Anne Frank

Anne Frank

Een toneelstuk voor jongeren over het tragische, maar vooral het levenslustige en fantasierijke leven van Anne Frank

Marieke Nijmanting

UITGEVERIJ XSEBRA BV

Anne Frank

Een toneelstuk voor jongeren over het tragische, maar vooral het levenslustige en fantasierijke leven van Anne Frank

Marieke Nijmanting

ISBN 9789492210418

NUR 307

© 2017 – UITGEVERIJ XSEBRA BV

Cover illustratie: Marieke Nijmanting

www.nijmanting.nl

marieke@nijmanting.nl

Gebaseerd op ANNE FRANK. HET ACHTERHUIS

© Anne Frank Fonds, Bazel/Zwitserland

Het uitvoeren van dit toneelstuk moet worden aangemeld bij Stichting Bredero, waar de auteur haar uitvoeringsrechten heeft ondergebracht. Voor meer informatie zie: www.stichtingbredero.nl

Voor uitvoeringen is deze uitgave ook als e-book of PDF beschikbaar op aanvraag via info@xsebra.nl

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van UITGEVERIJ XSEBRA BV.

1. Achtergrondinformatie Anne Frank

Anne Frank wordt op 12 juni 1929 geboren in Frankfurt (Duitsland). In 1933 komt Hitler aan de macht in Duitsland en verspreidt hij zijn Jodenhaat. Het Joodse gezin Frank - Anne met haar vader (Otto), moeder (Edith) en zus (Margot) - vertrekt naar Nederland, omdat zij daar veiliger denkt te zijn. Zij gaan wonen op het Merwedeplein in Amsterdam. Anne gaat naar school, leert razendsnel Nederlands en krijgt een boel vriendinnen. Maar dan bezet Duitsland in 1940 Nederland en verandert alles. Joden moeten een Jodenster dragen en naar aparte scholen gaan. Ze mogen niet meer met een tram, met een auto of met de fiets of naar een bioscoop. En nog veel meer niet.

In 1942 wordt Anne 13 jaar en krijgt ze een rood-wit-geruit dagboek. Ze is er dolblij mee. Maar in diezelfde tijd wordt het voor Joden onhoudbaar in Amsterdam. De razzia’s nemen toe: Joden worden opgepakt en naar concentratiekampen gestuurd. Daarom besluiten Otto en Edith Frank om onder te duiken. Het grachtenpand van Otto’s eigen bedrijf Opekta aan de Prinsengracht, zit qua bouw zo in elkaar dat je kunt spreken van een voorhuis en een achterhuis. Het voorhuis, verreweg het grootste deel van het pand, kun je vanaf de straatkant zien. Daar huist het kantoor en de magazijnen met kruiden, specerijen en een bindmiddel voor het maken van jam. Maar het achterhuis zie je niet vanaf de straatkant. En met een boekenkast als geheime deur kun je ook van binnenuit niet vermoeden dat zich daarachter nog een hele ruimte schuil houdt. Het achterhuis bestaat uit vier kamers, een zolder en een wasruimte met wc. Otto vraagt zijn vier personeelsleden van het kantoor of zij willen helpen met het onderduiken. Ze lopen hiermee een groot risico, want als de handlangers van Hitler erachter komen dat zij Joden helpen, dan worden ook de helpers opgepakt. Maar Miep Gies, Bep Voskuijl, Victor Kugler en Johannes Kleiman willen graag helpen en doen dit tot het eind toe. Zo arriveert het gezin Frank op 6 juli 1942 op hun schuiladres. Een week daarna komt ook het gezin van Pels: Auguste, Hermann en hun zoon Peter. Hermann van Pels werkte bij Opekta en Otto regelt dat ook hij met zijn gezin kan schuilen in het achterhuis, want er is genoeg ruimte voor zeven onderduikers. Even later komt daar nog een achtste bij: Fritz Pfeffer. Vanaf dat moment slapen Otto, Edith en Margot op een kamer. Meneer en mevrouw van Pels slapen in de ruimte die overdag als keuken en woonkamer dienst doet. Voor Peter wordt een klein kamertje gefabriceerd. En Anne slaapt met Fritz Pfeffer op een kamer.

