Voorwoord

Het treft me altijd weer als ik in de krant lees: ‘We zijn dolgelukkig met de geboorte van onze zoon en ons broertje x of zusje y’ en dan de namen van de ouders en het eerste kind. Zo wordt net gedaan alsof de oudste blij is maar waarschijnlijk is dat eerste kind helemaal niet zo gelukkig met de komst van de tweede. Even misschien, als wel een leuke pop. Maar dat het blijvend is, is een schrik voor de oudste die niet anders weet dan dat hij de enige is. Een kind leert door te observeren. Toen er een nieuwe bank kwam, ging de oude de deur uit. Als er nieuwe bloemen worden meegenomen, verdwijnen de oude in de vuilnisbak. De geboorte van de tweede moet dan ook een existentiële schrik zijn voor de oudste. Want wat gaat er nu met hem gebeuren? Moet ze weg nu haar ouders een nieuw kindje hebben? Die schrik kan lang blijven spoken. Ik vind de beschrijving die de twee auteurs geven van de invloed daarvan op het leven van vrouwen die de eerste waren in de kinderrij dan ook interessant en invoelbaar.

Over de plek in de kinderrij heb ik nooit goed empirisch materiaal kunnen vinden. Wetenschappelijk gefundeerd is er weinig over te zeggen. Maar toch wéét ik dat je plaats in het gezin in de beleving van mensen wel degelijk een factor is. Zelf ben ik een nakomertje en als ik met andere nakomertjes praat komen altijd dezelfde dingen naar voren. Die herkenning is er bij oudste dochters natuurlijk ook. Ze hebben een pregnante positie in het gezin.

Het verbaast me niet dat de oudste dochters die de auteurs voor hun onderzoek bij elkaar brachten het grote gevoel van verantwoordelijkheid als voornaamste kenmerk van hun bestaan noemden. Bij de geboorte van de tweede heeft de oudste een groot voordeel: ze kan alles al veel beter dan die kleine en dat wil ze maar al te graag laten zien. Jongens zetten hun kaarten daar net zo goed op in als meisjes maar er is wel een verschil. Jongetjes gaan hun gevoelens van ongenoegen uiten, terwijl meisjes dit vaker inslikken. Er bestaat in de psychologie een gevleugeld woord: jongens laten anderen lijden, meisjes lijden zelf.

Ook worden van meisjes nog altijd andere dingen verwacht dan van jongens. Zeker als er in het karakter van het meisje een verzorgingsneiging zit, dan zal ze die extra ontwikkelen. Juist vanuit die schrik gaat ze denken dat ze groot, sterk en lief moet zijn. Om zelfbevestiging te krijgen gaat het meisje helpen en dat is natuurlijk reuze handig voor de ouders. Maar de meeste kinderen zijn twee, tweeënhalf jaar wanneer de tweede wordt geboren. Dat is net de tijd dat het kind wat zelfstandiger wordt. Het kan weglopen, ergens opklimmen. Daarmee is dit ook de leeftijd van de eerste echte conflicten met de ouders. De oudste wordt op zo’n moment vaker streng toegesproken: ‘Nee, niet doen!’ of ‘Dat is niet lief!’. Dat is een heel andere toon dan waarmee tegen de nieuwe baby wordt gepraat. Terwijl die kleine voor het gemak bij de ouders op de kamer slaapt, ligt de oudste in een eigen kamertje. Of het gaat naar de kinderopvang. Dat komt goed uit want zo heeft moeder tijd voor de baby, maar het maakt die existentiële schrik natuurlijk niet minder.

