Colofon

De Regenboogreeks staat onder redactie van Coen Peppelenbos en Doeke Sijens.

Disclaimer
De uitgever heeft zijn best gedaan om de erven van Willem Bijsterbosch te achterhalen. Indien wij een fout daarin gemaakt hebben, verzoeken we u om contact met ons op te nemen.

©2018 Willem Bijsterbosch / Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Omslagbeeld | Glyn Warren Philpot (1884-1937), A Young Breton, Tate Images
Omslagontwerp | 247Design
ePub | LINE UP boek en media bv

ISBN gebrocheerde editie | 9789492190604
ISBN gebonden editie | 9789492190789
ISBN ePub | 9789492190611

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Handlangers (1985)

Van een knecht (1987)

Ketser de Neger (1990)

De opzichter (1992)

In opdracht, een vertelling (1993)

Van de wachters (1997)

De hond (1996)

Motief onbekend (1981)

Centraal

Sla

Een hoog

Lovesong for the room on number fourteen

Droom met copyright

Bouwtekening

Ketser de Neger

Motief onbekend

Brabantballade

Het monument te Vught

In de bus

Frühling, ich grüsse dich!

Bericht voor de kalme wandelaar

Notities van Augias

1 Werkterrein

2 Litanie

3 Gedicht voor Michel K. resident

4 Aanwijzingen voor een bezoekuur

5 Een promethazine-adagio

6 Intensive careromance

7 23 uur 35

8 Indië ’47

9 Sectie

Dame met voile

Demi-monde de La Haye on gay liberation-day 30 june

Ballade van Cobus Coupeur

Ballade van de oude dame

Reis

Hôtel des invalides, Parijs

Poem for left-handed lovers

Verminkt sonnet

Kunstenaar

Arthur Rimbaud 1854-1891

Clinique Cecil Lausanne 26 juli 1950

Afvaart, een schilderij

Ontmoeting tijdens een storm

Lied voor Charly

Kwekerij

Fanmail

Het vlees rood of rot

Avond op het land

In de zwarte tulp

De man op de muur

alarmfase een (1983)

nix geen literatuur

woordgebruik

informatie vooraf

atelier

stilleven

orfuis

alarmfase een

complot met ferry s.

scheer je slordig

het aangekondigde

huis van bewaring

braak

vragen

heden kijkdag

heerser

nonnen & beulen

gift

thuisfront

lichtgedicht

slechte tijd voor ja

de jongens en ik

café hathor

ofelia’s trainer:

een gezant

dummydame

achilleshiel

ballade van slaven

opsommen & aftrekken

geen troost

ansgar

9000 jakhalzen zwemmen naar boston – lucebert

aan nana blume

badplaats

fetisjist

ondanks alles ben ik

en verder

Nawoord

Verantwoording

Willem Bijsterbosch

Handlangers (1985)

Fürchte nichts, mein süsser Schlingel;
in der schweren Not der Zeit
freut der Mensch sich nur im Tingel
tangel seiner Menschlichkeit.

Frank Wedekind (1864-1918)

***

Niemand wist rond half vijf in die handwarme lentenacht van onze snelle taxirit. De zwarte auto verwijderde zich van de stoeprand als een geblindeerde limousine en trok dan resoluut op. Het toegestroomde nachtvolk week hoofdschuddend weer uiteen, het wist niets van ons en zou ons vergeten nog voor het haankraaien in de wereldstad losbrak. Ook onze chauffeur wist slechts wat door behulpzame omstanders was gezegd. En dat voldeed: een bevel. Van elkaar wisten we niet meer dan voornaam, lijfgeur en stem, maar we waren als dolle honden betoverd en verloren. En dat voldeed.

Wij – zesentwintig, zojuist en nogal plotseling twee roekeloos gelukkige gabbers geworden – wij wilden niets weten. Even tevoren, koud een paar uur na onze ontmoeting, waren we al geranseld, vervloekt en gewaarschuwd, maar wij wilden niet horen. Gewond en moe zakten we tegen de krakende, zeemkleurig leren kussens, en als eertijds jonge vorsten na hun eerste terechtstellingsbevel glimlachten we naar elkaar, nog wat verlegen maar triomfantelijk. Twee jonge boeven met de wereld in hun schoot. Wisten wij veel.

Want wie kende die blonde jongen? Een van de zovele blonde jongens in die wereldstad: tenger, louche maar puberfris met bijpassende lange wimpers, piekhaar, onschuldig blank-rozige wangen en jaspisgroene ogen in de ogen van de ander. Nonchalant trots en soepel flaneerde hij die avond nog in kraagloos wit overhemd en wijde linnen zomerbroek; nu was hij als een executie-ambtenaar met bloed bespat en drukte hij zwijgend een caféhanddoek tegen zijn wond. Het jonge hoofd lag achterover op het koele leer van de bankleuning, de hals kwetsbaar gestrekt. Een ader dicht bij de halskuil klopte zichtbaar en ritmisch als zijn ademhaling. De krachtige vingers lagen imperatief gespreid op de knie van de ander: man stelde man gerust.

En wie kende die gerustgestelde ander, die ongeduldige reiziger, groot van postuur met kort donker haar, nat van zweet en ongekamd, die zoon van een landarbeider? Zijn kleine ronde oortjes waren nog vuurrood en de voortanden hadden zijn onderlip verwond. In zijn zwartleren motorjack en soldatenbroek, vuist gebald om een wond en dwars op de achterbank, was hij als een lijfwacht na de aanslag niet bedaard.

Zo zag ik me naast Bernd in die donkergetinte taxiramen weerspiegeld. Mijn eerste bezoek aan een metropool, een paar uur na aankomst al niet meer alleen, en passant afgetuigd, en ik voelde me in deze stad thuis alsof ik er hoorde – waarom? Had achter de schermen iemand de hand in onze ontmoeting? Was ik ongemerkt op een missie en verloren, of gewoon een uitgelaten toerist? Wat zou Anton niet zeggen wanneer ik hem vertelde wat er die afgelopen uren als in een storm over me was gekomen?

Van het indigoblauwe nachtschijnsel en de zoeklichten van passerende auto’s ging, vanuit de vrijwel geluiddichte taxi gezien, kalmte en rust uit. Met hoge snelheid en gierende banden manoeuvreerden we soepel als een bobslee door het drukke nachtverkeer. De nors zwijgende, geroutineerde taxichauffeur, de viertonige mobilofooncodes en discreet kordate vrouwenstem uit de luidspreker gaven onze tocht de allure van een grootscheepse ontsnappingspoging of ontvoering. En ondanks onze toestand nam ik gretig, beurtelings door voor- en achterruit, monsters van de stad waar Anton was geboren, en waarheen hij me gestuurd had als om zijn eigen altijd knagende heimwee te stillen.

Een taxirit als staalkaart: oude ruïnes en de bont beplakte schuttingen, opzettelijk niet opnieuw bebouwde stukken land in het centrum, bewoonde huizen waar achter de gordijnen soms zichtbaar de nachtmerries vonkten, en de alweer volgroeide lindebomen. En dan daarginds, daar in het oranje licht van omgebouwde gaslantaarns glinsterde vertrouwd rustig die veel bezongen rivier, een trage en asgrauwe waarin eertijds zovelen ongewild verdwenen of redding zochten – ze doken tegen de roosters van sluizen weer op, want de toenmalige stad liet niets ontsnappen. De verlaten boulevards en spaarzaam verlichte straten waren breder en minder spookachtig dan ik had verwacht.

Vlak voor mijn vertrek had Anton me herinnerd aan een droom. Jouw droom is in die stad ontworpen, had hij gezegd. Misschien was het waar. Ik had ooit verteld van een droom die ik droomde, tien, elf jaar oud, toen ik ver van steden en mensen woonde op het landgoed waar mijn grootvader werkte, waar ik op zolder sliep bij zwijgzame knechten of bij die jonge seizoenarbeider naar wiens komst ik iedere zomer uitzag. Er was geen geluid bij die droom. Ik liep in een kazerne of klooster buiten de stad, was alleen en wist dat dat zo zou blijven. Er was niemand in dat vreemde middeleeuwse gebouw vol bezonken stilte en verlatenheid. Het zonlicht viel van boven door smalle gebrandschilderde ramen. Ik ging op blote voeten en het stof dat in kastanjerode lichtbanen van de mozaïekvloeren opdwarrelde was zacht en fijn als zilverzand.

Uit iedere kast of cel die openging, vielen de magere lichamen: naakt, alle leeftijden, beide geslachten, kaal. In de keukens staken benen uit grote soepketels waaronder nog vuur brandde. In bidhouding zaten lijken in de kapel, flarden van verbrande kleding om hun schouders. In donkere en naar lyorthol geurende slaapzalen waren ze op bedden gestapeld en in de binnentuinen lagen ze slordig bijeen onder ongeplukte fruitbomen. Kisten en koffers, tenen manden en kartonnen dozen stonden in de hoge witte gangen. Ze bevatten kunstgebitten of speelgoed, gouden ringen, reiswekkers of zakkammetjes. Haar lag naar kleur gesorteerd op de grote droogzolders hoog opgetast en de kelders, eetzalen en douchevertrekken puilden uit als de opslagschuren van een voddengroothandel.

Ik dwaalde tot ik wakker werd rond zonder iets aan te raken, zonder er iemand tegen te komen of geluid te horen, zonder me te verbazen. Dat had ik gedroomd, vroeger op het landgoed. En toen de trein deze vrolijke en bontverlichte stad binnenliep, had ik me uit het coupéraam hangend de droom weer herinnerd. Opgewonden als een journalist op zijn eerste grote reportage arriveerde ik op deze oude stookplaats van het verleden. Ik wilde onderzoeken, ruïnes ruiken en, als de droom hier was ontworpen, wellicht hier begrijpen. Enfin, het verleden was natuurlijk spoorloos want alleen de mens weet en vertelt, als hij wil. Ik voelde me thuis, al was er iets vreemds met thuis. Later dacht ik toch weer aan die droom toen ik op aanwijzing van een informant met veldwerk begon en de trap afdaalde naar een kelderkroeg.

En daar hadden we elkaar ontmoet, in een kelder, dat beruchte dranklokaal. Achter de leren voorhang stond een muur van mensen en geluid. Basgitaren en pauken vulden de uitgestrekte en donkere ruimtes – die herinnerden aan de schuren en stallen ’s nachts op het landgoed – met slepend oorlogsritme, een monotoon repeterende tweekwartsmaat onder een spervuur van synthesizers. Sigarettenpeuken gloeiden traag op in het zwakblauwe licht. Vlak bij me verlichtte een aansteker voor een kort moment ernstige gezichten van jongens en oudere heren die grijnsden. Met gebalde vuisten en bedacht op alles drong ik verder door die nauwelijks bewegende mensenmassa.

De tapkast had als een loket een afscheiding; in het gevlochten prikkeldraad stak hier en daar een plastic roos of rood lampje. In de nis achter een hek hurkte een geboeide jongen – niemand nam notitie van hem. Op een filmscherm hoog boven het publiek acteerde een masturberende neger die in een blanke arm moest bijten, zijn ogen wijd opengesperd – niemand keek terug. Het was tropisch heet en ondanks de onophoudelijk bonkende muziek, beschaafd stil als op een illegale slavenmarkt. Geen vrolijke kout hier, geen gekir of gelach en geen gerinkel van ijsblokjes in glazen. Men dronk onverschillig uit flesjes en converseerde mompelend en bedrukt als op de laatste receptie vóór een veldslag. Hot spot in town deze lente, volgens mijn informant, maar je kon het geen musichall noemen. Zacht schraapte ik de keel en betrad de laatste ruimte.

Soldaten, cowboys, punkknapen en arbeiders in zwarte uniformen stonden rondom besmeurde olietonnen en schenen prikkelbaar en nerveus. Ook zaten jongens, als slachtvee wachtend op vervoer, op houten banken en verhogingen tegen de bakstenen muren. Sommigen keken loerend en dreigend, anderen verveeld of slaafs voor zich uit. Halfnaakte knapen met een ketting over de schouder, liepen onrustig heen en weer, met de onderarmen zich een weg banend. En overal was ademhalen, knerpen van laarzen op beton, en klonken rauwe stemmen die ingehouden spraken, alsof één etage hoger kinderen en vrouwen sliepen. Het rook er naar zware shag, zweet en naar een muf vochtige schuilkelder waarin honderden jongens dromen, drinken en wachten op grenzeloos maar niet zo courant geluk.

Ik dacht dat het zo moest zijn geweest in die schuilkelders waarover Anton had verteld. Granaatinslagen dichtbij. Het dreunen. Honger. De vijand voor de deur. Het wachten. Ze werden bijna waanzinnig, maar niemand sprak en het zwijgen werd verbeten. Iedereen zat zo ver mogelijk naar achter – vloog de deur open dan werd wellicht eerst een ander geraakt. Een kind huilde en het werd de mond gesnoerd. Men luisterde huiverend naar de metersdikke stilte rondom, naar de salvo’s van ver, naar elkaars adem ondraaglijk dichtbij. Kwamen ze dichterbij? Was er nog een stad? Hoorde men voetstappen? Stemmen, en in welke taal? Later zouden er zijn die die angst misten en terugverlangden en zochten; anderen durfden niet meer in liften, wachtkamers of voetbalstadions.

Ik liep verloren rond, niet wetend wat er boven mijn hoofd hing. Ik ontdekte ruimtes, gangen nog dieper in de aarde onder de stad. Daar was de duisternis volledig en het schuifelen van voeten over beton dreigend als een knagend nachtdier, als het kloppen op de schuilkelderdeur. Daar sprak niemand meer en ging men voet voor voet tastend verder, op zoek naar het sinister en bruut geluk dat overgave vroeg en geen hand voor ogen.

Maar ondanks die beklemmende duisternis vielen Bernd en ik elkaar in de armen als twee die elkaar dood waanden, Tristan en Isolde in een voormalige, nu stampvolle aardappelkelder. In het gedrang waren we elkaar letterlijk tegen het lijf gelopen, gevallen eigenlijk, geduwd wellicht door een hand die ons had geleid. Hij omarmde me alsof hij me stond op te wachten en ik greep hem vast met een woede die ik zelf niet begreep. Hoe herkenden we elkaar zonder te zien, en wat herkenden we? Of waren we gewoon wild en blind?

Klam en warm hing het gevaar in de lucht en het rook naar grond, vaag naar ontsmettingsmiddel, en naar roestig ijzer. Hij leunde tegen de vochtige keldermuur en trok me naar zich toe. Ik hoorde de stotende adem in mijn nek, betastte het hoofd, de haren, de keel, schouder en buik. Hij nam mijn hand van zijn schouder, legde die tegen zijn mond en beet hard. Ik kuste en ik sloeg onwennig de duisternis die lippen had en wangen. Ik drukte hem tegen de muur op. Hij was willig en rook naar zeep uit een stationstoilet, kreunde zacht als een hond. Om ons heen klonken nu en dan gesmoorde kreten. Een gesp werd ontkoppeld. Een hand sloeg hard op vlees. Een houten schot kraakte, direct daarop ratelde ergens in die catacombe een ketting door een katrol, flakkerde even vuur en snauwde een stem kort Amerikaans. Niks Tristan, niks Isolde – al kraakten boven ons toneelplanken en dreunden gedragen de pauken – dit was frontromance.

Toen we later, onder het filmscherm met (nog steeds) die neger, oog in oog stonden, waren we verlegen en onhandig en zeiden we met neergeslagen ogen onze namen. Hij stak een sigaret op en ik zag hoe zijn hand trilde van vermoeidheid. Het ontroerde me zoals hij daar stond: geleund tegen het hout, zijn hoofd achterover, de hals gestrekt en gespannen, nat van zweet, het overhemd gescheurd, en zijn ogen gesloten, in rust. We zijn samen dronken geworden en – armen over elkaars schouder – de straat opgegaan om ons aan stad en nacht te presenteren. We zouden naar huis gaan en kletsen tot het ochtend was en stoeien en bij elkaar zijn. Voorzichtig als gebrekkige oud-strijders gingen we de hoek om bij een bakkerszaak.

Op dat moment kwamen jongens ons tegemoet, gewoon een paar jongens als Bernd en ik, in jeans en openhangende overhemden. Monkelend stootten ze elkaar aan, wezen naar ons en begonnen ons vermanend op de toon van slogans toe te roepen. Niet begrijpend wat ze zeiden, groetten wij ze met opgestoken hand.

Ze hielden ons staande en sloten ons in. Ze streelden ons. Kameraadschappelijk spreidden wij onze armen, grinnikten gelukkig en teut, vielen tegen elkaar en op de grond tegen opgeheven laarzen. Mijn lijf was een bal, traag door drank en bol van angst en spanning maar ik voelde geen pijn. Bernd viel over me heen, plat op de stoep. Kreten slakend als exorcisten trapten de jongens op ons in. Eén stak toe met een mes. En dan, even onverwacht als het was begonnen, hield de afranseling op en slenterde het ontvangstcomité de straat uit. Hier en daar werd een voordeur geopend en de omwonenden, die als marketentsters het einde hadden afgewacht, kwamen naderbij, bogen over ons heen en knielden.

In de taxi keek ik Bernd aan, legde mijn hand sentimenteel op de zijne. Hij had zijn ogen gesloten, reageerde niet, wachtte geduldig. We passeerden braakliggend terrein, schuttingen met reclameposters voor verf en vrouwen, circus en bier. Hing over dat afgebakende land nog die kwade kracht die ooit daar was geplant? Hoevelen in deze oude keizerstad zouden nu wakker liggen en het zacht suizen daarvan horen aanzwellen en afnemen? Hoevelen staarden hier in bed naar herinneringen als naar een langzaam afdalende spin? Nog steeds zou het stompen van vuisten in kussens deze nacht, samengebald tot één geluid, een kanonslag zijn. Een dagelijks terugkerend wrang eresaluut, tot met hun dood ook dat kruit verschoten zou zijn.

