Colofon

‘Het zijn de wilde rozen waar ik van houd. Ze worden wat stijf de botanische rozen genoemd, en dat is natuurlijk wel juist, maar voor mij zijn ze de ‘wilden’ van het rozengeslacht. Ze kunnen niet tegen dwang; ze willen zich vrij en krachtig naar eigen lust ontwikkelen.’

Vita Sackville-West

De Regenboogreeks staat onder redactie van Coen Peppelenbos en Doeke Sijens.

© 2018 Damesschrijfbrigade Dorcas (Hanneke Dantuma, Marianne Gossije, Marlite Halbertsma, Margriet ter Steege)

Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

De eerdere losse uitgaven onder de titels Wilde Rozen (1979), Minna zet door (1980) en Op eigen wieken (1981), waarin opgenomen Doortje vindt het geluk en Op eigen wieken, werden in 1983 gebundeld in één band onder de titel Wilde Rozen, met toevoeging van Gevaarlijke vrouwen.

Deze boeken werden uitgebracht door Uitgeverij Xeno.

In 1990 verscheen een tweedelige heruitgave, Wilde Rozen Eerste boek en Wilde Rozen Tweede boek, bij uitgeverij Furie.

Omslagbeeld | Chris Lebeau (1878-1945), Hannah Höch, olieverf op paneel, 1933, collectie Drents Museum Assen
Redactie | Inez Platzer
Omslagontwerp | 247design
ePub | LINE UP boek en media bv
ISBN gebrocheerde editie: | 9789492190697
ISBN gebonden editie: | 9789492190703
ISBN ePub: | 9789492190710

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

Wilde rozen

Minna zet door

Doortje vindt het geluk

Op eigen wieken

Gevaarlijke vrouwen

Stamboom

Nawoord

Damesschrijfbrigade DORCAS

Wilde rozen

1

Het geratel van karren en het geroep van ventende kooplieden drongen in het grote huis aan de singel nauwelijks door. De meid schoof de gordijnen open en liep vriendelijk glimlachend naar het kinderbedje.

‘Opstaan Jet, het is zeven uur,’ zei Jaantje tegen het nog half slapende meisje. Jaantje sloeg het dek terug en aaide teder over de rode krullen van het kind. Langzaam gingen haar ogen open en stralend lachte zij Jaantje toe.

‘Mag ik straks met je mee, Jaantje, boodschappen doen en daarna naar de veemarkt?’ vroeg Jet verlangend.

‘Natuurlijk kind,’ antwoordde Jaantje, ‘en we gaan ook samen een appeltaart bakken, daar houd je immers zo van. En vanmiddag mag je met boer Van der Tuin meerijden naar je vriendinnetje Fokje in Woudbloem.’

Het vijfjarige kind sprong van blijdschap uit bed en gaf Jaantje spontaan een zoen. Jet was Jaantjes lieveling van alle kinderen uit het gezin Ritsema Bolt. Hendrik, de vijftienjarige zoon, vond zij een wat ruwe onbehouwen jongen en Cécile van twaalf was haar te kattig. Een echt juffertje was zij al.

De eettafel was gedekt. Moeder, Hendrik en Cécile waren er al, evenals poes Minet. Vader was naar Brussel op zakenreis. Jets vader was directeur van enkele aardappelmeelfabrieken. De grootste was De Woudbloem in Woudbloem, een klein gehucht ten oosten van Groningen.

‘Moeder,’ zei Cécile op plagerige toon, ‘vindt u niet dat Jet haar haar anders moet dragen? Ze zou het in vlechten moeten hebben.’ Moeder zuchtte, in haar hart Cécile gelijk gevend. Maar haar man was ertegen om het kleine kind te dwingen.

‘Ik knip jouw haar nog eens af als je slaapt,’ beet Jet van zich af. Moeder keek vermanend naar Jet en ging snel op een ander onderwerp over. Ze vertelde dat ze een brief van vader had gekregen en dat hij over een week terug zou komen.

Het carillon van de Martinitoren begon te spelen en even later sloeg de Der Aa-kerk acht maal.

‘Eten jullie door,’ spoorde moeder de kinderen aan, ‘de zon schijnt al in de tuin. Hendrik zit niet op je stoel te wippen.’ Zij dacht eraan dat zij vanochtend een lezing moest voorbereiden voor de vrouwen van de Nederlands Hervormde Kerk. Het onderwerp was de plaats van de vrouw in de kerk in de veranderende samenleving.

De kinderen gingen van tafel, moeder ging naar de salon en Jaantje maakte de kamer aan kant. In de salon bedacht mevrouw Ritsema Bolt zich. Eerst wilde ze wat muziek maken. Ze ging voor het klavier zitten en liet haar handen sierlijk over de toetsen glijden. Chopin, daar hield ze intens van. Je kon er zo heerlijk bij wegmijmeren. Opeens nam ze haar handen van de toetsen. Ze droomde ver weg, zoals ze de laatste tijd wel meer deed. Er kwam een wazige blik in haar ogen en ze overdacht haar leven. Wat leek het lang geleden dat ze zich met Richard verloofde! Wild verliefd waren ze geweest, na een korte verlovingstijd waren ze snel in het huwelijk getreden. Ze hadden het eerst niet breed gehad en met spijt had ze haar muzieklessen moeten afzeggen.

Dat had haar toen niets kunnen schelen, als ze maar bij haar man kon zijn. Lief was hij toen voor haar geweest, vol kleine attenties. Weemoedig dacht ze aan hun huwelijksreis, hoe Richard haar aan alle kanten verwende, hoewel daar eigenlijk geen geld voor was. Toen kwamen de kinderen, Richard erfde de fabrieken en met spijt stelde ze vast dat ze het misschien nu wel beter hadden – twee meiden en een knecht, de wagen met het kittige Friese paard, het mooie huis aan de Ubbo Emmiussingel, gebouwd door een Duitse architect – maar de vertrouwdheid uit het begin van haar huwelijk was verdwenen. Richard nam nog wel cadeautjes mee als hij voor de fabriek op reis was geweest en met stekende smart herinnerde ze zich de laatste keer. Vrolijk was hij uit Brussel teruggekomen, had haar een pakje in de hand gedrukt met de woorden: ‘Dat dragen de vrouwtjes in Brussel ook!’ Toen ze het openmaakte, viel er kanten ondergoed uit.

Toch voelde ze zich wel gelukkig. De kinderen hadden haar veel plezier gegeven. Hendrik had de zwierigheid en de drukte van zijn vader, maar niet diens intelligentie en de angst sloeg haar soms om het hart bij de gedachte aan zijn toekomst. Al vaak had ze daarover met haar man gepraat, maar die nam het allemaal luchthartig op, hij was ook jong geweest, nietwaar? En dan kneep hij zijn vrouw in de wang. Ze hield er dan maar over op, ze wist dat haar man een zware verantwoordelijkheid in de fabriek had en ze hem niet altijd met haar muizenissen lastig kon vallen.

Cécile, dat was een kind naar haar hart. Met trots dacht ze aan de knappe verschijning van haar oudste dochter. Nee, om Cécile hoefde ze zich geen zorgen te maken. En dan Jetje. Moeder zuchtte. Wat er van dat kind terecht moest komen, ze werd ook zo door haar vader verwend. Het was een leuk kind om te zien, springerige rode lokken en brutale, misschien al te brutale bruine ogen. Ze zou later een mooi meisje worden, ze was nu al groot voor haar leeftijd zonder lomp of onbehouwen te zijn.

Een goed verstand had ze, misschien wel beter dan dat van de andere twee. Maar, dacht moeder, ze had een jongen moeten zijn. Wat heeft ze aan al die knapheid? Ook dat doortastende paste niet goed bij een meisje.

Niet voor niets was het vaders lieveling: al zijn eigenschappen vond hij bij haar terug. Hoe vaak had hij haar tegen moeders wens mee naar de fabriek genomen, trots omdat het kind alle namen van de arbeiders kende, wist wat ze deden en kleine veranderingen dadelijk opmerkte. Moeder herkende in haar jongste iets van Richards zuster Dora, die in plaats van te trouwen naar Suriname vertrokken was en daar nu samen met een vriendin nuttig werk deed in Paramaribo. Moeder moest er niet aan denken dat Jet ook zoiets zou doen. Snel zette ze die gedachte uit haar hoofd, al haar kinderen waren nu nog in Groningen en Jet was nog een klein kind. Ze moest zich nu geen zorgen maken voor later. Alleen dat Hendrik zo slampamperde, hij moest toch eens Richard in de fabriek opvolgen! Nerveus bladerde ze door het muziekboek. Nee, ze had nu geen lust tot spelen meer. Door de tuindeuren kwam een heerlijke geur de kamer binnen, de camelia’s bloeiden. Neuriënd liep mevrouw Ritsema Bolt naar het bordes, ze draaide zich om en ging naar haar secretaire om haar lezing voor te bereiden.

2

Het was een mooie zomer voor Jet. Het was de zomer vóór de lagere schooltijd. Ze verheugde zich er erg op. Wel een maand van tevoren was ze met Jaantje schoolbenodigdheden gaan kopen.

Bij Lorjé, de kantoormaterialenhandel, had Jet haar ogen uitgekeken, zoveel potloden, schriften en rijen zwarte typemachines.

Met twee gevulde etuitjes, eentje voor haar vriendinnetje Fokje en eentje voor haarzelf, waren ze thuisgekomen. Het enige wat Jet niet leuk vond, was dat Fokje niet naar dezelfde school zou gaan. Fokje woonde immers in Woudbloem. Haar vader, Tjerk Alberda, werkte als voorman op de aardappelmeelfabriek van Jets vader. Het was een bijzonder kinderrijk gezin. Ze woonden in een klein huisje met eromheen een lapje grond. Hierop verbouwde Fokjes moeder groenten en aardappelen. Ze hadden ook een kippenren en twee geiten. Het was niet gemakkelijk om iedere dag zoveel monden te vullen, dat valt te begrijpen. Ieder in het gezin, behalve de allerkleinsten, droeg dan ook een steentje bij. Twee van de kinderen werkten. Grietje was dienstmeisje bij de dokter in een naburig dorp en Ubbo werkte op de aardappelmeelfabriek.

Jet vond het heerlijk om in dit gezin te zijn. Fokjes moeder vond ze zo lief, dat ze soms dacht dat ze zelf zo’n moeder zou willen hebben. En al die leuke zusjes en broertjes. En niet te vergeten de kippen en geiten. En als ’s winters de sloten en vaarten bevroren waren, dan was het een heel gezellig gedoe.

Hier had Jet voor het eerst schaatsen onder haar voeten gehad en – na een begin van krabbelen en vallen – ging het haar steeds beter af. Als ze terugkwamen, stond Fokjes moeder steevast klaar met lekkere chocolademelk en koek.

Ondanks het feit dat er al zoveel mensen in huis waren, mocht Jet er altijd logeren. Als Jet later terugdacht aan Woudbloem, dan herinnerde ze zich die zolderkamertjes direct onder het pannendak, de tocht, de geur van petroleum en appeltjes, de geluiden van vogels en het gerinkel van melkbussen in de vroege ochtend. En bovenal de vrolijkheid van Fokje en de vele spelletjes die Fokje altijd wist te bedenken, want echt speelgoed hadden ze er weinig.

Fokje was de enige die haar nooit plaagde met haar rode haar. Ze aaide er dikwijls over. Van het aaien kwam stoeien en kussen en ze ontdekten spelenderwijs wat lekker voelde. Door een reactie van haar moeder had Jet begrepen dat het iets was wat ze maar beter niet in het openbaar kon doen. Moeder had alleen maar zeer bestraffend gezegd: ‘Dat doen keurige meisjes niet.’ Fokje had het van een ouder zusje geleerd. Dat zusje had Fokje ook verteld hoe kindertjes ter wereld kwamen en zo. Het was een heel ander verhaal dan wat de kinderen van hun ouders hadden gehoord – en ook hun verhalen verschilden weer.

Op een weiland, te midden van zoete zonnige madelieven even buiten Woudbloem, vroegen de kinderen zich in alle ernst af wie nu gelijk had. Lang stonden ze er echter niet bij stil. Er was nog zoveel te ontdekken.

Toen de kinderen op school zaten, zagen ze elkaar alleen in de weekenden. Dan weer eens kwam Jet in Woudbloem, dan weer was Fokje in Groningen. Ze wandelden in het Stadspark, gingen naar de paardenrennen en maakten tochtjes op de wagen of in de paardentram naar de bossen ten zuiden van Groningen. Als het slecht weer was, speelden de kinderen vaak op zolder. Daar stond een grote rieten koffer die naar kamfer rook, te midden van oud meubilair en het poppenhuis van Cécile. In die koffer zaten verkleedkleren. Zeer geliefd was het spelletje waarbij de een moest raden wie de ander uitbeeldde. Ze speelden soms dat ze bepaalde kennissen van Jets ouders waren. Verkleed gingen de meisjes dan naar beneden om zich te laten bewonderen. Als Jets moeder er niet was, gingen ze vaak verkleed de straat op. Maar het allermooiste spelletje was toch wel Fokje als Florence Nightingale en Jet als Jeanne d’Arc.

3

‘Waar ga je naartoe?’ vroeg Moeder aan Jet, die haar fiets door het dikke grind van het tuinpad trok.

‘Eindje fietsen, misschien wel naar Fokje,’ gaf ze stuurs ten antwoord.

‘Jet, meisje, je weet dat ik het niet zo graag heb dat je dat hele eind buiten de stad fietst, al dat water onderweg, en helemaal alleen ... kun je niet met vader mee?’

‘Nee, ik ga alleen.’

Moeder zuchtte alleen maar, Jet was de laatste tijd weer zo koppig.

Jet ging inderdaad naar Fokje, ze hield van de fietstocht door het groene land waar langs de horizon hier en daar een spitse kerktoren met geboomte de al te strenge lijnigheid doorbrak. In Woudbloem begroette Fokje haar hartelijk, de familie daarentegen had niet meer dan een stug knikje voor haar over. Sinds de half mislukte staking van een paar maanden terug op de fabriek, waarbij Fokjes vader een leidende rol had gespeeld, was Jet bij de oudere leden van de familie Alberda duidelijk uit de gratie.

‘Wat heb je daar, juffrouw,’ vroeg Alberda streng en hij wees op een stapeltje tijdschriften onder Jets arm.

’De Prins, mijnheer, Fokje heeft de laatste nog niet gelezen.’

‘Wat leert een mens daar nou van, volksverlakkerij...’

‘Tjerk, Tjerk, ’t zijn nog kinderen, laat die wichten nou!’

Jet en Fokje gingen maar snel de kamer uit met de etende mensen en zochten achter het huis een plekje in de zon. Vol leeshonger stortte Fokje zich op De Prins, terwijl Jet verveeld de plaatjes nog maar eens bekeek.

‘Waarom is je vader altijd zo boos op mij?’ vroeg ze Fokje na een tijdje.

‘Mmm...’

‘Ach, hou nou eens op met dat gelees, je mag ze hier houden.’

‘Wat vroeg je me dan, Jet?’

‘Waarom je vader altijd zo vervelend tegen me doet.’

‘Gosj... Jet, zo doet hij tegen ons óók hoor, moeder zegt dat dat van zijn werk komt, hij heeft op de fabriek zóveel te doen...’

‘Maar mijn vader is helemaal niet zo tegen jou!’

Fokje klapte het tijdschrift dicht en ging op haar hurken tegenover Jet zitten. Jet zag duidelijk dat de ene klomp het niet lang meer zou maken, een grote barst liep over de bovenkant.

‘Jouw vader is de baas, en de mijne de knecht,’ begon Fokje.

‘Maar mijn vader betaalt jouw vader toch?’

‘Ja...,’ Fokje kon het niet goed uitleggen en ze probeerde zich de gesprekken ’s avonds aan tafel te herinneren.

‘Jouw vader is heel rijk, hè?’

‘Weet ik niet. Hoeveel verdient jouw vader dan?’ vroeg Jet.

‘Weet ik ook niet... zaterdagavond geeft hij alles aan moeder en die stopt het in de linnenkast bij de theedoeken. Hij zegt altijd: te veel om dood te gaan, te weinig om te leven.’

‘O...,’ Jet was geschokt. ‘Mijn vader zegt dat hij een heleboel betaalt aan de arbeiders en dat hij echt niet meer missen kan, anders moet de fabriek dicht.’

‘Maar mijn vader zegt dat als alle arbeiders maar samenwerken, ze meer geld kunnen krijgen, van jouw vader dan.’

Fokjes wangen gloeiden van opwinding, ze wist niet precies wat dat samenwerken betekende, maar ze was trots op haar vader als hij aan tafel of ’s avonds voor de fabriek lange redevoeringen afstak, net alsof het haar vader niet was, maar een belangrijk iemand, wat waren ze dan stil en wat luisterde iedereen naar hem, haar vader!

‘Nou,’ begon Jet, ‘toen met die staking laatst, mijn vader had bijna de marechaussees laten komen, hoor!’ In haar hart vond ze het jammer dat dat niet gebeurd was, in de krant had ze wel eens plaatjes zien staan van troepen arbeiders met petten op, die in toom werden gehouden door slank ingesnoerde soldaten te paard – mooi was dat toch, zo’n uniform, wat jammer dat je als meisje niet in het leger kon.

Fokje was opgestaan. ‘Zullen we een eindje op jouw fiets?’

Jet hees zich ook overeind en ze liepen om het huisje naar de straat. Geen fiets. Jets hart klopte in haar keel, dat kón toch niet, ze had ‘m net tegen het hek gezet! Er was niemand te zien, verderop waar de fabriek begon, was alles uitgestorven, de middagpauze was voorbij en iedereen was binnen aan het werk.

Besluiteloos liepen de meisjes de weg af, overal speurend naar de verdwenen fiets. Jet sloegen de vlammen uit en steeds moest ze haar zweethandjes afvegen aan haar boezeroen. Wat zou moeder wel niet zeggen als ze zonder fiets thuiskwam!