Dat de oudste dochter degene wordt die de boel recht strijkt en van alles regelt, sluipt er vaak ongemerkt in. Als er problemen zijn in het gezin, als het tussen vader en moeder niet zo goed loopt, dan wordt zo’n oudste dochter toch een beetje de steunpilaar. Dan heeft papa altijd nog z’n grote meid om op terug te vallen. Juist met die oudste die alles zo goed doet, heeft hij een speciale band. Of mama neemt haar in vertrouwen alsof ze een vriendin is. Dat kan het gevoel van verantwoordelijkheid van het meisje nog versterken. Oudste dochters blinken vaak niet uit in optimistische zorgeloosheid terwijl de tweede meer een flierefluiter wordt. Het zijn stereotypen maar die komen wel ergens vandaan. Je verzint ze niet. Ze zijn een bezinksel van ervaring en tegelijkertijd gelden ze natuurlijk niet voor iedereen.

Veel oudste dochters blijven terwijl ze zoveel regelen en doen, toch hun leven lang een beetje onzeker. Ze schrikken meer dan anderen van boosheid en kritiek. Als ouders kun je veel van het prikkeldraad wegnemen door de schrik van je kind na de geboorte van de tweede te erkennen. Je kunt haar veel aandacht geven, goed naar haar luisteren, haar overal bij betrekken, maar de essentie van die schrik kun je niet helemaal wegnemen. Dat besef is voor veel ouders een eye-opener. Die eerste plek in de kinderrij zet een stempel op je leven. Elk meisje vindt er een vorm voor. Soms is het een lange weg voordat ze aan zichzelf toekomt. Diep van binnen blijven oudste dochters vaak denken: doe ik het wel goed genoeg? Hoor ik er echt wel bij? Het antwoord op beide vragen is natuurlijk ‘ja’. Als dit boek eraan kan bijdragen dat oudste dochters zich hun waarde realiseren, zijn deze twee oudste dochters in hun missie geslaagd.

Rita Kohnstamm 

Inleiding

Over de invloed van de plek in het gezin op je leven zijn wel boeken geschreven, maar specifiek over de rol van de oudste dochter niet. Althans wij, Lisette Schuitemaker en Wies Enthoven, hebben zo’n boek nog niet kunnen vinden. Wij zijn, dat zal je niet verbazen, allebei de oudste thuis. Al dertig jaar zijn we bevriend en delen we wel en wee met elkaar. We hebben in die jaren ontdekt hoe verschillend we denken en leven en hoe we tegelijkertijd ook opvallend veel op elkaar lijken. Dat die gelijkenis gerelateerd is aan het feit dat we allebei oudste dochters zijn, hadden we aanvankelijk niet in de gaten. Vanaf het moment dat we onze overeenkomsten door de oudste-dochterbril gingen bekijken, vielen als bij een puzzel de stukjes in elkaar. Zo rees het idee om samen een boek te schrijven over het effect die deze bijzondere positie in het gezin op onszelf en andere oudste dochters heeft gehad en nog altijd heeft. Een boek van oudste dochters voor oudste dochters.

Alle oudste dochters lijken op elkaar. Dat is een boude bewering en ja, er zijn natuurlijk ook veel verschillen, maar toch durven wij dit onomwonden te zeggen. Oudste dochters ontwikkelen zich langs dezelfde lijnen. Met dit boek willen we laten zien hoe verwant we met elkaar zijn. We belichten de diepgewortelde patronen die we als oudste dochters delen in ons denken, voelen en doen. Het zijn patronen die we al heel vroeg hebben aangelegd, in de tijd dat we als een kleine koningin nog met onze ouders alleen waren en vanaf het kritieke moment dat er een tweede kwam en wij van enig kind ineens de oudste dochter werden.

De Oudste Dochter Dag

Voor ons eigen onderzoek organiseerden we een dag waarop oudste dochters elkaar konden ontmoeten. De Oudste Dochter Dag werd door ruim honderd vrouwen van alle leeftijden bezocht. Van tevoren hoopten we dat oudste dochters elkaar zouden herkennen alsof ze op een reünie waren en zo was het ook. Toen ze al bij de jassen volop met elkaar in gesprek raakten, wisten we dat er iets bijzonders aan het gebeuren was. In de workshops die we hadden ontworpen om de benodigde verhalen boven water te krijgen, praatten ze alsof hun leven ervan afhing. Met grote vertrouwelijkheid vertelden ze elkaar en ons als onderzoekers openhartig wat het effect op hun leven was van de rol die zij als oudste thuis vervulden.

