goed volk

Boeken van Arthur Japin:

Magonische verhalen (1996)

De zwarte met het witte hart (roman, 1997)*

De vierde wand (verhalen, 1998)

Magonia (verhalen en filmscenario, 2001)

De droom van de leeuw (roman, 2002)

De vrouwen van Lemnos (choreografisch scenario, 2002)

Een schitterend gebrek (roman, 2003)*

Alle verhalen (2005)

De klank van sneeuw (twee novellen, 2006)*

De grote wereld (Boekenweekgeschenk, 2006)*

De overgave (roman 2007)*

Zoals dat gaat met wonderen. Dagboeken 2000-2007 (2008)*

Vaslav (roman, 2010)*

Kussenboek (citaten, 2011)

Maar buiten is het feest (roman, 2012)*

De man van je leven (roman, 2013)*

De Gevleugelde (roman, 2015)*

Bovenstaande titels zijn verkrijgbaar bij uitgeverij De Arbeiderspers
*Deze titels zijn ook verkrijgbaar als luisterboek bij Uitgeverij Rubinstein

www.arthurjapin.nl

www.facebook.com/arthur.japin

Twitter: @arthurjapin

arthur Japin

goed volk

reisverhalen

uitgeverij magonia

Colofon

Auteur: Arthur Japin

Uitgever: Goed volk is een uitgave van uitgeverij Magonia.

(Typo)grafisch ontwerp en illustraties:Buchenauer Ontwerp, Michael Buchenauer Het omslag is gebaseerd op ‘Australian surf club 1936’, copyright Nik Sellheim, courtesy Josef Lebovic Gallery, Sydney.

Lettertypen: Binnenwerk typografie - lettertype Thesis van Lucas De Groot; Omslag typografie - lettertype Anchor Jack van A.J. Paglia

Drukwerk: Drukkerij Roelofs in begeleiding van Art Libro, Trudy Dorrepaal
Bindwerk: Boekbinderij vh P. Abbringh

Eerste druk 2016

ISBN 978 94 922414 50 / NUR 508

www.magonia.nl
www.buchenauerontwerp.nl

Copyright © 2016 Arthur Japin

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, (Minrebroederstraat 10b, 3512 GT Utrecht).

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm of any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, (Minrebroederstraat 10b, 3512 GT Utrecht), The Netherlands.

Love all, trust a few, do wrong to none

WILLIAM SHAKESPEARE
ALL'S WELL THAT ENDS WELL

inhoud

BOEKSPOREN
STAARTEN VAN DE SALAMANDER | Ghana
DE ZUS VAN SUSAN SONTAG | Maui
INSIDE INFORMATION | Italië
STAR HOUSE | Oklahoma
DE DAG DAT LONDEN LEEGLIEP | Londen
SCHRIJVER OP SJOUW | Lyon, Vlaanderen, New York, Athene
SCHRIJVER OP SJOUW, II | Durban
BERGEN METEN | Patagonië
BERICHT UIT DE WOESTIJN | Israël
DE BOEKENHOEDER | Texas
MORAVIA AAN DE LEIDSEGRACHT | Amsterdam
HET HOOFD VAN BADU BONSU | Nederland, Ghana
REIZEN MET VADER EN ZONDER
VOOR ANKER | Nederland
TAKE OFF | Londen
ENKELTJES
DE MOEDER VAN POETIN | Georgië
STEMMEN AAN ZEE | Los Angeles
HARE VOLMAAKTHEID | Polen
RECH‘I UIT HET VUUR | Kenia
AMOR’S AFGEZANT | Rome
PASSAGE, PIER 45 | New York
DOKTER MARINUS | Suriname
LONG DISTANCE | Washington
NACHTVORSTIN | Rotterdam
VISSEN ZONDER AAS | Semarang
EEN TREINCOUPÉ | Italië
NOG EEN TREINCOUPÉ | Frankrijk
GOED VOLK | San Francisco
DE KLOKKENLUIDER VAN LAUSANNE | Zwitserland
EEN LIED NA |

BOEKSPOREN

STAARTEN VAN DE SALAMANDER

Ghana, 2002

Zodra ik in Elmina in de verte het witte fort weer zie liggen vanwaar Kwasi en Kwame naar Nederland vertrokken, realiseer ik me hoe zij mijn leven hebben veranderd. Toen ik lang geleden op deze plek stond, mijn eerste research voor mijn roman over de twee Ashanti prinsen, zag ik een indrukwekkend gebouw, een monument voor de slavenhandel, een studieobject waarover ik meer te weten wilde komen. Ditmaal echter kan ik van emotie niet verder spreken. Daar hebben ze gezeten, denk ik alleen maar, daar hebben mijn prinsjes gelopen, gespeeld, en moe gehuild zijn ze er in slaap gevallen! Ineens begrijp ik wat ik hier kom doen. Ik kom Kwasi thuisbrengen.

