjes in rijtjes van vier klaar.

Hij ploft op een stoel en vraagt: ‘Waarom begin je eigenlijk geen bezorgdienst? Serieus, dan verdien je veel meer dan nu.’

Ik keer me naar hem om. ‘Een bezorgdienst? Hoe dan?’

‘Online natuurlijk. Studeer jij nou Communicatie? Dan noem je het Have a Cake of zo en plaats je een foto van jezelf in de keuken. Met alleen je schortje aan bijvoorbeeld, haha!’

‘Nou is het genoeg. Ga jij maar lekker naar je feestje,’ roep ik lachend en duw hem richting de trap. Hij diept iets uit de zak van zijn veel te lange en wijde shorts. ‘Hier, de USB-stick met de nieuwste Jonathan Franzen. Vet boek! Tot morgen, liefie!’ Hij verdwijnt fluitend.

Dat vind ik nou zo leuk aan hem. Ik zou nooit een vriend willen die geen boeken leest.

Gek dat pap en mam nooit lachen met elkaar. Ik dacht dat het huwelijk toch op zijn minst iets van vriendschap moest inhouden. Volgens Diana was mam vroeger hartstikke vrolijk. Nu moppert ze best vaak. Als zij het op haar heupen heeft, duikt pap onder in zijn werk.