Colofon

© vertaling: Tieske Slim, 2019

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Omslagbeeld: Kemal Alikov (Shutterstock)

Auteursportret: David Konecňý

Omslagontwerp: 247design

© Jiří Kratochvil, 2000

Oorspronkelijke titel: Truchlivý Bůh

Vertaling: Tieske Slim

Redactie: Willem Goedhart

Boekproductie en epub: LINE UP boek en media bv

ISBN boek: 9789492190949

ISBN e-boek: 9789492190956

Het Expertisecentrum Literair Vertalen en het Nederlands Letterenfonds verleenden voor deze vertaling een mentoraat; Kees Mercks trad op als mentor.

De totstandkoming van deze publicatie is mede te danken aan de ondersteuning van het Ministerie van Cultuur van de Tsjechische Republiek en de samenwerking met Dana Blatná Literary Agency.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De auteur wijst erop dat eventuele overeenkomsten met feitelijke gebeurtenissen en personen volkomen toevallig zijn en dat hij de naam Jordán uit een telefoongids heeft geplukt.

Inhoud

Omslag

Colofon

Een

Twee

Drie

Vier

Vijf

Zes

Zeven

Acht

Negen

Tien

Elf

Twaalf

Dertien

Veertien

Vijftien

Zestien

Zeventien

Achttien

Negentien

Twintig

Eenentwintig

Tweeëntwintig

Drieëntwintig

Nawoord

Een

Toen hij door de Veveřístraat liep, moest hij denken aan tante Hrbáčková. Alleen die naam al, die ‘bultenaar’ betekent. Hier ergens had ze gewoond. Kijk eens aan, hier precies. Hij bleef staan bij twee ramen op de begane grond, waarachter zich nu een onbewoonde opslagruimte bevond. Hij tuurde in het schemerduister achter de ramen en zag een stuk of wat grote kisten, maar het was raden naar wat erin zat, geen enkele firmanaam, geen logo, niets. Toen al, halverwege de jaren zestig, was tantes woning onbewoonbaar, klam, koud; hij herinnerde zich dat hij zich zelfs in de zomer warmde aan een mok hete thee die hij met beide handen omvatte. Hier, apensnoetje, hier heb je ‘n groet uit tropisch Bolivia, zei tante dan en legde een reep chocola voor hem neer.

Tantes man, professor Hrbáček, was tijdens de represailles na de aanslag op Heydrich door de nazi’s terechtgesteld. Pas twintig jaar later had Aleš zijn tante leren kennen. Na een zware geelzucht had hij een half jaar in een kindersanatorium doorgebracht en moest daarna veel inhalen. Zij gaf hem bijles in alles wat nodig was, ze wilde er niets voor hebben, ik ben toch je tante, of niet soms? Aleš’ moeder had tante een paar keer een cadeautje gestuurd, maar ook dat had ze geweigerd. Toen hij op een keer in het halletje thuis zijn gore modderschoenen poetste, hoorde Aleš door de keukendeur vader tegen moeder zeggen dat als tante haar hele leven alle Jordáns bijles zou geven, het gewoon de inlossing van haar schuld zou zijn, meer niet. Destijds snapte hij dat niet. Later probeerde Lucie het hem uit te leggen, maar het duurde nog enige tijd voordat hij het doorkreeg.

Nu pas drong tot hem door dat hij eigenlijk omliep, maar misschien was hij deze kant opgegaan om aan zijn tante terug te denken. Had hij die herinnering straks misschien nodig, bij de ontmoeting met Zieltje?

Ja, Zieltje, zo werd ze vanouds door iedereen genoemd. Aleš kon zich niet heugen dat iemand ooit haar echte naam gebruikte. Hij begreep al heel lang dat deze vervangende naam, deze bijnaam, dezelfde functie had als de bijnamen die mensen vroeger gaven aan wezens die hun angst inboezemden. Van wie je de eigenlijke naam beter niet uit kunt spreken, of het nu gaat om goden, demonen en vooral gevaarlijke wilde dieren, beren of wolven. Zieltje.

Hij wist precies wat hij Zieltje wilde zeggen. Hij had het thuis zelfs op een papiertje gezet om het zo precies mogelijk te formuleren, het daarna uit z’n hoofd geleerd en het papiertje verbrand. Natuurlijk had hij zijn komst van tevoren telefonisch aangekondigd. Ze was helemaal niet verrast geweest. Ah, ben jij ‘t. Aleš, kom langs, ik zie je wel verschijnen.