Vanaf het moment dat hij als tienjarig jongetje vertrok uit Kumasi, hoofdstad van Ashanti, heeft Kwasi Boachi geprobeerd ergens thuis te horen. Nergens is hem dat gelukt.

De banden tussen Ghana en Nederland bestaan driehonderd jaar en dat wordt gevierd. De feestelijkheden zijn in ons land al enkele weken bezig en in Ghana wordt het startschot tijdens mijn verblijf gegeven. De voorbereidingen zijn al jaren gaande, zowel van de zijde van het ministerie van Buitenlandse Zaken en de ambassade te Accra als van de Ghanese overheid en diverse Ghanese instellingen. Op het laatste moment echter wordt bekend dat minister-president Kok vanwege een ooront-steking niet kan komen, zodat een deel van de festiviteiten wordt afgelast. Gelukkig komt minister Herfkens, wier werkbezoek ook al enkele malen op het laatste nippertje was afgezegd, wel. Alle hoop van de Ghanese organisatoren is nu op haar gevestigd.

We ontmoeten Eveline Herfkens in een strandhotel nabij Elmina, een wonderlijke plek voor luxe als je je de taferelen voorstelt die zich hier tijdens de slavenholocaust hebben afgespeeld. Zij schudt Ben en mij de hand, zegt iets onverstaanbaars en gaat lunchen. Daarna bezichtigen wij met zwaaiende lichten in razend tempo het oude dorp. Het is in tien minuten te lopen maar slecht berekend op een langs jagend konvooi, en raakt volledig verstopt.

Eenmaal in het fort zou ik de minister graag iets vertellen over Kwasi en Kwame en hoe hun lot met deze plek verbonden is, maar ik kan haar niet bereiken. Zij bezichtigt enkele doorgeroeste balken. Daarna wordt haar gevraagd of ze de rest van het fort nog wil zien of liever interviews geeft.

‘Dat maakt me niet uit,’ luidt het antwoord, ‘zolang dit bezoek maar binnen de afgesproken dertig minuten blijft.’

Terwijl zij zich naar de televisiecamera’s richt, klim ik naar de kamer waar de jongens in 1837 hun eerste nacht tussen de Nederlanders doorbrachten. Ik bezoek de cellen waar de vrouwelijke slaven werden opgeslagen en de eetzaal, waar het grote schilderij hing waarop Kwasi en Kwame stonden afgebeeld en dat langzaam door de zoute zeenevel werd weggevreten. Ten slotte zit ik een tijdje in de kamer waar Kwame zich van het leven heeft beroofd.

‘Zoveel bezoekers vragen mij naar de Ashanti-prinsjes,’ verzucht de gids van het fort. Nu de minister de rondleiding onverwacht heeft afgebroken, benut hij zijn tijd om mij uit te horen. ‘Alle Hollanders beginnen over Kwasi en Kwame, maar ook veel Afro-Amerikanen. Soms moet ik het antwoord op hun vragen schuldig blijven, soms bluf ik me eruit. Ik ben blij dat u er bent, maar nog veel blijer dat ik het boek eindelijk te pakken heb. Nu zal ik weten waar al die opwinding om is.’

Op de landingsbaan van Takoradi moeten we wachten. Ons vliegtuigje staat er wel, maar onze piloot is zoek. Eveline Herfkens rust even uit. Op een muurtje ligt de traditioneel geweven kente cloth, die de bevolking van Elmina haar cadeau heeft gedaan. Als ik het weefsel betast trekt de minister een spottend gezicht. Laatdunkend haalt ze haar schouders op, alsof ze zeggen wil: wat moet ik met die troep?