Fokje zag ’t het eerst. Grietje, haar oudere zusje, reed triomfantelijk op de glimmende fiets aan de andere kant van het kanaal.

‘Geef m’n fiets terug!’ riep Jet heel boos. ‘We moeten erachteraan, Fokje, die kant op, over de brug!’

‘Dat halen we nooit als we lopen moeten... ach, ze komt wel terug.’

Maar Jet wilde het er niet bij laten zitten en liep naar de waterkant. Sterk van boosheid begon ze de touwen los te maken van een klein roeivletje waarmee de melkbussen van de ene kant van het kanaal naar de andere kant, waar de weg liep, werden overgebracht. Fokje begreep meteen wat ze bedoelde en hielp haar. Jet moest afduwen, anders verloor Fokje haar klomp. In de haast schepte Jet met haar schoen water, maar dat gaf niet.

De meisjes hadden even moeite met de roeispanen, maar Fokje was als buitenkind wel wat gewend en ze slaagden erin het bootje naar de overkant te roeien. Grietje was van de fiets afgestapt en zei met een grotemeisjesair dat er toch niets aan was op zo’n kinderfiets. Heupwiegend liep ze de weg af naar de brug.

Jet zat alweer trots op haar fiets toen er geschreeuwd werd van de andere kant: die boot moest dadelijk weer terug! Wat nu: de fiets onbeheerd achterlaten of met fiets en al de terugtocht aanvaarden?

De man aan de andere kant bleef maar roepen en tieren, tot er iemand uit de fabriek kwam. Hij wees op de beide meisjes en zei wat tegen de ander. Toen bleef het stil.

‘Wat is er nu?’ vroeg Jet aan Fokje.

‘Ik weet niet... laten we maar even wachten, anders worden ze nog bozer.’

Na een tijdje kwam de boze man over de brug en de weg naar hen toelopen. Hij tikte aan zijn pet toen hij Jet zag en stapte zonder iets te zeggen in het bootje en roeide weg.

‘Begrijp jij dat nou?’ vroeg Jet.

‘Ik wel, stommie! Ze hebben tegen hem gezegd dat jij de dochter van de directeur was, nou durft hij niets meer.’

‘Raar...’ kon Jet alleen uitbrengen.

‘En kind, waar ben je geweest?’ vroeg moeder toen Jet rood en warm op het eind van de middag thuiskwam. ‘Bij Fokje?’

‘Ja, en we hebben gelezen en toen had Grietje mijn fiets gepakt en toen hebben we met een boot over het kanaal geroeid en toen kreeg ik de fiets terug en er was een hele boze man, maar toen hij zag dat ik er bij was, zei hij niets en toen hebben we gefietst naar een paard met een héél klein veulentje...’

‘Ach, ik hoor het, ik ruik het en ik zie het al. Hoe jij ooit een jongedame moet worden... ik hou niet van die gevaarlijke spelletjes, Jet, en als Fokjes moeder niet beter op jullie letten kan, dan heb ik liever dat je ergens anders gaat spelen... Jet, kom terug, niet met die moddervoeten op het tapijt! Jet!’

Maar Jet was al doorgehold, die verhalen kende ze uitentreuren. Fokje bleef toch haar liefste vriendin en Woudbloem haar fijnste speelplek.

4

In deze zomer waren er twee verheugende feiten te vieren: Cécile slaagde voor haar examen van de middelbare school voor meisjes én ze verloofde zich met Wytze Eysinga. Wytzes vader was commissaris van de Koningin te Groningen en er wachtte Wytze een mooie betrekking op een van de Haagse departementen.

Ze vormden een stralend paar: de rijzige Wytze en naast hem de frisse en slanke verschijning van Cécile, charmanter en aanbiddelijker dan ooit in haar mauve japon. Het werd een groot feest.

Jaantje had met mevrouw Ritsema Bolt de kamer versierd en een rijk diner voorbereid.

De tuindeuren stonden open en hoog opgeschoven ramen lieten het licht door van de late zon door bijna gesloten overgordijnen, wat de salon een feestelijk tintje gaf. De salon baadde in gezeefd zonlicht. In groten getale kwamen de vrienden en vriendinnen op de partij.

Met tegenzin had Jet deze dag tegemoetgezien. Ze was helemaal niet op haar zuster gesteld. Cécile had kokette gebaartjes en bracht uren voor de spiegel door. Iedereen vroeg zich af: Zijn dat nu zusters?

Jet zag hoe Cécile dweperig naar Wytze opkeek.

Die aanstelster, dacht Jet.

Ondertussen was Jaantje druk in de weer met aperitiefjes. Daarna zouden ze aan tafel gaan. En wat zou er allemaal niet komen: soep, pasteitjes, vis, ossenhaas à la jardinière, een schotel vol rode beesten in groene sla, patrijzen met compote, en taart en ijs toe.

De verloofden zaten nu naast elkaar aan tafel, op versierde stoelen, om hun borden lag een krans van roosjes, terwijl voor hen op een hoge schaal een reusachtige roze taart prijkte, waarop met witte letters was geschreven: ‘Veel geluk.’ Twee levensgrote duiven van witte suiker erboven.

Als een slaapverwekkende droom ging alles aan Jet voorbij. Jet, die anders zo raak en geestig uit de hoek kon komen, viel te midden van het feestgewoel in het geheel niet op.

Ook Hendrik kon zijn draai niet vinden. Afwisselend verveeld en onrustig liep hij die avond rond. Hij praatte eigenlijk met niemand. Als men het woord tot hem richtte, gaf hij beleefd antwoord, maar droeg zelf niets bij aan het gesprek. Mensen die hem goed kenden, zouden het niet voor mogelijk hebben gehouden. Nee, dan gedroeg hij zich heel anders bij zijn medestudenten van de juridische faculteit. Er gingen praatjes rond dat hij erg veel dronk en veel te veel plezier maakte.

Twee dagen na het feest werd ’s avonds bij de Ritsema Bolts aangebeld. Vader Bolt deed open en tot zijn grote verbazing zag hij een woedende Alberda staan.

‘Waar is je zoon... ik moet je zoon hebben... als ik hem te pakken krijg...,’ bulderde Alberda.

Mevrouw Ritsema Bolt kwam nu ook naar de deur. Verschrikt hoorden ze aan wat Alberda met horten en stoten vertelde. Zijn dochter Grietje was door Hendrik zwanger gemaakt. Het arme kind was met zeepsop aan de gang gegaan en aan de gevolgen gestorven.

‘Hendrik heeft het gedaan, jullie Hendrik heeft het gedaan.’

Het werd mevrouw Ritsema Bolt zwart voor de ogen. Hoe had Hendrik dit kunnen doen, hoe had hij zo onoppassend kunnen zijn. Waarom had hij het met dit meisje aangelegd. Een meisje uit zo’n milieu. Misschien was het best een goed wicht, alhoewel, iemand die zomaar zoiets doet..., ging het door haar heen.

‘Ik wil Hendrik niet meer onder ogen zien,’ zei Ritsema Bolt.

Mevrouw Ritsema Bolt huilde alleen maar.

Hendrik werd op het matje geroepen en moest verklaren hoe het gebeurd was. Het speet hem echt van Grietje. Had hij het maar niet gedaan, maar nu was het te laat. Op een avond ging hij Jet ophalen. Onderweg was hij Grietje tegengekomen. Hij had haar zo aantrekkelijk gevonden, zoals ze daar liep in haar zomerjurk.

Toch best gewillig was ze met hem het weiland in gelopen...

Door deze gebeurtenis was de verhouding tussen de Ritsema Bolts en de Alberda’s nog meer verslechterd. Ritsema Bolt bood Alberda een fors bedrag aan bij wijze van schadevergoeding. Met grote verachting in zijn ogen had Alberda dit geweigerd. Kort daarna nam hij zijn ontslag. Met de Ritsema Bolts wilde hij niets meer te maken hebben.

Zonder verzet vertrok Hendrik naar Indië. Zin in zijn studie had hij toch al lang niet meer. De universiteit mocht voor hem in brand vliegen (wat enkele jaren later ook inderdaad gebeurde). In Groningen had hij geen mogelijkheid meer. Hij zag zijn bedje eigenlijk wel gespreid als assistent-beheerder van een suikerplantage. Plenty mooie vrouwen en veel personeel.

Een vaal zonnetje zonder enige warmte lag over de wijde breedte van het kanaal waaraan de singel gelegen was en beroerde de schoorsteen van een voorbijvarende sleepboot die aan het water plukte als een lompe eg; maar een veld van water dient niet om bezeerd te worden en het kanaal sloot zich weer in het kielzog van de sleepboot, handig alle sporen verwijderend van haar luidruchtige en zinloze tocht.

Jet keek somber naar dit tafereel. Pijnlijk volledig registreerden haar ogen wat er buiten gebeurde. Ze hoorde niet dat Jaantje vroeg of ze thee wilde. Jaantje legde een arm om Jets schouders en zei: ‘Jet kind, wat is er toch met je?’

‘Ach Jaantje, ik vind het allemaal zo verschrikkelijk wat er gebeurd is. En ik voel me zo machteloos. Ik moet er steeds aan denken. Hoe kunnen de Alberda’s er ooit overheen komen... En ... zou Fokje hier nog willen komen? Zou ze me nog willen zien? Ik heb al een tijd niets meer van haar gehoord.’

Jets stem stokte nu helemaal. Angstig keek ze Jaantje aan.

‘Maar kind, jij kunt er toch wel heen gaan, of haar schrijven,’ zei Jaantje.

Hieraan had Jet eigenlijk niet gedacht, zo bang was ze dat er aan de vriendschap met Fokje een eind was gekomen.

Jet besloot om maar eens naar Woudbloem te gaan. Hoe dichter ze bij het huisje van Fokje kwam, hoe langzamer ze ging fietsen.

Op een kilometer van het dorpje bleef ze staan.

‘God, nee, ik durf niet, ik durf niet.’ Ze keerde zich om en fietste zo snel als ze kon terug.

Diezelfde dag schreef ze een brief: ‘Lieve Fokje, wat is het lang geleden dat we elkaar voor het laatst gezien hebben. Ik ga binnenkort naar het gymnasium, ik verheug me er erg op. Hoe vind jij het om naar het mulo te gaan? Zeg, ik vind het allemaal zo erg wat er gebeurd is. Ik wou dat het weer was zoals vroeger. Je bent mijn liefste vriendin. Een kus van je toegenegen Jet.’

In spanning wachtte Jet op antwoord. Nauwlettend hield ze de brievenbus in de gaten. Als de postbode kwam, stond ze achter de deur om de brieven op te vangen. Ze werd met de dag somberder, steeds onzekerder of ze ooit antwoord zou krijgen.

Haar moeder probeerde haar op te beuren: ‘Kom Jet, het is nu eenmaal gebeurd. Voor ons allemaal is het erg. Een zoon die wij weg moesten sturen en die zijn studie niet afmaakte. Straks ga jij naar het gymnasium. Je zult zien dat het allemaal slijt. Je hebt dan je studie, je clubs en ongetwijfeld zul je aardige vriendinnen krijgen die ook beter bij je passen. Welk een aardig meisje Fokje ook is, die vriendschap zou toch niet standgehouden hebben. Je zult het zien.’

‘Moeder, je begrijpt het niet.’

5

Het gymnasium stond als een fiere huzaar aan de Turfsingel. Het leek alsof het voor de eeuwigheid gebouwd was.

‘De poort naar het leven,’ zoals de statige rector het op Jets eerste schooldag uitdrukte. ‘Er moet serieus gestudeerd worden. Het is geen plaats voor nietsnutten. Een werkelijke belangstelling voor de antieke cultuur leidt tot een grote geestelijke verdieping, hetgeen als een voorwaarde beschouwd dient te worden voor de gehele mensheid en beschaving.’

De kinderen zaten doodstil in de banken. Jet probeerde de woorden van de rector te begrijpen en voelde zich een erg klein meisje. Ze keek voorzichtig om zich heen. Wat keken de andere kinderen ernstig. Zou er dan helemaal geen tijd meer zijn voor andere dingen dan huiswerk maken?

Het was een winterse dag. Jet had een lekkere, warme duffelse jas aangetrokken en liep bijna hollend naar school, want ze was weer eens te laat van huis gegaan. Het was nog zo lekker in bed geweest. Met plezier had ze gezien hoe haar adem wolkjes had gemaakt, zo koud was het. Zou ze in bed blijven liggen en zich heerlijk thee laten brengen door Jaantje? Dan hoefde ze ook dat moeilijke proefwerk Latijn niet te maken, het herhalen van alle stamtijden. Tot overmaat van ramp was ze de vorige avond ook nog ongesteld geworden en had hierdoor niet zoveel aandacht aan het huiswerk kunnen besteden.

In de klas gekomen, sloeg ze meteen haar grammaticaboek open, ongemakkelijk zittend door de grote gebreide prop tussen haar benen. Wrevelig bladerde ze het boek door, op zoek naar enkele stamtijden die ze niet kon onthouden. Zo zag ze niet dat de rector binnenkwam met een meisje. Toen ze de stem van de rector hoorde, keek ze op.

‘Dit is Anna Wigboldus. Zij komt bij jullie in de klas.’

Een nieuw meisje, zo halverwege het jaar, dat gebeurde ook niet vaak. In elk geval weer een verandering, dacht Jet.

Anna keek rustig de klas in. Haar gezicht had een wat hooghartige trek.

Jet nam het meisje op: blonde haren, grijze of blauwe ogen – niet groot, niet klein, sobere kleding. Wat een vreemde ogen had ze. Kwam dat door die lange donkere wimpers of doordat haar ogen zo diep in haar gezicht lagen? Jet moest blijven kijken. Langdurig, zonder te knipperen, waren haar ogen op Anna gevestigd. Ze had veel langer willen kijken, maar de rector zei tegen Anna dat ze naast Willemien kon gaan zitten. Willemien zat schuin achter Jet. Toen Anna door het gangpad liep om haar plaats in te nemen, kruisten hun blikken elkaar. Een lichte verwarring maakte zich van Jet meester en haar gezicht veranderde iets van kleur. Ze wilde achterom kijken, maar ze durfde niet. Als aan de bank gekluisterd bleef ze strak voor zich uit kijken.

Jet was vreselijk nieuwsgierig naar dit meisje. Ze vroeg zich af waar ze vandaan kwam, waar ze woonde en hoe ze was. Tegelijk vroeg ze zich af waarom ze zich zo met Anna bezighield. Ik weet niets van haar, ze ziet er toch gewoon uit, waarom moet ik steeds achterom kijken, dacht ze, is het niet een beetje belachelijk?

Anna bemoeide zich weinig met haar klasgenoten. Van Willemien kwam Jet te weten dat Anna uit Leeuwarden kwam en dat haar ouders net gescheiden waren. Jet had veel meer willen vragen, maar had dit niet gedaan omdat dat zo nieuwsgierig zou staan. Jet benijdde Willemien om haar plaats naast Anna. Verdomme, hoe krijg ik contact met haar, dacht Jet. Ik kan toch niet een dictaat lenen of om haar na schooltijd dezelfde richting uitlopen? Wat zal ik doen?

Behalve korte gesprekken over het huiswerk, over de kou en vervelende leraren had ze geen woord met Anna gewisseld. Jet had het gevoel dat zij haar best gedaan had. Zij had immers steeds als eerste een opmerking gemaakt. Anna zei dan wel wat terug, maar bracht niets nieuws in.

Ze is werkelijk hooghartig en koel, besloot Jet ten slotte, zij is niet te benaderen. Ze voelde zich lichtelijk gekwetst. Het was voor haar een pijnlijke ervaring, want meestal hoefde zij geen moeite te doen om zich geliefd te maken. Daar kwam nog bij dat Anna een erg goede leerlinge bleek en bovendien zeer gevat, dus in deze opzichten zeker Jets gelijke.

De eerste maanden dat Anna op school zat, was zij actief betrokken bij de lessen, gaf op vragen van leraren goede antwoorden en stelde zelf ook vragen. Langzamerhand kwam daar verandering in. Ongeïnteresseerd en afwezig leek ze, figuurtjes tekenend op alles wat maar papier was. Vaak zat ze met een boek op schoot te lezen. Dat waren geen schoolboeken.

Op een dag tijdens de wiskundeles, Anna was verdiept in Nora van Ibsen, scheurde de hemel als het ware open. Boelema, de leraar, een man die erg slecht les gaf, viel verschrikkelijk uit tegen Clara: ‘Clara, dat je te stom bent voor wiskunde, dat wisten we wel, maar dat je zulke fouten maakt. Een meisje als jij kan beter moeder in de huishouding helpen.’

‘Dat neem ik niet,’ viel Anna uit, terwijl haar wangen purperrood werden. ‘U zegt het alleen maar tegen haar omdat ze een meisje is. Tegen een jongen zou u dat nooit gezegd hebben.’

Ze stopte even, keek de man woedend aan en vervolgde: ‘Hoe zou u het vinden als ik tegen u zei, gaat u maar naar huis aardappelen schillen want u bent een slechte leraar. U herhaalt alles wel driemaal verschrikkelijk langzaam en dan nog al die zouteloze grapjes...’

Met felle haat keek Boelema Anna aan. In zijn ogen fonkelde het licht van de jager die het wild op het spoor gekomen is. Zijn lippen persten zich samen, de spieren van zijn magere wangen bewogen. Hij slikte enkele malen en sprak de klas toe: ‘Wat vinden jullie van zo’n brutale dame?’

Zeker van zichzelf zei hij daarna spottend tegen Anna: ‘Ga jij de rector maar vertellen dat jij mij een slechte leraar vindt. Misschien heb je ook wel commentaar op hem, dan kun je dat meteen kwijt.’

Anna bleef zitten. Een bijna emotieloos gezicht had ze nu. Het was doodstil.

‘Anna heeft gelijk meneer,’ zei Jet, de ijzige stilte doorbrekend.