In de weken en maanden die erop volgden werkten wij alle input uit volgens de gefundeerde theoriebenadering die bijvoorbeeld ook gebruikt wordt door de Amerikaanse hoogleraar en bestsellerauteur Brené Brown. Bij deze benadering ga je niet uit van een eigen idee dat je in de praktijk gaat toetsen. Je doet precies het omgekeerde: je begint zo onbevangen mogelijk. Hoe minder aannames en vooropgezette theorieën je erop nahoudt, hoe meer je openstaat voor wat mensen je over je onderwerp gaan vertellen. Wanneer je de gesprekken inventariseert en de verzamelde gegevens ordent, zullen zich als vanzelf patronen aftekenen. Je zult verhaallijnen ontwaren die steeds opnieuw voorbijkomen. Die lijnen en patronen vormen de basis van je theorie die als het ware oprijst uit de praktijk. De theorie die je zo van de grond af opbouwt ga je vervolgens aanvullen met informatie uit de beschikbare vakliteratuur.

Dus tuurden wij telkens opnieuw naar de lange lijsten met onderwerpen uit het oudste-dochterbestaan zoals we die uit de verhalen hadden gedistilleerd – welke patronen konden we erin ontdekken? We schikten en herschikten onze gegevens. Tot op een dag een coherent beeld begon op te doemen. Steeds weer kwamen we in de verhalen immers vijf grote eigenschappen tegen die oudste dochters allemaal in meer of mindere mate hebben en die ook anderen vaak benoemen wanneer ze denken aan hun oudste zus. Toen we die eenmaal in de peiling hadden was het zonneklaar. Die vijf grote eigenschappen vormen de kern van ons boek.

Ons eigen onderzoek hebben we natuurlijk aangevuld met wat we vonden in de literatuur. Gretig spitten we de boeken door van het schaarse aantal psychologen dat de invloed van je plaats in de kinderrij onderkent. We raadpleegden de boeken van ontwikkelings-
psychologen uit ons eigen land. We diepten research op van academici wereldwijd die soms met enige verbazing of zelfs tegenzin uit hun gegevens moeten concluderen dat je plek in het gezin bijvoorbeeld van invloed is op hoe intelligent je bent. We lazen biografieën en autobiografieën van oudste dochters die het met de vijf herkenbare eigenschappen ver hebben geschopt en op ons allemaal van invloed zijn of zijn geweest.

Grote lijnen

Natuurlijk zijn ook andere factoren van invloed op het leven van een mens. Waar je bent geboren, in welke tijd, wie je ouders zijn, je karakter – dat speelt allemaal een rol, maar in de psychologie wordt niet veel belang gehecht aan je plek in het gezin. Onze ervaring is anders. Telkens weer hebben wij in gesprekken met elkaar en met andere oudste dochters gemerkt wat een eyeopener het is als je erachter komt dat bepaalde eigenschappen helemaal niet zo persoonlijk zijn als velen van ons vaak denken. Je hebt die eigenschappen puur omdat ze voortkomen uit je plaats in het gezin. Je verantwoordelijk voelen, plichtsgetrouw zijn, geen fouten willen maken, moeilijk met kritiek om kunnen gaan, zorgzaam zijn tot je erbij neervalt. Dat zijn typisch eigenschappen van een oudste dochter.