‘“Als je naar Ghana gaat, koop houtwerk!” is mij gezegd,’ roept ze.

‘Dan had je in Elmina een doodskist moeten kopen,’ zeg ik. ‘Iedereen wordt daar begraven in een kist die zijn aardse bezigheden symboliseert. Een overleden chauffeur krijgt als laatste rustplaats een limousine, een visser een tonijn, een boer een vrucht. Maar ja...’ aarzel ik, ‘wat moeten ze voor een minister maken...?’

Niemand weet het.

‘Wat doet een minister eigenlijk? Wat staat symbool voor haar werkzaamheden? Waarin kunnen we haar begraven?’

‘In een aktentas,’ zegt Ben.

De Elminese zoutvelden, waar Kwame vaak liep, hun bekkens gevuld met tranen. We vliegen eroverheen. Ze schitteren in het laatste zonlicht. Het vliegtuigje is zo klein dat de hele delegatie vrijwel bij elkaar op schoot zit. Ik zou de minister willen wijzen op de berg waaraan de spin Anansi zijn wereldweb vastmaakte, maar er is duidelijk zo weinig behoefte aan die informatie dat ik me begin af te vragen waarom men me eigenlijk over heeft laten komen.

‘Omdat wij niets van onze geschiedenis weten!’ zegt Nat Amarteifio, oud-burgemeester van Accra. ‘Daarom wil ik dat iedereen in Ghana jouw boek leest. Wekenlang heb ik verdriet gehad om het lot van die prinsjes. Ik wist er niets van, dat vond ik nog het ergste. De hele dag zijn wij in Ghana bezig met overleven, wij hebben geen tijd om achterom te kijken. Daarom wil ik proberen De zwarte met het witte hart als vaste leerstof op de scholen te krijgen, zodat onze kinderen lezen wat hun wortels zijn. Afrikanen buiten Afrika weten dat dondersgoed, maar in Afrika zelf kennen wij ze nauwelijks. Onze eigen schrijvers houden zich daar niet mee bezig.’

Toch zijn er veel vooraanstaande Ghanese schrijvers aanwezig op de workshop die ik geef. En het aantal studenten dat komt opdagen is opmerkelijk hoog. Mij verbaast vooral hoeveel mensen mijn roman, die in dit land toch pas na deze bijeenkomst wordt gepresenteerd, al hebben gelezen. Twee van mijn lezers zijn zelfs speciaal uit Nigeria gekomen.

‘Yes,’ zegt schrijfster Ama Ata Aidoo, ‘you have gotten all tongues wagging!’ en ze vertelt hoe Amerikaanse, Engelse en Franse exemplaren van hand tot hand gaan, en dat zij haar eigen boek, ook al is het uit elkaar gevallen, blijft uitlenen. Het ziet ernaar uit dat Kwasi mij dit keer vooruit gereisd is en thuis al met open armen is ontvangen.

Kwadwo Opoku-Agyeman vertelt over de truc van sommige Afrikaanse slavenhandelaren. Zij verkochten hun menselijke waar aan een Europese kapitein en vielen dan ’s nachts zijn schip aan, ‘bevrijdden’ de slaven en verkochten ze door aan de volgende kapitein. De Ghanezen in de zaal slaan zich op de dijen om zoveel vindingrijkheid.

‘Vang een salamander en zijn staart laat los, zodat hij je ontsnapt. Je blijft achter met niets dan zijn staart,’ vervolgt hij zijn pleidooi voor de historische roman. ‘Zo is het vaak met de geschiedschrijving: je hebt de geschiedenis bij de staart, maar het verhaal ontsnapt je. Je hebt de feiten beet, meer niet. Maar in een roman vang je het hele beest.’

Tijdens mijn lezing vertel ik wat me invalt, intuïtief, direct en vooral persoonlijk, wat nogal verrast. Ik pleit voor de fantasie als middel om de werkelijkheid invoelbaar te maken. Ik spoor de schrijvers aan een element van hun persoonlijke geschiedenis te verweven met iets uit de geschiedenis van hun land en lanceer een schrijfwedstrijd. De beste inzending zal in april worden bekroond.