Op Anna’s gezicht verscheen even een zachtere uitdrukking. Alsof dat de woorden waren waarop ze had zitten wachten, pakte ze haar spullen en stapte het lokaal uit. De rector besloot dat ze een week niet op school mocht komen. Dat komt me nu werkelijk niet slecht uit, dacht Anna, lekker uitslapen en lezen. Nijdig dacht ze aan Boelema en aan de kinderen in de klas. Die nemen alles maar voor zoete koek aan. Jet heeft me gelukkig wel openlijk gesteund. Zij durft tenminste haar mond open te doen. Als iedereen eens was als Jet...

Jet was diep getroffen door het gedrag van Anna. Het had het verlangen om met Anna in contact te komen nog sterker gemaakt.

In haar dromen redde ze Anna uit wakken, uit brandende huizen en van op hol geslagen paarden. De volgende dag hoorde Jet dat Anna een week van school gestuurd was. Jet rook nu haar kans. Ze had gezien dat Anna het boek had vergeten mee te nemen. Dat kon ze nu mooi terugbrengen. Aan de conciërge vroeg ze Anna’s adres.

Zo ging Jet op een avond met Nora van Ibsen stevig in haar arm geklemd op weg naar het huis aan de Hofstede de Grootkade. Ze overdacht wat ze zou zeggen: ik kom je boek brengen, of: je was je boek vergeten en ik dacht...

Met enige aarzeling trok ze aan de bel. O, als Anna nu eens niet thuis was! Of alleen maar het boek zou aannemen zonder haar binnen te vragen. Anna’s moeder deed open. Jet legde uit wie ze was en wat ze kwam doen. Anna’s moeder antwoordde, niet vriendelijk en niet onvriendelijk, dat Anna boven op haar kamer zat.

‘Ga maar naar boven, kind, de tweede deur aan je linkerhand op de gang, klop daar maar aan.’

Met een triomfantelijk gevoel liep Jet de trap op.

Ze hebben het niet rijk, moet je die versleten loper zien. Wat vervelend voor Anna, dacht Jet.

Het was schemerig in de gang boven. Jet keek geïnteresseerd om zich heen. Opgezette eekhoorns aan de wand, een mooie eikenhouten linnenkast en een vergeelde gravure van de Oldehove. Ze klopte aan.

‘Kom binnen,’ klonk het vanuit de kamer. Jet deed de deur open en verrast zei Anna: ‘Ben jij het Jet, wat leuk dat je me zomaar komt opzoeken.’

Verlegen stond Jet met het boek in de hand. Anna lag op haar buik op het bed te lezen. Ze keken elkaar nu lachend aan.

‘Ik kom je boek terugbrengen,’ zei Jet, ‘ik hoorde dat je een week niet op school mag komen.’

Anna ging zitten en zei: ‘O Jet, je moest eens weten hoe ik ervan geniet. Eindelijk kan ik doen waar ik zin in heb. Zeg, heb je soms zin in koffie? Wil je je jas niet uitdoen?’

Anna ging naar beneden. Opgelucht zat Jet op het bed. Het is me gelukt, dacht ze bij zichzelf. Het kloppende gevoel in haar keel verdween. Nieuwsgierig liet ze haar blik rondgaan. Hier leeft ze dus, ging het door haar heen. Ze las de titels van boeken in de kast, bekeek de portretten aan de muur van Anna’s familie en van Anna zelf toen ze klein was. Jet stond op om een fotootje van Anna beter te kunnen bekijken.

‘Je bent niet veel veranderd, Anna,’ zei Jet toen Anna binnenkwam.

‘Vind je?’ gaf Anna ten antwoord zonder er verder op in te gaan.

Ze rommelde wat met de kopjes. Jet moest steeds naar dat ene fotootje kijken. Het was duidelijk dat Anna het niet leuk gevonden had om op de foto te komen. Ernstig en afwerend had ze de fotograaf aangekeken. Voor Jet was het een heel andere Anna die ze hier bezig zag dan de Anna van school.

‘Ik wil je nog bedanken voor je opmerking tegen Boelema. Werkelijk, je bent de enige die ik de moeite waard vind in de klas. De rest is een grijze, nietszeggende massa voor me,’ zei Anna.

Jet speelde met haar lepeltje in de koffie. Ze was erg blij met deze woorden, maar het zat haar nog steeds dwars dat het zo lang had geduurd voordat Anna uit haar schulp was gekropen. Ze wilde daar graag over praten, maar tegelijk was ze bang dat Anna’s antwoord haar zou teleurstellen. Ze kon toch ook moeilijk vragen waarom ze zo gesloten was. Maar wat kan het me ook schelen, ik heb toch niets te verliezen, dacht Jet ietwat nerveus, ik probeer gewoon te zeggen wat ik meen.

‘Anna, weet je, ik vind het jammer dat we niet eerder met elkaar gepraat hebben. We hebben zoveel gemeenschappelijke dingen. Waarom sloot je je zo af?’ Jet had willen zeggen ‘van mij,’ maar dat slikte ze op het laatste moment in.

Anna zocht naar een antwoord en sprak toen: ‘Misschien ben ik wel gesloten, maar dat ik me bewust afsluit, nee. Wel is het zo dat ik het gevoel heb dat ik met andere dingen bezig ben dan de meisjes en jongens in de klas. Ze interesseren me gewoon niet.’

‘Maar gesloten vind ik je wel,’ merkte Jet op.

Anna reageerde nu een beetje vinnig: ‘Iedereen mag me gesloten vinden, hoor, maar mag ik misschien?’

Jet voelde dat ze op een verkeerd spoor zat. Wat moest ze nu zeggen om het gesprek in een andere baan te leiden.

‘Ik bedoel alleen maar dat ik het jammer vind dat het allemaal zo lang geduurd heeft. Al meteen toen je voor het eerst op school kwam, vond ik..., zag ik..., vond ik je erg aardig. Ik wilde je graag leren kennen.’

Jet herinnerde zich de gevoelens nog precies, de verwarring, het gevoel dat ze steeds achterom moest kijken en al haar pogingen om nader tot Anna te komen.

Anna keek Jet verlegen aan. Haar lichtbruine schoenen harkten strepen in het versleten smyrnatapijtje en ze zei: ‘Ik heb nooit zo gemerkt dat je me aardig vond. Je was wel vriendelijk tegen me, dat wel, maar dat ben je tegen de anderen ook. Ik weet niet...’

Anna zweeg even, veranderde van houding en haalde met een ongedurig gebaar haar hand door het haar.

Jets hart ging sneller kloppen. Het ontroerde haar zoals Anna nu praatte en haar haar in de war maakte. Ze zag nu hoe kwetsbaar Anna eigenlijk was en hoe mooi.

‘Ik mag je erg graag, Jet,’ zei Anna toen. Haar ogen waren vochtig bij het uitspreken van deze woorden. ‘Je moest eens weten hoelang het geleden is dat ik met iemand als jij praatte,’ vervolgde ze, terwijl haar ogen nu op de grond gericht waren.

Jet, in wie gevoelens streden van verwarring, opwinding en ontroering, ging dicht naast Anna zitten op het bed. Heel dichtbij voelde ze Anna nu. Dit meisje zou ze kunnen uittekenen, zo precies wist ze hoe ze eruitzag. Jet voelde Anna’s lichaam naast zich, het ritme van haar ademhaling, de warmte van haar lichaam. Jet legde haar hand op die van Anna en streelde die even.

‘Ik zou het fijn vinden als je wat meer over jezelf vertelde, over vroeger,’ zei ze zacht.

Toen Jet naar huis liep, had ze het gevoel dat ze zweefde. Voor het eerst merkte ze hoe lekker de lucht naar lente rook.

Na deze avond brak er een tijd aan waarin de meisjes veel met elkaar optrokken, samen huiswerk maakten en wandelden.

De ouders van Jet vonden de nieuwe vriendschap van hun dochter enerzijds erg positief, anderzijds vreesden ze dat de schoolprestaties eronder zouden lijden en dat Jet zich te veel zou afsluiten voor anderen. Ze beschouwden zo’n boezemvriendin als iets wat een evenwichtige ontwikkeling in de weg stond.

Mevrouw Wigboldus waardeerde Jet enorm, al was het alleen maar om de goede invloed die zij op haar dochter had. Anna was veel opgeruimder dan vroeger.

In het begin had het huiswerk er zeker niet onder te lijden. Het was alsof de stof veel meer ging leven als je er met haar tweeën mee bezig was. Zo lazen Jet en Anna samen Homerus. Erg boeiend vonden ze het verhaal over de krijgshaftige vrouwenschaar, de Amazonen, die Troje te hulp snelde na de dood van Hector. De koningin van de Amazonen, Penthesilea, werd jammerlijk door Achilles gedood.

‘Anna,’ zei Jet, ‘het begint me danig te vervelen, al die verhalen over oorlogen, vreemde volken, oorlogszuchtige mannen. Zo’n verhaal over de Amazonen is dan wel even fijn, maar het duurt zo kort. Bovendien is het einde van het verhaal altijd dat ze of door mannen gedood worden, of met mannen naar bed gaan. Die figuren van Homerus zijn voor mij niet wezens die bestaan hebben. De vrouwen die erin voorkomen, zijn hoofdzakelijk godinnen of vrouwen die door mannen begeerd worden. Het interesseert me veel meer hoe vrouwen toen waren, hoe ze geleefd hebben. Misschien ga ik dat later nog eens uitzoeken of we doen het samen. Jij bent tenslotte een toekomstige alfa.’

Anna was het met Jet eens: ‘Ik ga alvast uitzoeken of er meer over vrouwen geschreven is of zelfs door vrouwen,’ sprak Anna.

Op een dag kwam ze vrolijk bij Jet: ‘Ik heb wat gevonden, iets waar we echt op zaten te wachten. Hier heb ik gedichten van Sappho.’

Onvolledig als zij waren – de tijd had vele passages en lyrische ontboezemingen verminkt en verdonkeremaand – werd toch iets van de sluier gelicht die hing voor een voor de meisjes interessant gebied. Vele uren waren gemoeid met het ontcijferen van de regels en het raden van de delen die de tijd had uitgevlakt. Dat was andere kost dan Tacitus en Plato met respectievelijk hun oorlogen, keizers en diepzinnige bespiegelingen over de wereld en de mens.

De eerste onvoldoendes werden gehaald, dit tot grote verbazing van allen. In zeker opzicht vond Jet het wel vervelend, ze was immers een eerzuchtige leerlinge. Ze overwoog om wat minder vaak gezamenlijk huiswerk te maken, maar dat mocht niet ten koste van het contact met Anna gaan, vond ze.

De meisjes besloten om niet iedere avond bij elkaar te komen. Zo ging het weer een tijdje wat beter op school. Tot het voorjaar werd.

‘Ik weet niet wat ik heb,’ zei Jet, ‘de school staat me zo tegen. Ik moet al bijna overgeven als ik die brave ruggen voor me zie in de klas, die zessen en zevens van Bertha en Josien, die verder niets doen dan huiswerk maken. Zeg, weet je dat ik al voor drie vakken onvoldoende sta? Laten we op reis gaan, naar Griekenland bijvoorbeeld,’ verzuchtte ze. ‘Ik heb een prachtig boek over dat land gekregen, met schitterende platen. Kom je het vanavond bekijken?’

Daar had Anna wel oren naar, vooral nu Jets ouders naar haar grootouders waren. Dan konden ze heerlijk in de grote salon zitten bovendien.

Jet had lekkere dingen in huis laten halen en ze had overal bloemen in vazen gezet. Ze verheugde zich erg op Anna’s komst.

Enthousiast kwam Anna die avond binnen: ‘Jet, moet je horen, ze hebben me gevraagd om de hoofdrol te spelen in het toneelstuk van school. Ik ben Penelope.’ Stralend vloog ze Jet om de hals. ‘Hoe vind je dat?’

Jet, die eerst door Anna’s vrolijkheid meegevoerd werd, verstomde. Haar opgewekte stemming zakte als een pudding ineen.

‘Waarom zeg je nu niets?’ vroeg Anna ongedurig en teleurgesteld.

Jet kon geen antwoord vinden.

‘Vind je het niet leuk voor mij,’ drong Anna aan.

‘Ja, natuurlijk wel,’ antwoordde Jet, ‘dat ze jou gekozen hebben vind ik echt fijn voor je. Ik gun het jou ook echt. Alleen, ik vind die rol niet bij jou passen. Zo’n vrouw, die alleen maar op Odysseus zit te wachten.’

Heftig dacht ze bij zichzelf, ik wil niet naar de uitvoering, ik kan het niet aanzien, Anna mag zo’n rol niet spelen.

‘Hé, Jet,’ sprak Anna, ‘het is toch maar toneel. Ik heb er nog helemaal niet over nagedacht of die rol wel bij me past. En ook niet of ik zou moeten lijken op die vrouw om die rol goed te kunnen spelen.’

‘Het zou me van je tegenvallen als je die rol accepteerde. Ik ken je goed, tenminste, dat denk ik. We hebben immers zoveel over die dingen gepraat,’ zei Jet.

Geërgerd keek Anna Jet aan.

‘Als je me niet begrijpt, wil ik het nog wel eens uitleggen. Ik ga ervan uit dat je achter een rol moet staan om die te kunnen spelen,’ zei Jet.

‘Goed,’ interrumpeerde Anna, ‘maar neem nu de rol van de moordenaar. Moet je dan ook moordenaar zijn om die rol te kunnen spelen? Die theorie van jou klopt niet.’

Fel ging Jet hierop in: ‘Als iemand de rol van moordenaar heeft, dan wordt over die persoon veel meer gezegd, over de motieven, de achtergrond en dergelijke... God, maar bij Penelope, het enige feit, het enige bekende is hier dat zij twintig jaar op Odysseus wacht. Haar individualiteit ontleent zij aan dat wachten. Homerus noemt haar alleen omdat het Odysseus is die uiteindelijk bij haar terugkomt.’

Jets bruine ogen schitterden van opwinding. Zoals ze daar in de stille kamer stond, leek ze zelf wel een Amazone.

Een onbenoembaar geluksgevoel ging door Anna heen. Wat was het toch fijn om een vriendin als Jet te hebben. Anna stond nu ook op, ging naar Jet toe, legde haar handen op haar schouders en zei: ‘Je hebt me overtuigd, Jet, ik doe niet mee met het toneelstuk.’

Ze bleven nog even zo staan, alsof ze verwachtten dat er nog iets zou gebeuren. Jet kuchte even, draaide zich bruusk om en zei met schorre stem: ‘Daar... daar... moeten we op drinken. Anna, dat is pas een echte overwinning, beter dan die bloedbaden voor de muren van Troje.’

Even later kwam Jet terug met een fles rode wijn die ze uit de kelder had gehaald. Later konden ze zich niet meer herinneren waar ze over gepraat hadden. Het was wel heel laat geworden. Jet zou later nog vaak terugdenken aan hoe ze daar gezeten hadden met de fles tussen hen in, samen op de grond op het haardkleed. Op een bepaald moment was Anna met haar hoofd op Jets schouder in slaap gevallen. Jet durfde zich niet te verroeren, maar omdat ze zo niet konden blijven zitten, begon ze langzaam Anna over het hoofd te aaien om haar op die manier wakker te krijgen. Anna kroop daardoor steeds dichter tegen Jet aan. Het was duidelijk dat ze niet van plan was op te staan. Jet vlijde hierop Anna zachtjes op het haardkleed (een vel van een grote tijger dat oom Dirk eens uit Indië had meegenomen), maakte Anna’s kleren los en ging naar boven om wat dekens te halen. Ze bouwde met kussens en dekens een enorm groot nest, trok haar nachtjapon aan en ging er zelf ook onder liggen.

Sinds die nacht ging het op school helemaal niet meer. Anna en Jet, gesterkt door hun wederzijdse vriendschap, hadden lak aan alles wat er op school gebeurde. Ze deden hun huiswerk nauwelijks, spijbelden en gingen taartjes eten.

In mei, toen de rest van de leerlinges zich overwerkte aan proefwerken voor de overgang, gingen Anna en Jet fietsen in de omgeving. Urenlang lagen ze dan in de warme zon op een dijkje en praatten honderduit, of zaten stilletjes te genieten.

Op een dag ging mevrouw Wigboldus naar Jets ouders. De volgende dag kreeg Jet ’s ochtends aan tafel te horen dat Anna’s moeder bezwaren had tegen de intensieve omgang tussen de meisjes omdat het zulke desastreuze gevolgen had voor de schoolprestaties.

‘En,’ sprak Jets vader, ‘ik kan mevrouw Wigboldus alleen maar gelijk geven. Eigenlijk hadden je moeder en ik veel eerder willen ingrijpen, maar we deden het niet omdat je vroeger altijd zo’n goede leerlinge was en ook omdat we Anna wel mogen. Maar deze dwaze dweperij gaat ons toch te ver.’

Jets moeder mengde zich nu ook in het gesprek: ‘Op school moet je veel vriendinnen hebben en niet slechts één, anders loopt het zo af als met je tante Dora.’

Jets moeder begon nu over haar woorden te struikelen van de zenuwen en haar stem werd hoog en schel. ‘Het is afschuwelijk, ik wil er niet meer over praten.’

Jets vader schraapte zijn keel, zei tegen Jet, die nukkig met haar armen over elkaar voor zich uit bleef kijken, waarbij ze haar blik op het theekopje voor zich gericht hield: ‘Lieve Jet,’ – Jets vader probeerde iets plechtigs in zijn stem te leggen, wat niet paste bij zijn opgewekte en Lebemannachtige verschijning – ‘je moet ons goed begrijpen. We hebben het allerbeste met je voor. Hier in Groningen op het gymnasium heb je het zo verbruid, dat ik me niet kan voorstellen dat ze je daar nog terug willen hebben.’

Jet bromde: ‘Ik wil ook niet terug naar school.’