Anne en de andere schuilers zullen ruim twee jaar in het achterhuis verblijven. In die tijd groeit Anne op van kind tot bijna volwassene. Ze is er bang en verlangt naar buiten, maar ze maakt er ook lol en krijgt haar eerste zoen. Al deze ervaringen, zowel de gebeurtenissen in het achterhuis als haar innerlijke belevingen, schrijft Anne op in haar dagboeken. Ze schrijft er drie in totaal, waarvan de eerste het verjaardagsgeschenk is en de twee daarna schriften vanuit het kantoor in het voorhuis. Daarnaast schrijft ze ook nog zelfbedachte verhaaltjes, zoals sprookjes en het begin van een roman. Anne wil namelijk schrijfster worden en wil met haar schrijven iets gaan betekenen in de wereld. Dat lukt uiteindelijk in die zin dat haar dagboek een van de meest gelezen boeken ter wereld wordt. Anne raakt miljoenen mensen met haar woorden. Ze heeft het alleen nooit zelf mee kunnen maken. Op 4 augustus 1944 worden de onderduikers ontdekt. Ze worden allemaal naar concentratiekampen gestuurd.

Miep Gies vindt in het achterhuis de dagboeken van Anne op de grond verspreid. Snel raapt ze alles bij elkaar en stopt het in een la van haar bureau. Victor Kugler en Johannes Kleiman worden opgepakt wegens het helpen van Joden, maar zullen uiteindelijk wel de oorlog overleven. Miep en Bep worden niet opgepakt.

Anne en haar zus Margot overlijden vlak voor de bevrijding in het begin van 1945 in het concentratiekamp Bergen Belsen aan de honger en tyfus.

Van de acht schuilers overleeft alleen Otto Frank. Na de oorlog keert hij terug naar Amsterdam. Hij weet al dat zijn vrouw gestorven is, maar heeft nog hoop voor zijn dochters. Hij woont een poosje bij Miep en haar man Jan in huis. Wanneer het vreselijke nieuws komt dat Anne en Margot de oorlog niet overleefd hebben, overhandigt Miep de dagboeken van Anne aan Otto. Wanneer hij zich er toe kan zetten om ze te lezen, ontdekt hij een nieuwe Anne. Otto en Anne hadden een geweldige band, maar toch staat hij verbaasd over het diepgaande innerlijke leven van zijn dochter. Hij heeft direct door wat de dagboeken kunnen betekenen voor anderen, wat Anne kan betekenen voor de wereld. Hij zei eens: “Een mens gaat twee keer dood, wanneer je hart stopt met kloppen en daarna wanneer niemand je naam nog weet”.

Otto Frank heeft er persoonlijk voor gezorgd dat zoveel mensen Anne kennen en niet snel zullen vergeten.

2. Opzet toneelstuk

Veel mensen zullen het verhaal van Anne Frank somber en deprimerend vinden en Anne daarbij als symbool zien voor de miljoenen anderen die gestorven zijn in de Tweede Wereldoorlog. En daar hebben ze natuurlijk helemaal gelijk in. Maar aan de andere kant doet het Anne tekort. Anne was namelijk zelf geen somber persoon. Ja, ze kon somber zijn en verdrietig en aan diepgaande introspectie doen, maar ze was ook vrolijk, charismatisch, inspirerend en volkomen uniek. Vandaar dat dit toneelstuk niet alleen haar levensverhaal vertelt, maar ook haar innerlijke leven beeldend maakt. Haar ideeën, dromen en bedenksels. Hierdoor wordt het naast een ernstig ook een vrolijk toneelstuk. Een stuk met meerdere lagen, in lijn met het karakter van Anne zelf. Het is de bedoeling dat Anne op deze manier zo dichtbij mogelijk komt.

Om dit doel te bereiken is er een driedeling gemaakt. Binnen elke akte, zeven in totaal, worden drie dimensies onderscheiden. Namelijk: Kitty; het leven in het achterhuis; en de bedenksels.

Kitty

Anne schrijft haar dagboeken aan Kitty. Daarom is Kitty de aangewezen persoon om te beginnen met het verhaal dat Anne achterliet. Kitty begint het toneelstuk door in het kort het levensverhaal van Anne te vertellen. Daarna filosofeert Kitty af en toe over het leven, over zichzelf en natuurlijk over Anne. Kitty is door Anne gecreëerd, omdat ze zich een allerbeste vriendin wenste. Kitty luistert geduldig. En als je goed kunt luisteren naar de gedachten van iemand anders, dan leer je vanzelf ook goed nadenken. En dat doet Kitty dus: ze denkt na. Over wat echt is en wat niet. Is zijzelf echt? En wie is Anne echt? En zou knuffelen niet veel beter zijn dan luisteren? Ook peinst Kitty over het leven en de dood. Als je niet dood bent, zoals zijzelf, leef je dan? En is een kort leven ook een heel leven of maar een half leven? En als er elke dag mensen naar je luisteren door jouw woorden te lezen, ben je dan wel echt dood?