Van onze taxirit wist niemand. En ik besefte dat een mensenleven geleden in deze stad, zo veel, voor zovelen belangrijke nachtelijke taxiritten waren gemaakt. En ook toen sliep men en waren de straten verlaten. Andere straten maar dezelfde slaap. Jonge officieren, toen van mijn leeftijd nu, zaten zwijgend naast elkaar in glanzende regeringsauto’s. Ze keken ongeduldig naar de ochtendschemer of staarden peinzend naar de wapperende standaard op de motorkap. Maar zij tobden niet als ik.

Aan hen was in die dagen de stad, het land, het begin van de toekomst. Waaraan dachten ze tijdens die ritten, later in hun hete schuimbad of voor het inslapen? Zij stelden geen vragen, en kenden geen angst, geen onzekerheid en waren toch zo oud als ik. Zij waren vastberaden en ijdel als acteurs met hun rol. In hun lijven ronkten trots en hoogmoed. Hun wil tot leven en doden was hard als hun beenspieren. Moe waren deze halfgoden nooit, zei de legende. Zij rustten uit met open ogen en alert.

Nu reden wij, als ooit die officieren van zesentwintig, over de brede voor triomfmarsen aangelegde Allee en passeerden de overwinningszuil. Die gouden engel stond al honderd jaar op punt van opstijgen, zou nooit loskomen, was toch verlicht, nog altijd. Via de autospiegel keek ik de taxichauffeur strak aan. Krachtige kaaklijn, rechte neus, blauwe ogen en geblondeerde kuif: het gezicht dat bij deze stad hoorde als een kroeskop in Pretoria.

Trouwens, ook nooit een unicum in deze stad: soldaten – maar waar wel? Die morgen in Den Haag op weg naar het station liep ik over het Lange Voorhout: ze stonden voor het paleis. ’s Avonds deze stad binnenrijdend: ze liepen langs de spoorbaan, wapens in de aanslag en op scherp. Zeker, aandoenlijk jongensachtig en geil zijn ze in wapenrok soms. Een infanterist of tankschutter veroveren, vrijdags wanneer het volle maan is en ze moe en wild terugkeren van de oefeningen, wie wil dat niet? Maar soldaten zijn ook vijanden, dat leerde grootvader, dat leerde Anton, dat wéét ik.

Enfin, plotseling stopte de taxi voor een negentiende-eeuws gebouw met barakken op de binnenplaats: het ziekenhuis. Ook hier een ontvangstcomité, dit keer goedaardige verpleegsters in schone witte uniformen, die op ons toe marcheerden. De taxichauffeur nam, ontroerend voorzichtig, Bernds hand weg en toonde de wond. En de verpleegsters knikten. Ze maakten zich van Bernd meester en brachten hem door oranje klapdeuren weg.

Bemoedigend klopte de taxichauffeur me op de schouder; we rekenden af. Ik leunde tegen de muur en keek naar mijn hand: een ondiepe vleeswond in de muis, het bloedde nauwelijks meer. De airconditioning suisde en in een meterkast versprong met luide klik een relais. Achter het gewapende glas van de barakdeuren verbleekte de hemel. Vogels? Ja vogels hoorde ik plotseling ook. En ik deed mijn ogen dicht en voelde toen pas hoe ze brandden en hoe mijn hoofd bonkte en mijn benen trilden van vermoeidheid. Vrijdag. Vijf uur in de ochtend. BerlijnWedding. Rudolph Virchow Krankenhaus. Ik was zes uur in deze krankzinnige stad, verliefd, dronken en gewond.

Een uur later, nadat mijn hand was verbonden, werd ik bij hem toegelaten. In de kamer op de derde verdieping was het warm. Door het raam zag ik tussen de bomen het water van de Westhaven in het heldere morgenlicht glinsteren. Bernd lag niet alleen. De man, beide benen aan gewichten in katrollen, sliep gelukkig en snurkte zacht.

Bernd droeg een grasgroene pyjama, die erg vloekte met de knallend oranje gordijnen. Zijn gestrekte arm was verbonden met een soort kilometerteller. Hij had nu duidelijk koortsvlekken op zijn voorhoofd en wangen. Zijn haar piekte uit een hoofdverband: een schooljongen met de bof.

Ik legde mijn hand op zijn schouder en hij sloeg langzaam zijn ogen op, groene ogen met sterk verwijde pupillen. Hij keek naar de verpleegster die in de deuropening, met over elkaar geslagen armen, ons gadesloeg. Zij knikte ter aanmoediging.

‘We moeten slapen,’ zei hij schor en nam mijn hand van zijn schouder – een gebaar van geruststelling. Zijn hand was klam, week. Zijn ogen, diep weggezonken in hun kassen, glansden zachtmoedig en onrustig. We moesten elkaar niet weer zien, dat wist ik, dat was beter. Ik kuchte, maar wat konden we nu nog zeggen na die wilde woordeloze krachtmeting in het keldergewelf waar de duisternis alles had toegelaten?

Ik glimlachte, hij glimlachte – verdomme, twee uit de kluiten gewassen jongens glimlachten naar elkaar, verlegen als jonge meiden. Nee, dit werd niks. Ik moest gauw weg, dan kwam het nog goed. Niemand zou van ons weten als ik nu wegging, en dan zouden we het zelf ook vergeten. Dan was er niets gebeurd, dan stak in het moment dat we in het kelderduister elkaar hadden vastgegrepen en ons voor korte tijd elkaar toe-eigenden geen gevaar.

‘Ga slapen,’ zei ik, maar Bernd had zijn ogen al gesloten. Ik maakte mijn hand los uit de zijne en ging terug naar mijn hotel.

***

Na een korte slaap stapte ik weer door Berlijn, onbezorgd en baldadig als een soldaat met verlof en een meid achter de hand. Ik inspecteerde straten en winkels, caféterrassen en vooral de mensen. Alle voorbijgangers kregen een glimlach, jongens vaak een knipoog. Berlijn knipoogde terug. En ik marcheerde onbekommerd en uitgelaten door Tiergarten, het grote stadspark. Tussen de boomkruinen blonk, minder dreigend dan in de nacht, de gouden engel op de Siegessäule. Joggende heren passeerden me in gestrekte draf en van de oevers van Neuer See klonk hoog en vrolijk kinderlachen. Bedaard harkten werklieden het grind van de schaduwrijke kastanjelanen. Ze lachten, keken me uitdagend na en groetten nog eens, maar ik ging onverstoorbaar verder als een Rode Kruisverpleegster op dienstreis.

Reizen dat was een veldtocht, had Anton gezegd. Berlijn had een vervloekt verleden maar was nog altijd de roze hoofdstad van Europa en het kuur- en bedevaartoord van de flikkerij. Ik moest het hart niet hebben zonder verhalen thuis te komen. En onze laatste avond samen had Anton weer verhaald over de tijd en stad van zijn jeugd. Ik begreep zijn enthousiasme en melancholie, en wist waarover hij sprak alsof we twee oude strijdmakkers waren uit het toen en daar, uit heerlijkheid en hel.

Anton was mijn bijna kale en weinig kapitaalkrachtige mecenas. Zijn moeder was danseres geweest in een voornamelijk door arbeiders, pooiers en studenten bezocht nachtlokaal. Het was oorlog toen hij achter de coulissen leerde lopen en een vuist maken. Tussen de uit Rusland gevluchte schrijvers en spionnen, met bananen jonglerende buikdanseressen en antimonarchistische vuurvreters, groeide hij op en leerde kappen, afschminken en op een podium de revolutieversjes zeggen nog voor hij kon schrijven. Hij studeerde aan de muziekschool en werd, één jaar voordat met tamtam en fakkelprocessies de nieuwe rijkskanselier benoemd werd, pianist in een biertapperij. Halverwege de Tweede Wereldoorlog begon zijn zwerftocht; eerst langs schuilkelders en de barakkenkampen en weer later langs de bevrijde steden aan de kust. Jaren later zaten we aan hetzelfde terrastafeltje en raakten in gesprek. Ik was negentien, niet meer groen maar nog wel een bloem. Toen hij een zorgvuldig bewaarde monocle op tafel legde en vertelde, en bleef vertellen, was ik verkocht. Dat was al zeven jaar geleden, nu dan eindelijk was ik in zijn dromenland.

De kastanjelaan maakte een bocht langs een Russisch oorlogsmonument, een enclave door stuurse soldaten achter de hekken bewaakt. Ik kwam op betwist terrein: de gekartelde rand van de stad. Achter een lichtblauwe tuinmuur lag het schoongebezemde plein: dode vingernagel van Oost, levenloze kleine teen van West. De Brandenburger Tor. De Muur. Ik bleef staan, instinctief, als een saluut. Eens de hartkamer van de stad en symbool van Pruisen, was het nu ontzenuwd en verlaten en zelfs op de stadsplattegrond een witte vlek. Als de officieren, toen van mijn leeftijd nu, onder deze poort marcheerden werden ze bevangen door trots, zetten hun voet nog vaster neer, en bezongen een nieuwe tijd. Hun tijd. Anton was zeventien toen, zowat een halve eeuw geleden.

Ik beklom het platform vanwaar je in een trillende warmtegolf Unter den Linden kon zien – toeristen die al boven stonden, keken er zwijgend naar. Alleen een jongen met kort blond haar draaide zich om. Hij keek me brutaal en, toen hij zag dat ik hem opmerkte, met stralende ogen aan. Maar ondanks zijn belangstelling voelde ik me niet op mijn gemak. Er keken nog meer mensen, ook van gene zijde. Een ouder echtpaar fluisterde alsof ze in de loge van de Duitse opera zaten, maar galavoorstellingen werden op dit paradetoneel al jaren niet meer gegeven. Tijdens het laatste internationale spektakelstuk was de Brandenburger Tor danig beschadigd. Dichtgestopte kogelgaten waren nog zichtbaar. Gebouwd 1788-1791, door Langhans de Oude, las ik in mijn Baedeker, die ik als goed toerist had meegenomen. En: neo-Griekse triomfboog, Dorische zuilen en quadriga met overwinningsgodin. We keken en keken naar de poort, maar er was verder niks te zien, zelfs geen schillen of krantenflarden. Het toneel was leeg en Pruisisch proper. Verboden gebied. Wellicht een mijnenveld.

In die vijf portalen stond de tijd stil, wás eenvoudig geen tijd. Er was alleen die ongrijpbare muizenstilte, die ook hangt in vitrines met ragfijn linnen dodenmaskers. Poort en plein waren afgesloten van de wereld, onvatbaar als een filmprojectie, stoffig als de bordkartonnen decors voor een Wagneropera en verstild als de ingekleurde oude prentbriefkaarten van dorpspleintjes. En toch, zoemde er niet iets? Floot het niet als opstekende wind onder de doorgangen, gedempt als een mug onder de stolp?

Misschien wilde ik dat horen en hoorde ik alleen die gonzende zomerstilte. In de verte keken achter dranghekken Oost-Duitse toeristen op hun beurt naar ons, en vanuit wachttorens loerden soldaten door grote zwarte binocles. En zo stonden wij in een kring om die beroemde dode vlek, keken zwijgend en dociel naar elkaar – bewaakt door militairen. Hun automatische wapens waren geladen, hun opdrachten duidelijk. Malle wereld, dacht ik lacherig maar ik ging toch langzaam en zonder verdachte bewegingen te maken die tribune weer af. De blonde jongen keek me na, dat voelde ik. En dat bleek zo te zijn. Zwijgend als samenzweerders wisselden we een groet en met zijn blik deed hij me uitgeleide, het plein af.

De aanpalende Reichstag bezocht ik maar niet meer. Ik had genoeg en ging terug naar mijn hotel om me te verlossen van de Baedeker. Twee uur later zat ik in een smoorhete wasserette naast een batterij droogtrommels. Frau Rostock en ik dronken lauw bier dat al bij het schenken in de limonadeglazen schuimloos was neergeslagen. Aan de donker gelambriseerde wanden hingen ingelijste en vergeelde pagina’s uit damesbladen: bergketens, jonge honden, een Duitse baby en badende heren met een 1950-lach. Niets bewoog het kralengordijn en op de boulevard kon je in het witheet middaglicht een speld horen vallen. De wasmachines stonden wijd open, de gore plastic manden waren leeg. We waren alleen, Frau Rostock en ik.

Op de pui van het Hinterhof stond: 160. Hier woonde Bernd, ergens in dit blok. Door die oude poortdeuren ging hij dagelijks naar binnen, die afgesleten goudkoperen klink was zo te zeggen zijn klink, die afgetrapte dorpel zijn dorpel. Hier leefde een jongen, die niemand kende, teruggetrokken en eenzaam zijn leven. Het ontroerde me dat zelfs zijn naam niet op het bellenbord stond. Hij had me door de stad willen voeren, meenemen naar Wannsee, naar Glienicke en Spandau. Er was zoveel mogelijk geweest. Ik had mijn hotelkamer kunnen opzeggen en hier in dit sombere gebouw bij hem intrekken. En ik zou zijn maat zijn geweest, al was het voor kort. Enfin, ik zou dan zoveel. Maar zou hij me in het ziekenhuis verwachten, vroeg ik me af, zou bij daglicht niet alles anders zijn?

En dan was die kleine tengere vrouw in de deuropening verschenen, strengen van het kralengordijn over haar schouder, als een in slaap gestoorde schikgodin op haar vrije middag. Ze riep en wenkte met een zorgzame blik, terwijl ze vluchtig links en rechts de straat in keek. Ze riep mijn naam en verdween toen ik haar naderde. Ik hoorde haar in het schemerdonker met bierflessen rammelen, stoelen verschuiven en een kraan opendraaien. En toen ik het deurgordijn opzijschoof en binnenstapte, verbaasd uiteraard dat ze mijn naam kende, troonde ze al op haar commandopost achter de kassa. En ik vertelde waarom ik voor het huis stond, dat ik Berlijn bezocht en wilde weten waar een vriend van me woonde. Ze had geknikt als een orakel en wees met geheven glas naar mijn bier dat al klaarstond. Ze wist er al van, zei ze, ze was Bernds hospita. Misschien was het haar ondeugende kalmte en grootmoederlijke toegewijde aandacht die me uitdaagde: ik had haar zonder nadenken alles verteld wat Bernd en mij de vorige nacht was overkomen.

Terwijl ik verslag deed, had Frau Rostock me geamuseerd lachend onafgebroken aangekeken, nu en dan slurpend van het bier. Ze had ijsblauwe ogen die zelfs zonder tegenlicht vonkten, en een asgrijze onmogelijke pluizenbos: een oude, bijna kaal gevochten lapjeskat, met ladders in haar te ruime nylons. Haar kleine smalle handen, weinig meer dan skelet en pezen en huid, waren bruin gevlekt maar het rimpelloze gezicht was ongeschonden met volle, nog als nieuwe lippen. Ook zij was later vertrouwelijk geworden, had verteld over Berlijn toen en gemopperd over Berlijn nu. En toen vertelde ze ineens over haar zoon Franz, die in ’43 gestorven was.

Ze had van onder de kassa een grote zware handtas gepakt en op de schoot gezet; er kwamen, wat ik al verwachtte, foto’s uit. Zorgvuldig sorteerde ze ze en streek zoekend met haar vingers over de gekartelde afdrukken alsof ze braille las. Ze bekeek er één aandachtig maar nam dan met een verontschuldigend lachje een andere.

‘We verhuisden naar Wedding, hierboven, vierhoog. Ik was blij voor Franz en voor mezelf, eindelijk weg uit Moabit. Vroeger ging hij nooit de straat op, was teruggetrokken en stil. Hier kwam hij weer onder de mensen en deed boodschappen en zat soms zelfs op een terras. Hier heeft hij die Wolf ontmoet, vraag me niet waar. Er waren hier toen zoveel kroegen en kelders waar jongens bijeenkwamen. Op een avond kwam hij bloedend binnen met een lelijke snee in zijn pols. Ik vraag de jongen die meegekomen was: hoe heet je? Wolf, zegt-ie kort en afgemeten. Zo’n kleine felle was het, met gemillimeterd haar, sproeten en gloeiende bruine ogen. Geen lieverd. Ik was bang van hem, ook later. Ik zeg: heb jij dat gedaan? Nu zijn we broeders geworden, zegt-ie kalm. En hij haalt een hand uit zijn broekzak. Op dezelfde plaats hadden ze een wond. Franz keek of hij hem kon doden maar zei niets. Ik heb ze allebei verbonden en vroeg verder naar niets. Ze waren toen zeventien.’

Frau Rostock legde als een alles verklarende tarotkaart de sepiakleurige foto tussen ons in. Ik merkte dat ze me scherp observeerde. En ik had hetzelfde gevoel als bij De Muur: ik brandde me, iets keek naar me als het stille gezicht op een sarcofaag. Ik keek terug en knikte alsof ik alles begreep. Franz zat in overhemd met Schillerkraag aan tafel, hoofd rustend tegen de vuist, de mouw met kanten manchet tot in zijn elleboog gezakt. Hij had zachte, melancholieke ogen, een kleine geprononceerde mond en dezelfde strenge en slanke, rechte neus als zijn moeder.

‘Misschien is het met die Wolf allemaal begonnen,’ verzuchtte Frau Rostock, ‘wie zal het zeggen. Voordat Franz hem kende was hij im Klausur, sloot altijd zijn kamer af, ook als hij binnen was. Dat vond ik goed, een mens heeft recht op een plaats voor zich alleen. Pas weken na zijn dood durfde ik zijn spullen op te ruimen. Geloof me, ik kwam de kamer van een vreemde binnen. Overal lagen kleren, opengeslagen boeken, kranten en papier. Het leek of er een huiszoeking was gehouden. Ik stond midden in de kamer en huilde. Ik las de gedichten die hij had geschreven en verscheurde ze meteen, wist niet waarom. Later vond ik in broekzakken nog papiertjes, sommige waren in zijn onleesbare handschrift beschreven, andere uit boeken gescheurd.’

Ze rommelde in haar schort en vouwde dan een beduimelde boekpagina open. Ze lachte verlegen naar me en trok plotseling haar gezicht in de ernstige plooi van een ouderling. Ze las voor, zangerig als betrof het een Davidpsalm.