Intussen was hij al in de Údolnístraat, de bloemenstal tegenover de kraamkliniek was hij gepasseerd. Na een kleine aarzeling liep hij terug en kocht een bos rozen. Hij bedacht namelijk dat hij daar toch niet met lege handen aan kon komen, maar kort daarna vond hij dat boeket niet stroken met het doel van zijn bezoek. Hij kon haar toch niet eerst rozen geven en dan zeggen wat hij van plan was te zeggen? Zo is dat, je kunt niet tegelijkertijd mekkeren als een lam en blaffen als een hond. Zou hij er niet beter aan doen als hij die rozen hier in het park op een bankje legde, zodat iemand ze kon meenemen. Hij liep het plantsoen door, hield even in, maar uiteindelijk bedacht hij zich opnieuw. Hij verliet het park en liep terug naar de Údolnístraat.

Waarom zou hij haar eigenlijk geen rozen geven? Hij kwam toch niet om persoonlijke redenen, maar omdat hij het als zijn plicht voelde. Precies dat konden de rozen uitdrukken: persoonlijk heb ik niets tegen u en op mijn manier waardeer ik u. Was hij nou helemaal gek geworden? Op mijn manier waardeer ik u?! Wilde hij daarmee misschien zeggen dat hij niet uit zichzelf kwam, maar in opdracht van iemand? En van wie dan wel? Natuurlijk kwam hij om persoonlijke redenen. Om wat er vijfendertig jaar geleden gebeurd was – genoeg nu, we gaan er hier op straat toch niet over… nee toch?

Hij stak de straat over naar de andere stoep, hief zijn hoofd om het huisnummer te controleren en zag op zijn horloge dat hij precies op tijd was. Zijn vinger raakte de bel en vrijwel ogenblikkelijk ging de deur zoemend open. Hij kwam in een koude gang, in de verte lichtte een groezelig raam op. Hij draaide zich om naar de lift, die stond te wachten als een gereedstaande huistaxi. Maar toen de lift stilhield, was dat op de verkeerde etage. Tussen de eerste en de tweede verdieping was blijkbaar nog een tussenverdieping, wat hem in de war had gebracht; in de lift was het schemerig, zodat hij vast per ongeluk op de knop naar de tweede had gedrukt in plaats van de derde, op een Romeinse twee in plaats van een Romeinse drie. Maar, besefte hij, het kwam niet alleen door die tussenverdieping en het schemerduister, het kwam zeker ook omdat hij zijn bril niet op had. Die had hij niet op omdat Zieltje zich ooit misprijzend had uitgelaten over familieleden-met-brilletjes, maar hij zou nooit toegeven dat het uit angst voor Zieltje was; hij maakte zichzelf liever wijs dat hij hem in de haast vergeten was, hoewel hij hem anders altijd op had. Nu was hij niet blind, hij had slechts plus anderhalf, maar zijn bril droeg hij altijd. Hij keerde terug in de lift en drukte nu op de juiste knop. Zwoegend bracht de liftkooi hem nog een etage hoger, waar deze met een klein schokje opnieuw stopte.

Hij zag een wijd openstaande deur en direct klonk er uit het binnenste van de woning een stem die hem naar binnen vroeg. Hij kwam in een grote hal waar met gemak een tennisbaan in zou passen. Een paar stappen over de drempel bleef hij staan en keek om zich heen, aan de wand zag hij een ingelijste groepsfoto. Gek genoeg kwam er in hem meteen een verlangen op om vast te stellen wat voor foto het was, hij liep erop af. Daar verscheen Zieltje echter, ze glimlachte toen ze zag dat hij naar de foto keek. Ze zei niets, gaf hem alleen een teken. En ja hoor, zodra hij dat teken kreeg, liep hij haar daadwerkelijk tegemoet en tot zijn afschuw voelde hij dat hij haar met houterige ceremoniële bewegingen omarmde. Ze raakten elkaar eerst met de rechter- en daarna met de linkerwang, waarbij het papier van het boeket luid ritselde. Aleš ging door de grond van schaamte. Ook besefte hij tot zijn afgrijzen dat hij precies dat ware genot van geborgenheid en zekerheid voelde dat ieder ander ervoer die zo gevaarlijk dichtbij Zieltje kwam; ach, wat is onze emotionele wereld een hel! Pas daarna nam Zieltje het boeket aan, trok het zijdepapier omlaag en zei dat het prachtige rozen waren; ze liet hem een poosje staan terwijl zij ze in een vaas zette. Toen ze terugkwam, opende ze voor hem de deur naar een van de kamers. Hij betrad een heldere, lichte ruimte (het raam keek uit op het oosten en er kwam nog steeds ochtendzon naar binnen), een enorme kamer, ingericht met een voorname en waardige wansmaak. Na Zieltjes hoofdknik ging hij zitten. Er stonden al een bordje met gebak en een kopje groene thee op een tafeltje op hem te wachten.