Het achterhuis

In deze scènes zien we hoe het leven in het achterhuis zich voltrekt, zoals Anne dat optekende in haar dagboeken. Over ruzies, plagerijen en angsten. Over volwassen worden, toekomstdromen en een eerste liefde. En de buitenwereld die af en toe naar binnen sijpelt.

Bedenksels

Naast dat Anne de belevenissen in het achterhuis en haar innerlijke leven vastlegde, schreef ze ook zelfbedachte verhaaltjes. Anne noemde die ‘bedenksels’ Daarnaast las Anne veel. Ze las romans, toneelstukken, Griekse mythologieën, autobiografieën en meer.

In dit toneelstuk komen in elke akte bedenksels voor, dat zijn meestal combinaties van Anne’s eigen verhalen en die van anderen, vanuit de boeken die ze las. Deze combinaties worden steeds volwassener van toon, net zoals Anne steeds volwassener wordt.

Je kunt de bedenksels als aparte toneelstukjes zien binnen het grote toneelstuk. Als vrolijke noten tussendoor. Maar het zijn ook metaforen van het leven in het achterhuis. Beeldende vormen van wat er in Anne zelf omging.

Het toneelstuk bestaat dus uit zeven aktes met daarbinnen de bovengenoemde splitsing. De eerste vier aktes laten deze driedeling het duidelijkst zien. In elke eerste scène komt Kitty aan het woord, vervolgens zien we in de tweede scène het leven in het achterhuis en in de derde scène wordt het bedenksel gespeeld. In de vijfde akte wisselen het verhaal van het achterhuis en het bedenksel elkaar af en in de zesde akte gaat de wereld van Kitty en die van het bedenksel door elkaar lopen. In de laatste akte lopen alle drie de werelden in elkaar over. De bedenksels vallen dan het achterhuis binnen in de gestalten van de wolf, de duivel en de adelaars (deze hebben in eerdere bedenksels al hun acte de présence gegeven). En Anne en Kitty kunnen elkaar eindelijk omarmen.

De opzet van het toneelstuk is als volgt:

Akte 1 Zeven schuilers

Scène 1: Kitty vertelt in het kort het levensverhaal van Anne

Scène 2. Het achterhuis: de zeven bewoners arriveren

Scène 3. Bedenksel: de wolf en de zeven geitjes

Akte 2 Tegenspraak

Scène 1. Kitty: wie is Anne echt?

Scène 2. Het achterhuis: gebakkelei

Scène 3. Bedenksel: de wijze kabouter

Akte 3 Levenskunstenaar

Scène 1. Kitty vraagt zich af of ze zelf wel echt is

Scène 2. Het achterhuis: een verjaardag

Scène 3. Bedenksel: Blurry en de filmster

Akte 4 Pandora

Scène 1. Kitty over troost

Scène 2. Het achterhuis: nieuwsgierigheid, knallen en haarknippen

Scène 3. Bedenksel: Prometheus en de doos van Pandora

Akte 5 Faust en Mefisto

Scène 1. Kitty over afstand en dichtbij

Scène 2. Het achterhuis: dieven en verraders & Bedenksel: Faust

Akte 6 Hemelbestormers

Scène 1. Het achterhuis: kloof, hoop en liefde

Scène 2. Kitty, de schutsengel, Galilei en de fee over leven na de dood

Akte 7 Adelaars

Scène 1. Het achterhuis: rode schoentjes, een eerste ‘echte’ zoen en de klok staat stil

Scène 2. Slot: met de wolf, Mefisto en de adelaars. Kitty en Anne.

3. Bronnen, metaforen en symboliek

Het is altijd belangrijk om de weten waar een verhaal vandaan komt. Wat zijn de bronnen? De belangrijkste bron van dit toneelstuk is natuurlijk Anne Frank zelf: haar dagboeken, haar verhalen en haar mooie-zinnenboek. De rechten van al dit schrijven liggen bij het Anne Frank Fonds in Bazel (Zwitserland). Otto Frank heeft dit fonds in het leven geroepen om het werk van zijn dochter te bewaken. De opbrengsten die het Anne Frank Fonds ontvangt uit verkoop van de dagboeken (inclusief de vele vertalingen) gaan allemaal naar liefdadigheidswerk, in lijn met de wensen van Otto Frank. Dit geldt ook voor de inkomsten die het fonds verkrijgt vanuit toneelstukken in boekvorm en de gerelateerde opvoerrechten daarvan, zoals bij dit boek en alle voorstellingen die daaruit volgen.

In 2013 publiceerde Uitgeverij Prometheus (Amsterdam) voor het eerst alles wat Anne geschreven heeft in één boek: Anne Frank, verzameld werk, onder auspiciën van het Anne Frank Fonds. Deze indrukwekkende publicatie is de belangrijkste bron van dit toneelstuk.