’Lächle nur! Mir war es sehr Ernst. Bestehet ja das Leben der Welt im Wechsel des Entfaltens und Verschliessens, in Ausflug und in Rückkehr zu sich selbst, warum nicht auch das Herz des Menschen? O wie hatten die alten Tyrannen so recht, Freundschaften wie die unsere, zu verbieten! Da ist man stark, wie ein Halbgott, und duldet nichts Unverschämtes in seinem Bezirke!’

Frau Rostock zette een leesbril op en hield het papier schuin zodat het licht er beter op viel. Ze leek een oude tot diep in de nacht in staatszaken verwikkelde vorstin, en ik schoot in de lach.

‘Vind je me komisch?’ vroeg ze streng, ‘Franz heeft er bijna onleesbaar een naam onder geschreven. Hölderlin, die was het, hij heeft het geschreven. Vind je het mooi?’

Ze legde het papier in haar schoot en zette haar bril weer af. Ik knikte, voelde me niet op mijn gemak. Wie verliefd is die hoort stemmen, had ik ooit ergens gelezen. Ik had natuurlijk nog niks anders dan Bernds stem gehoord, maar waarom schrok ik nu zo? Hölderlin – Bernd had hem de vorige nacht ook al genoemd. Het enige boek in mijn koffer: Hyperion van Hölderlin. Had het speciale duiding nu ook een wasserettekoningin me iets voorlas van Hölderlin, wellicht de laatste door haar zoon gelezen tekst? Ze droeg die met zijn foto altijd bij zich tussen papieren zakdoekjes en muntjes voor droogtrommels. Bestond er toeval? Zocht ik weer achter een open deur? Zocht ik een betekenis omdat verliefdheid bevestiging wil? Hölderlin, hij was een nog veel gelezen dichter maar dood sinds 1843, dus die kon geen kwaad meer. ’43? Franz honderd jaar later. Nee, nu vooral niet gaan fantaseren, dacht ik. Frau Rostock was een gewone moeder en zij moest aan het woord blijven.

‘Hoe is Franz gestorven?’ vroeg ik.

‘Vanaf de dag waarop ze broeders werden, zoals Wolf dat noemde, waren ze steeds samen. Hebben ook steeds gevochten, in huis zelfs, ik begrijp nu nog niet waarom. Toch leek Franz gelukkig dat laatste jaar. Ik merkte het aan alles. Hij sprak meer, was vriendelijker en behulpzamer. Soms nam hij me zelfs mee naar de stad. Dan kocht hij iets voor me, schoenen of een rok. Waar hij het geld vandaan haalde weet ik niet – ik vroeg er maar niet naar. En daarna gingen we altijd naar het terras van het Romanisches Café, ja, nu is dat weg maar daar dronken we koffie met iets erbij. Dan praatte hij honderduit, och over van alles, maakte me aan het lachen met onzinnige verhalen. Plotseling kwam Wolf daar ook, dook op alsof hij ons zocht. En dan moesten we weg. Ze brachten me naar huis en verdwenen samen, zeiden nooit waarheen. Vaak kwam hij die laatste maanden ook niet meer thuis ’s nachts, en toch maakte ik me geen zorgen. Vind je dat vreemd?’

‘U had ze waarschijnlijk toch niet kunnen tegenhouden.’

‘Misschien. Op een morgen is hij niet meer thuisgekomen. Ik ging nog gewoon boodschappen doen, maar ’s middags kwam de politie me het vertellen. Ze hadden hem in Tiergarten bij de Grosser Stern gevonden. Ze hadden gedronken en weer strijd gehad. Ze hadden gevochten en Wolf had Franz met een mes gestoken. Hij was dood. Ik mocht hem niet meer zien.’

Frau Rostock nam onverwacht de foto uit mijn hand en stopte die voorzichtig als was het een herbariumblad in haar tas terug. Wolf, dacht ik, wat was er van Wolf geworden? Hadden ze hem gegrepen of was hij ontkomen en gevlucht? Was het werkelijk geweest zoals Frau Rostock vertelde, of wilde ze deze versie geloven omdat er een andere dood of geen dood was? Waarom was ik zo achterdochtig, het leven was toch vaak een melodramatische draak?

Frau Rostock stond op vanachter de kassa en zette haar handtas weer weg als een monteur zijn gereedschapskist. Ik stond op.

‘Bezoek hem in het ziekenhuis,’ zei ze zacht. ‘Weet je, Franz en Wolf hielden van elkaar op een manier die wij misschien niet begrijpen. Hij was zich door Wolf plotseling bewust geworden, denk ik, een mens midden in het licht.’

Met een verlegen glimlach gaf ze een hand en liet me uit. Eenzaam en fragiel stond ze in haar gebloemde schort in de deur toen ik de boulevard overstak. Ze wuifde. Een granaatrode zon stond al laag en loodrecht op de straatas. De zoele wind waaide aan van ginds, voorbij de spoorbrug, waar de straat doodliep op een betonmuur, op prikkeldraadrollen en op een veld manshoge kraaienpoten.

Hij sliep, lag gestrekt en ontspannen op zijn zij, kwetsbaar als een nietsvermoedend ingedommelde zieke. Het hoofd was achterwaarts van de kussens gegleden. Zijn handen lagen open en een voet stak uit onder het laken. Het zonlicht viel op de blootgewoelde hals en schouder. Jonger dan in de nacht leek hij, misschien door de stroblonde baardstoppels en die serene rust van zijn gesloten ogen. Naast een glas water lagen op het kastje zijn zakmes en horloge.

De oude man bij het raam, zijn benen omhoog aan gewichten, keek glimlachend toe terwijl ik het bed naderde, zijn naam zei en bedeesd de schouder aanraakte. Hij scheen nog koortsig, ademde snel en oppervlakkig, en de lippen waren droog en gebarsten. Ik legde de rug van mijn hand tegen zijn wang. Het was een beschermend gebaar, ik wilde dat het dat was. Zijn lange omkrullende wimpers bewogen niet. Ik ging zitten en keek naar hem.

‘Hij heeft de hele dag zitten wachten,’ zei de oude man met een krassende fluisterstem als uit een kartonnen koker en keek me door één oog spiedend aan, het andere stijf dichtgeknepen. ‘Hij zei dat zijn vriend zou komen. Ben jij dat?’

Ik knikte – moe en geil. De man bekeek me nu vol aandacht alsof mijn bevestigende antwoord iets aan me veranderde en toen lachte hij veelbetekenend.

‘Jullie hadden een ongeluk?’ ging hij verder. ‘Je vriend daar wilde niet veel zeggen. Hij is geen spraakzame hoor.’

Ik keek naar de rug en harde billen onder het laken. Verdomme, dacht ik, we hadden samen in bed kunnen liggen, tochten kunnen maken of gewoon ergens langs de Spree zitten en kletsen. Zo ging dat soms toch als twee jongens elkaar ontmoetten? Wat deed ik hier nog? Wat had ik met hem te maken? Wie was hij eigenlijk? Woonden in Berlijn niet duizenden aardige en mooie jongens, waarom wilde ik deze kennen? Wat was er zo bijzonder aan dit straatschoffie?

‘Jij bent de eerste die op bezoek komt,’ zei de oude met zichtbaar genoegen, ‘je kunt hem gerust wakker maken, want hij ligt zo al sinds vieren.’ Hij grinnikte als een goedaardige dwaas, balde zijn vuisten en sloeg tegen zijn hoofd. De katrollen aan de bedstellage kraakten en kraaiend van plezier greep hij naar de bedranden alsof hij in een schommelende roeiboot zat. Maar ik liet Bernd slapen en schreef een briefje dat ik onder het waterglas legde.

‘Iemand in zijn slaap kussen, brengt beiden geluk,’ fluisterde de man, de handen voor zijn mond gevouwen. En zijn alziend oog vernauwde tot een rimpelige oude vrouwenmond, toen hij me gniffelend toeknikte en aanmoedigde. Hij keek vol spanning, zag dat ik weifelde en beet me plots toe: ‘Das braucht doch jeder.’

Ik wist dat hij voordat ik in de lift stond, het briefje al zou weggrissen. Wellicht neuriede hij, als Bernd wakker was, het oude Berlijnse liedje waarvan ik de eerste regel had opgeschreven – mit dir da möcht ich Sonntags angeln geh’n. Ik boog voorover en kuste Bernd op zijn slaap. Blozend verliet ik het ziekenhuis, terug maar weer naar mijn hotelkamer.

***

De dagen die volgden doorkruiste ik in marstempo de stad en bezocht de Dalhem-musea, de futuristische ICC-tempel en de Staatsbibliotheek, nam gepaste stilte in acht op bekende en beruchte plaatsen en zat dromerig aan de Spreekade. Ik at citroengebak tussen de oorlogsweduwen bij Möhring, en schoof aan bij de flikkers die zondags traditiegetrouw in de kantine van het Berlijn-museum verzamelden voor een ontbijt. Ik hing rond bij het Anhalter Bahnhof waarvan alleen de pui nog stond en luisterde in een platenzaakje naar Ilse Werners Mein Herz hat heut Premiere. Doorlopend sprak ik mezelf vermanend toe maar tevergeefs: ik was allang toerist af en verloren en vloog als een losgebroken kanarie piepend van verliefdheid rond.

Ik droomde. Bernd rende in een brandrode schemering in pyjama op De Muur toe en sprong erover met het gemak van een polsstokspringer. Vanzelfsprekend wilde ik hem achterna en gilde geschrokken en woedend. En hij riep me, zwaaide uitbundig. Maar toen ik voor de sprong afzette boog De Muur als een golf over me heen. Ik werd met een klap en bonkende hoofdpijn wakker en probeerde, als een arrestant die zijn advocaat wil inlichten, Anton in Holland te bellen; hij nam niet op. Berlijn was al niet meer die verre vreemde stad, verbonden met een onbegrijpelijk boosaardig verleden, Berlijn was Bernd geworden.

Het Berlijn van Anton was trouwens niet meer. Er was nog alleen de mens die zolang er tijd van leven was, weet van het verleden had. En voor wie wilde, was op iedere straathoek dat onaantastbare: een bloedvlek (of roest?), een zacht suizen of slikken, een gat of merkwaardige verhoging in gazons en het tijdloos klapperen van vlaggen en markiezen boven etalageruiten.

Iedere dag bezocht ik het ziekenhuis, maar het zat niet mee. Of ik werd eenvoudig niet toegelaten, of Bernd was, volgens mijn handlanger bij het raam, voor onderzoek gehaald door een neger. De dag daarop liet Bernd in mijn hotel een briefje bezorgen, waarin hij me dankte voor de bezoeken, zich verwonderde over mijn vasthoudendheid en meedeelde dat hij geen bedtelefoon had. Hij moest langer dan verwacht in het ziekenhuis blijven en betreurde het dat onze plannen niet konden doorgaan. Hij wenste me een aangenaam verder verblijf. Geen woord over de liefde meer en zelfs geen PS of tekening die geïnterpreteerd kon worden. Die laatste dag in Berlijn bezocht ik hem dan ook tegen beter weten in.

Wat zeggen minnaars tegen elkaar in een ziekenhuis, vroeg ik me af toen de liftdeuren sloten. Zwijgend hadden we in die kelderkroeg in het duister gestoeid en gevochten en zonder woorden verwantschap gevoeld. Later waren we dronken geworden, gelukkig en te moe om een rustig gesprek te voeren. Nu zouden we bij daglicht tegenover elkaar zitten, de ander zien en onbewust misschien onze woorden wikken en wegen om gezien te worden zoals we wilden.

De serre op de derde verdieping was door palmen in bakken afgeschermd. Vastgeklonken aan de vloer stonden plastic stoelen in carré om lage tafeltjes met tijdschriften en asbakken. Achter de ramenwand lag het wijde panorama van de stad, met een televisietoren als enorme totempaal, in het bewegingloos wit middaglicht. Achter hoge populieren glinsterde stil het water van de haven. In een kring zat daar als een geblesseerde voetbalploeg de voltallige verpleegafdeling heren in pyjama bijeen, gelaten in afwachting van bezoek. Een jongen met twee benen in het gips stuiterde een bal, enkele anderen legden een kaartje en een gesoigneerd uitziende heer in een karmijnrode kamerjas schilde geduldig en geconcentreerd een peer die hij in zijn zwarte kunsthand geklemd hield.

Ik herkende hem aan het ongekamde piekhaar van een uit zijn bed gerolde koorknaap. Hij zat in een rolstoel, de rug naar me toe en om zijn hoofd een dunne reep verband. De lummel, dacht ik, ik had hem in bed kunnen hebben, plat op zijn buik, beschermd, smekend om genade en gelukkig; nu lag een zwarte klauw stevig op zijn schouder en sprak, op die arrogant vertrouwelijke manier van een ziekenhuisgeestelijke, een grote neger met hem. Ik zou hem hebben gekust en gediend of onderworpen; nu werd hij klaargemaakt voor kerkbezoek. Bernd hoorde geïnteresseerd toe, kalm en bedachtzaam een sigaret rokend, zijn gezicht ging gedeeltelijk schuil achter een overdreven zwaar geschapen bovenarm en een zwart glanzende stierennek.

Ik wilde weggaan. Hij verwachtte mij niet. Ik zou me belachelijk maken voor een front van Berlijnse jongens, met de rozen die ik had meegenomen en mijn ogen op afscheid. Als ik nu wegging zonder dat hij me zag, bleef het bij die nachtelijke ontmoeting, konden er geen sores van komen, ging ik ongeschonden terug naar Anton, als altijd.

De neger lachte plotseling wild en ruw. Bernd knikte opgetogen. Lachte hij, was hij gelukkig – met die neger? Ik dacht aan een duel met als inzet mijn gewonde West-Berlijner met rolstoel. Maar een lachende neger met een bos rozen slaan, louter uit hoop en liefde – zouden voetballers, zou Bernd dat begrijpen? Ik deed een stap achteruit en weifelde, voelde zweet koud over mijn rug lopen.

Dan keek de neger me met nieuwsgierig priemende ogen vriendelijk aan en wenkte – een geheim teken want de jongens in hun rolstoelen keken om en legden hun kaarten neer. Het moment waarop gewoonlijk de heldentenor zijn entree maakt, dacht ik nog. Mijn knieën knikten. En in de stilte die duurde klonk het stuiteren van de voetbal dreigend als een metronoom, kraakte het pakpapier om de rozen als een dorre tak onder insluipersvoeten. O Koningin van de Nacht, dacht ik, durfde ik nu maar haar moordlustige aria op mijn vingers te fluiten, dat was altijd beter dan niks en zwijgen. Bernd keek als laatste, zijn gezicht ernstig en kritisch als een in overleg gestoorde bendeleider. Tergend langzaam draaide hij zijn rolstoel en reed op me toe. ‘Jij hier,’ siste hij verbaasd en verwijtend.

Ik had toch een briefje achtergelaten? We hadden toch in de kelderkroeg plannen gemaakt, onze armen over elkaar heen geslagen? Was dan de nacht werkelijk zo verraderlijk? Ik raakte zijn hand aan. Hij trok hem onmiddellijk terug, ging verzitten en glimlachte vaag en kort, alsof hij me herkende van vroeger. Ik reed zijn rolstoel om de hoek achter de palmen en knielde.

‘Ik mag je toch bezoeken?’ fluisterde ik, na een snelle blik op de jongens die hun kaartspel al weer opnamen; alleen de heer met de peer keek peinzend onze richting uit. Ik legde serviel de witte rozen als een offer in zijn schoot. Bernd klauwde nadenkend door zijn warrige haar en keek me strak aan, de groene ogen koel en onbeweeglijk, niets verradend, en rekte de stilte.

‘Natuurlijk,’ zei hij dan streng zonder een spier te vertrekken. Zijn stem was zacht en beheerst zoals het een jonge god betaamt. En hij was de jonge god, zeker, anders stond ik hier toch niet als een meid met bloemen en heftig bewegende boezem. Hij stak een sigaret op, speelde met de aansteker en blies traag de rook voor zich uit.

Ik verwonderde me over zijn kalmte. Het ergerde me ook. Vond hij mijn komst vermakelijk, hinderlijk? Ik herinnerde me hem die eerste avond: vrolijk en kwetsbaar, bereid zich te laten aanhalen. Nu leek hij gewapend en onaanraakbaar. De mogelijkheid dat hij tegenover de anderen verlegen was met mijn bezoek, ontroerde me en daar hield ik het dan ook maar op.

‘Heb je nog pijn?’ vroeg ik moederend en legde mijn hand op zijn onderarm, wat hij onmiddellijk afweerde.

‘Het gaat,’ antwoordde hij onwillig en keek van me weg, ‘maar jij, jij zou buiten moeten zijn. Het is zomer en aan de Wannsee is het nu feest, in Tiergarten verzamelen de jongens.’

‘Interesseert me niet,’ antwoordde ik fel en stond op, zwetend alsof ik koorts had. Ik legde mijn hand op zijn warme hals. Hij was geschoren nu en rook fris naar zeep en schoon verband. Ik wilde met hem naar bed, gewond of niet, wilde zijn billen voelen en het spannen van zijn beenspieren bij het klaarkomen. Ik wilde zijn ogen zien en de glans die verandert wanneer het lichaam weer kalmeert. Ik wilde ook met minder genoegen nemen en ergens met hem liggen, desnoods op het Wannseestrand tussen de lawaaiige badgasten. Zijn rug met olie masseren. IJs voor hem halen. Een zandkasteel met slotgrachten bouwen. Maar in die rolstoel bedreigde hij me, daagde hij me uit.

Kalm en rustig nam hij mijn hand weg uit zijn nek, zoals een gevloerde tegenstander zijn wapen ontnomen wordt.

‘Waarom bezoek je me zo vaak? Je bent toch op bezoek in Berlijn,’ zei hij met nadruk op het laatste woord, en klikte de aansteker aan en uit terwijl hij het mechanisme aandachtig bekeek.

Ik wilde antwoorden dat Berlijn in een rolstoel zat, gewond was en geil, maar de neger was me voor. Hij was ons tot op enkele meters in zijn rolstoel genaderd. Met een olijk onschuldige blik herinnerde hij Bernd met luide stem aan hun afspraak later die middag. Bernd maakte een gebaar dat me geruststelde en rolde zijn rolstoel verder de gang in. Ik liep hem na.