‘Juist,’ zei Jets vader, ‘en daarom leek het ons het best om je van school te nemen. De komende maanden ga je maar naar Den Haag, naar Cécile en Wytze. Zij kunnen je manieren wat bijschaven en je komt eens onder de mensen. Omdat we weten dat je een goed verstand hebt en je er later ook iets mee wilt doen, mag je wel je gymnasium afmaken.’

Hij keek vluchtig naar zijn vrouw, die eigenlijk liever had dat Jet helemaal ophield met de school.

‘Om de zekerheid te hebben dat je ook inderdaad die school afmaakt en ook om je wat omgangsvormen en vreemde talen bij te brengen, dachten wij er goed aan te doen je naar een meisjespensionaat in Zwitserland te sturen. Je kunt dan deze zomer in Den Haag bijlessen nemen in conversatie Duits en Frans.’

Jet wist niet wat zij daarop moest zeggen, ze zuchtte alleen maar.

Met rustige halen trok Anna aan de roeispanen. Een mooie middag op de Vriezenveense plas, de laatste middag die Jet en Anna samen doorbrachten. Jet zat op het mahoniebruin gelakte achterbankje, de stuurtouwtjes losjes in de hand. Met zacht klokkend geluid bereikte het v-spoor dat zich achter het bootje vormde de walkant. Futen zochten hun toevlucht onder water, eenden schoten snel onder de wijd over het water uithangende struiken, waarachter zich volgens Jet uitgestrekte oerwouden en rivieren verborgen hielden. Het was windstil, wat benauwd weer, de zonnestralen werden gefilterd door witpluimige wolken. Er waren weinig andere boten, een enkele visser zat roerloos voor zich uit te staren. In een kano, midden tussen de waterlelies, zat een vrouw te lezen. Vogels, zich nestelend in de hoge bomen aan de oever, vlogen klagelijk kirrend heen en weer. Het weinig veelkleurige palet van groen geboomte sloot de plas af.

Jet dacht na over hoe het zou zijn zonder Anna. De hele zomer bij Cécile, ze zou zich vast gaan vervelen. Kon Anna maar mee. Anna zou het anders ook niet zo leuk hebben met dat herexamen voor Grieks. Peinzend keek Jet over het water. Zou ze Anna niet vragen om een fotootje? Ze weifelde, zou Anna dat niet gek vinden? Ten slotte vroeg ze het.

‘Natuurlijk,’ zei Anna meteen. ‘Mag ik er dan ook eentje van jou?’

Jet keek Anna blij aan. Hoe zou het zijn de hele zomer zonder Anna? Lang keek Jet haar aan. De donkere wimpers rond de grijze ogen, de smalle donkere rand om het grijs, de lichte argwaan in haar ogen. Ze volgde de bewegingen die Anna maakte. Haar benen een beetje uit elkaar, stevig op de planken vloer, haar handen ontspannen en toch gespierd om de spanen heen, eerst diep naar voren en dan ver naar achteren. Dan liet ze de spanen een tijdje boven het water hangen en zo ging het weer van voren af aan.

Ze kwamen nu op het wijdere gedeelte van de plas. Ongeremd schoot de zon op hen af. Van een oever kwam het geluid van omvallende stenen en gehamer. Ze roeiden ernaartoe. Tussen hoge struiken zagen ze mannen bezig met het bouwen van een villa.

Jet begon luidop te dromen, daar zou ze willen wonen, later, de hele dag uitzicht op de plas, een tuin met altijd wel zon, een grote serre, hortensia’s, de buitenkant witgepleisterd, klimop die je kamer binnen groeit...

‘Mijn buurjongen, Bob, heeft gevraagd of ik met hem naar een concert ga,’ vertelde Anna.

Er ging een steek van jaloezie door Jet heen.

‘O, naar wat voor concert?’

‘Pianoconcert van Grieg.’

‘Heb je er zin in?’

‘O, jawel.’

Jet zuchtte, waarom kon ze dat toch niet hebben dat Anna met iemand anders ergens naartoe ging.

‘Is eh... vind je Bob aardig?’

‘O, jawel.’

Anna was weinig mededeelzaam. Jets humeur zakte, onrustig zat ze te draaien op het bankje.

‘Nu wil ik roeien,’ zei Jet.

Ze verwisselden van plaats en Jet begon met krachtige slagen te roeien totdat zich kleine zweetdroppeltjes op haar voorhoofd gevormd hadden. Vermoeid temperde ze haar energieke gebaren.

‘Laten we hier wat blijven dobberen,’ stelde Jet voor.

Ze liet de spanen los en ging op de vloer zitten, haar gezicht uit de zon. Anna begon te zingen, een Fries liedje. Jet zocht naar de tweede stem. De woorden waren onbegrijpelijk, maar de melodie paste goed bij haar stemming. Het was een wat melancholiek liedje. Anna kwam schuin tegenover Jet zitten en luid weerklonk haar stem over de plas. Jet liet zich wiegen in het zangerige, langlettergreperige Fries en in Anna’s stem. Anna’s knie rustte tegen de hare. En toen was er plotseling nog maar één ding dat ze wilde: helemaal dicht tegen Anna aankruipen, de armen om haar heen slaan. Onstuimig gaf ze gevolg aan deze behoefte, drukte Anna dicht tegen zich aan en kuste haar, eerst op het voorhoofd en toen op haar lippen. Het bootje schommelde hevig.

Toen rukte Anna zich los en keek Jet geschrokken aan.

‘Wat doe je nou, Jet, niet doen.’

Jet schrok ook. Wat had ze nu gedaan, wat was er gebeurd? Een blos van schaamte kwam op haar gezicht, verlegen keek ze Anna aan.

‘Zulke... vreemde... dingen wil ik niet,’ zei Anna met trillende stem, terwijl ze haar ogen van Jet afwendde.

Jet kon wel huilen, dat Anna haar zo van zich afgeduwd had. Wat een vernedering! Anna pakte de riemen en stilzwijgend en stug roeide ze naar de landingsplaats bij de uitspanning. Kleine mugjes vergezelden hen.

Die zomer in Den Haag was niet zo’n succes. De lessen namen veel tijd in beslag en Cécile keek nauwelijks naar haar om, zo werd ze opgeslokt door allerlei societyverplichtingen. Het ergst vond Jet dat ze van Anna gescheiden was. Ze schreef Anna brieven die ze niet verstuurde. Dat was het pijnlijkste, dat ze bang was dat Anna haar brieven belachelijk zou vinden. Van haar dromen had ze willen schrijven: samen door de nacht op bruine, geheimzinnige paarden, die uit zichzelf de weg wisten of over de droom waarin Anna een zuster van haar was. En ze had willen schrijven over hoe mooi ze De koele meren des doods van Frederik van Eeden gevonden had en waarom. Maar het werd ten slotte een kort briefje, waarin ze zei dat het haar speet wat er op de plas gebeurd was. Na twee weken kreeg ze een briefje terug. Anna had het zo ‘eng’ gevonden. Dit ene woord was voldoende voor Jet om haar gevoelens voor Anna te laten bevriezen. Anna was Anna niet meer.

Het Scheveningse strand, de nieuwe gezichten, het vooruitzicht van Lausanne, hielpen Jet om Anna een beetje te vergeten.

6

De hele familie, inclusief Jaantje, was meegekomen om Jet op het Hoofdstation uitgeleide te doen. Rillend in de frisse morgenlucht stond Jet bij het raampje van de coupé te wachten tot de trein eindelijk vertrok, ze hield niet van dit soort verplichte genegenheidsuitingen. Vader had aangeboden haar naar Lausanne te brengen, maar dat had ze afgeslagen: als jullie mij het huis uit doen, hoeven jullie mij daarbij ook niet te helpen, had Jet gedacht. Toch was ze wat onrustig en angstig, per slot van rekening had ze nog nooit zo ver alleen gereisd.

Toen de trein eenmaal reed, gleden alle zorgen van haar af. Daar was ze nu, Jet Ritsema Bolt, zeventien jaar oud en ze wist dat ze er ouder uitzag. Met een zekere behaagzucht liet ze zich de beleefdheden van de conducteur en de medereizigers aanleunen, ze vond het grappig dat op de stations waar ze over moest stappen iedereen haar behulpzaam was en de kruiers bedrijvig met haar bagage sjouwden. Dat hadden ze voor de zomer eens moeten zien op het Praediniusgymnasium! In mei holde ze nog warm en plakkerig nét iets te laat over de Turfsingel en in september liep ze als een grande dame achter een zweterige kruier op het perron in Arnhem! In de trein naar Bazel stapte bij haar in de coupé een jonge, gesoigneerde man in. Jet merkte hoeveel moeite hij deed om een gesprek met haar aan te knopen: raampje open of dicht? Krant lenen? Van plaats verwisselen? Bij de stations werd hij buitengewoon attent, niet alleen deed hij de deur open om frisse lucht binnen te laten, maar noemde ook alle heerlijkheden op in de kiosken en kraampjes die hij wel voor haar wilde halen. Jet keek nog eens goed naar zijn ronde blozende hoofd met het geplakte haar in de keurige scheiding. Jet vond hem absurd. Ondanks het warme weer volhardde zij in haar rol van ijsberg en ging nergens op in, hoeveel lust zij ook had om duidelijk te laten merken dat zij van zijn attenties niet gediend was. Dat was soms wel moeilijk, want ter hoogte van Bonn had zij graag wat spawater gedronken.

Het stuk langs de Rijn keek zij ademloos uit het raampje, de Muizentoren, de Lorelei, de kleine plaatsjes met hun grappige stationnetjes schoven aan haar voorbij. De jongeman had haar met een beleefde groet verlaten en buiten enkele officieren die slechts kort hadden meegereden, was de coupé leeg gebleven. Jet verveelde zich ondanks het mooie uitzicht, at haar laatste Groningse broodjes op en besloot op het volgende station uit te stappen en in de restauratiewagen iets te gebruiken.

Eenmaal daar aangekomen, overvielen haar nieuwe vrezen: geen enkel tafeltje was leeg, alles was bezet met eindeloze duplicaten van haar voormalige treincavalier – wat nu? Haar aanvankelijke schroom onderdrukkend bleef Jet staan. Jarenlange gymnasiumervaringen hadden haar geleerd dat onverhoedse bewegingen en vooral blozen alleen maar het effect hadden dat je nóg meer opviel. Jet bleef dus rustig staan en haar kalmte werd beloond. Achter haar dook een jonge vrouw op die Jets verlegenheid dadelijk opmerkte.

‘Het schijnt dat wij ons in dezelfde moeilijke situatie bevinden,’ sprak ze Jet aan in welluidend Duits.

‘Jazeker, mevrouw,’ stamelde Jet, die niet zo snel een antwoord kon bedenken. Jet draaide zich een kwartslag om en glimlachte tegen de onbekende. De vrouw droeg een eenvoudig reiskleed van grijze serge afgezoomd met zwarte bies. Haar stijf opgemaakte asblonde haar en de heldere, blauwe ogen verleenden haar gestalte autoriteit vermengd met minzaamheid. Jet was aan de ene kant wel dankbaar dat ze niet langer alleen was, maar aan de andere kant was ze wat bang voor deze koele, uiterst kalme vrouw.

De ober van de Speisewagen, die Jet eerst niet had zien staan, kwam nu snel op de beide vrouwen af en verzocht hen nog enkele momenten te wachten, dan kwam er een tafeltje vrij. Vanzelfsprekend richtte hij het woord tot de blonde vrouw, wat Jet enerzijds wel gemakkelijk vond, maar anderzijds ergerde.

Op het moment dat ze plaats konden nemen, zette de trein zich weer in beweging. De zon ging nu bijna onder en bescheen in een stoffige baan de bomen langs de spoorlijn en de inzittenden van het rijtuig.

‘U reist alleen?’ begon de jonge vrouw het gesprek. Jet flapte er bijna uit dat het al minstens de tiende keer was die dag dat iemand dat vroeg, maar dat waren allemaal mannen geweest, dat telde niet.

‘Inderdaad, mevrouw. Mijn vader heeft me wel aangeboden mij de reis te vergezellen – ik ga naar een pensionaat in Lausanne – maar ik heb besloten alleen te reizen. Tenslotte ben ik geen kind meer.’ Jet probeerde die laatste zin zo natuurlijk mogelijk te laten klinken, want tegen de Überlegenheit van haar tafeldame voelde ze zich opeens weer Jet uit de vijfde die is blijven zitten. De vrouw tegenover haar ging er echter niet op in en vroeg rustig verder:

‘Ik hoor aan uw uitspraak dat u geen geboren Duitse bent – of heeft u soms lang in het buitenland vertoefd?’ Deze vraag was natuurlijk een compliment, Jet moest een proestlach onderdrukken toen ze terugdacht aan haar vele onvoldoendes voor Duits bij mijnheer Van der Aa, bijgenaamd Mof of Pruis.

‘Dank u,’ antwoordde Jet lachend, ‘ik heb maar een paar jaar Duits geleerd op het gymnasium in Groningen, waar ik vandaan kom.’ Nu moest Jet een menigte vragen beantwoorden, waar Groningen lag, of het een grote of kleine stad was, of de omgeving gezond was en wat voor nijverheid er was. Jet praatte honderduit, al haar koppige stilzwijgen tegenover de geplakte schedels was in één keer verdwenen. De koelheid in de ogen van de vrouw tegenover haar had plaatsgemaakt voor een veel zachtere schijn. Ze vond het kennelijk prettig met Jet te spreken, haar afstandelijkheid werd minder en haar gespannen, kaarsrechte houding verdween allengs. Jet wist niet dat de ontmoeting niet geheel en al toeval was: bij de korte wandeling langs de wagons op het perron had ze Jet gezien en snel het besluit genomen om ook maar te gaan eten. De frisse verschijning van Jet in haar blauwe rok met witte bloes was haar bijzonder bevallen, evenals het kordate en zelfstandige dat Jet uitstraalde. Zo waren ze dan aan tafel beland, de dame vertelde nu iets over zichzelf en Jet was gestreeld door de aandacht van de ander.

‘Wat toevallig dat u ook naar een pensionaat reist! Kennelijk beginnen in heel Zwitserland alle kostscholen tegelijkertijd! Ik doceer Duits en geschiedenis op een meisjeskostschool in Bazel – u gaat dus naar Lausanne, als leerlinge neem ik aan?’

Jet vervloekte inwendig de keuze van Lausanne, Bazel leek haar opeens veel aantrekkelijker. De lerares vroeg of Jet wel eens eerder op een kostschool had gezeten, wat Jet ontkennend beantwoordde.

‘Ach, een nieuwelinge dus! Pas maar op dat men u niet te fors ontgroent! Ook al zijn het meisjes, zachtzinnig springen ze niet met elkaar om! Ik zal u eens wat vertellen: laat u niet in een hoek drukken, maar toon van begin af aan dat u de gelijke bent van alle anderen. Zo maakt u het snelst vriendinnen, en dat is toch het belangrijkst?’ Op de wangen van de lerares kwam een blos en van haar gereserveerdheid was niets meer over. De halve fles wijn die zij gedronken hadden, was daar misschien ook schuld aan.

‘Och...,’ zei Jet, ‘ik moet in ieder geval het diploma halen, anders kan ik niet naar de universiteit. Ik moet echt werken, anders gaat het weer mis, net als thuis.’ Onder de invloed van de wijn en de vertrouwelijke sfeer vertelde Jet het een en ander van de gebeurtenissen van de laatste maanden en de ander luisterde geïnteresseerd toe. Hoewel Jet verwachtte dat een schooljuffrouw onvoorwaardelijk de kant van ouders en rector zou kiezen, was het net andersom.

‘Nee maar, dat is toch onmenselijk, op zo’n manier een mooie schoolvriendschap onmogelijk te maken! U zult merken dat dat op onze Zwitserse kostscholen heel anders is! Juist de vriendschappelijke sfeer heeft een positieve invloed op de studieresultaten!’

De lerares begon te vragen hoe Jet heette en ook over Anna. Ze werd steeds vertrouwelijker en nam af en toe Jets hand, streelde die even en zei dan ‘Hè, Henriëttchen?’, wat Jet aan de ene kant erg spannend vond en aan de andere kant komisch, ze hoopte maar dat niemand anders het in het dinerrijtuig zag.

Het was nu helemaal donker geworden buiten en de trein naderde Bazel. Jet wilde weer terug naar haar eigen coupé om haar spullen bij elkaar te pakken. De vrouw tegenover haar, die Hedwig bleek te heten, vroeg waar ze die nacht sliep. Jet vertelde dat er voor haar een hotelkamer gereserveerd was dicht bij het station. Hedwig pauzeerde even en zei toen: ‘Als je zin hebt, beste Henriëtte, kun je ook bij mij logeren – zo’n hotel is erg onpersoonlijk. Dan kunnen we nog wat babbelen!’

‘Het spijt me echt, maar ik maak iedereen maar ongerust als ik niet kom opdagen. Bovendien ben ik erg moe en de trein vertrekt morgen al zo vroeg naar Lausanne.’ Jet vond het moeilijk bot te weigeren, maar om zomaar met een wildvreemde mee te gaan? Jet bedacht bij zichzelf dat ze er in dezelfde situatie met een man niet over gepiekerd had. Nu was Hedwig wel duizend keer interessanter dan zo’n domme handelsreiziger, maar wat wist ze verder van haar?

Op het station van Bazel zagen ze elkaar weer. Jet gaf beleefd een hand en maakte een Knicks. Hedwig vroeg nog eens of Jet het hotel niet wilde afzeggen, maar toen Jet weigerde, glimlachte Hedwig slechts en aaide haar zacht over haar wang.

‘Wie weet zien we elkaar nog aan het eind van het semester! Wiedersehen, Henriëttchen!’

7

In de middag kwam Jet in Lausanne aan en gaf zich meteen gewonnen voor de schoonheid van de bergen en het enorme meer. Het pensionaat was gevestigd in een oud huis, witgepleisterd met grote vensters en groene jaloezieën. Voor het huis stonden enkele bomen, die met hun herfstbladeren de romantiek van de plek nog meer benadrukten. Jet had gehoopt op een kamer aan de voorkant om de bomen te zien en daarachter het uitgestrekte meer van Genève, maar werd tot haar teleurstelling verwezen naar een grote slaapzaal aan de achterkant. Die was voor de nieuwelinges.