Het is overigens niet per se zo dat alle dialogen direct door Anne zijn opgeschreven. Soms wel, want dan schreef Anne letterlijk delen van gesprekken op in haar dagboek. Maar meestal vertelt Anne rechtsreeks aan Kitty en dan moet voor een toneelstuk die tekst omgezet worden in dialoogvorm. Daarbij wordt het duidelijk dat Anne als brutaal gezien wordt en als grappig, maar waaruit die brutaliteit en grappigheid dan precies bestond is niet altijd beschreven. Dus ook daar is vrijheid genomen.

Andere bronnen zijn de boeken die Anne las. Dat zijn er veel, want Anne hield enorm van lezen. Miep haalde constant boeken op uit de openbare bibliotheek. Voor dit toneelstuk zijn de meeste van die boeken gelezen en gebruikt, een inspirerende manier om in de wereld van Anne te duiken.

Zo praat Anne in het toneelstuk over het boek Daisy’s bergvacantie van Niklaus Bolt en over een artikel dat ze las van Dr. Sis Heyster, een psychologe die over de ontwikkeling van meisjes schreef. Kitty noemt ook enkele boeken die Anne las, namelijk jeugdboeken en romans, zoals: Joop ter Heul van Cissy van Marxveldt; Eva’s Jeugd van Nico van Suchtelen; Kristin Lavrans dochter van Sigrid Undset; De klop op de deur van Ina Boudier-Bakker; en De Forsyte Sage van John Galsworthy.

De bedenksels binnen het toneelstuk zijn veelal combinaties van de verhalen die Anne schreef en de boeken die zij las. Vanaf de volgende bladzijde zal per nieuw bedenksel aangegeven worden welke specifieke bronnen daar aan ten grondslag liggen.

Met een metafoor schep je een beeld, waaronder nog een ander verhaal ligt. Zoals dat zoveel in taal gebeurt. Als je zegt “Ik krijg er een punthoofd van”, dan krijg je niet daadwerkelijk een punthoofd, maar wil je zeggen dat je er genoeg van hebt. Eigenlijk zijn metaforen aantrekkelijke vermommingen van een dieperliggende boodschap. De verhalen die Anne schreef waren veelal metaforen. Zoals haar aanzet tot een roman: Cady’s leven. Cady heeft een auto-ongeluk gehad en ligt in het ziekenhuis. Ze voelt zich er opgesloten en snakt ernaar om buiten te zijn. Net zoals Anne zich opgesloten voelt in het achterhuis en naar buiten verlangt.

Ook symbolen zijn zulke vertalingen. Alleen gaat het bij metaforen om een verhaaltje en bij een symbool om een enkel beeld, zoals een voorwerp of een logo of emoticon.

Meestal pikken mensen die naar een vermomming luisteren en/of kijken prima de onderliggende laag op. Maar hier zullen enkele van die verbindingen expliciet genoemd worden, zodat de spelers ervan zich nog extra kunnen verdiepen in hun rol.

De Wolf en de Zeven Geitjes

Akte 1, scène 3

De gebroeders Grimm verzamelden mondeling overgeleverde volksvertellingen en schreven die op in hun sprookjesboek. De Wolf en de Zeven Geitjes is een van die sprookjes. Grimm’s sprookjesboek van Anne en Margot Frank, met hun namen met vulpen geschreven op het titelblad, werd in 2016 voor ruim 55.000 euro verkocht aan het Tweede Wereldoorlog museum in Boston (Verenigde Staten).

De metaforische vertaalslag is bij dit sprookje makkelijk te maken. Er arriveren zeven bewoners in het achterhuis en net als de zeven geitjes mogen zij niet naar buiten en verstoppen ze zich voor de boze wolf. Hitler kan als de boze wolf gezien worden. In deze scène binnen ons toneelstuk verstopt een geitje zich door een vogelkooi over zijn hoofd te zetten. In het sprookje van de gebroeders Grimm komt dat niet voor. Dat is hier ingevoegd omdat een vogelkooi symbool staat voor de gevangenschap die Anne ervaart. In haar dagboek schrijft Anne dat ze zich als een vogel voelt die in het donker tegen de spijlen van zijn kooi vliegt. Een ander geitje gilt angstig ‘Hannali, Hannali’, ook dat hebben de gebroeders Grimm niet geschreven. Anne vertelt in haar dagboek over haar nachtmerries, in haar slaap roept Anne om haar vriendin Hannah, omdat ze bang is dat Hannah in een concentratiekamp zit.