Terwijl ik Kwasi’s levensloop vertel, gebeurt iets soortgelijks als afgelopen voorjaar op Howard University in Washington. Misschien omdat de toehoorders meer betrokken zijn dan normaal reageren ze uitbundiger. Meelijdend schudden ze hun hoofd. Ze maken verontwaardigde geluiden en klakken met hun tong van spijt over het lot van de prinsjes. Er zit beweging in hun lichaam; soms wordt iets benadrukt door een klap in de handen. Deze energie uit het publiek brengt onwillekeurig een cadans in mijn verhaal. Dat krijgt een ritme waardoor het als vanzelf wordt voortgestuwd, een ervaring die me licht in het hoofd maakt.

De Kejetia-markt in Kumasi biedt een onvoorstelbaar schouwspel: tienduizenden verkopers in kleine stalletjes bij, naast en op elkaar. Daartussen het Amsterdams Stadsblad. De krant is overal. Er lopen vrouwen rond met stapels van het weekblad op hun hoofd. Het wordt gebruikt als inpakpapier en als servet. In de smalle gangetjes tussen de stallen liggen de Amsterdamse beslommeringen, in de modder getrapt. ‘Lindeman op de Elandsgracht krijgt nieuwe kassa’.

Elke dag, vlak voor zonsondergang, ziet de hemel boven Kumasi zwart van de vleermuizen. Bijna een uur lang vliegen ze over, allemaal in dezelfde richting.

Een meisje loopt langs de weg. Ze vervoert de waren die ze verkoopt hoog opgetast op haar hoofd. Ze draagt een rok van traditionele stof en daarop een t-shirt met de afbeelding van Joanna Lumley. ‘Hi,’, staat erbij, ‘I’m Patsy Stone, I’m 39!’

Een kreupele hond zoekt schaduw onder de bomen op het terrein van de kerk. Daar wordt hij weggejaagd. Hij hinkt en toch gooit men stenen naar hem. Ben wordt zo kwaad dat hij op de gewapende agent die een steen gooide, toestapt en hem de huid vol scheldt. Later gaat hij nog eens terug.

‘You be kind to that dog!’ zegt hij ferm. ‘This is a church, for Christ’s sake!’

De man laat zijn hoofd hangen, maar begrijpt niet waar de opwinding om is.

De hele dag blijft Ben op het incident terugkomen en als we afscheid nemen van onze gids, die bij diezelfde kerk werkt, vraagt hij hem een oogje in het zeil te houden wanneer de kreupele hond weer in de buurt van het gebouw rondhangt. De man zegt niets. Ook hij kan niet begrijpen dat we ons druk maken om een dier. De mensen zijn zo hard bezig te overleven dat ze zich niet kunnen bekommeren om een hond. Zij kunnen niet zien dat dit ene, empathie, een ziek beest schaduw gunnen, juist een uitweg uit de ellende zou bieden.

De volgende dag treffen we midden in Kumasi, de hoofdstad van Ashanti, de Asantehene Osei Tutu te midden van alle groten van zijn rijk. De koning, wiens broer net is overleden, zit voor zijn paleis en neemt condoleances in ontvangst van duizenden van zijn onderdanen. Allen zijn gekleed in de traditionele zwarte en rode rouwdoeken. De woordvoerders lopen met hun gouden staf, anderen hebben gouden sieraden en hoofddeksels. Dragers brengen geschenken en torsen de staatsiebank van iedere hooggeplaatste. Er wordt getrommeld en gezongen, overal wordt gedanst, her en der raken mensen in trance. Tijdens de hele bijeenkomst, waarvan de regels en bijbehorende versieringen in geen eeuwen zijn veranderd, is niets te vinden wat verwijst naar de moderne tijd. In mijn boek staat een scène beschreven die gelijk is aan die waar ik doorheen wandel.

Een van de Ashanti komt op ons toe. Eerst achtervolgt hij Ben, daarna mij. Hij is in vol ornaat, straalt, en staart ons maar aan.

‘I want meat!’ kreunt hij geil, ‘I need a man, I need meat now, I want a man!’ en blijft dat maar herhalen.

Tussen Nsawan en Nkawkaw staan jongens met een eekhoorn in een kooitje dat ze hebben gevouwen van kippengaas. Ik koop hem op voorwaarde dat ze hem vrijlaten en zie erop toe dat het gebeurt. Voor ik de hoek om ben vangen ze hem weer, dat weet ik wel.