Ik bezocht, ergens in Centraal-Europa in een ziekenhuis, iemand die ik niet kende, die blozende jongen met wie ik één nacht doorgebracht had, verder niks. En toch, hij was de chef. Ik wilde dat hij dat was. Ik wilde naast hem op de grond zitten, doen wat hij zei. Hij zou me kunnen bewaren of verkopen, weggooien of oprapen wanneer hem dat plezierde, en liet hij me liggen dan bleef ik achter als onbruikbare buit. Ik vertrok die avond van Bahnhof Zoo. Hij zou mij over een week vergeten zijn. Wat haalde ik me aan, ik hoorde Anton het verzuchten, maar het gebeurde me. Ik gebeurde door Bernd en na hem was niks – vóór hem trouwens ook niet meer.

We bleven voor de deur van Bernds kamer staan. Vanuit zijn bed zwaaide de buurman verheugd naar ons en schudde dan treurig zijn oude varkenskop. Door de gangramen keken we uit over het ziekenhuisterrein; in een van de barakken waren we die nacht met de taxichauffeur binnengestormd. Nu zat ik op mijn hurken voor zijn rolstoel en probeerde me voor te stellen hoe hij leefde, een brief schreef, hoe zijn humeur ’s morgens was, hoe hij in bed lag en zich over me heen boog. En wat was er die zesentwintig jaren met deze jongen allemaal gebeurd, waarvan ik nooit zou weten? Hoe huilde hij? Wat kon hem woedend maken? Ik wilde zoveel weten maar iedere vraag leek me belachelijk.

‘Zullen we elkaar nog zien Bernd, Berlijn is zo ver?’ begon ik, want eerst nu besefte ik dat dit waarschijnlijk onze laatste ontmoeting was. De kort samengevatte levenslopen, wapenfeiten en droomflarden zouden alles zijn wat we van elkaar wisten en konden vergeten.

‘Ver van wat?’ kaatste hij snel terug, maar boog zijn hoofd alsof hij begreep hoe scherp zijn antwoord was, en bestudeerde als een hovenier de rozen. Ergerde hij zich aan mij en moest ik weggaan? Ik voelde me een lastige fan die wordt geduld en plukte aan de mouw van zijn pyjamajasje. Hij legde dwingend zijn hand om mijn vingers. Ik grinnikte schaapachtig, zoals ook de oude man in bed bij het raam nu en dan deed, alsof hij alles wat komen ging al wist.

‘Je moet niet op me letten, ik ben lacherig, nerveus,’ begon ik onhandig aan wat de vurige vaarwelmonoloog van de minnaar moest worden. ‘Het is idioot. Vanaf het moment dat je me in die kelder in het voorbijgaan vastgreep. Ik voel het lijfelijk. Ik ben ziek. Het is een cliché, maar ik brand, dan weer heb ik het koud. Het gloeit, doet pijn. Ik droom van je, Bernd. Praat als een zwangere vrouw. Heb het gevoel dat je in me zit, zoals tijdens dronkenschap lichaam en gedachten niet van jezelf lijken.’

‘Ik ben een boze geest?’ onderbrak hij me schamper maar tegelijk keek hij me een ogenblik vertederd aan en streelde over mijn hoofd zoals je een angstig kind kalmeert. Zijn blik was die van Anton, meewarig, alles begrijpend, de blik die me soms buiten mezelf bracht van woede. Nu sloeg ik mijn ogen neer.

Plotseling giechelde de oude man luid. Zijn oog dichtknijpend en met een lange magere vinger wijzend, riep hij dreigend: ‘Met jullie!’ Eentonig en beslist herhaalde hij het en maakte met zijn knuisten breiende bewegingen als een trainende bokser.

Bernd brak een roos af, speelde ermee en rook eraan terwijl hij peinzend door het raam keek. Op het gazon trapten de verplegers een bal naar elkaar; patiënten in kamerjas, door krukken en familieleden ondersteund, liepen langzaam als oude Chinese wijsgeren tussen bloembedden met rozenstruiken in de al naar rood neigende namiddagzon. Een gele opblaasboot dreef schijnbaar stuurloos in het midden van de haven; er zaten twee halfnaakte jongens in te vissen.

Nors en alsof hij het slechts met moeite wilde toegeven, fluisterde Bernd: ‘Die oude heeft misschien wel gelijk, ik heb ook van jou gedroomd vannacht.’

Ik durfde niet op te kijken, zat doodstil op mijn hurken en keek naar de hand die in zijn schoot lag, een krachtige hand met sterke rechte vingers en dikke blauwe aders.

‘Ik heb gedroomd dat ik je neukte,’ zei hij na een moment stilte, ‘we lagen op bed onder een raam dat wijd openstond. Jij lag op je buik, hield je aan de bedranden vast. Het was winter en een heldere nacht, het vroor. Op straat schreeuwden soldaten, en reden de vrachtwagens af en aan, klonken schoten ver weg. Je fluisterde: je gaat door me heen als een mes. En ik schoof een arm onder je hals, klemde me aan je vast en luisterde niet meer. Het duurde niet lang. Toen ik van je af rolde, was je dood, zo hard als hout, en aan je wimpers zaten sneeuwvlokken.’

De oude man klapte opgetogen in zijn handen maar kon onmogelijk iets verstaan hebben. Toen Bernd en ik opkeken ging hij verzitten en schikte het bovenlaken op zijn bed als een verongelijkte gezelschapsdame.

‘Ik heb je in een tapijt gerold,’ hernam Bernd, ‘en wilde je in de Spree gooien. Ik was radeloos. Ik heb me gewassen en aangekleed. Buiten was het lawaai opgehouden, heerste de rust van een winterse nanacht. ’s Morgens wilde ik je nog een keer zien en rolde je uit. Je was zacht en warm en ademde. Het was of je sliep. Je had je benen opgetrokken, een hand onder je hoofd geschoven en glimlachte. Maar ik durfde je niet aan te raken.’

‘Je ziet,’ riep ik en klapte bijna als een kind in mijn handen van geluk nu Bernd zich bekende, ‘de minnaar is niet uit te roeien ook al beuk en sla je hem en verberg je hem in een vloerkleed.’

‘Toen ik uit die droom wakker werd,’ ging Bernd verder, zonder acht op me te slaan, ‘was ik opgewonden, heb me afgerukt terwijl de oude man naast me lag te snurken. Ik wil dit niet. Jij gaat terug naar Holland. Jammer, maar niks aan te doen.’

Ik knikte braaf en, door die resolute strengheid waarmee hij eindigde, weer onzeker. Ik vroeg me af waarom ik nog hier was en op mijn knieën zat en hem de woorden van zijn lippen keek. Ik was bang en toch loeide er een geluk in me, ik was ongeduldig en toch zeker dat dit niet in een vloek en een zucht voorbij zou gaan. Sterk als nooit tevoren, wist ik me toch geen raad, wilde zonder zijn zegen niet weg. Troost is er nooit, dacht ik, maar hoop, al is het gevaarlijk, dat is toch een kleine moeite.

Plotseling klonk een schelle stem. Een heftig gebarende verpleegster met in haar kielzog de neger in zijn rolstoel, beende op ons toe; ze was woedend als een gepasseerde grenswacht. Bernd stak zijn hand uit, misschien om die op mijn schouder te leggen, maar trok hem terug en liet de roos vallen. Ik bukte en hield de bloem in mijn handpalm. Misschien had hij gegooid, wilde speels een reverence, zomaar. Het kon me niet schelen. Hij was de chef. Ik zat gevangen als damals Jonas in de walvis, en liet me vervoeren. Aan land geworpen zou ik wellicht beter weten, of nog eens worstelen met deze of gene engel, maar goed kwam het in ieder geval nooit meer met me.

Bernd draaide berustend zijn wagentje, haalde een brief uit zijn borstzak en gaf die met een knipoog.

‘Wil je die posten. Misschien wil je nog blijven, vraag dan Frau Rostock. Anders: goede reis, voorzichtig.’

Ik kon niet blijven, moest terug naar Holland. Anton had gebeld. Ik stopte de brief snel weg alsof het smokkelwaar was. Maar het was een goed teken. Hij had me verwacht. De verpleegster, haar hand stevig en vast op Bernd zijn schouder, maakte het liftersgebaar: ik kon gaan. Ze nam de rozen weg van Bernds schoot en rolde hem mopperend de kamer binnen. De neger vatte ogenblikkelijk post voor de kamerdeur en sloeg zijn armen over elkaar. Hij grijnsde, maar wat wist hij ervan, dacht ik, van Bernd, van mij?

Ik draaide me om, holde de trappen af, omzeilde als kippen wegstuivende verpleegsters, rende het gebouw uit, de barakken voorbij en stormde door de poort die zonovergoten en verkeersrijke Anrumerstrasse in – bevrijd als een acteur met een zojuist getekend filmcontract op zak. Berlin, Berlin!

***

Ten slotte was de boulevard vrijwel verlaten en deinde de Noordzee nauwelijks meer, leek in rust en leeg. In drommen was het krijsende en moegestoofde voetvolk eindelijk in hun auto’s verdwenen. Op het strand laveerden tussen de eerste wandelaars, de zandforten en met blikjes afval volgestorte loopgraven al de terreinwagens van gemeentelijke schoonmaakploegen. De zon, tot een vlek intens wit licht uiteengevloeid, wierp een lange oogverblindende schaduw die tintelde en danste op het kalme water.

Ik zat met Anton op een van de terrassen voor het Kurhaushotel, en om ons heen klonk vrolijke tafelkout, werd zacht en beschaafd gelachen en waren mooie jonge kelners druk doende. Van zee stond een zoele bries en de rieten parasols boven onze hoofden ritselden teer en vriendelijk. De geur van verse koffie en pannenkoeken waaide aan over de boulevard. Anton werd die dag achtenzestig. Hij droeg zijn klassiek gesneden, zachtroze maatkostuum met zwart genopte vlinderdas, en was opgewekt en vrolijk. Hij had zich geparfumeerd, de vingernagels gemanicuurd, en zijn oor-tot-oor rand haar zorgvuldig gekamd. Op tafel lag in een zwart foedraal zijn toneelkijker gereed; we zouden in het Circustheater een voorstelling bijwonen.

Bernd had die weken mijn brieven slechts sporadisch beantwoord, maar ik wist genoeg. We hadden kennis van elkaar en voorlopig voldeed dat. Onverwacht had hij me de vorige avond gebeld, de chef. Als de stem in mezelf was hij dichtbij geweest, geruisloos dichtbij, met straatrumoer in Berlijn op de achtergrond. En ik had me voorgesteld hoe hij daarginds met me sprak: bij het wijdopen raam, met opgerolde hemdsmouwen, in linnen zomerbroek, onderuitgezakt en zijn benen op tafel, lachend en glunderend – de nog jonge, verliefde bendeleider uit een B-film, zoals ik hem in die rolstoel had zien zitten, herhaaldelijk verlegen in zijn piekhaar grijpend en gedachteloos spelend met een brandende sigaret. Hij was uit het ziekenhuis ontslagen, de chef, had geld verdiend en hield het nu niet meer in de frontstad, in dat oude rovershol Berlijn, waar de vrede gesuggereerd werd met bezettingstroepen. Hij vond dat het tijd werd voor ons, de chef.

Onbewogen hoorde Anton het nieuws aan van Bernds komst, en hij knikte zoals hij de afspraken met loodgieters of glazenwassers placht te bevestigen. ‘Dat valt me mee,’ zei hij, nauwelijks onder de indruk, schonk nog eens wijn in en leunde achterover. Eén oog dichtgeknepen tegen het licht, volgde hij een vissersschuit die dicht langs de kust richting haven voer. Het zonlicht vonkte in de stuurhutramen en duidelijk was het gekwetter van zeemeeuwen boven de achtersteven hoorbaar.

‘Dan zal ik je wel een tijdje niet zien,’ ging hij verder toen ik niet reageerde, ‘jullie laatste ontmoeting is nu enkele weken geleden, zullen jullie elkaar nog herkennen?’

‘Wat een idiote vraag,’ zei ik, nauwelijks verstaanbaar, maar hij zweeg en herschikte het servet op zijn schoot. Ik was in de verdediging sedert mijn besluit om met Anton zo weinig mogelijk over Bernd te spreken. Direct terug uit Berlijn, vertelde ik nog enthousiast over wat er gebeurd was, over de stad, over Hölderlin. Anton had geluisterd, zeker, maar daarna een fel pleidooi gehouden: wat haalde ik me aan en wat wist ik van hem, was het niet beter dichter bij huis verliefd te worden, was hij te vertrouwen, was dit verstandig, dit kon toch niet goed gaan? En, ach ja, Hölderlin die lazen de Duitse soldaten in de loopgraven van ‘14-‘18 en tijdens de veldtochten na ‘39 ook, was dat reclame? Ik ging daar niet op in, rangeerde hem op een ander spoor en vroeg naar damals toen Arthur Schnabel nog concerteerde. Dan vertelde Anton de oude interbellumgossip en de sterke verhalen uit het toenmalige keizerrijk, en stelde verder geen vragen.

Die weken was hij trouwens druk met huisconcerten en met de leerlingen die voor hun vakanties nog even afscheid kwamen nemen. En hij hield jour en ontving, mijn eenzame pianist. We spraken weinig over wat mij bezighield. Het vage schemergebied van verliefdheid, voor mij zo helder en verlicht, ging hem al snel vervelen. Hij wilde opwindende verhalen horen, maar wat valt er te vertellen over twee jongens, zo ver van elkaar en, samen ver van de rest, wachtend? In een verloren ogenblik vroeg hij soms, mild glimlachend maar met een scherpe spot, naar mijn contacten met Bernd. Ik had dan het gevoel een geheim te moeten beschermen, zoals een kind als een roofdier speelgoed beschermt. En het was een geheim, ook voor mij. Ik wilde het bewaren.

Ik sliep die week slecht, dat sprak, en droomde verward en intens. Ik overdacht onze ontmoetingen in de kelderkroeg en het ziekenhuis; herinnerde me woorden en verlegen, soms brutale blikken, en regisseerde daarmee grootse scènes voor twee heren en pas de deuxs die slecht waren voor de rug. En ’s avonds zat ik tot laat in de tuin, met een bloem en neuriede mee met Ilse Werner. Ik wachtte, leefde ongewild zwijgzaam in een roes, een vreemde lichtheid, terwijl ik muurvast opgesloten en alleen was als in een mistbank, ver van Anton.

Alleen bij Emma, Antons werkster, praatte ik honderduit, zoals de aanstaande bruid zich soms twijfelend in de armen nestelt van een hartsvriendin. Emma was een oude, door buurtbewoners vaak geconsulteerde sibille, die haar hele leven al luisterde en breide. Ik vertelde haar niks nieuws, maar zij luisterde en knikte en schonk koffie. En ze bestudeerde Bernds handschrift op de enveloppen, en zei er aardige dingen over die geen kwaad konden. Nu dan eindelijk had Bernd, beheerst en zakelijk, zijn komst aangekondigd. En ik popelde om me jubelend in het ongeluk te storten – dat las ik tenminste in Antons meelijdende blik.

‘Deze minnaar blijft nu voorgoed, hoop ik?’ zei hij nippend van zijn wijn, ‘het zou een hele rust voor me zijn als je eindelijk een vrind hebt voor het leven.’

‘We gaan trouwen, hij gaat in het wit en we willen veel kinderen,’ mopperde ik, ‘kun jij nooit iets ernstig nemen? Het gebeurt me, hoe lang is niet belangrijk. Ik ben gelukkig, geniet jij er ook van.’

‘God kind, ik ben blij voor je, maar natuurlijk,’ zei hij beledigd als een oude matrone. Zijn onbuigzame haakneus glom in de zon terwijl hij een gevulde tongfilet op zijn vork schoof. Met vriendelijke blik, maar de wenkbrauw opgetrokken, bleef dat helblauw oog onverbiddelijk op me gericht terwijl hij at.

Ik vroeg me af of hij wijs en bezorgd was of gewoon jaloers. En moest ik hem straks aan Bernd voorstellen of kon ik die twee van elkaar weghouden? Bernd, daarginds in dat miese Hinterhof, leefde alleen, zonder raad van een vaderlijk pianist, en was niet bang, niet eenzaam. Schaamde ik me voor Anton, voor mezelf? Was het zo’n schande gelukkig te zijn en niet meer alleen, dat al het oude moest wijken en terugtreden achter de coulissen? Was het zo anders nu met Bernd, zo nieuw en heftig, dat het misschien zou vloeken met de getemperde kleuren van dat oude? En zou Bernd niet mijn kameraad zijn, ook zonder de zegen van Anton?

Anton leunde achterover, legde de vork neer en nam de tijd om zorgvuldig zijn mond met het servet schoon te deppen.

‘Toen ik zo oud werd als jij nu bent,’ begon hij, ‘vierde ik dat bij kaarslicht in een geblindeerd souterrain. Dat was na Stalingrad. Mijn vrienden zaten in een kamp of waren al dood. Moeder leefde nog, ze had koekjes gebakken. En die avond tijdens een bombardement kwam Ernst langs. Hij woonde twee blokken verder, ook in een kelder. Hij bracht chocolade mee, dat was toen niet meer te krijgen in Berlijn. Hé, luister je eigenlijk wel?’

Ik knikte, legde mes en vork naast elkaar op het bord en gooide mijn servet op tafel. Ik zakte onderuit en luisterde.