Hij kon zichzelf helaas niet eens wijsmaken dat hij die hele zorgvuldig voorbereide tekst als bij toverslag was vergeten. Geen woord was hij vergeten. Terwijl hij daar zat, het harde, kruimelige kwarkgebak oppeuzelde dat hij met thee wegspoelde, draaide de tekst zich voor zijn ogen af, hij hoefde het alleen maar op te dreunen, maar hij zei geen stom woord. Hij voelde de machteloosheid die hem zo vertrouwd was.

Waarom was hij hiernaartoe gegaan? Om groene thee te drinken en twee kwarkgebakjes te eten? Om Zieltje te omarmen? Verder gebeurde er tussen hen namelijk niets. Zieltje deed hem uitgeleide en pas toen hij al bij de lift stond (de kooi was tussen zijn aankomst en vertrek niet van zijn plaats geweest), zei ze tegen de verwarde Aleš dat ze erg verheugd was dat hij was gekomen om haar, een oud mens, te bezoeken en dat ze het nooit zou vergeten, je hebt geen idee hoe na je mij aan het hart ligt, Aleš. Krijg de klere, vloekte hij inwendig.

Hij ging met de lift naar beneden, verliet het huis en liep dezelfde weg terug. Dagenlang had hij zich voorbereid op het bezoek aan Zieltje, hij zou haar eindelijk alles vertellen wat ze al lang geleden had moeten horen en dan zou hij op de terugweg langs Lucie gaan om het haar te vertellen: het is me gelukt, liefje, eindelijk is dat gebeurd wat al lang had moeten gebeuren (toen ze nog klein waren, fantaseerden Lucie en hij al dat ooit een van hen Zieltje zou vertellen wat ze van haar dachten). Niet dus. Weer voor zich uitgeschoven.

Hij liep dezelfde weg terug. Toen hij opnieuw was aangekomen in de Veveřístraat en langs de ramen van het magazijn liep waar vroeger de woning van tante Hrbáčková was, besefte hij opnieuw dat zij mogelijk de enige van hen was die het was gelukt in opstand te komen. Stil, bescheiden, onopvallend en toch uiterst moedig. Direct na de oorlog had ze zich er fier tegen verzet dat de naam van haar terechtgestelde echtgenoot als een soort uithangbord zou dienen voor de familie. Toen in 1956 gebeurde wat er gebeurd was, had ze geweigerd mee te doen, ze reageerde niet op de oekaze van Zieltje, ze kwam gewoon niet opdagen. Dat was dus die vermeende grote schuld waarover vader destijds had gesproken: ze was de familie blinde gehoorzaamheid verschuldigd.

Daarna leefde tante in vergetelheid van een weduwenpensioentje, en het klinkt misschien ongelooflijk, maar de familie had er zelfs voor gezorgd dat ze van haar terechtgestelde man niet langer kreeg waar ze recht op had. Daarna verdiende ze wat bij met die huiswerklessen, maar ze had amper leerlingen en veel vroeg ze er niet voor, áls ze al iets vroeg. Aleš had een keer met Lucie over haar gesproken.

Weet je dat ze zelfs geen graf op de Centrale Begraafplaats van Brno heeft? Ze hebben haar as laten verstrooien, zodat ze haar niet hoefden bij te zetten in ’t familiegraf.

’t Liefst nog zouden ze over de levenden én de doden de baas spelen, had Lucie gezegd. ’t Wordt dus tijd dat we over de drempel stappen. Luister je? Luister je, Aleš? Gaan we er wat aan doen?