Wanneer je de patronen eenmaal ziet, de grote lijnen van de eigenschappen die wij als oudste dochters delen, kan dat bevrijdend werken. Net als met andere vormen van zelfkennis zul je merken dat het bewustzijn van deze patronen je een keuze geeft. Je begrijpt opeens hoe het zo gekomen is dat jij altijd alles goed wilt doen en dat geeft je bijvoorbeeld de vrijheid om te kiezen wanneer je deze kwaliteit wél en niet wilt inzetten. Wanneer je door hebt hoe het komt dat jij je zo verantwoordelijk voelt voor alles en iedereen, dan kun je jezelf ook inhouden zodat jij niet per definitie degene hoeft te zijn die de tafel in het restaurant reserveert voor het familiediner. Jij mag echt wel eens een afspraak afzeggen en de wereld vergaat ook niet als je een keer iets doet zonder vooraf toestemming te vragen aan iedereen die er ook maar zijdelings mee te maken heeft. En als je wat dieper graaft, hoef jij niet net als Lisette bang te zijn dat je nu eenmaal tegenvalt in het gebruik omdat mensen meer van je verwachten dan je waar kunt maken en dat ze dan niet weten hoe ze van je af moeten komen. Ook hoef je niet net zoals Wies te denken dat wat je tot nu toe hebt gedaan niets voorstelt, dat je vooral nog harder en beter je best moet doen om te zorgen dat mensen je zien staan.

Iedereen kent ons

Met jan en alleman hebben we het afgelopen jaar over het oudste-dochtereffect gesproken en iedereen, mannen en vrouwen, blijkt een vrij helder beeld van ons te hebben. Die plichtsgetrouwe oudste die zich altijd over iedereen wil ontfermen, is zo’n cliché. Zij die zich voor alles en iedereen verantwoordelijk voelt, is er nog zo eentje. Mensen hebben ons frappant goed in de peiling, ook wanneer we zelf denken dat we eigenlijk uniek zijn. Wat we zijn en tegelijkertijd niet zijn, want in films en boeken hoeft een vrouw maar enigszins serieus en voortvarend te worden neergezet en de boodschap is helder: je hebt met een oudste dochter te maken.

We hebben dit boek primair voor oudste dochters zelf geschreven. Veel van de oudste dochters die wij in de loop van ons onderzoek hebben gesproken, lieten ons weten hoe behulpzaam het inzicht in de gedeelde patronen voor hen was. ‘O, komt het daardoor dat ik steeds de verantwoordelijkheid voor van alles en nog wat op me neem,’ is een verzuchting die we veel hebben gehoord. Anderen zeiden: ‘Mensen zeggen vaak tegen me dat ik de lat altijd zo hoog leg, maar ik ben me daar zelf niet van bewust. Ik weet niet beter dan dat ik gewoon probeer om alles zo goed mogelijk te doen.’ Ook zeiden ze: ‘Wat kan ik soms jaloers zijn op mijn jongste zus die het leven zo veel makkelijker neemt dan ik. Ook nu we allebei al lang volwassen zijn, kan ik me nog verwonderen over de losse manier waarop zij mensen aanspreekt, vrienden maakt en het leven benadert. Ik zou wel willen dat ik iets meer van haar flair had.’

Dit boek is niet alleen voor oudste dochters. Misschien ben jij niet als eerste geboren, maar ben je wel de eerste dochter in het gezin. Zeker vrouwen met een broer boven zich zeiden vaak veelbetekenend tegen ons: ‘Hij doet het niet.’ Wat ze bedoelden is dat hij weliswaar als eerste naar school was gegaan en de weg voor hen had gebaand als het ging om meer zakgeld en later thuis mogen komen. Ook was het vroeger fijn geweest om door hem al oudere jongens te leren kennen, maar nu het aankomt op de zorg voor de oude moeder, geeft de zoon niet thuis. In de literatuur heet de jongere zus, vaak de eerstgeboren dochter, die in het gat springt en de verantwoording op zich neemt een ‘functionele oudste dochter’. Deze vrouwen hebben niet zoals echte oudste dochters in vrijwel alles de eerste stap hoeven te zetten maar velen van hen nemen uiteindelijk wel met verve de rol op zich van de spil die zich verantwoordelijk voelt voor hoe het met de familie gaat.

Het kan ook zijn dat je moeder bent van een oudste dochter en dat je meer inzicht wil krijgen in wat er allemaal in haar omgaat. Hoe komt het toch dat zij zich al jong zo verantwoordelijk opstelt? Waarom is zij zo serieus en waarom probeert ze haar jongere broertje of zusje te drillen in hoe zij denkt dat het hoort? Of je hebt een oudste zus, een collega, een baas, een partner of een vriendin die je misschien nooit helemaal hebt kunnen doorgronden en die je door de beschrijvingen uit dit boek beter zult begrijpen.