‘Met mogelijke uitzondering van Osama bin Laden heb ik zelden iemand zich zo snel zo onpopulair zien maken als jullie minister,’ zegt Korkor, de zus van Nat, die maandenlang bezig is geweest met de voorbereiding van de door Herfkens afgelaste feestelijkheden. ‘Waarom wil zij de band tussen onze landen niet herdenken? Weet zij niet wat er tussen ons is voorgevallen? Schaamt ze zich of minacht ze ons? Snapt zij niet waarom wij hier zijn?’

‘Misschien is de manier waarop zij voorbijgaat aan onze gevoelens wel de meest toepasselijke herdenking van de oude band tussen onze landen,’ zegt een ander.

Maar tijdens het diner met president Kufuor in kasteel Christiaansborg schittert minister Herfkens. Ze windt het kleine gezelschap moeiteloos om haar vinger. De boodschap die zij brengt is onweerstaanbaar: financiële hulp van Nederland, te besteden onder verantwoordelijkheid van Ghana zelf. De president is zichtbaar gecharmeerd. Hij prijst haar Hollandse directheid en memoreert gniffelend hoe zij een van zijn eigen ministers de waarheid heeft verteld.

‘Zijn jullie altijd onder dit soort omstandigheden onderweg?’ vraagt een diplomaat aan mijn tafel bezorgd aan iemand van de Nederlandse delegatie. ‘Of komen jullie ook in beschaafde landen?’

Bij het afscheid pakt de president mijn hand en praat wat over mijn boek, waarvan hij een gesigneerd exemplaar wil hebben. Al die tijd staat onze minister van Ontwikkelingssamenwerking achter hem, maar zij voegt mij geen woord toe en kijkt demonstratief de andere kant op. Inmiddels weet ik waarom. De afwezigheid van premier Kok heeft haar in verlegenheid gebracht. Hij zou voor de herdenking komen, zij om haar uitgestelde missie in te halen. Nu hij er niet is, wil zij niet, zoals iedereen verwacht, zijn taken overnemen. Ze wil zelfs niets met de manifestatie Ghana300Nederland te maken hebben. In de tuin van de ambassade heeft ze het de Nederlandse gemeenschap eerder die avond duidelijk gezegd: zij gelooft niet in de viering van onze driehonderdjarige betrekkingen. De beslissing welke landen zij structureel steunt wil zij nemen zonder de last van de geschiedenis en de verantwoordelijkheid die daaruit voortkomt. Ghana wordt gesteund omdat het land aan haar criteria voldoet en niet vanuit een koloniaal schuldgevoel. Dat is verstandig en lovenswaardig, maar was het met iets meer tact gebeurd, iets toegeeflijker of zelfs met enige vriendelijkheid, dan had Eveline Herfkens niet zoveel goodwill verspeeld en, voor mij en tal van Ghanezen misschien nog belangrijker, dan was aan de levens van Kwasi en Kwame niet na anderhalve eeuw opnieuw openlijk en demonstratief voorbijgegaan.

‘Oooh, that bitch minister,’ verzucht Korkor. ‘Ik hoop dat ze malaria krijgt zodra ze in Nederland aankomt. Zij heeft ons volk een klap in het gezicht gegeven.’ Wanneer ik opper dat Herfkens toch ook veel harten heeft veroverd, goed werk doet en in het noorden zo spontaan heeft meegedanst met de inlanders, haalt ze haar schouders op.

‘Ach,’ zegt ze, ‘hoe lang een takkenbos ook in het water ligt, het wordt nooit een krokodil.’

The Ghana National Theatre geeft een voorproefje van The Two Hearts of Kwasi Boachi, de voorstelling die daar naar mijn roman gemaakt wordt. Het hele immense gezelschap, dat een eigen symfonieorkest heeft, een acteursgroep en twee dansgroepen, doet mee, meer dan tweehonderd man.

De hoofdrol wordt gespeeld door Kwaku, de populairste komiek en acteur van Ghana, die ook de bewerking maakt.