Twee

Aan de voet van het Wilsonbos, in de buurt van de sprookjesachtige villa van architect Dušan Jurkovič, zet ons verhaal zich voort met het volgende hoofdstuk. Hier kocht voormalig officier van justitie en huidig ondernemer mr. Evžen Jordán, hierna Evžen genoemd, in 1990 een vrijstaand huis, renoveerde het, breidde het uit en voegde aan de eerste verdieping een niet zozeer hoge, als wel brede toren toe, die hij de rotonde noemde en van een glazen atelierdak voorzag, zodat hij zich in een diepe put waande wanneer hij hier ’s avonds op het tapijt lag, zijn ogen op het plafond gericht, kijkend naar de sterren.

Het is een lentemiddag in 1991. In Evžens tuin krijsen pauwen, Aleš en Lucie staan bij de poort. Het is een beslissend moment in het leven van Aleš en hij weet dat maar al te goed: alea iacta est, overdenkt hij in zijn middelbareschoollatijn. Lucie drukt op de bel en op dat moment krijst Aleš net als de pauwen. De bezwering van de boodschap die hij zo aan de wereld meedeelt, raakt het hemelgewelf, dat ogenblikkelijk dichttrekt met donzige dikke wolken.

Evžen loopt de tuin door, kijkt verbaasd op, strekt zijn arm uit en daar valt de eerste druppel, in zijn handpalm.

Kinderen, welkom! Snel, ik denk dat het dadelijk losbarst!

Aleš en Lucie pakken elkaar bij de hand en zetten het op een rennen, achter hen komt in een oogwenk een gordijn van water naar beneden, dat hun de terugweg belet. De heer des huizes wordt opgehouden omdat hij eerst de pauwen in hun hok moet stoppen; hij wordt door de felle stortbui bij haar koude klauwen gevat. Wanneer hij eindelijk de vestibule binnenstapt excuseert hij zich omdat hij droge kleren moet aantrekken.

Lucie, breng jij intussen onze gast naar boven.

Aleš kijkt de vestibule rond. Het zou even goed een veilinghal kunnen zijn, of een magazijn van Michelinbanden, maar het is slechts de hal van een gezinswoning en misschien zoiets als een privégalerie.

Dat is toch zeker geen originele Magritte?

Waarom niet? lacht Lucie. Hij kostte drie keer zoveel als het hele huis.

Aleš kijkt naar het schilderij, ziet een snoek zo groot als een torpedo, die door een gat in een deur naar een idyllisch landschap zwemt, waar een appelboom in volle glorie staat te bloeien.

Ach Aleš, lacht Lucie nog steeds, natuurlijk is ’t geen origineel, maar ‘n meesterlijke kopie!  Ze laat de lift komen, een uitzonderlijk staaltje van protserige wansmaak, dat hen met kreunen en steunen langzaam twee etages hoger brengt, naar de toren dus.

Met hout beklede wanden, een vloer met inlegwerk die doet denken aan een enorme legpuzzel, een ronde tafel met replica’s van gotische stoelen, een glazen erker aan de zijde die uitkijkt op een uitgestrekte tuin achter het huis, drie fauteuils bij een haard die nu niet brandt, maar slechts obscure duisternis uitstraalt.

Ze gaan in de fauteuils zitten. Lucie biedt Aleš uit een koker een sigaar aan, geeft hem een vuurtje, ook hij biedt haar een sigaar aan en geeft haar een vuurtje, daarna zet hij de geciseleerde koker terug op de schoorsteenmantel.

Een klok sloeg, citeert Aleš de dichter Reynek. Zaden van schimmen. Ze groeien niet. Hebben geen aarde. Er zal brood zijn. Ze ijlen de molens van de dood tegemoet.

Volgens mij is dat de spijker op z’n kop, zegt Lucie instemmend. Papa heeft echt lang gedubd of hij hier ‘n bibliotheek wilde of ‘n zaal met voorouders. Toen heeft iemand hem uitgelegd dat de tijd van bibliotheken voorgoed voorbij is.

En of die gelijk had, zegt Aleš, nog even en alle boeken veranderen in microfiches, diskettes of geluidsopnames.

Dus heeft hij de kunstschilder Anderle ingehuurd.

Echt waar, dé Jiří Anderle?