Hoe dit boek in elkaar zit

We beginnen bij het begin. De eerste vier hoofdstukken gaan voornamelijk over vroeger. We schetsen de tijd dat je enig kind was en de langdurige invloed van die eerste jaren met je ouders alleen. Dan komt nummer twee en word jij pardoes de oudste dochter met alle gevolgen van dien. De conclusies die we als kleine meisjes uit die ingrijpende gebeurtenis trekken vormen ons voor het leven. Gaandeweg zul je zien wat de valkuilen voor de oudste dochter zijn en welke krachten we op grond van de situatie thuis ontwikkelen.

In hoofdstuk 5 vind je de vijf grote eigenschappen die wij bij oudste dochters ontwaren. Ieder maakt een unieke eigen combinatie, maar als je goed kijkt, zie je telkens dezelfde onderliggende patronen opduiken. Het gevaar perfect te willen zijn in alles wat we doen, ligt levensgroot op de loer en daarom besteden we daar een apart hoofdstuk aan.

In de hoofdstukken 7 tot en met 11 trekken we de lijn door naar nu. We beschrijven hoe oudste dochters met de capaciteiten die zij in hun jeugd hebben ontwikkeld vorm aan hun leven geven. Daarbij laten we vijf grote gebieden van het leven de revue passeren: vriendschap, werk, de liefde, je eigen oudste dochter en de voortdurende relatie met de anderen uit het gezin waarin je opgroeide.

In de appendix vind je vier werkvormen zoals we die gebruikt hebben voor ons onderzoek op de Oudste Dochter Dag. De daar beschreven oefeningen kun je zelf ook doen, in je eentje of met anderen. Voor wie meer over dit onderwerp wil weten hebben we een literatuurlijst gemaakt met korte beschrijvingen van wat je van elk boek kunt verwachten. Helemaal achterin vind je een test waarmee je kunt zien hoeveel kijk jij hebt op de geboortepositie van mensen en de kenmerkende eigenschappen die ze vaak hebben ontwikkeld.

Het schrijven van dit boek heeft ons veel gebracht en we laten onszelf daarom ook niet buiten beeld. Elk hoofdstuk begint met een blik in het leven van een van ons twee. Soms is het confronterend geweest om te zien hoe voorspelbaar onze gevoelens en gedachten eigenlijk waren. Alle oudste dochters maken mee wat wij hebben meegemaakt, dachten in hun jeugd wat wij hebben gedacht: ‘als ik maar goed en lief genoeg ben, mag ik blijven’ of iets van die strekking. Wij laten zien dat het helpt om je te realiseren waar deze gedachten vandaan komen en hoe je ze kunt laten voor wat ze zijn.

Met dit boek willen we oudste dochters groot en klein een hart onder de riem steken. Ja, we zijn soms pinnig en serieus, we werken te hard of twijfelen te veel aan ons eigen kunnen, maar we zijn ook steunpilaren, trouwe vriendinnen, voortvarende organisatoren en zorgzame collega’s, bazen, dochters en partners. Al hebben we soms moeite om dat zelf te geloven, we zijn vrouwen op wie je kunt bouwen.

1

Een kleine koningin

Wies: ‘Toen ik een jaar of acht was had ik een vriendin van tien. Ik vond haar geweldig, niet in de laatste plaats omdat zij een broer had die een stuk ouder was dan wij. In mijn ogen had dat vele voordelen. Zo mocht mijn vriendin bijvoorbeeld van haar ouders ’s avonds in het donker naar de kermis, omdat haar broer meeging. Zij was zo lief om aan hem te vragen of zij mij mee kon nemen. Hij zei ja. In alle staten van geluk rende ik naar mijn vader om het te vertellen. Hij zei nee. Naar de kermis gaan in het donker? Dat deed ik maar als ik ouder was. Dat de broer ons vergezelde vond hij – waarschijnlijk terecht – geen enkele garantie voor mijn veiligheid. Wanneer ik zo graag naar de kermis wilde dan kon dat overdag samen met een volwassene.