Omdat Jet al wat ouder was dan de meesten, voelde ze zich weinig op haar gemak tussen de veertienjarigen en vroeg na enige dagen overplaatsing naar een andere slaapzaal met oudere meisjes.

Ze vroeg het eerst aan haar klasselerares, die Jet gelijk gaf. Haar klasgenootjes vonden het niet zo’n best idee, per slot van rekening was Jet de ‘nieuwe’ en paste niet in hun elitaire wereldje van ouderejaars. Ook had Jet nogal moeite met het Frans en ze kreeg bijna iedere dag strafwerk omdat ze tegen het verbod in toch iets had gevraagd of gezegd in het Nederlands of het Duits. Toen Jet hoorde dat de andere meisjes haar niet wilden toelaten, kreeg ze hevig de pest in en wilde maar dat ze in Groningen had kunnen blijven. In deze zwaarmoedige stemming bleef Jet enige dagen en ze betrapte zich erop dat ze af en toe moeite had haar tranen te bedwingen. Toen dacht ze aan het gesprek in de trein: ‘... laat je niet in een hoek drukken, maar toon van begin af aan dat je de gelijke bent van alle anderen.’ Jet dacht na. Ze kon weer naar de klasselerares gaan of zelfs naar de directrice, maar dat deed haar in de ogen van de anderen helemaal buiten de groep vallen. Nee, dit moest zij zelf opknappen. De kordate Jet van het Praediniusgymnasium kwam weer boven en alleen al het idee dat ze iets ging ondernemen, gaf haar haar levenslust terug.

Op een avond trok ze haar nachtpon aan en liep kordaat naar de ruime slaapzaal van de ouderejaars aan de voorkant van het gebouw. Jet wist dat daar nog veel bedden leeg waren, ze hoefde er alleen maar eentje uit te kiezen. Tot verbazing van de andere meisjes liep Jet zonder aarzelen naar een bed in de hoek, vlak bij het raam. Dat was vroeger het bed van een van de populairste meisjes geweest en niemand durfde er tot dusver in te gaan liggen. Jet maakte snel het bed op en kroop onder de dekens, zei nog wel even bonne nuit en draaide zich om, maar hopend dat niemand haar kloppend hart zou horen.

Het tumult was onbeschrijfelijk. Wel tien meisjes sprongen op Jet en probeerden haar eruit te krijgen. In hun ijver trokken ze nog harder aan elkaar dan aan Jet. Het oudste meisje van de kamer, Bridget, kwam er al snel aan en scheidde de partijen. Met een stem schel van woede en gelijkhebberij vroeg ze Jet hoe ze erbij kwam uitgerekend in dit bed te gaan liggen.

‘Omdat dat bed leeg is en ik graag hier wil slapen.’

‘Dat kun je niet doen!’ riep Bridget, ‘dat is jouw bed helemaal niet! Je hoort hier niet!’

‘O nee?’ vroeg Jet, nu ook flink boos, ‘ik zit hier op school en bij jullie in de klas, wie denk je wel dat je bent? Een van de heksen van Macbeth?’ Bridget dweepte altijd irritant met Shakespeare en sommigen begonnen nu te lachen.

Bridget werd nu nog bozer en dreigde de klasselerares te gaan halen. Jet gaf haar kalm antwoord:

‘Moet je vooral doen, dat vind ik best.’

Jet kon blijven en werd opgenomen in de groep. Helemaal van harte ging het niet, vooral Bridget kon het niet zetten. De andere meisjes waren wel wat vriendelijker geworden, maar Jet bleef zich alleen voelen. Dat kwam ook omdat er geen andere Nederlandse meisjes van haar leeftijd in de kostschool waren. Jet bracht dus de meeste vrije tijd alleen door. Op de school werd goed lesgegeven, veel beter dan in Groningen, en daardoor kreeg Jet weer aardigheid in de studie. Het enthousiasme van de docentes inspireerde haar en ze maakte goed en geconcentreerd haar huiswerk. In haar vrije tijd las ze veel en af en toe maakte ze een wandeling door de hellende straten van Lausanne.

Op een van die tochten besloot ze vast wat inkopen te doen voor Kerstmis. Met sinterklaas was ze nog niet thuis, maar de familie had besloten het feest uit te stellen tot Jets thuiskomst. Ze wist niet zo goed wat ze kopen moest en kocht onverschillig wat Zwitserse chocola, een album met foto’s van het meer van Genève voor haar vader en een fel glimmend bordje met ‘Souvenir de Lausanne’ voor Jaantje. Bij haar rondgang door de stad ontdekte ze opeens een antiquariaat. Jets humeur klaarde op, wie weet hadden ze daar wat interessants. Het viel echter tegen, generaties toeristen hadden slechts literair wrakhout achtergelaten. Jets oog viel op een in rood met goud gebonden boekje, Macbeth. Jet moest grinniken en dacht aan Bridget. Ze kocht het boekje en verliet de winkel.

De laatste schooldag voor de kerstvakantie! Iedereen pakt haar koffers, kijkt duizendmaal na of alles er wel in zit, leent van elkaar een riempje en extra tassen want er is weer zoveel bijgekomen en de leraressen kijken vriendelijk toe en geven geen standje als je te hard loopt in de gang of iets roept aan tafel. Jet werd door die algemene vrolijkheid aangestoken en met haar lange gestalte baande ze zich een weg door de wriemelende meisjes die stonden te wachten tot de wagen hun bagage naar het station zou brengen. Zonder dat iemand het zag, stopte Jet een klein pakje in iemands koffer en liep snel door.

8

Jet was blij dat de vakantie om was, met plezier ondernam ze de lange reis naar Zwitserland. De eerste dagen had ze het weldadige gevoel dat ze weer thuis was in een wereld die ze kon overzien en waar ze haar leven beter in de hand had dan in Groningen. Het kosmopolitische van Lausanne beviel haar wel, je hoorde op straat alle talen spreken, treinen met spannende bestemmingen vertrokken van het station en dat was wel wat anders dan Roodeschool of Nieuweschans.

De klas maakte onder leiding van de biologielerares een uitstapje naar het museum, waar men een grote natuurhistorische collectie had. Jet vond het weinig interessant en verstopte zich maar wat achter de geraamtes van allerlei uitgestorven dieren. Landerig liep ze achter het groepje aan, zich ergerend aan het Zwitsers-Duits van de biologe. Opeens stond er iemand naast haar: Bridget.

‘Eh... Harriet? I just want to thank you... You know...’

Jet keek blij en verrast op. Bridget had het cadeautje gevonden en begrepen dat het van haar kwam. Bridget ging verder:

‘Dank je voor je geschenk. Zullen we vriendschap sluiten, right?’ ‘Graag,’ zei Jet. ‘Vertel eens, hoe heb jij het gehad in de kerstvakantie?’

Bridget begon enthousiast te vertellen over de kerstviering bij haar thuis. Bridgets vader was een Engelse gentleman die op zijn buiten in Surrey, Radcliffe Hall, de tradities hoog hield, een uitgelezen stoeterij had en de modernste landbouwmethodes toepaste. Bridget ging steeds dichterbij staan en Jet merkte vanuit de verte dat de anderen elkaar aanstootten en op hen wezen.

‘Bridget!’ fluisterde Jet, ‘not too close! Iedereen begint dan meteen over ons te roddelen!’

‘Hoezo?’ vroeg Bridget verbaasd en week terug.

‘Toe nou...’ grijnsde Jet, ‘je weet dat het ten strengste verboden is je met je tweeën terug te trekken. Men is hier niet gediend van amitiés particulières.’ En ze voegde er sarcastisch aan toe:

‘We zijn hier om ons kuis voor te bereiden op het huwelijk, moet je maar denken.’

‘Dat vind ik ook!’ antwoordde Bridget naïef.

‘Vond je het boek mooi of kende je Macbeth al?’ vroeg Jet, om het gesprek op iets anders te brengen.

‘Prachtig, ik had het nog nooit gelezen. Jij houdt zeker ook veel van Shakespeare, niet?’ Bridget wendde zich langzaam van Jet af en probeerde weer aansluiting te vinden bij de groep die ondertussen ver vooruit gelopen was en aandachtig bij het geraamte van een prehistorische mammoet was blijven staan.

‘Shakespeare... nee daar houd ik niet van,’ zei Jet en om haar woorden kracht bij te zetten, bleef ze staan, sloeg haar armen over elkaar en keek Bridget strak aan, als om haar uit te dagen.

Bridget was verbouwereerd over dit antwoord en wist zo snel niets te zeggen. Jet ging voort:

‘Ik houd van boeken die gaan over de mensen van nu in een taal van nu, boeken die gaan over de noden en het onrecht, de vreugden en het verdriet van de huidige mensheid. Heb jij wel eens Zola gelezen, of Fontane of Mann? Of Ibsen? In Nederland hebben we ook goede schrijvers, Heyermans en Henriëtte Roland Holst, maar die zul je wel niet kennen.’

Jet rechtte haar rug en wandelde langs de opgezette beesten en de prehistorische skeletten achter de ver verwijderde groep aan. Ze was die oude troep zat, die oude schrijvers, die oude mensen, die oude beesten en die oude ideeën. Glashelder wist ze dat ze deze week nog ongesteld werd en dat ze deze week definitief ging besluiten wat ze na de middelbare school ging doen. En net zo zeker als haar menstruatie wist ze dat het de medicijnenstudie zou zijn: het verlichten van de smarten van de mens – ingrijpen in het nu, veranderen van de toekomst.

Saai was de school toch wel – de lange lessen overdag waarbij je stil moest zitten in de warme klas, dan thee en beginnen met je huiswerk en na het eten dan dat ene uurtje voor jezelf voordat je weer ging werken. Dan om negen uur de bel en in rijen opstellen in de grote hal, die op het late uur door de schemer nog groter leek dan overdag. Daar was het opeens gebeurd, na het avondgebed door de directrice. Iedere avond, als de lichten na het avondgebed werden gedoofd en je je stil behoorde aan te sluiten in de rij, talmde Jet tot ze de vlugge, lichte stap in het donker achter zich hoorde en de armen om haar hals voelde. De eerste keer was Jets talmen geen opzet geweest, ze had van een van de leraressen moeten nablijven omdat ze ervan verdacht werd bruismiddel in de nachtspiegel van Marie-Ange gedaan te hebben – maar kennelijk had de lerares ook wel ingezien dat Jet toch wat te oud was voor dit soort grappen en had de hele zaak vergeten, zodat Jet alleen in de donkere ruimte bleef staan. Jet wilde net de trap naar boven oplopen toen ze merkte dat er een fors meisje naast haar stond. Tegen de nog lichte wolkenlucht achter de hoge vensters van de hal zag Jet vaag een kroezig hoofd. Jet was wel verwonderd geweest, maar iets onverklaarbaars, iets waarvoor geen naam was, had haar stil doen staan. Twee armen, zachte, warm-bemouwde armen had ze om Jets hals geslagen en twee koele, vochtige lippen hadden even, rustig en ferm, haar mond gekust.

Jets hart bonsde toen het meisje haar losliet. Waarom? Jet was beduusd blijven staan. Alleen. Zou het wel waar zijn, had ze nog gedubd. Ja, zo waar, zo tastbaar en verrukkend waar was het geweest. En voorbij... dat dacht Jet. Maar de andere avond was zij er weer geweest, groot en stevig. Jets hoofd kwam tot haar kin en de ander moest zich bukken als ze haar lippen zocht. Een vreemde, niet te bevatten honger stilde haar kus. Een vreemde, niet te bevatten honger liet zij achter. Na vier keer had Jet gevraagd:

‘Wie ben je toch?’

‘Sssst...,’ hoorde Jet en zij was vlug weggeglipt en drie avonden weggebleven. Maar de vierde avond – Jet had trouw staan wachten, steeds meer hunkerend – was zij gekomen en had Jet gekust. Lang en fors. Jets hoofd lag zo zacht tegen haar kleine, stevige borsten en ze hoorde haar hart in haar oren kloppen.

En vragen deed Jet niets meer. Dagenlang zocht Jet onder alle honderd meisjes naar een fors kind met krullend haar en ronde, ferme borsten. Jet vond er geen die lijken kon op het meisje dat haar kuste, avond aan avond. Hoe vreemd was dit. Hoe vreemd, dat je zo van een niets kon houden. Want Jet kende haar niet, wist haar naam niet eens. Maar ’s morgens verlangde Jet naar de kus en de druk van haar sterke lijf. Telkens nam Jet zich voor nu eens goed te kijken. Haar te strelen, haar te betasten. Maar eer het zover was, was het meisje al lang weer weg. En bij die ene, lange sterke kus bleef het. Maar een wonderlijke heerlijkheid, dat was het.

9

‘Dag kind! Fijne reis gehad?’

‘Ha, vader!’ Jet rook zijn frisse gezicht en voelde even later zijn prikkende snor tegen haar wang. De brede gestalte en de luide stem van Ritsema Bolt domineerde het perron, al van verre had Jet haar vader herkend. De knecht ontfermde zich over Jets bagage en vrolijk huppelde Jet naast haar vader naar huis, eerst het plantsoentje voor het station, dan linksaf langs het Verbindingskanaal met de vele schuiten, de brug over, de singel af en daar was ze weer thuis. Jaantje stond op het bordes en pinkte een traan weg met de punt van haar schort.

‘Me kind! Dou bist ja ‘n peerd van ‘n wicht word’n, Jet!’ sprak de trouwe ziel en drukte Jet hartelijk tegen zich aan. Jet drong snel langs haar en liep het huis binnen: waar was moeder? Jet schrok. Moeder lag op de bank, bleek en ouwelijk. Ze strekte haar magere armen naar Jet uit.

‘Gunst moeder... ik wist niet dat u ziek was... is het erg?’

‘Nee kind, het gaat wel. Ik word ook wat ouder. Heb je een prettige reis gehad? En wat een schitterend rapport!’

Jet beviel die opgewekte toon maar half. Ze ging naast haar moeder zitten en streelde over het dunner wordende haar.

‘Mama... voelt u zich echt wel goed? Is de dokter al geweest? Hebt u pijn? Kunt u nog wel pianospelen?’ Jet wist eigenlijk niet goed wat ze zeggen moest, maar wilde toch lief zijn. Jet wist wel dat haar moeder in Cécile meer haar ideaal belichaamd zag dan in haarzelf, maar dat belette haar niet nu vriendelijk te zijn.

‘Ach kind... ik ben alleen maar zo moe... het wordt me allemaal zoveel – het huishouden, de damesclubs..., ik weet niet wat het is, of eigenlijk...’ Moeder slikte eens, ze wist niet of ze het Jet kon vertellen.

Jet begreep het: ‘Het is de overgang, niet? Nou, het woord zegt het al, het gaat over!’ tetterde Jet met haar gebruikelijke vrolijkheid. Jets moeder keek even gechoqueerd om of niemand het had gehoord.

‘Weet u wat mams, u moet hier eens weg! Dat saaie Groningen is ook maar niets voor u! Ik vraag papa of we niet met vakantie kunnen.’

Meteen rende ze de kamer uit om haar vader te zoeken. Haar vader was in de tuin en rookte een sigaar omdat moeder dat in huis niet wilde. Jet liep naar hem toe, hij stond in het eind van de tuin onder een grote goudenregen waarvan de takken neerhingen in het water. Hoe vaak had Jet daar niet gespeeld, hoeveel holen, hoeveel hutten waren daar niet aangelegd! En dan die ene keer dat Jet haar schommel gevaarlijk over het water liet vliegen, zo gevaarlijk dat ze er nog in rolde ook en er door een passerende schipper werd uitgevist...

Jet legde haar hand op haar vaders arm.

‘Papa..., wat is er aan de hand met moeder? Ik vind dat ze er slecht uitziet. Zou het niet goed voor haar zijn als ze op vakantie gaat?’

‘Ja, Jet, dat zei de dokter ook al, maar ze wil niet. Het idee dat alles hier zou mislopen houdt haar thuis. Ook wil ze je in de zomermaanden graag bij zich houden, net als ik trouwens,’ en hij kneep Jet vriendelijk in haar wang.

‘Papa..., we kunnen toch wel met ons allen op vakantie? Wij drieën en Jaantje mee om moeder wat te helpen? Hoelang is het geleden dat jullie samen zijn weggeweest?’

‘Wel meer dan vijfentwintig jaar. Met onze huwelijksreis!’ bulderlachte Ritsema Bolt. ‘Naar de Harz! Mooi is het daar!’

‘Nu, dan gaan we dáár naartoe,’ merkte Jet praktisch op.

Jets moeder liet zich overhalen en na twee weken vertrokken ze inderdaad naar de Harz, alle drie en Jaantje. Ze namen hun intrek in hotel Zehnpfund in het plaatsje Thale, in het Bodedal.

Het liefelijke Harzlandschap had dadelijk een gunstige werking op mevrouw Ritsema Bolt, bij wie alle gelukkige herinneringen aan haar huwelijksreis weer bovenkwamen.

Recht tegenover het hotel, aan de andere kant van het dal, lag de Rosstrappe en daarnaast de Hexentanzplatz. Vooral de laatste rotsformatie had een grote aantrekkingskracht op Jet, die dadelijk na aankomst en uitpakken al druk rond haar ouders op en neer sprong, vol plannen wat ze de volgende dag of nog liever deze middag wilde gaan doen.

‘Jet! Wees een beetje rustig!’ vermaande vader, die in zijn hart plezier had in de levenslust van zijn dochter.

‘Je moeder is nog steeds zwak en de eerste dagen komt er niets van in. Je kunt er toch ook zo van genieten?’

Jet pruilde wat, pakte een boek om de tijd tot het diner te doden.