Hij heeft Anderle ingehuurd om portretten van vier van onze negentiende-eeuwse voorouders te schilderen, naar daguerreotypieën. Dat wil zeggen, geen portretten, maar vier levensgrote figuren. Lucie wijst op de nog lege muren rondom. Aleš staat direct op, met de sigaar tussen zijn tanden loopt hij de toren rond en buigt als een clown vier keer voor een lege muur. Buiten stroomt het water nog steeds met een niet afnemende verbetenheid, het roffelt op het glazen dak en verleent aan de ruimte een speciaal, licht ontvlambaar schemerlicht, waarin de tijd verstuift, samen met de as van de sigaren.

(En wij vertellen onderwijl tussen haakjes dat Lucie hier niet woont en dat ze al jaren geleden bij Aleš is ingetrokken, dat ze samenwonen, zonder de zegen van de familie en bovendien misschien een tikje incestueus: hij een verre neef, zij een verre nicht, en vandaag moet de grote verzoendag worden, de dag waarop alles terugkeert in het familiespoor.)

Ik had nooit gedacht dat pauwengekrijs zo’n plensbui kan veroorzaken, maar vind je ook niet dat ie zich wel heel lang aan ’t omkleden is?

Vind ik ook, Aleš. Waarschijnlijk maakt hij iets te eten voor ons. Vergeet niet dat ie hier sinds de scheiding alleen woont en tot nog toe zonder personeel, dus als hij ons iets wil serveren, moet hij eerst borden en bestek afwassen. Misschien gunt hij jou ook de tijd om je op hem voor te bereiden.

Wat ‘n goed idee, me voorbereiden! Zullen we ’t repeteren? Dan ben ik je papa en jij bent mij, ja? Ga maar in mijn stoel zitten, oké?

Ze wisselen snel van plaats en zelfs van sigaar, zodat de illusie compleet is. Aleš oefent direct Evžens krakende stem en Lucie die van Aleš.

Ho maar, dat gaat goed. Je doet me perfect na, verklaart Aleš. Dan pauzeren we nu om ‘n goede repliek te verzinnen en gaan we er vol tegenaan.

(Pauze.)

Aleš (met de krakende stem van Evžen): Ik ben mr. Evžen Jordán, 62 jaar, vroeger officier van justitie, heden ondernemer, en al dertig jaar probeer ik Lucie ervan te overtuigen dat ze Aleš moet laten vallen, maar uiteindelijk ziet het ernaar uit dat ik allang blij mag zijn dat ze geen ouwe vrijster wordt. (Tegen Lucie): Dus, Aleš, kun jij je er eindelijk toe zetten ‘n oude vader te verblijden door z’n dochter te huwen?

Lucie (doet Aleš’ stem na): Ik ben Aleš Jordán, 41 jaar, bibliothecaris in Bílovice en ik houd al heel lang van mijn nichtje Lucie. (Tegen Aleš): Yes, ik heb zojuist besloten om u met ‘n huwelijk te verblijden. Ik wil met uw dochter trouwen.

Aleš (met de stem van Evžen): Aleš, allereerst moet je begrijpen dat ik mijn dochter niet heb grootgebracht voor de eerste de beste, hoe zeg ik het netjes… bibliothecaris. Kijk, om te beginnen heb ik voor jou de functie van supermarktmanager op ’t oog. Wanneer je ’t ‘n beetje overtuigend doet, heb je binnen twee jaar ‘n autosalon, op de plek waar nu Café Opera staat.

Lucie (doet Aleš’ stem na): Mijn rug op!

Aleš (springt op): Wát zeg je?

Lucie (met de stem van Aleš): Als u ‘n schoonzoon wenst, zult u ’t moeten doen met ‘n bibliothecaris.

Plotseling kijken ze allebei op naar het glazen dak. De kletterende regen is ineens opgehouden en de ruimte wordt weer licht.

Wat is het ineens stil, hè?

Nou, niet helemaal, hoor je dat? merkt Lucie op. Er komt iemand… de poort gaat open… er rijdt ‘n auto over ’t pad… hij parkeert… iemand loopt de hal in… en neemt nu de lift.

Aleš en Lucie kijken in de richting van de lift, de deur in de wand gaat open, maar Evžen stapt niet uit. Hij kijkt ernstig, net zoals toen Lucie hem voor het laatst zag, vorige zomer, toen hij investeerde in vijf ton inline-skates, die helaas geen seizoenshit werden, hij was er deze keer te vroeg mee.