Zelden ben ik zo boos geweest op mijn vader. Ik kan mij niet herinneren dat het ooit eerder was gebeurd en ook daarna heb ik mij nooit meer zo opstandig gevoeld. Geheel tegen mijn normale gedrag in zon ik op wraak. Ik kan mij de actie zelf niet meer voor de geest halen, maar ik weet nog heel goed hoe mijn vader reageerde toen hij ontdekte dat ik met viltstiften een groot deel van het behang had beklad. Hij ontplofte. Mijn vader was een rustige, vriendelijke en zachtaardige man. Mijn zusje en ik mochten bijna alles van hem. In mijn beleving was hij nog nooit ontploft. Toen het gebeurde had ik het idee dat de wereld verging. Ik had iets gedaan wat geheel tegen mijn normale gedrag inging. Ik was niet braaf en gehoorzaam geweest. Ik had mij met man en macht verzet als een verwende prinses die haar zin niet kreeg. Dat irriteerde mijn vader mateloos, want als hij ergens een hekel aan had dan was het aan kinderen met pruillipjes. Er werd bij ons niet gemokt, tenminste als het aan mijn vader lag, want met drie vrouwen om zich heen bleek de confrontatie met een pruilend gezicht onvermijdelijk.

Het voorval met de viltstiften staat in mijn geheugen gegrift. Ik heb lang verondersteld dat dit kwam doordat mijn vader sowieso zelden boos was; ik was niks gewend. Logischerwijs schrok ik er dus enorm van. Hoewel dat voor een deel kan verklaren waarom het mij zo lang is bijgebleven - terwijl ik veel vergeten ben, mijn zus herinnert zich veel meer - denk ik nu ook dat het kwam omdat ik opeens merkte wat er gebeurde als ik mijn oudste dochter rol niet vervulde. Ik weet dat mijn vader wel degelijk heel boos kon zijn op anderen. Hij ergerde zich mateloos aan politici met wie hij het niet eens was bijvoorbeeld of aan slechte bediening in een restaurant. Alleen was hij nooit boos op mij. Daar was ook heel weinig aanleiding toe, realiseer ik me nu. Om mijn plek als koningin in het gezin te bewaken was ik al heel jong in de rol van verantwoordelijke en zorgende oudste geschoten. Ik merkte hoe blij ik mijn ouders daarmee kon maken. Ik werd ervoor geprezen, voelde me er prettig bij. De oudste en de wijste zijn kreeg ik als opdracht van mijn vader mee. Over het algemeen hield ik me daar goed aan, behalve die dag dat ik naar de kermis wilde.’

Onverdeelde aandacht

Jouw geboorte heeft in één klap het leven van je ouders totaal op z’n kop gezet. Hoeveel verhalen ze ook gehoord hebben over het krijgen van kinderen, hoeveel boeken ze er ook over hebben gelezen, het is net als met veel in het leven: de ervaring is de enige manier waarop je echt kunt weten hoe het is. Daar ben je, hun eerste kind. Je nieuwbakken ouders vinden je een wonder. Al hun aandacht is onverdeeld voor jou. Je hoeft maar een zuchtje te laten of ze snellen naar de wieg. Ieder lachje, iedere beweging die je maakt wordt onmiddellijk geregistreerd, gefotografeerd, gefilmd en vaak ook opgeschreven. Zodra je begint te brullen, spitsen zij hun oren. Moet ze een schone luier hebben? Heeft ze honger? Zo zijn twee superliefdevolle volwassenen voortdurend in de weer om hun baby tevreden te houden.