‘We zaten dicht bij elkaar op een matras op de grond, moeder en Ernst en ik. Diep in de nacht draaiden we platen op de koffergrammofoon. Mozart, dat weet ik nog goed, het laatste pianoconcert. Na de jankende sirenes, de knetterende luchtafweer en bominslagen, in die muffe en duistere kelder, waar het ineens onwerkelijk stil geworden was, dat tweede allegro te horen, zo speels, zo licht en vrolijk – je kunt je niet voorstellen hoe dat was. Mozart, daar komt toch eigenlijk geen mens aan te pas. O, met Ernst had ik op het conservatorium vaak vierhandig gespeeld. Hij was geen geweldig pianist maar we hadden er aardigheid in samen op een kruk te zitten. Zo hadden we elkaar ook ontmoet. Die kroegen zoals waar jij Bernd oppikte, waren er in die tijd nog niet. Wij zouden er trouwens niet heen zijn gegaan. Wij maakten veel wandelingen, door Grunewald en langs Grosser Müggelsee. Heb ik je verteld hoe we onze eerste avond samen naar Potsdam zijn gelopen, naar zijn tante? Zij had toen ze jong was nog les gekregen van Liszt, en bij die gelegenheden bij hem gelogeerd.’

Ik knikte, dat alles had hij al vaker verteld, en in aan de omstandigheden aangepaste versies. Anton zweeg, hij schoof bedachtzaam de laatste prinsessenboontjes op zijn bord bijeen. Op het strand wandelden nu echtparen met honden en kinderen, uit een strandtent kwam vioolmuziek, en vanaf Katwijk stoomden, tegen het stille tomaatrode strijklicht in, drie kotters broederlijk in formatie op huis aan. Een jongetje op het strand wuifde zwijgend ahoi.

De volgende avond zou ik met Bernd zijn. We zouden elkaar herkennen, zeker, maar wat dan? Zouden we weer tegenover elkaar staan als uit die kelder in Berlijn omhooggekomen? Onhandig en schuchter hadden we met neergeslagen ogen onze namen gezegd, zacht elkaars namen overgenomen, en elkaar aangekeken alsof we iets stouts gedaan hadden. Niemand in die stampvolle kroeg had notitie van ons genomen, en wij zagen niemand. We stonden daar maar, in de hoek naast een bont lampenkapje waar zwak goudgeel licht uit viel, en keken elkaar schuw in de ogen en lachten – verder niks. Ik vroeg me af of Anton met Ernst ooit geweest was als wij toen, beschermend en onbeschermd tegelijk. Ik kon het me niet voorstellen. Anton was de veldheer buiten dienst zoals hij zich omdraaide, de kelner aan tafel gebood, de rekening vroeg en nauwgezet de telling controleerde.

Ik zag trouwens Anton in het geheel niet tegen een houten schot staan, met iemand die hij niet kende in zijn armen. Bernd en ik hadden elkaar geslagen, uit kameraadschap ook, ja. En we hadden in die smalle donkere keldergang, terwijl anderen zich tastend een weg baanden, gevochten om het recht van de sterkste. Het recht dat afwisselend de een dan wel de ander werd gegund, heftiger bevochten werd en er uiteindelijk niet meer toe deed, omdat een mens zo onbegrijpelijk kwetsbaar klaarkomt. Enfin, ik moest ze maar van elkaar weghouden. En wie neemt moeder trouwens mee naar het afspraakje met zijn vriendje? Want zo was het toch: Anton-moeder.

‘Ernst was een goed mens,’ zei moeder plotseling. Het klonk dromerig en als de conclusie van gedachten. ‘Hij was eigenlijk een tam huisdier, zoals hij urenlang naar je kon luisteren of met partituren op zijn schoot zitten en met je praten over muziek. En dan sprak hij zo rustig en kalm, en straalde wanneer hij opkeek en lachte. Hij schreef gedichten voor me, wist je dat? Ik vraag me af hoe het met hem gaat, hij woont nog steeds in Berlijn.’

Anton ging verzitten en draaide zich enthousiast naar me toe; moeder raakte met zijn knot weer verward in de takken van toen. Zijn stem en handen begonnen als het ware te dansen, alsof hij de herinnering omhoog pompte en dirigeerde als een fakir. Ik hield van hem. Het kinderlijke geluk, om wat dan ook, dat hij altijd uitstraalde, ontroerde me steeds weer, maar deze avond, de vooravond van Bernds komst, was toch mijn avond? Begreep hij werkelijk niet wat me gebeurde? Ik glimlachte maar wat en probeerde te luisteren.

‘Ach en hoe vaak we niet verdwaalden in de bossen rondom de Havel! Met opzet – natuurlijk. Ooit brachten we een nacht door bij het graf van Kleist, aan de Wannsee, op de plaats waar hij zich met Henriette Vogel in 1811 had doodgeschoten. Daar lazen we bij het licht van lucifers uit Penthesilea, terwijl het water, dichtbij in het donker, kalm tegen de oever bewoog en de stad in de verte zoemde als een reusachtige generator. Zeventien, achttien waren we toen en verliefde pianisten. En dan zaten we daar, de ruggen tegen elkaar, in het gras, in het licht van de maan, en luisterden.’

Ik onderbrak hem, maar durfde niet in zijn ogen te kijken; nooit eerder had ik Anton onderbroken wanneer hij vertelde. Ik zei: dat vertelde je al eens, jullie hielden veel van elkaar.

Het was niet aardig, maar ik was moe en wilde graag alleen zijn. Ik wilde met Bernd daarginds aan de duinvoet liggen of met hem op pad zijn naar de uitspanning Meijendel en kletsen, terwijl de schemering viel en in de verte, in de stompe schaduw van de watertoren, een hond aansloeg. Ik wilde zijn stem, zijn lijfgeur en dat nors onhandige gebaar wanneer hij verlegen of boos in zijn piekhaar krabde. Ik wilde zijn arm over mijn schouder, zoals toen we vroeg in de ochtend uit die kelderkroeg in Berlijn kwamen. Ik wilde dat hij er was, verder niks.

‘Kom we gaan, het is tijd,’ zei Anton onverwacht vinnig en stond op. Hij nam de toneelkijker van tafel en liep waardig tussen de tafeltjes door het terras af. Ik had onmiddellijk spijt, rekende af met de toesnellende kelner, en ging hem achterna. Ik stak mijn arm achter zijn elleboog, en moeder trok me zwijgend tegen zich aan. En zo wandelden we onder het verstild bloedbad van de avondschemer naar het Circustheater, dat al in de schijnwerpers stond als een kathedraal en waar taxi’s en glanzend zwarte Sedans af en aan reden.

Misschien is het allemaal aanstellerij, dacht ik, misschien zou Bernd een week vakantie bij me houden en zou ik slechts zijn bedmaat en kamerheer zijn. Ik zou hem dienen en hij zou zich met mij vermaken. En op een dag zou hij verdwenen zijn, zomaar, alsof ik nooit anders dan alleen was. Dan waren Anton en ik weer samen, en dan kreeg moeder als altijd gelijk. Maar dat mocht niet, niet deze keer – en dat kon eigenlijk ook al niet meer.

Na de voorstelling wandelden Anton en ik gearmd langs de vloedlijn. Het was eb en de branding rolde kalm teruggetrokken. Nog maar een duimbreed week de zwarte nachthemel van de horizon, die violet en gifgroen gloeide als een koperdraad boven smidsvuur. En die smalle kier zonlicht herinnerde me op een sentimentele manier aan Bernd zijn ogen. Trouwens alles scheen me in het teken van zijn komst: de boudoirstille zomeravond waar het blaffen vredig ver droeg, de vuurtoren met lichtcode, de pittoresk verlichte boulevardterrassen en die donkere slagschaduwen van de duinenrij, waar helmgras rondom de oude bunkers zacht en mysterieus ritselde.

En zelfs het knarsen van kleine schelpen onder onze voeten herinnerde me aan een bevrijdende komst, ’s nachts over het grindpad – zo vaak gedroomd op het landgoed. Toen kwam soms Max, de seizoenarbeider, bezweet en moe van de akker terug in voddig blauwe overall, de ongekamde haren wild alle kanten op en breed lachend. Nu kwam Bernd, net zo’n kinkel. Max had met me gestoeid en hij had verhalen verteld over de jongens in de steden; met Bernd was het knokken geweest. We hadden dat niet gezocht maar bij elkaar afgedwongen – het ene moment teder, het andere boosaardig en woedend. Het eindigde onbeslist. De komende dagen zou hij de chef zijn, of niet. Ik wist niet wat ik wilde. Ik zou alles doen wat hij zei, dacht ik. Maar ’s nachts stelde ik me voor, deze lummel die me ontroerde, de baas te zijn. Ik zou hem desnoods met geweld op zijn buik draaien, de handen vastleggen, zijn benen met mijn benen bedwingen, en langzaam in hem binnengaan. Hij zou kreunen en proberen onder me weg te komen, en dan zou ik hem kunnen troosten, want hij bleef de chef, Bernd.

Ik ben betoverd, fluisterde ik de zee toe. En Anton knikte afwezig. Hij maakte zich van me los en ging dicht langs het traag uitlopende water lopen. Ik vroeg me af waaraan hij dacht; misschien aan Ernst of aan dat verjaardagsfeest in de schuilkelder tijdens het bombardement. Ooit had Emma me in vertrouwen verteld hoe hij en Ernst elkaar na de oorlog in Berlijn teruggevonden hadden en korte tijd samenwoonden, tot op een dag Anton onverwacht vertrok. Ernst had weken daarna een brief gekregen, en dat was het dan. Mij had Anton dat verhaal nooit verteld, zoals zoveel niet, als ik Emma mocht geloven. Hij vertelde wat hem van pas kwam om de held van zijn leven te zijn. En daar liep nu die held, tegen het eindeloos zwart gewelf en die veeg digitaalgroen licht boven de Noordzee. Hij leek klein en verlaten, zoals hij daar met gebogen hoofd voortging en steentjes wegschopte: een mens opgesloten in zijn leven, een oude pakhuismuis, een held buiten dienst, een zorgzame museummoeder met een geheime collectie in haar kelder.

Ik dacht: misschien willen we allemaal zo’n held zijn, Anton deelt zijn leven in voor en na de oorlog, en hoe weet ik niet, maar Bernd betekent oorlog. Dat onze ontmoeting en de gesprekken in Berlijn slechts mobilisatie en schermutselingen waren geweest, daarvan was ik overtuigd. Alleen met vreedzaam theedrinken zou zijn bezoek niet voorbijgaan. En Bernd mocht eigenlijk in het geheel niet voorbij. We zouden samen reizen maken en in hotelkamers wonen, dat had hij gezegd, de chef, en daarna zouden we wel zien. Morgen kwam hij en zouden we bespreken hoe het nu met ons verder moest. Ik was strijdlustig en in euforische staat van paraatheid, tegelijk kalm als een non, tuk op een verheffend visioen.

Ik had Anton thuisgebracht. In de deuropening had hij me over de bol gestreken en gezegd: heb het goed morgen. En hij had me vriendelijk aangekeken en gezwaaid en gewacht tot ik de straat uit was, op weg naar Emma. Bij haar had ik grote lakens en een hoofdkussen gevorderd en gevraagd hoe de komende week de sterren stonden. Ze had geglimlacht, Emma, want in sterren deed ze niet. Ze had in d’r eentje advocaat zitten lepelen en op me gewacht. Bernd ligt nu beslist nog wakker, dus Bernd zum Wohl, had ze met schorre stem gezegd, de woorden als bonbonbrokken in haar mond. En de bruine kraaloogjes in die goedaardige kop met aluminiumgrijs permanent, hadden een waterige en ondeugende glans toen ze uitschonk.

Zwijgend hadden we ingenomen en die zomernacht tot laat geduldig op het terras bij elkaar gezeten. Ik had geluisterd naar de krekels, het geritsel in de donkere tuin en het vertrouwd tikken van breipennen, slaapdronken en gelukkig als het schooljoch dat bij grootmoeder logeren mag. Nog een paar maal ging lijn negen met het geluid van slijpend ijzer over de Javabrug, dan bleef het stil op straat en hoorde ik in de bladstille tuin alleen nog Emma, dichtbij prevelend de steken van haar patroon tellen.

Toen ik met lakens en het hoofdkussen voor de chef onder de arm aanstalten had gemaakt om te gaan, stak Emma resoluut de wol op haar wapens. We hadden elkaar omarmd, waarbij haar korset kraakte als een kogelvrij vest, en ze had natte zoenen gegeven. Ik ben klaar, had ik toen gedacht, de chef kan komen. En zwaar leunend tegen de deurpost had Emma haar vuist naar me opgestoken – de groet van straatjongens.

***

Een taxichauffeur, nors zwijgend als zijn collega in Berlijn, bracht de chef en mij terug – terug thuis, zo leek het, of het nooit anders was: Bernd en ik samen in de huurkamer ergens in een eertijds voorname buitenwijk, waar nog de broeierige warmte van een zomeravond hing. Alleen de losgeschroefde poten en het rechtopstaande bedspiraal herinnerden aan wat voorbij leek, zoals zijn koffer op een stoel symbool kon zijn voor wat begon. De koffie was klaar. Op het aanrecht lagen Duitse tijdschriften, een groezelig treinkaartje, in een krant gerolde bananenschillen, gladgestreken en met zorg weer gevouwen snoepwikkels en een dichtgeknepen bierblikje. De tuindeuren stonden wijd open naar de nacht en de lange tulen gordijnen bewogen traag en rusteloos. Op de radio was zachte jazzy muziek. Ik maakte geknield op de grond ons bed en sloeg de kussens op. Hij at een boterham en keek toe, benen op tafel, als altijd om zo te zeggen.

Natuurlijk was ik die avond ruim op tijd geweest in het Centraal Station en had ik verscheidene malen de gele aanplakbiljetten met vertrek- en aankomststaten gecontroleerd. Natuurlijk drentelde ik er steeds nerveuzer heen en weer, loerend naar iedere reiziger die het perron verliet en zich haastte door die verzadigd stille en broeierige hangarhal. Personeel ging al rond met grote boenmachines, en hoerenjongens, zwervers, een rastagekapte neger en besnorde rangeerders in versleten werkbroeken slenterden rond of leunden tegen de kiosken. Nu en dan ratelde het treinverkeerbord en daalde over ons het klingklong-dames-en-heren van de vrouw zonder lach die in de kassaruimte woonde en vandaar later onbewogen Bernds komst meldde.

De bestofte blauwe dieselloc met doorgaande rijtuigen uit Hannover en Berlijn was met knarsende remmen statig en plechtig binnengereden, zoals dat hoort wanneer de ene minnaar de andere opwacht. De coupédeuren waren als duivenmanden opengeworpen, iedereen was iemand in de armen gevallen, en wie niemand had klopte op schouders of verdween snel door de zijingang Rijnstraat. Er werd geroepen en gelachen. En de machinist had zijn reizigers bijna met vertedering gadegeslagen terwijl hij zijn cabine afsloot en zich, met documenten en een broodtrommel onder de arm, bij die vrouw zonder lach ging melden.

Ik dacht alleen maar: hij is weer thuis. En ik moet daar gestaan hebben met die verstilde glimlach van overgave die slaapwandelaars hebben in de dakgoot of voor de blinde muur in een trappenhuis: het geluk van geheugenverlies, een brisante black-out.

En ineens had hij op het perron gestaan, zichtbaar tussen de door soldaten omhelsde meiden, een kinderlijk grote koffer in de hand, sigaret in de mondhoek, pleister op het voorhoofd en de hand in zijn broekzak: de chef. Zijn korte haar piekte tobberig. Kon niet missen: Bernd, die rozig-blanke lummel, schoffie uit Berlijn-Wedding, in wijde wat sjofele linnen zomerbroek en streng zwart overhemd. En hulpeloos en verbaasd had hij om zich heen gekeken, totdat hij me naast de panty-automaten opmerkte en zijn ernstige blik op slag veranderde in een stralend geile lach.

We hadden een korte rijtoer door de nacht gemaakt en gezwegen tot we alleen waren in onze achterkamer, zoals wij samen nog niet eerder alleen waren. In die donkere catacombe in Berlijn, omringd door tientallen jongens, was ontsnappen nog mogelijk geweest en hadden we elkaar na de strijd nog kunnen achterlaten. Dat was gewoon daar: passanten betastten elkaar, keurden, bleven misschien een half uur samen, en zochten dan weer verder. Zelfs het ziekenhuis had ik kunnen verlaten zonder dat er iets gebeurd was. Niets leek eenvoudiger dan weggaan. Toch bleef ik en stuurde hij mij niet weg, al wisten we niet waarom. We droomden van elkaar, wilden bij de ander zijn – zonder reden, want de ene wilde onbekende is net zo goed als een andere. Wat zagen we dan, hij in mij en ik in hem? Waarom zaten we hier onbeholpen verlegen bij elkaar? Zoveel was onbegrijpelijk en toch wilde ik nu eigenlijk niets weten. We waren samen, en dat voldeed.

Ik vertelde terwijl hij zich waste over Hölderlin, over de avond met Anton, en over het wekenlange wachten op zijn komst. Hij knikte, viel me bij, of stelde een korte vraag. Toen was het stil. Hij at een boterham en dronk slurpend van zijn hete koffie. Ik dacht: we gaan naar bed als zovelen nu: liggen en draaien, laken over het hoofd, licht uit, goedenacht grommen en slapen. En meer was ook niet nodig nu.

Bernd rolde de laatste sigaret en vroeg onverwacht of ik al die tijd alleen geslapen had. Hij boog schuin naar het vuur in zijn handpalm en keek me vragend aan. Het was hem ernst; hij was jaloers. Welke jongen stelde die vraag ooit, dacht ik, en wie wilde ondanks alle flinke voornemens die vraag niet van zijn minnaar horen? Hem kon het schelen. In die kelder hadden we gestoeid en later gelachen, in het ziekenhuis gepraat, maar wat wisten we van elkaar? – en hem kon het schelen. Toen ik bevestigend antwoordde, glimlachte hij met kleine pretoogjes en knikte nadenkend.

Hij klauwde door zijn haar, stond op en kwam – en in de broekzak bewoog zijn vuist – met traag lome stap. Hij knielde, sigaret in de mond, en dwong me met een beslist gebaar voorover op het matras. Nu wordt er gefluisterd, dacht ik en sloot mijn ogen. Maar Bernd schoof over me als een engel over zijn nest, stak voorzichtig een arm onder mijn hals en ontspande zich dan voelbaar.