Het diner werd opgediend aan de table d’hôte om zeven uur. Jet keek haar ogen uit, zoveel verschillende nationaliteiten waren daar te zien: Engelsen met groene brillen en een bleke gelaatskleur, dik ingepakte Zwitsers met hun nog stijvere vrouwen en dochters, buigende modieuze Duitsers uit het Rijnland, heel dikke en plat pratende Beiers, hooghartige Hongaren, luidruchtige Berlijners met felgekleurde vesten, kinderrijke Russische families en een grijze achtergrond van Midden-Europese gezinnen.

Jets vader beviel het in dit kosmopolitische gezelschap uitstekend, niet gehinderd door zijn zwaar Gronings accent gaf hij schetterend zijn mening te kennen, dronk champagne, at vele schotels achter elkaar en voelde zich zo te zien erg gelukkig.

Jet had het idee dat de vakantie hem misschien wel beter zou doen dan moeder, die er wat stilletjes bij zat.

Al na één dag was Ritsema Bolt dikke vrienden met een zakenman uit Leipzig. Ze bleken gemeenschappelijke zakenvrienden te hebben en wisselden vrolijk allerlei confidenties uit. Van lieverlee moesten mevrouw en Jet ook wel kennismaken met mevrouw Fischer en hun dochter Hilde. Naast haar vrolijke, levenslustige man was mevrouw Fischer een vreemde verschijning. Vaak probeerde ze ook iets te zeggen, maar werd overstemd door haar luidruchtige echtgenoot. Om zich dan een air te geven, liet ze haar laatste woorden samengaan met een superieure glimlach en keek ze triomfantelijk om zich heen, alsof ze een diepe wijsheid had geopenbaard. Dat niemand naar haar luisterde, maakte het geheel nog komischer en Jet had een beetje medelijden met haar. Het vervelende was echter dat ook zonder de aanwezigheid van haar man Frau Fischer haar half afgemaakte zinnen bleef uiten en dan nóg nadrukkelijker glimlachte. Een conversatie was bijna niet mogelijk op deze manier.

Na twee dagen rond het hotel doorgebracht te hebben, wilde Jet weer naar de Hexentanzplatz aan de overkant van het dal. Haar vader had echter een invitatie aangenomen voor een partij whist. Dan maar met de moeders, dacht Jet, anders zit ik de hele vakantie op dit verdomde terras.

‘Moeder, heeft u zin om vanmiddag een uitstapje te maken? Van het hotel kunnen we een wagen krijgen, dan hoeven we niet te lopen. En u, Frau Kommerzienrat...’ – Jet gokte maar wat met die titels, dat werkte altijd – ‘heeft u zin om ons te vergezellen met uw Fräulein Tochter?’

Mevrouw Fischer keek triomfantelijk om zich heen, zei niets en vertoonde alleen maar haar triomfantelijke glimlach. Toen Jet haar echter bleef aankijken, drong het tot haar door dat zij een antwoord moest geven.

‘Wat vriendelijk van u! Als het weer niet omslaat en het niet al te laat wordt, ja dan...’ en ze glimlachte weer.

‘Dus u beiden gaat mee?’ vroeg Jet hoopvol.

En jawel, nog die middag, dadelijk na de lunch – of toch niet, want Jets moeder moest nog éven een uurtje liggen en mevrouw Fischer moest zich beslist verkleden – stond het wagentje gereed om het gezelschap te vervoeren. De beide oudere dames lieten nog even op zich wachten. Jet en Hilde zaten op het muurtje en keken gespannen naar de deuren van het hotel of ze er al aankwamen. Omdat Jet dacht dat zij ouder was dan Hilde – Hilde droeg nog vrij korte rokken en had haar haar niet opgestoken – begon Jet het gesprek.

‘Het duurt nogal lang, niet?’

‘Ja.’

‘Ze zullen wel snel komen, niet?’

‘O ja, beslist.’

Jet zuchtte eens. Met twee oude dames op stap en met een doofstom schoolkind. Was ze maar nooit meegegaan. Ze probeerde het nog eens.

‘Is het je eerste keer hier in de Harz?’

‘Nee, we zijn hier wel eens vaker geweest. Ik vind het hier vreselijk.’

Jet fleurde op, Hilde was niet zo bête als ze gedacht had.

‘Waarom dan?’ vroeg ze geïnteresseerd.

‘Ik mag niets. Ik mag niet alleen weg, ik mag niet te veel bij de volwassenen omhangen, ik mag niet laat opblijven, ik mag niet te lang pianospelen, ik mag niet in de zon zitten, ik mag niet in de schaduw zitten want dan vat ik kou, ik mag alleen maar stilzitten en braaf zijn. En naar mijn vader luisteren. Of... naar mijn...’ – ze maakte de zin niet af, maar gaf een perfecte imitatie van haar moeders glimlach. Jet proestte het uit van het lachen.

De rijtoer werd een succes, het weer was net niet te heet en de weg was heerlijk beschaduwd door bomen. Niemand sprak, men genoot en keek de ogen uit. Omdat de twee oudere dames zwegen, verdiept in het landschap, begon Jet Hilde uit te leggen wat de verschillen waren tussen de paarden voor hen en de Groningse paarden. Hilde luisterde vol geveinsde interesse en toen Jet uitgesproken was, zei ze zonder enige overgang:

‘En nu wat over de Groningse auto’s.’

Jet keek verbaasd op. ‘Wat bedoel je?’

‘O,’ zei Hilde, ‘paarden en zo, dat interesseert me wel, maar auto’s... daar ben ik helemaal weg van. Wat voor merken heb je in Holland?’

Jet wist zo snel niet te antwoorden. ‘Spijker,’ zei ze alleen maar.

‘Ik heb maar een paar keer in een auto gezeten,’ zei Hilde en haar gezicht straalde, ‘ik vond het zo zalig. De snelheid, de wind, de weg ligt open voor je, de vrijheid...’

Van de ene liefhebberij kwamen ze op de andere. Jet vertelde hockeyverhalen en over literatuur. Hilde bleek maar twee echte hobby’s te hebben, auto’s en pianospelen. Hilde vertelde dat ze niet meer op school zat en zich voorbereidde op het toelatingsexamen voor het conservatorium.

Het ranke rijtuigje had ondertussen de Hexentanzplatz bereikt en zoals vaker het geval is bij bezienswaardigheden, was de realiteit niet zo interessant als de hooggespannen verwachtingen. Grote rotsplateaus gingen als terrassen naar beneden, helemaal boven was een kale vlakte waar volgens de overlevering vroeger de heksen gedanst hadden. Mevrouw Fischer en Jets moeder gingen niet helemaal naar boven. Ze gingen zitten in een uitspanning waar men een riant uitzicht had op het familiehotel Zehnpfund er recht tegenover. Veel van de gasten uit het hotel waren die middag ook hiernaartoe gereisd. Jet had niet veel zin om mee te gaan. Ze vroeg Hilde:

‘Ga je mee met je moeder of zullen we samen helemaal naar boven klimmen?’

‘Natuurlijk! Hé, Mutti!’ – Hildes moeder kromp tegelijkertijd ineen door de onbeleefdheid van haar dochter en toverde een glimlach op haar gezicht – ‘Mutti, we gaan naar boven hoor, we halen u en Frau Ritsema later op, goed?’

‘Hilde, kleines...’ Mevrouw Fischers gezicht was nu zorgelijk, een zeldzame gelaatsuitdrukking, ‘je weet toch, pas toch op, maak je niet te druk, de dokter...’ en daar brak de glimlach alweer door. Als antwoord kreeg ze slechts een grote glimlach terug, rap klauterde Hilde naar boven en Jet had moeite haar bij te houden.

Het uitzicht boven was heerlijk. Er waren hier maar weinig mensen, de drukte van toeristen en rijtuigen was geheel verdwenen. Er waren alleen maar het grote plateau, wat dennen en hier en daar een immens rotsblok. Beneden slingerde zich het riviertje de Bode tussen dorpjes en watermolens door, als een plaatje uit een kinderboek. Jet zweeg, als Nederlandse genoot ze iedere keer opnieuw van deze hoge vergezichten. Hilde was naast haar komen zitten, een gevaarlijke rode blos tekende zich af op haar wangen. Op haar eigen drukke manier begon Hilde te spreken.

‘Heksen! Ik wou dat ik er vroeger bij geweest was! Op bezemstelen vliegen lijkt me net zo leuk als autorijden. En dan ’s nachts, als niemand je ziet, uit je huis sluipen en met je vriendinnen – die dan opeens ook heksen blijken – een pot salpeter stoken en toverformules fluisteren. En iedereen die je haat, die sterft...’

‘Gunst Hilde, wat ben je haatdragend. Wie haat je dan?’

‘Iedereen, en dat meen ik.’

Jet moest lachen om zoveel ernst.

‘Dat begrijp ik niet, er zijn toch ook aardige mensen?’

‘Kan zijn. Jij bent aardig, misschien was je ook wel een heks geweest.’ ‘Dank je!’

‘Niets te danken, gnädiges Fräulein, het is mij een eer u op te nemen in de Geheime Heksenorde!’

Hilde begon rare danspassen te maken rond Jet, waarbij ze toverspreuken brabbelde, wat Jet aan het lachen bracht. Wat een vreemd kind, die Hilde.

Ze braken op om hun moeders te gaan halen en Hilde vertelde wat over haar leven in Leipzig. Ze was enig kind en altijd erg kort gehouden. Sinds enige jaren bleek zij een grote gave voor de muziek te hebben en kosten noch moeite werden gespaard om haar goede leermeesters te verschaffen, maar, voegde Hilde eraan toe, als vrouw breng je het in de muziek toch nooit verder dan pianolerares of begeleidster van een beroemde zanger.

‘Tja,’ verzuchtte Hilde, ‘papa en mama zien mij vaak als niet meer dan een verlengstuk van hun speeldoos, als er bezoek is moet ik spelen. En of ik dat conservatorium ooit afmaak...’

Hilde hoestte zacht en Jet keek gegeneerd een andere kant op.

Mevrouw Ritsema Bolt was blij de meisjes weer te zien, zo onderhoudend was het gezelschap van Hildes moeder nu ook weer niet en in een tevreden stemming reed men huiswaarts.

’s Avonds na het diner hoorde Jet Hilde voor het eerst pianospelen. De vleugel was oud en vals, kennelijk hadden generaties hotelgasten erop gespeeld. Toch werd het aftandse instrument een vertolkster van de innige gevoelens die Schuberts Impromptu’s kenmerken onder de bezielende handen van Hilde Fischer.

Terwijl Hildes rechterhand schijnbaar zinloos noten strooide, kwam dwingend de melodie in de linkerhand op de voorgrond en het stoere karakter daarvan overstemde de parelende noten van de rechterhand. Langzaam vermengde het thema zich met een tweede, liefelijker thema dat de overhand kreeg, al verdween de dreigende stemming niet uit de begeleiding. Dan, alsof iemand ’s morgens fors de gordijnen openschuift om het daglicht vrij baan te geven in de slaperige kamer, verschijnen stevige akkoorden in octaven gepaard: een nieuw thema kondigt zich aan!

Jet bewonderde de zekerheid waarmee Hilde de toetsen bespeelde en hoe ze de luide tonen met dezelfde beheersing naar voren bracht als de zachtere. De melodie vervaagde in een eindeloze weemoed, verstierf en werd opnieuw, gemoduleerd, geboren, waarbij de rechterhand met vrolijke trillers de wederkomst begroette. Vanuit de bassen kwam het allereerste beginthema weer terug met de regelmaat waarmee een roeister zich voortbeweegt of een visser de netten inhaalt. Nerveuze loopjes begeleidden deze sombere inspanning en op de oude vleugel klonken ze nog vinniger dan ze door de componist bedoeld waren. Daar waren de akkoorden weer, het liefelijke tweede thema kondigde zich opnieuw aan.

Hilde boog zich dieper over de toetsen, razendsnel fladderden haar handen van links naar rechts. Opeens is het afgelopen en Hilde is weer Hilde van die middag op de Hexentanzplatz, ze knikt stuurs naar het applaudisserende gezelschap en zegt met vaste stem: ‘En nu de ouverture van de “Fliegende Holländer” van Richard Wagner.’ Haar blik kruist die van Jet en ze knipoogt even.

Jet vond dit stuk niet zo mooi als het vorige, niet alleen omdat het een klavierbewerking was, maar ook omdat ze de eenvoud en de heldere opbouw van het eerste stuk niet terugvond in de eindeloze harmonieën en klankwatervallen van de Wagnerouverture.

Na de ‘Fliegende Holländer’ sloot Hilde de piano met een klap en liep naar het gedeelte van de zaal waar haar ouders zaten. Halverwege verlangzaamde zij haar tred en kwam op Jet toe.

‘Vond je het mooi?’

‘Mooi? Mooi? Ik vond het práchtig! Vooral het eerste stuk, wil je dat nog eens voor me spelen? Het hoeft niet nu, maar een andere keer... Ik weet niet zoveel van muziek, ik heb maar heel kort les gehad.’

‘O, dus je kunt wel wat pianospelen?’ Hildes gezicht straalde.

‘Dan doen we quatre-mains, van Haydn of Brahms...’

‘Zo goed speel ik nu ook weer niet!’

In een nevenvertrek begon een grammofoon te spelen, men had kennelijk gewacht tot Hilde klaar was. Het was een wals, de tonen waren meest geruis, maar het dynamische ritme klonk duidelijk door. Hilde greep Jet onverwacht beet en walste enkele passen met haar over de vloer.

‘Muziek is zoiets heerlijks!’

‘Als ik geld had, kocht ik een auto voor je met een piano en een grammofoon erin,’ zei Jet droog en maakte zich los van Hilde.

‘Dát zou fijn zijn!’ antwoordde Hilde.

‘Kom, onze ouders wachten op ons, mijn moeder zal je wel een compliment willen maken, ze speelt zelf goed Chopin. Wil je niet met haar quatre-mains spelen?’

Hilde maakte een grimas en proestend liepen de meisjes naar het tafeltje.

’s Nachts kon Jet niet slapen. Een gevoel van onrust was over haar gekomen, vermengd met een geluksgevoel dat haar om de minuut deed zuchten. Ze woelde in bed, stond op, dronk water, keek uit het raam. Een bleke maan verlichtte het landschap, donkerblauw tekenden de bergen zich af tegen de met sterren bezaaide hemel.

Ze hoorde duidelijk het water in de beken klateren en in de verte loeide een koe. Hilde, dacht ze, Hilde. Hilde met haar grappen, haar drukke bewegingen en de geconcentreerde Hilde aan de piano. Sinds ze Anna was kwijtgeraakt had ze zich met niemand meer zo verbonden gevoeld. Met Hilde kon je misschien niet zo goed praten, maar met Hilde gebeurde er steeds iets, je kon lachen, plezier maken en dat was ze na een jaar kostschool bijna vergeten. Ze probeerde weer te slapen maar tegen de ochtendschemering was ze opnieuw klaarwakker. Nog vier uren voor het ontbijt. Daarna eindeloos tuttelen en kaarten schrijven naar de familie. Dan naar het dorp voor wat onbenullige boodschappen en een kopje koffie in het enige andere hotel dat de plaats rijk was. Jet zuchtte. En daarna zou de lunch komen met aan tafel de gezichten die ze zo goed kende, en na de lunch een uurtje rusten voor het uitstapje naar een ruïne of panorama waar je weer dezelfde mensen zag. En de twee weken waren net begonnen!

Jet nam een besluit. Ze kleedde zich aan in haar meest sportieve jurk met matrozenbloes en liep de doodstille gang op.

Ze durfde niet op de deur van Hildes kamer te kloppen en liep naar buiten waar het net licht begon te worden en een eerste vogel haar trillertjes aarzelend inzette. Ze telde de vensters om uit te vinden wat Hildes kamer was. Met haar ogen mat ze de afstand en gooide een kiezelsteentje tegen het venster. Niemand. Nog eens. Opeens, vanuit het raam daarnaast, dook Hildes gezicht op met een vrolijke grijns.

‘Jet!’ fluisterde ze zo hard dat Jet ineenkromp. ‘Jet, zocht je mij?’

‘Ja! Ik kan niet slapen, ga je mee een wandeling maken en kijken hoe de zon opkomt?’

Tot haar verbazing kwam Hilde even later niet door de buitendeur, maar door het raam naar beneden geklauterd waarbij ze zich vasthield aan de klimop.

Nog nahijgend verklaarde Hilde: ‘Ja zie je, mijn kamer loopt via die van mijn ouders en die vinden het vást níet góed dat ik zo vroeg opsta. Wat een goed idee van je,’ en ze gaf Jet een arm en ze sloegen het grindpad naar het dal in.

‘Nee,’ zei Jet, ‘als we de zon mooi willen zien opkomen, moeten we niet naar beneden lopen, maar naar boven.’

‘Wat ben jij toch akelig praktisch, Jet.’

De klimpartij naar boven kostte nogal wat inspanning, maar ze haalden het net en tevreden uitblazend zagen ze hoe de zon over de groene heuvels opkwam. De rotsen schitterden in de vroege morgenzon en overal kwam het landschap tot leven, de schuren in het dal gingen open en de watermolens vingen hun klepperende arbeid aan. Een lome, tevreden moeheid overviel Jet en ze vlijde zich tegen Hilde aan.

Opeens schrok ze wakker, Hilde had haar aan haar neus getrokken en lachte haar nu toe.

‘Jettchen, wakker worden! Ze zullen ons anders missen bij het ontbijt. Vlug! Zullen we doen wie er het eerst is?’

Ze holden en struikelden de smalle paadjes af, Jet kon het niet hebben dat de kleine Hilde zoveel sneller was dan zij en met een laatste inspanning haalde ze Hilde in en spreidde haar armen uit. Hilde tuimelde tegen haar aan en hun gezichten raakten elkaar. Hilde wilde zich losrukken, maar Jet liet haar niet gaan. Behendig als een kat dook Hilde onder Jets arm door, maar Jet kreeg haar nog beet en liet haar struikelen. Voor ze het beseften lagen ze in het vochtige gras naast het pad met elkaar te stoeien, dronken van de vroege ochtendlucht en het verse gras. Jet was langer en kon daardoor Hilde beter onder zich houden. Hilde proestte het uit en vroeg om genade.