Voor jou als peuter wordt er alle tijd genomen om je uitgebreid voor te lezen. Er worden legokastelen gebouwd, gordijnen geborduurd met een hele dierentuin erop, splinternieuwe ergonomische verantwoorde kinderstoelen aangeschaft en de hoeveelheid foto’s die er van jou word gemaakt breidt zich per dag in hoog tempo uit. Elke keer dat jij iets doet, hoe onbenullig ook, wordt het door je omgeving met applaus beloond. Je eerste onbegrijpelijke tekening, je eerste onverstaanbare woorden. En zo gek, het blijkt dat de hele familie, vader, moeder, opa’s, oma’s, heeft gezien hoe jij je eerste stapje zette, terwijl ze op dat moment toch echt niet allemaal bij elkaar zaten.

Eigen regels

Als eerstgeborene heb jij specifieke ideeën over wat je wel en niet fijn vindt en je leert al snel hoe je dat duidelijk moet maken. Nee, je wil liever niet alleen in je wieg liggen. Dus ga je hard huilen als ze jou daar achterlaten en nemen ze je toch weer mee naar beneden. Je vindt het wel fijn om uit een blauwe beker te drinken en niet uit een rode. Je eet het liefst groene appels, geen gele. Je wil geen broek aan alleen een rokje. Je ouders weten voorlopig vooral dat ze hemel en aarde voor jou willen bewegen. Dus raak je eraan gewend dat jouw wil wet is.

‘Eerstgeborenen lijken meer overeenkomsten in hun persoonlijkheid te vertonen met andere eerstgeborenen dan met hun eigen jongere zussen en broers.’

Frank Sulloway in Born to rebel

Vanaf de conceptie maken je vader en moeder van alles voor de eerste keer mee. Ze beginnen aan iets wat volkomen nieuw voor hen is. Iets wat zich nooit meer op precies dezelfde wijze zal herhalen, hoeveel kinderen ze ook nog samen zullen krijgen. Ze zijn vol verwachting. Dat begon al ver voor jouw geboorte. Eerst hebben ze het grote geheim alleen met z’n tweeën gedeeld. Voorzichtig kondigen ze het aan bij hun omgeving. De zwangerschap is spannend, de bevalling ook en dan als klap op de vuurpijl ben jij er. Je bent alles wat ze zich hadden voorgesteld en tegelijkertijd lijk je in niets op wat ze ook maar in de verste verten hadden kunnen verzinnen. Het enige wat ze instinctief weten is dat ze jou altijd zullen beschermen. Alleen nu de vraag: hoe gaan ze dat doen? Ze zijn opeens niet meer alleen een liefdespaar met allebei hun eigen naam, ze hebben er eentje bij gekregen. Ze zijn ‘papa’ en ‘mama’. En na verloop van tijd als jij je eerste woordjes gaat zeggen, noemen ze elkaar soms tot hun eigen verrassing ook zo. Door jou leren zij met vallen en opstaan wat er allemaal bij komt kijken om een pasgeboren baby te verzorgen. Of zoals de Amerikaanse psycholoog en bestsellerauteur dr. Kevin Leman in de opdracht van zijn boek The f1rstborn advantage an zijn oudste dochter schrijft: ‘Als nieuwe, enthousiaste ouders maakten we alle mogelijke fouten. Ja, we geven het toe, we oefenden op jou.’

Nieuwe ouders worden door schade en schande wijs. Tegenwoordig wordt er openlijker gesproken over al die onzekerheden waar zij mee geconfronteerd worden. Ongewenste kinderen worden volgens gegevens van het CBS nauwelijks meer geboren, dat was in vroeger jaren anders. Ook al waren veel eerste kinderen niet gepland, ouders moesten hun nieuwe rol zonder klagen omarmen.