Zo lagen we op het matras en verder was er niks; ja, een rokende sigaret in de asbak en de radio, zacht. En ik luisterde naar zijn ademen, kalm en vertrouwd en dicht bij mijn oor. Van ver kwamen door de geopende tuindeuren rumoerige geluiden van een doordeweekse dag in een stad aan de kust, en het zachte geplof van vuurwerk dat wekelijks voor de toeristen aan zee werd afgestoken. In de kelder in Berlijn hadden we gevochten, nu was er rust: vrijdagnacht, eindelijk alleen thuis met mijn eigen gabber.

Hoeveel zomernachten had ik niet zo op het landgoed met de seizoenarbeider doorgebracht? Terwijl Max op bed bij het licht van een suizende gaslamp de krant las, lag mijn hoofd in zijn schoot. Ik rook zijn lijf en werkmansbroek, en voelde het rustig bewegen van de harde buik. De hand op mijn hoofd streelde me nu en dan gedachteloos teder. Hij was mijn held en vriend. Ik was tien, elf en leefde voor me uit in zijn bescherming, wist nog niets van mannen onder elkaar. In die rokzwarte nachten suisde om de hoeve het donker, stotterden hoog en scherp de krekels en was er volop maanlicht. Als grootvader op de binnenplaats zijn pijp uitklopte en de laatste ronde deed, luisterde ik en telde zijn stappen. En er kwam koele, weldadige nachtlucht door het open dakraam, en de zware geur van vers gemaaid hooi.

Van het landgoed weg, was ik met een jongen nooit meer zo vertrouwd, zo kalm geweest op een bed. En nu lag Bernd zo stil en vanzelfsprekend met me op het matras, als was hij nooit weggeweest. Dit kon niet goed gaan, dat wist ik, maar wat zou het. Ik werkte me bij herhaling in de nesten, in de armen van deze of gene, als een vogel die zich in stof of water wentelt – misschien was dat nodig voor me. En had Ketser de Neger, die me van Max overnam en me op welhaast rituele manier ontmaagdde, niet gezegd: we zijn altijd met onze linker- en rechterhand alleen, al zijn er plafondspiegels en is er onze verbeelding die op haar beurt wat onzichtbaar is tot spiegel dient. Natuurlijk, iedereen heeft in het leven zijn handlangers, maar de kraken zet je alleen, je kun tenslotte niet samen aan een cijferslot liggen. Dat zei Ketser toen hij me zijn bed en huis uit joeg. Ook ik kreeg later handlangers, die hulpen in de huishouding van je leven. Nooit bleven ze lang en nooit bleven ze slapen, maar hun korte bezoeken voldeden sinds Anton er was. Vrijwel dagelijks bezocht ik hem en luisterde naar zijn verhalen, wandelde en at met hem en ging mee naar het theater of de bioscoop. En hij masseerde steeds vakkundig mijn verdriet om weer een verloren grote liefde, die handlanger in spe of dat leuke bedmaatje.

Met Bernd zou het wel net zo gaan, en dat was misschien wel beter. Hij woonde in Berlijn, en alles wat ik fantaseerde was onzin. Zeker, er waren de verhalen, legenden bijna, van jongens weggerukt uit hun stad als een plant door die een of andere vlam ver van hier. En woonde Ricardo niet in New York bij zijn balletdanser, zat Arie niet in Bonn ook bij wijze van spreken ontvoerd? Zo ging dat toch? Maar ik, kon ik weg, in Berlijn wonen? En Anton dan? Bernd bleef een paar dagen, we zouden plezier hebben, afscheid nemen, nog een tijd brieven schrijven en verder niks. Dat had Anton voorspeld; hij kende me toch, zei hij. Maar zonder Bernd, zonder mijn gabber, wat was dan de herfst, de toekomst? En wat wist Anton er eigenlijk van, van ons: Bernd als in slaap en beschermend over me heen, en ik languit wakend en wachtend tot hij iets zou zeggen of doen, de chef.

Pas toen boven zee het vuurwerk wegstierf, rolde hij van me af. Hij legde zijn vuist tussen ons in en nam die dan langzaam weer weg. Als een amulet bleef een oud snoeimes achter. Het was een zelfde mes als waarmee mijn grootvader op het landgoed de konijnen slachtte, appels schilde en de azalea’s snoeide: het heft van donker verweerd hout, het lemmet dof en met vlekken, de grote haakpunt licht verbogen. Ik klapte het mes dicht. Het zag er door zijn ouderdom bijna onschuldig uit, maar het bleef een mes.

‘Voor jou. Ik omklemde het in mijn zak op straat, in de U-Bahn, als ik aan je dacht,’ zei Bernd en keek me schuw vanonder zijn wenkbrauwen aan. ‘Soms dacht ik: hiermee kan ik doden, jouw lijf rollen als een broekzak, je bemachtigen.’

‘Je moet altijd hier blijven. Nu heb ik het mes,’ fluisterde ik dreigend. We waren bloedserieus en hadden elkaar gegeten en gedronken als er geen wetten in de weg stonden en praktische bezwaren. Ik brak het mes weer open.

‘Ik kan jou niet gelukkig maken, daar ben ik niet voor,’ zei hij zacht en verontschuldigend. ‘Je wordt niet gelukkig, als je het geluk niet in je hebt.’

‘Jij bent in me,’ probeerde ik te grappen, maar besefte tegelijk hoe gevaarlijk die invasie was, en dat Bernd dat wist. We lachten allebei verlegen, de chef en ik. Het hart bonsde me in de keel en mijn handen waren vochtig en gebald. Ik dacht: verliefd, moesten we elkaar nu niet bespringen van geluk? Als besluiteloze honden keken we elkaar trouwhartig aan, de blaf als een brok in de keel en het bijten ineens verleerd. Zo kwam er geen schot in onze oorlog. Wachtend had ik aan de chef gedacht als aan een broer die ver weg was, alleen en wanhopig. Hij had me nodig. Ik had hem willen beschermen. En nu lag hij hier – niks wanhopig geweest al die tijd maar gelukkig en sterk. Ik was het die beschermd werd, ver weg was geweest en alleen, en die verkocht was nu, al wilde ik niet. Ik wilde hem op zijn buik, wilde hem pijn doen en troosten tegelijk.

En toch. Ik zag plotseling hoe wonderlijk een mens, een lijf was. Ieder mens had een lijf, je stond er niet bij stil wanneer je ermee stoeide. Een lijf dat ademde, warm was en zweette, waarin een hart klopte, waarin kalm en zeker de longzakken en traag de ingewanden bewogen; het had hem gebracht waarheen hij wilde; het had een binnenwerk dat de ander nooit zou zien en een verleden waarvan de ander nooit zou weten. En zo leefde het al zesentwintig jaren. Een mirakel. En dat mirakel lag op mijn matras en wachtte en keek, ernstig en willend. En toch. Seks leek plots banaal, neuken heiligschennis, een kus of omhelzing grof. Nooit had ik daar last van gehad met grijpstuiver-liefdes. Wat was er toch zo bijzonder aan deze jongen?

Ik probeerde me de laatste keer dat zijn moeder hem in haar tobbe had voor te stellen. Dat jongenslijf gereed voor het bed, maar het hoofd nog bij speelgoed, dat joch, lachend in het sopwater voor de kolenkachel, had ze ooit in zich gedragen. Hoe moest het zijn zo’n jongen te zogen en doen opgroeien? Een vrouw heeft dit gemaakt, gekoesterd, er zorg om gehad en moederdromen en nu, dacht ik, nu ligt het hier, dit volwassen jonge mirakel, en biedt zich aan.

En ik dacht aan Antons vragen op het Kurhausterras. Was hij te vertrouwen, was dit verstandig en kon dit goed gaan? Ik vroeg me af wat gabbers op een matras te vrezen hebben. Was de mens ooit te vertrouwen en ging het ooit goed? Ongemerkt glimlachte ik schouderophalend, waarop Bernd breed teruglachte en me naar zich toe trok. We zaten geknield en zwijgend tegenover elkaar, onze blik donker en streng. We worstelden kort, knuffelden onhandig en trokken ons dan weer terug met rode koppen en timide. Ik gespte mijn broekriem los, maar hij hield me tegen en nam het over.

En toen, als een ijzeren ratel, ging de deurbel over.

Ik duwde geschrokken Bernd zijn handen weg en bleef roerloos zitten. Hij trok zijn wenkbrauwen op en krabde om me gerust te stellen in mijn haar. Maar ik stond op, terwijl er nog een tweede maal werd gebeld, en ging zonder nadenken opendoen.

Achter het getraliede matglas van de voordeur zag ik het silhouet en profil, om het hoofd een nimbus van de straatlantaarn. Hij droeg een hoed, de jas los over de schouders, en speelde ongeduldig met zijn handschoenen. Ik bleef staan in de donkere gang en keek tot hij nogmaals aanbelde.

Daar achter die deur stond, waarschijnlijk in zijn zalmroze kostuum en als altijd glimlachend, die oude Wotan. Want zo had ik ooit gedroomd van hem: Anton als oude machteloze god die in de steenrode schemering flarden achter zich aan sleepte, een vuist geheven tegen het duister, tegen de nacht die hij niet kon doen wijken. Het zo goed als kale hoofd en de zinksnijdersneus hadden een zweterige glans in de spookachtige avondgloed, maar zijn lichte ogen straalden kinderlijk blij. Hij had jour gehouden, verhalen verteld en piano gespeeld in zijn huis met het marmeren trappenhuis en de Biedermeier fauteuils. Ik was zijn hofhouding geweest en pas laat in de nacht weggegaan. Hij had me bij de deur omarmd en me zijn kroonprins genoemd. En hij had gekust en gestoeid en plots ruw in mijn kruis gegrepen, terwijl hij hard en doordringend had gelachen en zijn ogen vreemd schitterden. En ik was, vlak voordat ik met twee benen buiten het bed wakker werd, achteruitgegaan, zo koud en snijdend was zijn adem en zo dichtbij zijn gezicht, terwijl hij me betastte en grapjes maakte, en me in zijn armen klemde als een jonge minnaar.

En wanneer ik nu de deur opende, zou hij me gemeenzaam lachend vastpakken alsof hij me in tijden niet had gezien, en hij zou binnenkomen als een vorst die een bevriend staatshoofd op doorreis in zijn hotel kwam begroeten. Hij zou handen schudden, lachen en ondertussen Bernd bekijken en uithoren over van alles waarvan ik nog niets wist. Hij zou als eerste gaan zitten, en de jas zou in brede plooien van zijn schouders afhangen.

Maar hij ging niet zitten en bleef met licht gespreide benen in de kamer staan: Wotan in zalmroze wandelkostuum, met elegante zomerschoenen, een strooien hoed ondeugend schuin op zijn hoofd. Olijk en verbaasd om zich heen kijkend, sloeg hij zacht met zijn handschoenen in de handpalm. Er was niemand in de kamer. Op het omgewoelde laken lagen de linnen broek en het overhemd van de chef, in een hoek zijn schoenen, met nog geknoopte veters. De chef zelf stond in de keuken onder de douche en zweeg. De geiser loeide en het water ruiste. Ik kon, hoewel dit onverwachte bezoek me ergerde, een triomfantelijke glimlach niet onderdrukken.

Anton lachte me veelbetekenend toe, toen hij overdreven en quasiheimelijk naar de keuken sloop. Hij begroette de chef met stemverheffing en leunde op zijn gemak tegen de tafel. Bernd bromde vanachter het plastic gordijn een groet terug maar bleef onzichtbaar.

Anton vroeg naar de treinreis en het weer in Berlijn. Hij kreeg kort en met veel proesten antwoord. Dan stond hij op, verontschuldigde zich op allervriendelijkste toon, wenste ons plezier en sloeg speels met de handschoenen tegen mijn wang. Hij ging met een fijn glimlachje van voldoening de keuken uit. En ik liep zwijgend met hem mee om de deur te sluiten. Alleen een scherpe muskusgeur van aftershave liet hij achter.

Toen ik terugkwam lag Bernd, in een laken gerold en met nog nat piekhaar, op het matras. ‘Voor hem ben ik niet gekomen,’ zei hij bars, gaf dan een knipoog en maakte met zijn hoofd een korte beweging. Ik ging voor de chef op mijn knieën, kleedde me uit en kroop naast hem. Niks dan dit dus: twee gabbers, ergens in een stad aan de Noordzeekust op een matras, terwijl de tuindeuren openstonden naar de zomernacht en de lange gordijnen traag bewogen.

De korte tijd die we elkaar die nacht lieten om te slapen, zat ik tegen de muur en keek naar buiten. Bernd sliep kalm en rustig in en ik waakte over hem. Nu en dan legde ik mijn hand op zijn schouder, die hij in zijn slaap weer afschudde, of raakte door het laken heen zijn billen aan, sentimenteel als een oude vrijster die een bloedjonge soldaat krijgt ingekwartierd.

***

De eerste onbezorgde dagen met Bernd in de stad waren heet en broeierig. De kust zinderde onder een wolkeloze hemel. Het asfalt van de duinwegen was zacht en kleverig, helmgras en doornstruiken lagen in een heiige verte die doodstil was na slaperig zacht vogelroepen. De straten waren overdag verlaten en stoffig, ’s nachts klam, benauwend vol flanerend volk, schaduwen en woest kabaal op terrassen, door open cafédeuren en omhooggeschoven ramen. Men zat in de vensterbanken, dronk en lachte en riep elkaar toe over de straat, terwijl tot laat een prachtschemer boven de daken hing. Bernd en ik brachten die dagen door met babbelen op ons matras, met stoeien en slapen en lange wandelingen. En alleen in de wc waar het koel was en stil, waren we zonder de ander.

Soms – verliefd doet men dat niet vaak – deed ik de haak op de wc-deur om in de spiegel te kijken. Ik kamde mijn haar niet meer en het piekte wild als dat van Bernd. Mijn lippen waren gezwollen, de ogen waterig en rood. Ik glunderde en straalde als een opgepoetste klink die dagen, en lachte maar wat. Ik wist me met mezelf geen raad, zag me met stijgende verbazing leven. En het was eenzaam, gelukkig te zijn als ik. De spiegel boven het fonteintje was een bodemloze put en ik vuur dat viel. Want men zegt wel eens: hij vlamt op die of die – mij sloegen de vlammen uit. En in de spiegel zag ik het branden. Als de chef ongeduldig riep of bonsde op de deur, piste ik maar snel. Mogelijk was hij een djinn op doorreis, je kon niet weten.

’s Middags gingen we altijd naar het strand, waar in het rulle en warme zand transistors schetterden, waar men de laatste nieuwtjes en recepten uitwisselde, een boek of tijdschrift las, of naakt met een zonnebril voor dood lag onder de zon, die streng was en witheet. Het water was lauw en de branding, met lage vrijwel schuimloze rollers, een zorgeloze markt met kinderen. We keken naar de lachend voorbijslenterende jongens, die we elkaar soms toewensten, en naar die gepensioneerde tules met hangbuik en sigaar, die leken weggelopen uit het schetsboek van George Grosz. Ik bouwde – hoe lang was dat geleden – een zandkasteel en een modderige fallus als toren. Verrukt als een grotestadsrat op vakantie liet Bernd zich door mij inbouwen: een stralende stoot op een hoop zand. Het is of we samen zijn opgegroeid en elkaar al een mensenleven kennen, dacht ik en wilde het zeggen, maar de chef maaide plotseling opspringend en schaterend de hele zaak plat en verdween in de golven. En ik liep ongedurig heen en weer langs de vloedlijn omdat hij niet wist van de stromingen rondom de golfbrekers en nu en dan verdween in een golfdal en niet meer scheen op te duiken. Dan stond hij ineens op een zandbank tot zijn borst in zee en riep me en zwaaide opgewonden. Maar zijn stem droeg niet ver en ging verloren in het gejoel en schreeuwen op het strand en de boulevard. Toen de chef uit het water kwam – naakt en met zijn kop schuddend als een jonge hond, trots en zelfbewust rechtop, met de traag geile stap van iemand die weet dat hij wordt bewonderd – wachtte ik hem op met handdoeken. Terwijl hij een sigaret opstak, wreef ik zijn lijf droog en oliede zijn rug en sterke benen, en die wilde verering en zorg liet hij gewillig en met een glimlach toe. Later lag ik op het bomvolle strand devoot in zijn schaduw, als een tevreden slang met buit in de maag, die woelde in zijn slaap en zijn huid verloor. En het was tijd voor nieuwe schubben misschien, want geluk komt zelden op de pof. We lagen in die brandende zon als verdwaalde desperado’s ver van de bekende wereld en alles, en keuvelden.

We spraken schertsend over hoe we geleefd hadden, damals in Berlijn als hoerenjongens. Zeker, dat zouden we geweest zijn: bloedmooie en kwebbelzieke jochies, die overdag met hun uitdagend luidruchtige aanwezigheid het strand van Wannsee onveilig maakten en die ’s nachts onder de lantaarns bij Grosser Stern in Tiergarten stonden en elkaar klanten probeerden af te vangen. Bernd meende te weten dat een carbonzwarte neger, die later nog tegen Max Schmeling zou boksen, onze pooier was geweest, in ‘22 toen we zelf ook zo oud waren.

En wat was er eenvoudiger? Onze ontmoeting in die aardappelkelder in Berlijn was een herkennen geweest, dat had ook Bernd zo gevoeld. Konden we dan niet hebben samengeleefd als armlastige stangenpoetsers, driestuiverhoeren in een van die troosteloze en grauwe woonkazernes van Wedding? Of was dat Alice in Wonderland, een voor knapen als wij aangepaste kasteelroman?

Die nacht – we lagen bezweet, moe van het stoeien op bed en rookten – zei Bernd: ‘Weet je, dat jij op jonge leeftijd bent gewurgd, op een zondagmiddag toen ik in Elly’s bar te doen had?’ Ik knikte, hoe kon ik dat weten? En het was of het schemerdonker in de achterkamer langzaam naar ons toe boog en ons beschermde. De chef blies verzadigd en traag rook uit. De kritische frons in de vorm van een winkelhaak boven de linkerwenkbrauw en eindigend tussen zijn ogen, verdween toen hij me porde en naar zich toe trok. Ik nestelde me.