‘Nee,’ zei Jet streng, ‘dat gaat niet zomaar!’

‘Wat moet je dan hebben?’ vroeg Hilde.

Voor ze het wist, was het eruit. ‘Een kus,’ zei Jet.

‘Fliegende Holländerin!’ zei Hilde en ze kuste Jet speels op haar mond en beet toen razendsnel in haar wang.

‘Au!’ riep Jet en liet Hilde verbouwereerd los. Hilde sprong lachend op en trok Jet mee aan haar arm in de richting van het hotel.

‘Vlug, we moeten opschieten anders komen we te laat. Wat zien we er trouwens uit!’

‘We kunnen altijd nog zeggen dat we indiaantje gespeeld hebben,’ zei Jet. ‘Of dat je mij verkracht hebt,’ kwam het weerwoord van Hilde flitsend en ze gaf Jet goeiig een duw. Jet verstrakte. Hilde merkte het en sprak zacht en vriendelijk.

‘Geeft niets, Jet. Het is maar een grapje. Ik mag je, heus, en heksen doen zulke dingen iedere nacht. Alleen bij daglicht is het raar.’

Jet wou er nog op ingaan, maar ze waren al bij het hotel en hun ouders keken verontrust naar het verfomfaaide tweetal.

‘Winnetou en Old Shatterhand!’ riep Hilde naar haar ouders op het terras. ‘We hebben even een kleine wandeling gemaakt, twaalf dode indianen en drie buffels. Niet slecht voor het ontbijt, wel?’

Hildes ouders knikten afkeurend, maar de bulderende lach van Jets vader verhinderde een standje.

Aan de ontbijttafel moest Jet opbiechten waar ze geweest waren. Jets moeder zei ernstig dat het toch niet kon, wat moesten de mensen wel denken! Het was zeker haar idee geweest en Jet had als oudere toch beter moeten weten. Had ze geen rekening kunnen houden met de zwakke constitutie van Hilde Fischer? ’t Was een uitstekende vriendin voor Jet, toegegeven, maar dit soort escapades gaf toch geen pas. Jet zei maar niets terug. Hilde zag uit de verte dat Jet een standje kreeg en knipoogde ondeugend naar haar en stak haar duim op achter de rug van haar moeder. Jet glimlachte terug. Ze voelde zich behaaglijk in haar lichaam, alles was precies zoals het zijn moest, de heuvels rond het dal, de zon, het gepraat op het terras en vlak bij Hilde in haar smoezelig witte jurkje. Als een poes zat ze te genieten en verheugde zich op de vele dagen die nog voor haar lagen.

Ze bezochten de bezienswaardigheden in de omgeving zoals het slot Rodenstein dat als een vogelnestje tegen de bergwand gekleefd zat en zijn naam eer aandeed: de rotsen en de stenen waren rood van kleur. Porfier, zei Hilde die er al eens geweest was.

‘Ik zal je nog iets laten zien,’ zei ze, ‘dan moeten we wel vroeg weg, maar het is enorm interessant.’

‘Wat is het dan?’ vroeg Jet.

‘Niet zo nieuwsgierig, je merkt het wel.’

‘Zeg me in ieder geval hoe het heet – ik zal het niet opzoeken in de gids, dat beloof ik je.’

‘Todtenrode.’

Dat klonk beslist geheimzinnig en op een morgen gingen ze vroeg op pad. Het was een heel steile bergweg, dicht kwamen de dennen aan het smalle pad en beneden hen ruiste de rivier. Nu en dan zagen ze tussen de donkere bomen het dal oplichten in de zonneschijn totdat het dal in een nauwe pas eindigde. Aan de overkant zagen ze de spitse rotsformaties van de Hexentanzplatz en ze hoorden ook duidelijk de geweerschoten van de schietbaan op de daarnaast gelegen Rosstrappe. Ze werden omringd door geluid, de schietbaan, geroep van houthakkers, geklater van water en geheimzinnig gekraak diep in het woud. Toch zagen zij niemand, het leek wel alsof ze in een aquarium waren, geïsoleerd in een groene wereld van bomen en water. Jet huiverde even.

‘Heb je het koud?’ vroeg Hilde.

‘Nee... ik vind het alleen zo griezelig hier. Is dit Todtenrode al?’

Hilde schudde van nee en klom langzaam verder. Toen ze zag dat Jet haar gang vertraagde, strekte ze haar arm uit en zei dat ze nog even doorzetten moest, ze waren er bijna. Het laatste stuk staken ze af door het bos en behendig klauterden ze over met mos begroeide stenen en vochtige boomwortels.

En toen waren ze boven! Jet kon een kreet van verrukking niet onderdrukken, zo genoot ze van wat ze zag: het hele dal lag aan haar voeten, kilometers lang kon ze de loop van de rivier volgen. Niet ver van hen baande het water zich met donderend geraas een weg door de nauwe kloof, op weg van het ene dal naar het andere. Dat andere, hoger gelegen dal kon men van hier af niet zien, er was hier een komvormige bergweide, omringd door bossen. Niet ver van hen kwam de weg die zij hadden afgesneden tussen de bomen tevoorschijn, aan één zijde overschaduwd door de neerhangende takken van de tegen de helling opgroeiende dennen. ’t Was warm en ze liepen al snel langs de overgroeide zijde van de weg. Ze waren moe van de steile klim en genoten nu van de vlakke en brede weg. Omdat er hier niet veel schaduw was, sloegen ze de armen om elkaars middel om zo minder ruimte in te nemen.

Zonder veel te zeggen liepen ze voort, de stilte was zo intens dat beiden het niet waagden die te verbreken. Ze volgden de zoom van het bos en kwamen bij een bergweide. De weg ging niet rechtdoor maar maakte een halve cirkel rond de open plek. Er was een planken omheining en in het midden stond een houten huis.

‘Woont hier een boswachter?’ vroeg Jet.

‘Nee, nee, hier woont niemand. Dit is nu Todtenrode!’

Jet kon een gevoel van teleurstelling niet onderdrukken: was dat nu alles? Hilde was ondertussen al over het hek geklommen en gebaarde Jet haar te volgen.

Het huis was vrij groot en had aan alle kanten met houten luiken afgesloten vensters. Het viel Jet op dat het huis erg oud was, het snijwerk was hier en daar al vergaan maar toonde nog iets van zijn oude luister. Hilde was enthousiast aan een van de luiken gaan rukken en behaalde alras resultaat. Nog een duw, nog een ruk en daar was het raam al open. Met enige moeite klommen de meisjes naar binnen en probeerden iets te zien nadat ze uit het felle zonlicht waren gekomen.

Jet stond stokstijf toen ze wat onderscheiden kon. Wat was dit in hemelsnaam? Ze stonden in een vrij groot vertrek met houten tafels en banken tegen de rijk gelambriseerde wand. Een schenktafel tegen de andere wand leek op een café te duiden, maar daarvoor was de hele uitrusting, hoewel half vergaan, te weelderig. Lithografieën met enorme vochtkringen waren in zwarte lijsten overal opgehangen en in een aangrenzend vertrek zag Jet in de schemering een empiresofa, overtrokken met verschoten blauwe atlas en een piano van bleek uitgeslagen wortelnoten. Hilde grinnikte toen ze Jets verbazing zag.

‘Ja! Dit is nu Todtenrode! Eens het jachthuis van een van de hertogen van Rodenstein. Hier hield hij jachtpartijen en drinkgelagen – volgens de verhalen was het hier soms zo’n orgie dat je het beneden in het dal kon horen.’

‘Ik weet het niet, Hilde... Ik word hier erg somber van. Wat is hier allemaal gebeurd en wat is ervan overgebleven?’

De beklemming die Jet ook al tijdens de tocht naar de pas had overvallen kwam terug en Jet wilde het liefst weer naar buiten, naar de vrijheid en de zon. Hilde daarentegen onderzocht het hele huis en meldde na een rondgang opgewekt dat alles er nog net zo bij lag als vorig jaar, toen was ze er ook geweest.

‘Eens even kijken of de piano het nog doet,’ voegde ze eraan toe en sloeg kordaat de klep open.

Wat nu volgde, zou Jet haar hele leven niet meer vergeten. In de muffe warmte van het afgesloten huis weerklonken de tonen van het lang niet meer bespeelde klavier. Tonen kon je het eigenlijk niet noemen, het waren meer flarden, zeepschuimvlokken.

Ondanks de gesprongen snaren en valsheid speelde Hilde koppig door en toen Jet ingespannen luisterde, merkte ze dat het hetzelfde Impromptu van Schubert was dat Hilde altijd ’s avonds speelde.

Vreemd klonk de muziek, wat duidelijk en gevormd was geweest, klonk nu verwrongen en ongearticuleerd, wat lang duurde, duurde nu kort en wat kort had geduurd, galmde nu lang na op de ongestemde snaren. Net een lachspiegel op 28 augustus, dacht Jet.

En net zoals een lachspiegel een relatie heeft met de niet verwrongen werkelijkheid, zo rees uit deze wanklanken de originele melodie op en vermocht dezelfde invloed op Jet te hebben als vroeger. Ze was op de sofa gaan zitten en vergat alles om zich heen.

Toen Hilde de strijd met de piano had opgegeven, zat Jet daar nog steeds met haar ellebogen op haar knieën en haar hoofd in haar handen. Hilde ging naast Jet zitten.

‘Je vindt het hier niet aangenaam, wel? Zullen we weggaan?’

Jet bleef zwijgen. Langzaam draaide ze zich om naar Hilde.

‘Hilde...’ Jets stem stokte.

‘Ja?’ Hildes stem klonk opeens anders, volwassener. Ook in haar houding verried niets meer het springerige bakvisje van voorheen.

‘Hilde...’ en nu begon Jet snel te spreken, de woorden struikelden over elkaar en verdrongen zich in haar mond, ‘Hilde, ik wou dat ik je kon zeggen wat ik voel de laatste tijd. Ik heb me zo buitengewoon vermaakt met je, alles was zo fijn en toch voel ik me droevig, zo droevig – over een paar dagen gaan we elk weer naar huis, sturen elkaar een kaart en vergeten we alles.’

‘Nee,’ zei Hilde die ingespannen Jets woorden gevolgd had, die hartstochtelijk werden bijgekleurd door een licht Gronings accent, ‘nee, jou vergeet ik niet.’

‘Ik mag je zo graag, Hilde...’

‘Ik jou ook, Jet.’

In Jet worstelden twee gevoelens met elkaar: de angst om meer te zeggen dan de welvoeglijkheid gebood en de behoefte haar hart uit te storten bij degene die haar het liefste was. Iemand graag mogen, dacht Jet, graag mogen! Als ik haar zie, word ik vrolijk en ’s nachts als ik aan haar denk, moet ik het laken gebruiken om mijn tranen te stelpen en het kussen vastklemmen om mij niet geheel en al te verliezen... god, ik houd van haar. Maar wat je ’s nachts denkt, kun je overdag niet zeggen.

Gelukkig was het schemerig in de kamer.

‘Hilde,’ begon Jet weer, ‘zeg jij toch eens iets. Heb jij ook niet het idee dat wij... voel jij ook dat wij... ik...’

Hilde nam Jets gezicht in haar handen en keek strak in haar ogen. Jet greep Hildes hand en trok haar tegen zich aan. Ze kusten elkaars ogen en lippen, langzaam en teder alsof zij daar beiden op gewacht hadden. Zwijgend verhieven zij zich van de sofa en stonden in de stille donkere kamer met de armen om elkaar heen en hun borsten wreven zich tegen elkaar in een verlangen om op te gaan in het lichaam van de ander.

Buiten vielen lange schaduwen over de bergwei. Ze moesten haast maken, anders kwamen ze niet voor donker thuis. Na een aanvankelijke verlegenheid vonden zij elkaar terug in een vrijmoedig en ontspannen gesprek waarin zij openlijk hun liefde bekenden.

De terugweg was minder moeilijk dan de klim naar boven en Jet kon nu ook meer genieten van het steeds wisselende uitzicht.

‘Mooi is het hier,’ verzuchtte Jet, ‘maar jij bent nog veel mooier. Als ik een afbeelding van de Harz zie, zal ik altijd aan je denken.’

‘En als je een foto van mij ziet, denk je aan de Harz. Dank je!’ lachte Hilde terug. ‘Weet je dat Theodor Fontane een aantal romans heeft geschreven die hier spelen? Allemaal liefdesgeschiedenissen. Jammer dat hij dood is, anders kon hij ook iets over ons schrijven. Heb je wel eens wat van hem gelezen?’

‘Nou en of!’ gaf Jet ten antwoord, helemaal oplevend nu haar geliefde Hilde over literatuur sprak. Dat had zij eigenlijk niet achter Hilde gezocht. Zo zie je maar, dacht ze voldaan, soort zoekt soort.

’Effi Briest zeker,’ zette Hilde het gesprek voort. ‘Een mooi boek, alleen begrijp ik niet hoe je je aan zo’n engerd als Gert von Instetten kan uitleveren.’

‘Ja, als je zó begint,’ verzuchtte Jet, ‘álle grote vrouwenfiguren in de romans hebben die vreemde voorkeur voor mannen: Madame Bovary, Anna Karenina, La Dame aux Camelias, Eline Vere...

Misschien is Nora van Ibsen wat slimmer, maar wie weet wat zij gaat doen als ze een tijdje van haar man weg is. Ik heb al die boeken met plezier gelezen, maar mezelf kom ik er niet in tegen. Ach Hilde, ik trouw niet.’

‘Echt niet, Jet?’

‘Nee... ik heb toch jou? Hoe kan ik met iemand trouwen en tegelijkertijd meer om vrouwen geven?’

‘Mmmm...’ peinsde Hilde, ‘ik heb daar nooit zo over nagedacht. ’t Is een feit dat het huwelijk de vrouw niet gelukkig maakt – maar om dan alleen te blijven?’

‘Niets alleen blijven!’ gaf Jet verhit ten antwoord en schopte boos een steentje weg over het stoffige pad, ‘je kunt toch evengoed met vrouwen leven, zonder mannen?’

‘Ik wil geen blauwkous zijn,’ zei Hilde gedecideerd.

‘Iemand moet de eerste zijn,’ zei Jet ironisch.

Na een tijdje voegde Jet daar aarzelend aan toe: ‘In boeken hebben vrouwen ook nooit echte vriendinnen: Roswitha is voor Effi alleen maar een trouwe dienstbode.’

‘Dat ben ik niet helemaal met je eens – bij Ibsen is Nora niet alleen een zelfstandige vrouw die haar man heeft willen redden, maar ze heeft ook een goede vriendin, Kristine.’

‘Maar Kristine gaat trouwen op het moment dat Nora van haar man weggaat. Ach Hilde, zolang het bijna alleen maar mannen zijn die boeken schrijven, zijn vriendinnen louter hulpstukken om informatie over te brengen.’

Ze waren nu vlak bij het hotel en konden de gong voor het diner al horen. Voor ze de oprijlaan insloegen trok Jet Hilde nog eens tegen zich aan en kuste haar achter het oor.

De laatste dagen van hun verblijf gingen als in een roes voorbij. Ondanks de smeekbeden van mevrouw Ritsema Bolt om toch wat gezelliger te zijn en niet altijd met die Hilde op te trekken en de kleine stekeligheden van Jets vader – altijd die Schwärmerei, eerst Anna, nu dat meisje Fischer – deelden Hilde en Jet bijna al hun tijd met elkaar. Om afscheid te nemen bezochten ze alle plekjes waar ze ooit geweest waren en ’s avonds speelde Hilde Schubert omdat Jet daar zo van hield. Voor ze gingen slapen fluisterden ze lang in de donkere gang en wisselden steels kussen uit. Ze beloofden elkaar veel te schrijven en Hilde zou haar ouders zover zien te krijgen dat Jet een vakantie in Leipzig zou mogen doorbrengen – of dat Hilde naar Groningen mocht. Maar dat laatste was nauwelijks waarschijnlijk, daarvoor paste het echtpaar Fischer te veel op hun lieveling.

De laatste dag van de vakantie brak aan. Hilde vertrok als eerste en vormelijk nam de familie afscheid van Jet en haar ouders. Mevrouw Fischer maakte een van haar fameuze glimlachen en zei tegen Jet:

‘En u, juffrouw, nog wel bedankt voor de vriendschappelijke omgang met mijn dochter, dat heeft haar zeker goed gedaan.’

‘Het genoegen was – was geheel en al...’ Jet merkte dat ze niet verder kon, het contrast tussen de stijve beleefdheidsformules en haar gevoelens voor Hilde was te groot. Zonder zich ergens om te bekommeren omarmde ze Hilde innig. Ook Hilde viel het moeilijk, ten slotte vroeg ze aan haar ouders of Jet mee mocht naar het station.

Dat mocht. Op het kleine station van Thale stond de lange trein naar Leipzig al gereed, het was een drukte van belang. De zon brandde op de stenen en de heren probeerden heimelijk met hun vinger hun knellende boord te verwijden. Hilde had een matrozenbloes bij haar rok aangetrokken, wat haar tegelijkertijd een kinderlijk en jongensachtig uiterlijk gaf. Jet, met haar strohoed, handschoenen en grijze linnen rok, voelde zich opeens erg oud en erg alleen. Nog eenmaal kuste zij Hilde en beloofde haar snel te schrijven. Het vertrek van de trein wachtte zij niet af.

10

De eerste brieven van Hilde kwamen nog in Groningen aan, met een juichkreet ontdekte Jet die iedere keer op de deurmat. Hilde schreef veel en uitvoerig. Haar pianolessen, haar ouders, de poes Mimi, de concerten in Leipzig wisselden elkaar in een bonte rij af met als verbinding steeds weer haar liefde voor Jet.