De lift is bedoeld voor één persoon, op z’n hoogst twee, dus staan ze zo opeengepakt in de cabine dat ze in elkaars mond ademen, en Evžen meurt dramatisch. Zo ontdekt Aleš dat deel zijn van de familie ook een fysieke eenwording betekent, en hij voelt hoe het hem tegen de borst stuit.

In de lift en op weg naar buiten legt Evžen hun snel uit wat er is gebeurd. Toen hij de pauwen had opgesloten en zich omkleedde, was de telefoon gegaan. Het was het Sint Anna Ziekenhuis, waar Zieltje was binnengebracht, getroffen door een beroerte (toen hij ‘beroerte’ zei, spuugde hij Aleš in z’n mond, de klodder spuug bleef aan zijn verhemelte plakken, als een door een beroerte verlamde mini-Zieltje, en Aleš stopte hem woedend met zijn tong in een holle kies), en omdat Evžen wel kon raden hoe het er in het ziekenhuis aan toe zou gaan, had hij besloten om ogenblikkelijk in te grijpen. Door de harde regen hadden Aleš en Lucie hem niet weg horen rijden.

Ze stapten de lift uit, liepen de hal door en pal bij de deur stond Evžens Volvo klaar, met draaiende motor.

Hoewel de tijden al lang ingrijpend waren veranderd, bleef Zieltje voor de familieleden een alziend oog (althans voor hen die nog wisten wat het was om familielid te zijn). Dus zette Evžen, toen hij over Zieltje hoorde, Aleš en Lucie direct uit zijn hoofd, zo in beslag genomen was hij.

In het ziekenhuis trof hij aan wat hij had verwacht. Zieltje was snel op een kamer gegooid waar het wemelde van de patiënten, de meesten legden bijna het loodje, ze konden zich alleen nog kermend wentelen op een rooster van pijn.

Zo doen we dit natuurlijk niet! Uiteraard wist hij de juiste weg te bewandelen. In een oogwenk had hij voor elkaar waar anderen dagen voor nodig hebben, en dus was het voor hem geen probleem om Zieltje per direct te laten overplaatsen naar een kamer met slechts twee andere patiënten, rustig, stil, ronduit vredig.

Zieltje kan zich weliswaar niet bewegen, maar ze neemt alles waar. Ze is niet in staat om verstaanbaar te spreken, ze snuift slechts, spuugt en krast, maar dan is daar Evžen om haar ogenblikkelijk te voorzien van een tolk-verpleegster, die zelfs bij stervenden lip kan lezen. Via haar komt hij er direct achter dat Zieltje Aleš wil zien.

Evžens parkeerplaats is warm gehouden sinds hij die zo-even heeft verlaten. Hij stopt de man die de plaats had vrijgehouden een fooi in de hand. Dan rennen ze van de auto naar de hal van het ziekenhuis. Uit de muil van het ziekenhuis waaien hen drakengassen tegemoet, en Aleš, ingeklemd tussen Lucie en Evžen, wordt bijna naar binnen gesleept. Hij begrijpt echt niet wat Zieltje van hem wil, wat kán ze van hem willen? Het lijkt erop dat hij met zijn bezoek van de vorige week iets in gang heeft gezet dat zelfs niet kan worden gestopt door Zieltjes dood.

Evžen doet de deur open. Halfliggend, halfzittend ligt Zieltje daar, ze doorboort Aleš direct met haar blik, er is geen twijfel mogelijk, ze interesseert zich nu alleen voor hem. De verpleegster buigt zich voorover naar Zieltje, wendt zich dan tot Evžen en vertaalt Zieltjes gekras en gekraak: mevrouw wenst dat alleen haar neef en nicht hier blijven, alleen met hen heeft ze iets te bespreken. Alle andere aanwezigen moeten direct opso… De verpleegster is in verlegenheid gebracht. Evžen knikt en komt direct in actie. Er komen twee broeders aangesneld die twee protesterende patiënten met bed en al de gang op rijden. Om ze te sussen haalt Evžen een vettig spel mariagekaarten uit z’n jaszak. Aleš en Lucie blijven alleen achter in de kamer, oog in oog met Zieltje en de van haar stuk gebrachte tolk.