‘Jouw naam was Heinz,’ begon hij en ik knikte, ‘maar we noemden je Wedelchen, omdat je altijd, om te meppen of te poetsen, een plumeau binnen handbereik had. Altijd was je in de weer, redderend als een konijn, en niet stil te krijgen. Mensch, warst du’ne Klatschtante. Je was de zoon van een schillenboer en heel mooi. Wedelchen der Schöne. We waren gelukkig samen, sloegen elkaar soms halfdood uit nijd en sloten vrede om een dooie mus. We woonden vierhoog achter, in een kamer met washok. Daar was jij altijd bezig op zondag, dan was er voor ons in Tiergarten toch geen werk. Op een dag – in de herfst weet ik nog – liet je hem zelf binnen, die donkerogige knoopjesverkoper met de dood tussen zijn benen.’

‘Hij was toch in het geheim mijn tweede minnaar, die wachtte tot jij het huis uit was?’ onderbrak ik, in de hoop een glansrijkere rol in onze geschiedenis te krijgen.

Bernd keek spottend op me neer en glimlachte gemeen.

‘Daar was jij veel te dom voor schatje, en te netjes. Je nam zijn jas aan en wilde zelfs thee zetten. Ach, je was altijd zo alleen als ik er niet was. Je had iemand nodig om voor te zorgen, iemand om tegen te praten. En terwijl hij binnendrong, stond jij al, als een hond kwijlend om aanspraak, met sophanden omhoog. Je gilde niet eens toen hij zwijgend de kleren van je lijf trok en je verkrachtte. Je keek verschrikt en hulpeloos, alsof het de eerste keer was. En omdat je zelfs niet spartelde – wat hem teleurstelde – greep hij naar je keel. En hij lachte en gromde iets wat je al niet meer verstond. Je kronkelde wat en was dan dood. Na zijn gerief knoopte de man kalm en bedachtzaam zijn gulp dicht en verliet onze kamer.’

Bernd streelde dromerig mijn hoofd, alsof hij zich alles nog duidelijk herinnerde, tikte de as van zijn sigaret en vervolgde.

‘En dan kom ik thuis met de rozen die ik bij Bahnhof Zoo voor je kocht. En daar lig je, slordig als neergegooide kleren over onze keukentafel, je handen nat en rood, je mond wijd open. Ach, je bent nog steeds mooi met je kleine billen bloot in dat wijnrode namiddaglicht. Het is stil om je heen. Vliegen ketsen zoemend in stoffige raamhoeken, de wekker tikt naast ons bed en de kraan drupt in de vuile pan water, maar jij ligt roerloos, schoon en jong als zojuist gestroopt en schoongemaakt wild.’

‘Jij bent ontroostbaar?’ fluisterde ik.

‘Wat dacht je,’ antwoordde de chef met voldoening in zijn stem, ‘wekenlang ga ik in rouw en honger. Dan ontmoet ik die rijke Amerikaan die me troost, meeneemt op reis en voorstelt aan bekende personen. Maar iedere avond nog huil ik in zijn armen om jou, en draag in huis een donkere bril. Ik ga niet meer uit, word ziek en slaap niet meer. En enkele maanden later, in een neo-Romeinse villa even buiten Baltimore, tussen Van Dijcks en zwarte mingvazen, sterf ik dan uitgeput van verdriet op een kostbare empiresofa.’

Bernd en ik, wij waren alleen, en de nacht verdroeg zulke verhalen. En wat was er trouwens eenvoudiger? Wij, die zo ver uit elkaar waren gestorven (ook Wedelchen zou beslist een fiere weduwe geweest zijn) en die nu weer lachend en konkelend in een gehuurde auto over de rijksweg naar het zuiden reden, naar het landgoed waar grootvader werkte – dat was inhalen van verloren tijd en voorsorteren op lot en karma misschien. En dan zou onze ontmoeting niet toevallig, en onze vertrouwdheid niet zo angstaanjagend meer zijn. De mens in recycling – schudden, spoelen, fijnzeven en wijzer worden – daar was wat voor te zeggen. Maar wat wisten we ervan? Het zou een zegen zijn: geen litanieën en recht te vuur en te zwaard, geen monstrans tussen walmende vetkaarsen, geen boze wolf, zeven geitjes of drie-eenheid en geen gewacht op de bazuin in crypten of columbaria – gewoon dood en weer opkrabbelen, waardig en eenvoudig.

Enfin. Bernd chauffeerde en ik hing werkeloos als bijrijder in de stoel, voet op het dashboard. De chef wilde zien waar ik was geboren. Ik vertelde hoe ik Anton had ontmoet zeven jaar geleden, hoe hij me had binnengeleid in zijn wereld, die zo vertrouwd scheen en veilig. De chef hoorde me aan met gefronst voorhoofd. Ik moest jongere vrienden zoeken, meende hij, niet altijd met een oude man zijn. Wist ik van Orfeus damals? – die keek om en weg was het vertrouwde. Waarom durfde ik niet? En hij glimlachte meewarig en niet-begrijpend toen ik zo snel geen antwoord had. Ik klauw je wel van Anton, riep hij strijdlustig en claxonneerde lang, al was in geen velden of wegen verkeer. Ook ik lachte, maar was voor het eerst bang van hem.

We waren de toegangspoort gepasseerd zoals dat hoorde: stapvoets als een geblindeerde limousine met volk dat treurt om verloren glorie. Het was al laat in de namiddag. De beukenkruinen bogen over de laan tot tunnel; van hoog daalde het licht er neer in smalle banen. En terwijl het grind knarste onder de autobanden, scheen er in de struiken aandachtige stilte. Langs de oprijlaan en het landhuis stónd het park, trots en onbewogen eenzaam als een afgelegen woud op de Krim: het oude buiten, dat grootvader bewaakte en koesterde. Het was er koel en geurig als onder de reuzenvarens die muisstil de vochtig zwarte aarde beschermden.

Ginds, waar de beek park en akkerlanden scheidde, hadden we gewoond, uit het zicht van het landhuis natuurlijk. En daar, achter die manshoge discuswerper hadden ze de oude Grard toen gevonden, dood en gedeeltelijk begraven al. En daar, in de boomgaard, verzoende ik wilde kraaien met die klapperende jas en zijn hoed met linten. Verderop stond het houten theehuis, dat sedert heugenis verlaten was en dichtgespijkerd, en waar nooit iemand kwam dan Max en ik. Daar had ik vaak gezeten, alleen in muffig halfduister; daar leerde ik wachten maar ook de houdgreep die soms aan een kus voorafgaat. Ik eerde op de granieten sokkel in de hoek zon en maan en legde er, voordat ik ze begroef, de mollen uit grootvaders klemmen tussen bloemen en verse bladeren. En daar, waar eikenbomen oprezen uit ondoordringbaar hakhout, lag tussen kniehoge boomwortels oude aarde, waar ik kracht aan toekende en die ik verstrooide wanneer na een wolkbreuk het druipnatte bos er zo geslagen bij lag. Ik vertelde en wees en kwebbelde opgewonden, terwijl Bernd, superieur en aandachtig, luisterde en langzaam over het hobbelige karrenspoor naar de hoeve reed.

We troffen grootvader aan, gebogen over de bloembedden, en luisterden naar zijn tuinbouwberichten en naar zijn goeiige roddel over de beesten, het gewas en land. En toen hij sprak over de blauweregen die in bloei hing, werden zijn oude korenblauwe meisjesogen vochtig. De schat. Hij was niet groter dan een kind van elf met een grote pet en zeiloren. Zijn gerimpelde gezicht had iets vrouwelijks, als van een monnik die een leven sleet in het rosarium en soms ’s nachts aan de brandewijn ging om te vloeken. (Vroeger luisterde ik in pyjama op de donkere trap ontzet en rillend van de kou, naar zijn mompelende alleenspraak.) Hij was een grappig klein mannetje, dat nooit telefoneerde en kloosternonnen en auto’s liever uit de weg ging.

Bernd stoeide met de hond toen grootvader in zijn jaszak rommelde, me een vuist gaf en in mijn hand een kleine foto legde. Ik kende de foto: een boerenzoon, amper twintig, in zijn beste naoorlogse pak, ernstig bang de fotograaf aankijkend, op zijn hurken voor een schuur in zomerlicht. Ik vroeg me af waar hij nu was, Adri die geen voetbalwedstrijd op de radio miste en altijd een balletje trapte met de seizoenarbeiders. Wie zorgde er nu voor hem, wie bakte zijn eitje, wie waakte?

Grootvader zei met zijn rasperig zachte stem: ‘Je vader, die wilde ik je allang geven. Ik heb die foto bij me gedragen, zodat ik het niet zou vergeten. Maar je kwam zo weinig. Een magere herinnering misschien, een foto, een voor altijd vastgezet moment, een beeld zoals we dat soms ook hebben van anderen toen ze ons het meest dierbaar waren.’

Ik knikte en borg de foto op. Net als vroeger inspecteerde ik met grootvader zwijgend de bakken met slakroppen en de meloentrommels onder wit geschilderde glasplaten. Later reed ik in de sjees met neergeslagen kap de chef door het machtig stil en wijde land langs de velden en moestuinen. Die lummel uit Berlijn, hij was gelukkig en kuste me toen we over de houten brug het bos voorbij de stookplaats inreden. In het theehuis, met de donkere waranda en dichte sluiers van klimop, wees ik hem de heilige hoeken en gaten en duidde de inscripties op de sokkel. We stoeiden op de kale planken in een stoffige lichtbaan, zoals ik daar ook ooit met Max stoeide.

Later zaten we bijeen voor de hoeve: grootvader, Bernd en ik en enkele knechten. Iemand tekende gedachteloos in het zand en een ander sneed priemen uit hout. De honden aan onze voeten keken ernstig en zorgelijk naar de naderende nacht. Er werd niet veel gesproken. We rookten en keken uit over de verlaten akkers, waar het gewas somber en doodstil in een papaverrode schemering stond.

Na het afscheid draaide grootvader zich nog om in de poortdeur. Daar stond hij, mijn oude druïde: handen hoog in zijn wijde manchester broek alsof hij een avondjapon boven het slijk tilde, het mager vogelkopje met de kleppet verbaasd geheven. De seizoenarbeiders komen niet meer, riep hij, en Max die woont in de grote stad nu. We begrepen elkaar, waren nog handlangers, zoals toen ik zijn gereedschap dragen mocht, of de houten bak met vers gestoken asperges.

Op de terugweg vertelde Bernd hoe hij was opgegroeid op binnenplaatsen tussen de vuilnisbakken en geparkeerde auto’s, in die door militairen bewaakte stad. Kort nadat De Muur gebouwd was, had hij gezien hoe een vluchteling vanuit Oost werd afgeschoten. Terloops zei hij: ‘Die Anton van jou geilt op herinneringen. Ik niet. Hij leeft in een kuil die langzaam instort en vol bladeren en rommel waait, tot hij begraven is. Jij zit op de rand en helpt hem leven. Er komt een dag dat de aarde onder je weg brokkelt. Hij zal je opvangen in zijn kuil, dan ben je weg. Wat zie je toch in die oude dromer?’ Dat zei de chef, alsof hij het allang wilde zeggen. Het klonk spottend en arrogant en ik wilde in de verdediging gaan maar was bang en zweeg. Ik leerde toch van Anton, zoals ik vroeger ook geleerd had van grootvader? Ik durfde niet tegen Bernd in te gaan. We waren moe en zwegen de rest van de tocht.

Terug in de stad gingen we nog een blokje om. De chef wilde de baan, die stellingenoorlog van een nachtelijk park, inspecteren. Er hingen twee hoerenjongens rond onder de lantaarns en de klanten stonden nog besluiteloos op afstand, precies als in het park waar Ketser de Neger ooit heer en meester was, precies als in Tiergarten, in de Tuilerieën, op de Olijfberg en bij het meer in het Peihaipark van Peking. Al was het niet meer dan een lommerd waar handel werd gedreven in tweedehands geluk en waar ook vaak gratis de ene nood de andere ledigde – het voldeed meestal. De markt floreerde matig.

Het was stormachtig weer geworden en het weerlichtte stil in de verte boven zee. We gingen dieper het bos in, waar de steeds smaller wordende paden in duister schijnsel lagen als de maan door de rafelig voortjagende wolken brak. Ergens werd gefluisterd, en we wisten: vreemden waren elkaar staande ter wille. Later zouden ze uiteengaan zonder omhelzing misschien, zonder een naam te weten. De chef en ik, we kenden het: al die kunstjes tegen de harde boomstam, bij nacht en ontij, met één oog op de straatweg waar surveillerende politie of potenrammers konden verschijnen, in het geniep en dromend van God: niet alleen op een haardkleedje en verliefd. Soms was het daar als op de boulevard, waar men elkaar trof en gedag zei en het laatste nieuws kon horen. Ik leidde de chef als een bedrijfsleider rond en wees hem de best verborgen staanplaatsen, de beruchte nichtenfuik, de tippelroutes en de vluchtwegen langs trimbaan en koffiehuisje.

Plotseling was hij verdwenen en stond ik alleen. Struiken ritselden even en dor hout knapte onder zijn voeten, dan was het weer stil. De boomkruinen boven mijn hoofd zwiepten heen en weer, en zware takken kraakten gevaarlijk. Ik wilde roepen maar durfde niet, bang dat de chef zou spotten uit het donker. Mopperend ijsbeerde ik over het pad zonder een hand voor ogen te zien en scheurde ongeduldig afgerukte boomblaadjes aan snippers. Ineens begon het zacht te regenen. Verdomme, dacht ik, nu nog violen in d-mol op de achtergrond en een mezzosopraan met een oud en treurig lied.

Ik sprak mezelf streng toe. Niet in paniek raken, niet tobben en niet zeuren als hij terugkwam. De chef moest pissen of dacht dat ik hem kwam zoeken. Niks aan de hand, een geintje. Hij was nieuwsgierig of daagde me uit. En waren we niet al dagenlang samen, hij mocht toch wel even los lopen? Gabber ontsnapt op de baan – ik hoorde de hoerenjongens al om me gnuiven. En toch, de gedachte dat hij iemand in handen viel, wond ook op.

Want thuis zou hij zich op zijn buik draaien voor mij, en ik was het toch die met hem leefde en sliep. Wat er ook gebeurde in dat aardedonkere hakhout, Bernd was mijn speelmakker en kameraad. Ik hoorde trage stappen en het knarsen van grind. Zie je, dacht ik, daar is hij weer en ik draaide me opgelucht om. Een gezicht kwam dichterbij. Niet de chef, een puber die met onvaste en schorre stem vroeg wat te verdienen. Met een handbeweging joeg ik hem weg. Laat Bernd maar ravotten, dacht ik, dan kan ik hem straks daarover hardhandig ondervragen. En dat was misschien wel wat hij wilde.

Onverwacht stapte Bernd even later uit de struiken vlakbij, ritste met manhaftig gebaar zijn broek dicht en beduidde me te zwijgen. Pas op de straatweg, toen het ineens hard roffelend op geparkeerde auto’s dikke warme pijpenstelen begon te hozen, stopte hij geld in mijn hand. ‘Ik heb voor je gewerkt,’ zei hij eenvoudig.

En hij omarmde me en schuurde aanhankelijk zijn natte kop tegen mijn hals. Dit geile schoffie uit Berlijn-Wedding, dacht ik, ik zou hem in mijn hand willen als een vleugellamme muis, en hem tegelijk omarmen, bevechten als boksers hun stootzak in de oefenzaal. En over de verlaten straatweg, waar het onder de kastanjebomen goot en ruiste, schreeuwde ik banaal: ‘Als jij er bent, ben ik nergens.’ Wat hij onmiddellijk met nadruk en boosaardig glimlachend bevestigde. Ik sloeg, hij sloeg. En dan kusten we en trokken elkaar voort en holden door die warme en loodrecht neerstortende regen naar huis.

***

Die nacht, na wild stoeien dat onbevredigd en onbeslist werd afgebroken, toen het al niet meer plensde maar de natte tuin nog hoorbaar zwaar ademde, wilde ik hem toedekken. Bernd trok met een heftig gebaar het laken uit mijn handen en rolde, terwijl hij het beddengoed meetrok, buiten bereik. Ik schoot geschrokken en terechtgewezen in het halfduister op mijn knieën.

‘Dat moet je niet doen,’ bromde de chef, zijn hoofd wegdraaiend in het kussen. Na een gespannen stilte voegde hij me nog verbeten toe: ‘Dat moet je leren, Wedelchen.’ Hij grinnikte en herhaalde met minachting de naam, die hij al die dagen kozend had gebruikt. Wat was er gebeurd? Verveelde ik hem? Doorzag hij dat mij iets gebeurde waarvan ik zelf alleen een vaag besef had? Even later viel hij van me afgewend in slaap en liet me alleen.

Ik lag wakker, zoals ik al die nachten naast hem wakker lag en nadacht. Zo had ik hem gezien in het ziekenhuis in Berlijn: onverstoorbaar slapend, billen demonstratief achteruit. Er was niets dan deze jongen, die ik wilde slaan en strelen, maar die slapend me alleen liet en afwees, die me overdag soms koel en opzettelijk negeerde of ineens koesterde als een kind, die me bezighield en nodig had, wegstuurde en terugriep, en die ik omringde met handlangerstrouw en de toewijding van een lijfknecht.

Ik stond maar op en stak, om geen fel licht te maken, een waxinelichtje aan. Ik bladerde in Hyperion en las hier en daar een zin of alinea, verveeld en rusteloos. ‘Ist nicht dem Herzen das genesende Leben mehr wert, als das reine, das die Krankheit noch nicht kennt? Erst wenn die Jugend hin ist, lieben wir sie, und dann erst, wenn die verlorne wiederkehrt, beglückt sie alle Tiefen der Seele.’ Was Bernd de verlorene en ik de herstellende? Was het melancholie? Zo snel gaat toch de jeugd niet voorbij? Anton was voorbij, verloren. Ik wilde niet dat hij Bernd zag, hij was nooit verliefd, begreep niet wat me gebeurde, zou lachen wanneer ik hem vertelde hoe ik in de keuken nachtenlang naast een waxinelichtje bladerde in een boek en fluisterend las. ‘Weil ich anfangslos mich fühle, darum glaub ich, dass ich endlos, dass ich unzerstörbar bin.’ Ik herhaalde die woorden als een dodenwachter eeuwenoude bezweringen.