Eerste liefde

De kersverse vader en moeder vinden jou fantastisch, maar ze zitten ook vol vragen en onzekerheden. Ze hebben dit nog nooit bij de hand gehad. Er zit geen gebruiksaanwijzing bij jou. Had je gister ook al zo’n klein rood vlekje op je wang of is dat nieuw? Staat die wieg daar wel goed? Zou het erg zijn als ze toch gewoon weer bij ons in bed slaapt, vragen ze aan elkaar? En dat zijn dan alleen nog de praktische vragen. Wat dacht je van alle emoties die jij als eerstgeborene bij hen losmaakt? Hoe kijkt je moeder naar jou? Heeft ze zelf liefdevolle ouders gehad of is dit haar kans om jou te geven wat ze zelf nooit heeft gekregen? Is je vader een man die overloopt van emoties en dat ook fysiek laat merken, of zendt hij zijn liefde uit met andere signalen? Wat de reactie van je ouders ook is, het heeft allemaal heel veel invloed op jou. Ouders hebben vooral bij hun eerste kind sterk de neiging zichzelf in jou te zien. Niet voor niets ontstaat er soms gekibbel rond de wieg door tactloze schoonmoeders die meteen roepen dat de baby precies op hun eigen kind lijkt.

Een eerste kind is als een eerste liefde, zeggen therapeut Ron en journaliste Lois Richardson die als echtpaar het boek Birth order & you schreven. Zo bijzonder. Zo onverwacht volkomen vervullend. Zo intens. Zo eng ook. Jouw geboorte maakt je ouders tot ouders. Al hun aandacht is in die eerste fase van je leven onverdeeld voor jou alleen. Je ouders, je grootouders en soms ook anderen in de familie kunnen geen genoeg van je krijgen. Alles wat jij doet, leert en kunt, is speciaal.

De druk die er op je ouders ligt om het goed te doen is groot. Je moeder moet bijkomen van haar eerste bevalling, ook geen sinecure, en in die eerste weken wordt ze geleefd door haar hormonen. Ze kan volkomen verslagen thuiskomen van een bezoek aan het consultatiebureau omdat bleek dat jouw groeicurve iets onder het gemiddelde zat. Je vader houdt dolveel van je, maar voelt ondertussen ook dat je moeder opeens alleen nog maar oog voor jou heeft. Het zijn die eerste, hobbelige ervaringen die het ouderschap soms veel ingewikkelder maken dan het zo op het eerste gezicht lijkt.

’Wat je echt vormt als mens, denk ik, is wat je in je gezin doet om liefde of aandacht te krijgen. Bij ons thuis moest je aan tafel iets interessants vertellen of goed zijn op school. Daar was ik op gespitst want dat werd het meest gewaardeerd.’

Emma Watson in interview door Dylan Jones in GQ

Experts op het gebied van familierelaties, zoals de Nederlandse familietherapeut Else-Marie van den Eerenbeemt, zien hoe nieuwe ouders veel uit hun eigen opvoeding meenemen wanneer ze zelf hun eerste kind krijgen. Vaak zijn dat bepaalde gewoontes die je van huis uit hebt meegekregen die je zo vanzelfsprekend vindt, dat je het zelf niet eens in de gaten hebt. Als twee mensen een heel verschillende kindertijd hebben gehad, dan begrijp je hoe hard nieuwe ouders soms moeten werken om samen een nieuw evenwicht te vinden in hun leven met jou. Het kan om zoiets simpels gaan als de vraag of het wel of niet goed is voor kinderen om met het raam open te slapen, maar er kunnen zich ook andere valkuilen aandienen. Er zijn verwachtingen. Je vader droomde misschien wel in het geheim van een zoon. Al was het alleen maar omdat hem dat vertrouwder is aangezien hij zelf van het mannelijk geslacht is. Hij moet opeens het beeld dat hij zich al had gevormd bijstellen.

Ook wordt door psychologen, meestal vrouwelijke, vaak gesteld dat vrouwen diep van binnen heel graag een meisje willen. Om op die manier in zichzelf herboren te worden. ‘Het eeuwige verlangen naar een nieuw begin. Het over mogen doen op een schone lei,’ zoals psycholoog en auteur van het standaardwerk Kleine Ontwikkelingspsychologie Rita Kohnstamm zo mooi formuleert. Dat zwangere vrouwen soms een voorkeur hebben voor een meisje, heeft ook te maken met vertrouwdheid: het lichaam van een meisje kennen ze beter.