Jet beantwoordde die brieven trouw en nadat ze eens een kaart van de Martinitoren had gestuurd, kreeg ze per kerende post de Thomaskirche met daarop geschreven ‘Schubert ist schöner als Bach.’

De levendige correspondentie bracht Jet een beetje over de scheiding met Hilde heen. Jets ouders vonden het allemaal kinderachtig en zeiden dat ze Jet geen zakgeld gaven voor postzegels. Gelukkig ging Jet al snel weer naar Lausanne, waar niemand aanmerkingen maakte op Jets post, eerder was men jaloers op de vele brieven en kaarten die Jet ontving. In zichzelf lachend liep Jet soms over de gang terwijl ze dacht aan bepaalde passages uit Hildes brieven.

‘Lieve Jet!’ zo begon een brief. ‘Het regent hier dat het giet en ik zou wel willen huilen, zo mis ik je. Op het moment wacht ik op mijn pianoleraar. Hij is de laatste tijd erg ontevreden en zegt dat ik er mijn gedachten niet bij heb. Ja, ik heb mijn gedachten bij jou! ’s Nachts praat ik tegen de poes alsof jij het bent en overdag doe ik boodschappen in de stad en beeld me in dat ik ieder moment jou kan tegenkomen. Maar ik kom alleen maar Leipzigers tegen, je hebt geen idee hoeveel daar hiervan zijn. Op de markt, de Grimmaische Strasse, zondags in de Nikolaikirche en op het plein voor het nieuwe station... Weet je dat ik een keer daar heb geïnformeerd hoe je per trein naar Lausanne komt? Dat is een heel ingewikkelde reis en de beambte achter de balie werd op een moment zo geïrriteerd door mijn gevraag dat hij tegen me zei dat ik eerst maar eens een kaartje moest gaan kopen, dan zou hij me wel vertellen waar ik over moest stappen. Ook ben ik naar het museum geweest om de Nederlandse schilderijen te zien, maar geen van de vrouwen leek op jou. Gister ben ik met Stine, een vriendin van mij’ – Jet werd even jaloers toen ze dat las – ‘en haar verloofde’ – Jet werd weer rustig – ‘naar de Auerbachskeller geweest. Alleen mag ik daar nooit naartoe. Het viel me erg tegen, het was erg bedompt en vol mensen. Met Stine heb ik later veel over jou gepraat, ik zou de hele dag wel met iedereen over jou willen praten. O, daar is Herr Streichel, mijn leraar. Hij doet zijn naam wel eer aan, want hij streelt de toetsen meer dan hij ze drukt. Zo’n vrouwelijke man, ik vertrouw het niets. Maar wat voor recht heb ik dat te zeggen? Je liefhebbende en je teder kussende Hilde.’

Na iedere brief was Jet blij en droevig tegelijk. Heerlijk was het te merken dat Hilde zoveel om haar gaf, vreselijk te bedenken dat het nog wel maanden duren kon voor ze elkaar weer zouden zien. Jet probeerde er maar zo min mogelijk aan te denken en schreef haar brieven zo opgewekt mogelijk. Eind oktober kwam er opeens geen post meer uit Leipzig. In Hildes laatste brief had iets gestaan over een medisch onderzoek.

Jet werd vreselijk ongerust, iedere dag keek ze naar de postbode, maar de grote vierkante couverts met de bleekgroene postzegels bleven uit. Toen arriveerde er een kaart uit Davos-Platz. Met trillende vingers draaide Jet de kaart om en herkende het handschrift van Hilde.

‘Liefste Jet,’ stond er. ‘Het laatste onderzoek was helaas positief. Ik ben hier nu in Davos om ten minste zes maanden te kuren. Ik vind het hier vreselijk, kun je me misschien komen opzoeken? Kussen Hilde.’

Hilde was in Zwitserland! Jet was zo blij, zo ontzettend blij dat de andere meisjes haar verbaasd aanstaarden, het geluk straalde van haar gezicht. Maar Hilde in een sanatorium – dat was niet best, en Jet verloor al snel haar geluksgevoelens en een duister voorgevoel maakte zich van haar meester.

Eén ding stond vast: ze ging naar Davos. Bij de directrice hing ze een verhaal op waarin Hilde tot een nichtje van Jet getransformeerd werd. Bij de nieuwe lerares Frans dikte ze het verhaal nog wat aan om verlof te krijgen die zaterdagmiddag de lessen niet te hoeven bijwonen. De nieuwe, jonge lerares was geamuseerd door Jets verhaal – ze doorzag dadelijk dat het een smoesje was, maar omdat ze Jet wel mocht en ook omdat Jet een van haar beste leerlinges was, stemde ze toe. Nu nog het geldprobleem, dacht Jet, hoe los ik dat op? Ik moet met de trein, ik moet daar toch ook slapen. Ze probeerde het bij Bridget.

‘Bridget,’ zei Jet poeslief, ‘weet je nog van dat meisje dat ik in de Harz heb ontmoet?’

‘Ja?’ zei Bridget gretig, die als alle kostschoolmeisjes erg geïnteresseerd was in alles wat zich in de buitenwereld afspeelde, ‘wat is daarmee?’

‘Ik kreeg zo-even bericht dat ze ernstig ziek is en naar Davos is om te kuren.’

‘Ziek? Wat heeft ze dan?’ vroeg Bridget met de nieuwsgierigheid van de typische Engelse die verzot is op horror stories.

‘Nou ja... Davos, dat is toch duidelijk... ze heeft het aan de longen. Weet je, Bridget...’ hier brak Jets stem en Bridget liet haar nieuwsgierigheid varen en verdiepte zich echt in Jet.

‘Bridget... ik ben echt dol op haar en wil haar nog één maal zien voordat ze... echt ernstig ziek wordt. Bridget, ik heb je nog nooit iets gevraagd, maar zou je me voor deze ene keer wat geld kunnen lenen? Je krijgt het na Kerstmis terug.’

Bridget zag dat de emotie van Jet echt was en aarzelde niet lang. Ze draaide haar portemonnee om en gaf Jet bijna alles wat ze had. Uit dankbaarheid sloeg Jet haar armen om Bridget en gaf haar spontaan een zoen op haar wang.

‘Je bent een echte kameraad, Bridget,’ zei Jet en begon haar koffer te pakken.

Bij het Syndicat d’Initiative-Fremdenverkehrsverein vlak bij het station informeerde Jet naar een goedkoop pension in Davos en besprak twee nachten in het Damenheim Emma. Tegelijk stuurde ze op het postkantoor Hilde een telegram dat ze het komende weekend naar Davos kwam.

De reis was lang en koud, de trein ging hoger en hoger nadat ze op het station Landquart overgestapt was op het bergtreintje naar Davos-Dorf. Het laatste stuk reed Jet geheel in het duister, hier en daar zag ze vanuit het raampje rotsen en sneeuw oplichten in de maneschijn. De winter was hier al veel eerder dan in Lausanne.

De volgende morgen ondernam Jet de wandeling naar Sanatorium Schweizerhof. De sneeuw knarste onder haar voeten en weldadig ademde Jet de frisse lucht in. Toch was ze blij toen ze na een uur de ingang van het sanatorium bereikte. Een geüniformeerde conciërge vroeg haar voor wie zij kwam. Zij gaf hem Hildes naam en hij nam de telefoon.

‘Het spijt mij,’ zei hij terwijl hij de hoorn op de haak legde, ‘Fräulein Fischer wordt nu nog onderzocht, maar kan ieder moment terugkomen. Het beste is als u vast naar haar kamer gaat, nummer 116, op de eerste etage.’

Jet liep door de met kokos bedekte gangen en vroeg zich af of ze in een ziekenhuis of een hotel was: alles zag er uiterst verzorgd uit, de patiëntes leken met hun bruinverbrande gezichten niet op zieken. Een lang aanhoudende hoestbui achter een gesloten deur en daarna een aansnellende verpleegster brachten haar in de werkelijkheid terug.

In Hildes kamer herkende ze met een schok al die kleine dingen van Hilde: Hildes kleren, schrijfpapier en muziekboeken, Schubert bovenop. In Jets ogen welden tranen toen ze op de tafel voor het raam een ingelijste foto zag: Jet en Hilde innig gearmd, gemaakt op een van de laatste dagen in de Harz. Jet liet zich op het bed vallen en wachtte met spanning Hildes terugkomst af. Het duurde langer dan Jet dacht en ze stond van het hoge bed op en liep naar het venster om van het uitzicht te genieten. Wat hoog was het hier, overal verhieven zich de besneeuwde bergtoppen.

De deur ging open en daar was Hilde. Eén moment keken ze elkaar aan en toen lagen ze in elkaars armen, lachend en huilend tegelijk. Wat was het goed om elkaar weer terug te zien. De lange weken sinds juli vielen van hen af, het was alsof zij elkaar gister nog gezien hadden, zo vertrouwd waren zij met elkaar.

Snel wisselden zij nieuwtjes uit en spraken over alles wat er sinds de zomer gebeurd was. Jet kon zich op een bepaald moment niet meer inhouden.

‘Hilde, liefste, zeg me toch alsjeblieft hoe het met je gaat – met je ziekte bedoel ik. Hoe erg is het?’

‘Ik weet het zelf ook niet, niemand wil mij iets zeggen. De laatste tijd werd ik steeds zwakker en ook kreeg ik eenmaal een bloedspuwing. Mijn ouders zijn zoals je weet uiterst voorzichtig en hebben mij hierheen gebracht. Ik had je alles wel eerder willen schrijven, maar ze verboden mij iedere inspanning, zelfs de piano! Ik vind het hier erg saai, alleen maar oudere mensen, al heb ik hier wel veel vrijheid. Ach Jet, neem niet alles zo zwaar op, hier moet ik wel beter worden, alles is zo heilzaam hier en de doktoren zijn echt bekwaam.’ Hilde had een echt Duits vertrouwen in de kundigheden van de medische stand.

Tegen etenstijd liepen ze samen door de steriele gangen naar beneden en kwamen in de grote eetzaal terecht. Niets herinnerde meer aan een sanatorium, de tafels waren rijk gedekt en bestek en borden schitterden op het helderwitte tafellaken. Het parket glom en buiten weerkaatsten de bergen de zon op hun met sneeuw bedekte flanken. Er heerste een grote drukte in de zaal maar toch zag Jet niemand die echt vrolijk was, men praatte druk en liep door elkaar, riep namen in de menigte die niet ophield zich in steeds nieuwe groepen te formeren. De gasten en de nieuwelingen haalde je er dadelijk uit: die waren nog bleek en gedroegen zich rustiger dan de habitués. Toen de geneesheer-directeur geflankeerd door zijn gelig uitziende assistent binnenkwam, zette iedereen zich aan tafel. De tafels boden plaats aan acht personen, bij Jet en Hilde zaten enige dames van onbestemde leeftijd, een zorgelijk voor zich uitkijkende donkerblonde jongeman die in zijn uiterlijk de ex-militair verried, een druk pratende Italiaan en een nog jonge man met een fijnbesneden gelaat die alles rustig observeerde en zo nu en dan een opmerking maakte. Allen hadden de verbrande gelaatskleur en de glanzende ogen van de tbc-patiënte.

Na de maaltijd kwam het rustuur en Jet vergezelde Hilde weer naar haar kamer. Tot Jets verbazing lag iedereen in pelzen gewikkeld op het balkon, geen acht slaand op de kou. Hilde zei dat Jet het ook moest proberen en liet een pels voor haar halen.

Met het bont omgeslagen en de zonneschijn in haar gezicht droomde Jet weg. Zo zou het moeten blijven. Toen ze wakker werd, zag ze naast zich Hilde slapen en ze stelde zichzelf gerust: alles kwam goed. Hilde werd weer beter.

Na de avondmaaltijd, die nog rijker en copieuzer was dan het middagmaal – en Jet genoot daarvan, in Lausanne waren de maaltijden aan de karige kant – speelde Hilde piano en het deed Jet genoegen te merken dat Hilde door het gezelschap bewonderd werd.

Toen nam Jet afscheid, het was nog een lang stuk terug naar het dorp en Jet wilde vanwege de duisternis liever met het treintje terug dan te voet. Ze beloofde de volgende morgen terug te komen.

In de stille zondagmorgenstemming ondernam Jet voor de tweede maal de tocht naar het sanatorium. Als een groot schelpdier lag het boven tegen de bergen aangeplakt en verborg in haar inwendige kostbare schatten. De overdekte rij balkons leek wel een koraalrif.

Hilde lag nog in bed toen Jet kwam, ze voelde zich moe na de inspanning van de vorige dag. Jet kon niet lang blijven omdat haar trein tegen het middaguur vertrekken zou. Ze legde haar hoed en jas af en ging naast het bed zitten.

‘Jet,’ zei Hilde en greep Jets hand, ‘Jet, misschien is het wel de laatste keer dat wij elkaar zien.’

‘Hilde, dat mag je niet zeggen. Je wordt echt wel beter, voel je je niet beter? Je bent alleen wat moe van gister, ik ben geen goed gezelschap, ik ben veel te druk!’

Hilde lachte vermoeid. Jet legde haar hoofd op Hildes boezem en huilde.

11

Toen Jet terug was in de kostschool moest iedereen precies weten waar ze geweest was. Jets strakke gezicht weerhield de vragenstelsters van te veel nieuwsgierigheid. Zij begrepen dat Jet niet in de stemming was om veel te zeggen.

Innerlijk probeerde ze zich al voor te bereiden op de laatste brief waarvan ze wist dat die eens komen zou.

Eind november 1908 – er is voor Jet een brief uit Leipzig.

Leipzig, Leipzig, Leipzig, denkt Jet, hoe kan dat nou? Ook het handschrift is haar niet vertrouwd. Aarzelend maakt ze de brief open, zij komt van Hildes moeder. Jet leest niet verder maar loopt de kamer uit om de brief in alle stilte op de gang te kunnen lezen.

‘Geehrtes Fräulein Ritsema Bolt,’ leest Jet. ‘Het is ons een droeve plicht u te moeten mededelen dat onze dochter Hilde vier dagen geleden na een moedig gedragen ziekbed in Davos is overleden. De begrafenis heeft intussen in alle stilte plaatsgehad in Leipzig.

Een van Hildes laatste wensen was dat wij u moesten laten weten dat de vriendschap tussen u en onze dochter veel voor haar betekend heeft. Het was haar uitdrukkelijke wens dat u haar muziekboeken zou erven, alsmede alle brieven die u haar geschreven heeft. Met de volgende postzending...’

Jet las niet verder. Een verscheurend gevoel kwam in haar op, greep haar beet in haar maag, worgde haar keel en trok haar op de grond. Geluidloos zakte ze in elkaar, de brief verfrommeld in haar rechterhand.

In de lege gang, waar de ramen lichtplekken op de vloer maakten, ging in de verte een deur open. De ranke gestalte van de nieuwe lerares Frans tekende zich af tegen de witte muren. Ze ging sneller lopen toen ze Jet daar zo op de grond zag liggen.

‘Henriëtte,’ riep ze uit en tilde Jet bij haar schouders op, ‘qu’est-ce qu’il s’est passé, chérie?’ Bezorgd keken de grote bruine ogen onder de lange wimpers Jet aan. Alsof de vriendelijke benadering van de jonge vrouw iets losmaakte in Jet, begon Jet nu met gierende uithalen te huilen, zich vastklampend aan de lerares die zacht een arm om haar schouders legde.

‘Kom, ga mee naar boven naar mijn kamer, dan kun je daar ongestoord uithuilen.’

Met zachte drang werd Jet meegevoerd de trap op en langs de openstaande slaapzaaldeur, waar verschrikte meisjesgezichten omheen keken, gealarmeerd door Jets heftig gesnik.

Ze kalmeerde pas weer wat toen ze in de grote, bruinleren fauteuil weggekropen zat die naast de zacht brandende kachel stond.

Een zielig hoopje mens, dat in niets meer leek op de vrolijke, doortastende Jet, die haar klasgenootjes aanvoerde in een speelse bui, gebogen schouders, haar gezicht in haar handen verborgen, haar lichaam schokkend onder het overweldigend verdriet.

Maar dan voelt ze de zachte hand die vol meelij over haar rode lokken strijkt.

‘Henriëtte, vertel me toch wat er aan de hand is,’ hoort ze boven zich. De warme stem en de hand op haar hoofd brachten haar weer enigszins tot haarzelf. De pijn die in haar hele lichaam bonkte en gonsde verliet haar echter niet; met een mouw van de crêpe-de-Chineblouse veegde ze de tranen van haar gezicht. Ze keek om zich heen en het leek alsof ze door de pijn die in haar woelde alles scherper zag. Als door ijzig koele lampen beschenen zag ze de enorme goudomlijste spiegel boven de schoorsteenmantel; de diepzwarte, glimmende kolenkachel; het bureau vol boeken; de verschillende lichtbruine kastjes waar kleine beeldjes op stonden van zacht-wit puimsteen. Jet sloot haar ogen als voor te veel licht en een rilling doorvoer haar. Toen voelde ze de brief die ze nog in haar hand hield: een kleffe prop papier. Ze draaide haar hoofd naar de andere fauteuil waar ze de vragende ogen van haar lerares zag.

Zwijgend gaf ze de brief. ‘Wat verschrikkelijk,’ zei juffrouw Leroux, nadat ze het korte epistel gelezen had. ‘Dat is toch je nichtje waar je onlangs naartoe geweest bent in Davos?’

‘Nee, nee,’ jammerde Jet plotseling en terwijl opnieuw tranen over haar gezicht stroomden: ‘ze is mijn nichtje niet, maar ik hield zo van haar.’

‘Rustig maar Henriëtte, ik begrijp wat je moet voelen, vertel er maar over als je wilt, misschien zal je dat opluchten.’

‘O juffrouw Leroux, het is allemaal zo verschrikkelijk.’

‘Claire, zeg maar Claire,’ viel deze in, ‘dat praat gemakkelijker.’

En terwijl het scherpe en stekende langzaam afgleed van de klomp van pijn die haar lichaam geworden was, vertelde Jet over Hilde.