En zo werd het ochtend – kalm teer en helder. In de achtertuinen scharrelden alweer de eeuwige duiven, tokten ergens kippen in gesloten hokken en rumoerde achter de huizen als iedere ochtend de stad. Alles gaat gewoon door, dacht ik, en ik wacht in mijn keuken tot een jongen wakker wordt, opstaat, iets tegen me zegt, me beschermt en uitdaagt, me in het nauw drijft zodat ik me redden moet. Door zijn komst scheen alles weggevaagd en toch was er angstaanjagend veel.

Verliefd, dat was van de ene verbazing en stortkoker van emotie in de andere. Ik wist me geen raad, tippelde al die dagen achter Bernd aan, fladderde met liefde om hem heen, tot hij me wegsloeg als een vlieg. En wat hij ook deed, de chef, ik bleef onverwoestbaar en buiten adem van geluk zijn handlanger. En zo hoorde het wanneer men iets moest leren en verliefd was.

En plotseling huilde ik geluidloos kokhalzend, zomaar, alsof ik vroeg in de ochtend een toneelstuk repeteerde en na geconcentreerde ademhalingsoefeningen ineens de juiste toonzetting en kracht vond. Het stootte onverwacht omhoog als een vuist, die me deed tranen en vooroverbuigen. Ik beet hard in mijn onderarm, bang dat de chef wakker zou worden en me zou bespotten misschien. En daar zat ik: gebogen over tafel, schijnbrakend als een zieke boven de wc-pot. Ik had vanzelfsprekend met mezelf te doen. Het hoort erbij jongen, dacht ik, het is oorlog, al is de vijand onbekend, jank maar, al mag Anton dat nooit weten. Het luchtte niet op. Later verdween die huilkramp eenvoudig en waste ik voor de spiegel mijn gezicht. Even later zette ik alweer ingehouden neuriënd koffie en dekte voor het ontbijt. Dan schoof ik voorzichtig naast de chef in bed en wachtte geduldig tot hij zich zou omdraaien en wakker worden.

’s Middags zaten we in de tuin in de zon als pauzerende ambtenaren en lazen kranten. We waren allebei moe en lusteloos en niet erg spraakzaam. Soms leek het of de chef zich van mijn aanwezigheid niet bewust was; dan weer keek hij me hoofdschuddend en met een verontschuldigend glimlachje aan, wanneer ik ongedurig de krant verwisselde voor een boek, iets opschreef of toch weer de krant nam. Het ontroerde me ook: wij tussen die geopende tuindeuren van onze achterkamer, samen alleen en ondanks alles elkaar genoeg.

Er kwam post die dag. Ik herkende onmiddellijk het verzorgde handschrift. Anton diende een aanvraag in om nu eindelijk zijn mededinger te mogen zien, zodat hij wist wie me bij hem weghield. Wie zet zijn licht onder de korenmaat, vroeg hij. De toon van zijn brief was vlot en joviaal, maar mij scheen iedere komma een venijnige draadnagel en iedere vraag een verwijt. Er was geen ontkomen aan: Bernd moest voorgesteld worden. We werden op audiëntie verwacht om acht uur; er zouden petitfours en koffie zijn. Deze avond, dacht ik, zit ik dus met de chef, dat schoffie uit Berlijn, aan de Franse suikertanggebakjes, en luisteren we in de salon naar mazurka’s van Chopin en de Wagnertranscripties van Liszt. Hardop vertaalde ik voor Bernd de brief en schamperde over Antons jaloezie. Verwonderd keek de chef op uit de krant, en ik legde uit dat Anton niet begreep wat ons was overkomen: de herkenning en kameraadschap die ons hadden overrompeld. Maar hij ging niet in op mijn vurig betoog waarin ik Hölderlin citeerde en Anton woedend onder het vloerkleed bande. ‘Oud is uit, nu jij er bent,’ riep ik. Bernd haalde zijn schouders op en zuchtte.

Hij stond op, greep me in mijn nek en sleepte me naar binnen. We vielen neer op bed en hij trok me tegen zich aan. Ik sloot mijn ogen en zei op overdreven toon zijn naam, alsof hij er niet was. De chef negeerde het sentiment. ‘Kalmeer,’ zei hij alleen en legde zijn hand op mijn schouder. Ik trilde over mijn hele lijf, maar kon geen woord uitbrengen. De chef zette de radio aan en strekte zich naast me uit, de handen gevouwen achter zijn hoofd.

De chef was me niet bijgevallen. We moesten op visite. Een avond niet samen alleen was wel eens goed, had hij gezegd, kon hij meteen vader zien. Vader, dat had hij gezegd. En ik corrigeerde hem geïrriteerd. Moeder, had ik geroepen, Anton-moeder. En de chef had geglimlacht. Zou hij begrijpen hoezeer ik was gehecht aan Anton, wiens oordeel voor mij zo vaak kracht van wet scheen te hebben? Terug uit Berlijn had ik de vertrouwdheid uit de eerste jaren van onze vriendschap gezocht. Het was vertrouwdheid die, dacht ik, beschermde en begreep. Ik had willen vertellen wat me was overkomen in die kelderkroeg, in het ziekenhuis, met die rozig-blanke bink met piekhaar, die nu naast me lag of het nooit anders was geweest. Ik had willen zeggen hoe bang, hoe gelukkig ik was – gelukkig omdat een jongen waarin ik iets herkende, van me hield; bang voor de overgave die me, ik wist niet hoe, werd afgedwongen. Dacht Anton dat Bernd alleen speelgoed was, als al de andere bedmaatjes die ik ooit aan hem voorstelde? Had hij niet gemerkt dat ik van tafel geveegd over de vloer kroop, blij als de hond die met het jonge baasje mee naar buiten mag? Altijd sprak Anton over muziek, zijn eenpersoonshuishouden, boeken en damals maar nooit over angst. Zeker, soms vertelden we elkaar onze kwade dromen, maar wat was een droom tegenover die kracht van Bernds aanwezigheid? Anton wilde geen tobberij, zei hij altijd. Maar was tobben niet ook kracht verzamelen? Hij leefde op een gammele pianokruk, die knarste van het verleden en waarop ieder avontuur of verandering een bedreiging was. Hij wilde bladmuziek, zijn vleugel open, de telefoonstekker eruit, en alles andante sostenuto. Was ik alleen maar het mokkende kind dat in zijn verliefde ontreddering geen aandacht kreeg? Misschien schaamde ik me voor Bernd, voor mezelf. We hadden elkaar geranseld en overmeesterd in Berlijn. Ik had hem geslagen. Zijn angst en ontzetting hadden me op zo’n vreemde en ongekende manier ontroerd. Mij had hij ook geslagen en gestreeld daarna. Schaamde ik me voor Anton omdat die wrede liefkozingen en onze onderworpenheid aan en macht over elkaar me opwonden? Hoe zou Anton begrijpen wat ik zelf niet begreep? En moest ik nu samen met de chef, nadat ik al die weken krampachtig over hem had gezwegen, bij Anton opzitten en braaf luisteren naar al de sterke verhalen over damals, die ik met alle kleine variaties kon dromen? Misschien zou ik jaloers zijn op de ontspannen manier waarop Anton omging met Bernd, terwijl ik nog bij iedere oogopslag van dat schoffie onderuitging. Ik wilde niets, alleen gabber zijn van de chef – Bernd die lummel uit Berlijn-Wedding, die eenzaam leefde maar sterk was en nonchalant trots en die niet tobde zoals ik die middag naast hem op mijn buik, terwijl de radio zacht aanstond en buiten de benauwde en hete zomerdag langzaam voorbijging. De chef had zijn ogen gesloten, sliep misschien. Twee jongens uur na uur, dag na dag samen, kwebbelziek en verliefd, dat is vermoeiend, zeker. Geluk put sowieso uit als je je er eigenlijk geen raad mee weet.

Die avond aten we pannenkoeken, Bernd en ik, om onze stemming op te vijzelen. We bakten ze voor elkaar, kusten met volle mond en renden door de tuin. Giechelend lagen we in het verwilderde, nog warme gras en besmeurden elkaar met blauwe jam. Uitgelaten maakten we plannen voor de komende dagen, wasten samen af terwijl we luidkeels de hits van Ilse Werner zongen en stoeiden op de keukentafel. Die nacht, verzekerde de chef nog nahijgend, zou ik in ieder geval niet heelhuids doorkomen. Wisten wij veel. Onderweg naar Anton imiteerde hij met een krols falset Marilyn Monroe, die in onschuld de wereld negeerde en Anton in bed sleurde, liefhad en hem tot fanatieke uil bekeerde. Zijn onbezorgd brutale schateren stelde me even gerust.

De voordeur sprong open met een pinnig zoemgeluid en Anton riep door de hal dat hij – het gebeurde vaak als ik kwam – aan het telefoneren was. De chef en ik liepen door naar de balkonkamer, waar de tv geluidloos aanstond en een poes in de vensterbank in de rode avondzon lag te slapen. De chef liep rond, de handen diep in zijn broekzakken, en betastte het oude Egyptische tafelkleed, bladerde in de kunstboeken op de piano en plofte dan neer in de stoel van Anton. ‘Liever op de bank,’ zei ik snel voor Anton binnenkwam. De chef verhuisde gedwee. Daar zaten we met de armen over elkaar en luisterden naar het samenzwerend praten in de andere kamer.

Dit had ik kunnen weten, dacht ik nijdig, straks verontschuldigt hij zich flemend voor wat hij noemt antichambreren met reclameboodschappen. Hij ontvangt als een werkeloze kardinaal de glazenwassers. Zij willen alleen de poen en weg; hij wil hof houden, de hand opleggen en pronken met het gewaad van macht. Het zal hem deze avond spijten dat hij in dit huis niet kan schellen om koffie en versnaperingen. En als hij de hoorn neerlegt moet hij natuurlijk eerst nog zijn handen wassen, als altijd na ieder gebaar dat hem met wat dan ook in contact brengt. Iedere vorst heeft een fobie, dacht ik en besefte eerst nu hoe een mens alleen zich vaak beschermde met gewoontes.

Het telefoongesprek duurde. De chef werd ongeduldig, stond op en ging naar de vleugel. De klep was afgesloten. Hij ging weer zitten.

‘Hoe ziet hij eruit?’ vroeg hij op geheimzinnige toon alsof we een beroemde pianoleeuw te zien zouden krijgen.

‘Lang, kaal en oud,’ zei ik nors, we hadden niet moeten komen. De chef glimlachte.

‘Ik hou van grote mannen,’ zei hij en porde me in de zij. ‘Ben je wel eens met hem naar bed geweest?’ Ik schudde ontkennend mijn hoofd. ‘Hou je van me?’ Ik knikte. ‘Wees dan niet zo ongelukkig Wedelchen,’ zei de chef, ‘als jij dat wilt leg ik hem voor je aan zijn piano vast, dan halen we het huis leeg, verkopen de rommel en vertrekken samen voorgoed.’

Bernd omarmde me troostend en knuffelde me. Toen ging de deur open. Anton, een heer in wit maatkostuum met geel zijden das en pochet, droeg een dienblad met kopjes, bonbons en zijn oude Meissnerkoffiepot binnen. De chef en ik stonden haastig op. Anton zette het blad op een tafeltje en keek ons aan. Hij schrok zichtbaar, alsof er aartsengelen met het vlammend zwaard in de schede in zijn wachtkamer tijdschriften zaten te lezen. En de chef zou natuurlijk met enkele rekwisieten een toorn Gods zijn, zeker. Hij stond daar, blozend en met nog altijd die pleister op zijn voorhoofd, een geamuseerd lachje om de mond en stralend als een jonge onschuldige boerenknecht, die verliefd is en trots. Anton was duidelijk in verwarring.

Heimelijk lachend fixeerde Bernd hem een moment. Anton sloeg de ogen neer. Toen hij weer opkeek zat zijn gezicht in de blakende gastheerplooi van altijd. Ze gaven elkaar een hand.

De chef knipoogde ondeugend en zei: ‘We kennen elkaar al.’ Anton zweeg, wendde zich af en schonk koffie in.

Bernd ging naar hem toe, keek me over zijn schouder met pretoogjes aan en zei: ‘Hij was gister ook een blokje om, net als wij.’ Hij sloeg zijn arm om Anton heen en wilde een bonbon gappen.

Anton hield hem tegen. ‘Je vergist je,’ zei hij gedecideerd, ‘ik ga in de avond nooit uit.’ De chef schaterde. Even keek Anton hem geschrokken aan en ging door met koffie schenken. Zijn hand trilde.

Wat moest ik doen, tekeergaan? Ik stond daar maar, terwijl Bernd met de hand voor zijn mond lachte en Anton onverstoorbaar de koffie schonk. Buiten, diep beneden in de tuinen, schreeuwde een vogel en maaide iemand het gras. Ver weg, voorbij het park en de duinen, lag de zee onder een bloedrood gestreepte gloed. Mijn handen waren steenkoud en klam. Ik zweette. Ik wist niks en dacht niks. Ik trok, op een vreemde manier waardig en zelfverzekerd, mijn portemonnee en stak het geld, dat de chef de avond tevoren had verdiend, tussen de bonbons.

‘Hij werkt voor me,’ zei ik zo nonchalant mogelijk tegen Anton, ‘maar vrienden mogen gratis.’ Bernd glunderde, al verstond hij misschien niet wat ik zei. Ik draaide me om, ging de kamer uit, de hal in, nam in het marmeren trappenhuis drie treden tegelijk, rende het oude flatgebouw uit, de straat op, blind als een stier naar huis.

Thuis ging ik op bed liggen. Het was negen uur. Ik voelde me afgedragen. In de achtertuinen klonk het gejoel van kinderen en de bedaarde stemmen van volwassenen die bijeen zaten. Het was zo stil. Ik dacht dat ik de zee in de verte kon horen ruisen – misschien was het alleen in mijn hoofd. Ik was plotseling misselijk en heel moe. Helder wist ik: al die jaren ben ik Anton zijn handlanger geweest, bijna zonder het te beseffen. Hij zorgde voor me, dacht ik. Ik was gelukkig, en niet alleen. Toen was Bernd gekomen, hij had me weggesleurd. Ik keek om en zag eindelijk Anton, zoals een schilder achterwaarts van zijn doek wegloopt om te zien wat er op het linnen gebeurt. Anton keek niet op of om. Zijn handlanger werd weggehaald en hij merkte het niet. En nu was Bernd mijn handlanger, zoals soms vaker handlangers opdoken voor het een of ander dat gedaan moest worden.

Anton kon in ieder geval niet meer schimpen op Bernd nu hij zich door hem in het park had laten afrukken. Hij had voor hem betaald en zodoende de vragen die hij me op het Kurhausterras stelde zelf beantwoord. Verdomme, had niet Anton me altijd die parkwandelingen afgeraden als niet de juiste weg en gevaarlijk? Had niet Anton zich steeds afgevraagd wat ik zag in dat joch? Waarom had hij niet gewoon toegegeven? Zeker, ik gunde hem de chef niet, en had hij laconiek ja gezegd dan was ik woest geworden. Nu was ik droomachtig kalm en dacht: al die jaren was Anton tussen de schuifdeuren de baldadige jongen met me, maar dan komt die lummel, die Tijl Uylenspiegel uit Berlijn, en treft achter de coulissen waar ik niet dorst te komen, in de theatercatacombe waarvan ik geen vermoeden had, een oude man die als ieder ander eenzaam kon zijn en bang.

Enfin. Ik moest nu even nergens aan denken en proberen te slapen. De chef zou nu misschien nog bij Anton zitten, koffie drinken, bonbons eten en luisteren naar de verhalen van weleer. Misschien zou Anton vertellen hoe hij in de mensenmassa voor de artiestenuitgang van het Berlijnse Marmorpalast Zarah Leanders zoom had kunnen aanraken en hoe zij hem had aangekeken en betekenisvol toegelachen, damals. Hij zou beschrijven hoe zij als een keizerin foto’s had gesigneerd en was vertrokken met een Germaans blonde chauffeur, vijftien jaar jonger dan zij. Dat was het eerste verhaal dat Anton mij vertelde, toen, zeven jaar geleden.

Maar na nog geen kwartier stond de chef al binnen, woedend en grimmig zwijgend. Nu is alles weer goed, dacht ik, Anton is van de baan en mij kan niets meer gebeuren. Bernd schopte tegen mijn voeten en bromde dat ik me moest omdraaien. Ik ging op mijn buik liggen en hoorde hoe hij zijn broekriem loskoppelde.

Enkele minuten lang was er alleen het geluid van de riem. Ik voelde nauwelijks slagen, kreunde omdat hij dat wilde. Was het omdat ik het geld teruggegeven had, omdat ik was weggegaan? Had Anton vertaald wat ik had gezegd? Ik verroerde me niet.

Dan knielde de chef, kwam naast me zitten en trok mijn hoofd op zijn schoot. ‘Ik hou van je Wedelchen,’ zei hij fluisterend. Ik rook zijn lijf en rolde tegen hem op, hield hem vast, luisterde zonder te verstaan. Zijn zachte, wat droeve stem verdween ongrijpbaar in de verte.

Zijn gezicht zag ik, in late zonnestralen op dat smetteloos wit ziekenhuisbed. Hij sliep, een arm hing argeloos naar beneden, het rozig-blank jongenslijf lag in rust gestrekt, de lange wimpers waren zedig gesloten. Hij had een schoon hoofdverband dat fris rook, en om zijn mond was een zachtmoedige glimlach. Ik waakte bij hem omdat hij mijn handlanger en gabber was.

Ik wist niet hoe lang het duurde voordat hij opstond en de sloten van zijn koffer vergrendelde. ‘Ik moet nu gaan,’ zei hij zacht, de blik donker maar mild. Hij wachtte nog een moment, zijn hand op de deurklink, dan ging hij de kamer uit.