‘Kleur heb je nooit zelf,’ begint hij, ‘kleur krijg je door anderen.’ Om hem heen wervelen dansers in traditionele kostuums in een hedendaagse choreografie. Grote, kleurige ensemblenummers van het hofleven van de Asantehene in Kumasi worden afgewisseld met verstilde gezangen en pas de deux. Terwijl Kwaku dicht bij de vertelling uit mijn roman blijft, beelden de dansers Kwasi’s worsteling op hun eigen wijze uit: hoog zit hij op een schip van lichamen en roeit tegen de stroom op. Hij heeft moeite zijn peddel door het water te krijgen, maar zijn rug blijft onverminderd recht en trots.

‘Twee takken werden afgebroken van de Kuma-boom,’ zingen twee meisjes, ‘de een verdorde, de ander schoot wortel en bloeide op.’ Waarmee, al is het dan zonder Nederlandse hoogwaardigheidsbekleders, de manifestatie alsnog is geopend.

Een half jaar later sta ik opnieuw in Fort Elmina. Willem- Alexander en Máxima komen me tegemoet. Het is warm. De kroonprins heeft eerst zijn jasje uitgetrokken, daarna zijn das afgedaan. Ze zijn net getrouwd, dit is hun eerste staatsbezoek.

‘Het is altijd emotioneel voor me om in het fort te zijn,’ vertel ik en ik wijs hen op plekken die voor Kwasi en Kwame belangrijk zijn geweest: de kerker waar zij door de koning van Ahanta zijn bespuugd en uitgejouwd, de zaal waar het grote schilderij verging waarop de prinsjes stonden afgebeeld, de kamer waar Kwame als jongeman zelfmoord pleegde...

‘Toen ik De zwarte met het witte hart voor het eerst las, kort na publicatie, vond ik het aangrijpend, maar ik geloofde niet dat het waar kon zijn,’ zegt de prins van Oranje. ‘Nu heb ik het nog eens gelezen en vandaag, nu ik het fort zie, ja, nu begrijp ik pas dat alles werkelijk zo gebeurd is... Ach, Kwasi en Kwame!’

Voor Máxima heb ik een exemplaar van de Spaanse vertaling van mijn roman bij me, een idee van Lex, maar ze blijkt hem al in het Engels gelezen te hebben.

‘Voor uw ouders dan.’

Op de binnenplaats zijn diverse muziekgroepen samengekomen. Ze zingen ter ere van de zielen van de velen die vanaf deze plek als slaaf vertrokken zijn. Het officiële bezoek is ten einde, maar Willem-Alexander en Máxima denken er niet over te vertrekken. Het wordt donker. Het prinselijk paar blijft tot het einde en danst met de Elminezen. Korkor grijpt mij bij de arm en met zijn allen deinen we op de muziek, die weerkaatst tegen de muren waarbinnen zoveel gruwelijks heeft plaatsgevonden.

‘We zien u morgenavond bij het banket toch ook nog wel?’ vraagt de kroonprins.

‘Jazeker,’ antwoord ik, ‘misschien wel meer dan jullie lief zal zijn!’

Het National Theatre is helemaal klaar voor de première van het stuk naar mijn roman.

In Accra zie ik de eerste doorloop. De indruk overweldigt, ik ben in tranen. Korkor komt naar me toe, bedeesd.

‘Nu we zien hoe het je raakt,’ zegt ze, ‘durf ik het je wel te vragen. Zou jij morgen voor het prinselijk paar en de dag daarna op de première zelf de rol van Kwasi willen spelen?

‘Maar ik, als blanke...’ stribbel ik tegen. ‘Dat kan toch niet, het gaat om iemand met een zwarte huid in een witte omgeving.’

‘Jij hebt Kwasi’s geschiedenis ontsloten. Uit jou is hij her-boren.’

Irene Opare, de actrice die generaal-majoor Verveer speelt, probeert me over te halen. Zelf speelt zij immers een blanke man. Zij heeft zich in een tropenuniform gehesen en haar gezicht ingesmeerd met witte verf. Kleur is hier de minste van de zorgen.

We besluiten tot een compromis. Tijdens de ontvangst zal ik tussen de gangen van het diner door enkele stukken voordragen, maar Kwaku, de acteur die hiervoor ook al maanden heeft gerepeteerd, speelt gewoon de hoofdrol.

Repetitie voor het staatsbanket in State House. Niemand heeft de leiding, en tegelijk zijn diverse mensen de baas. Ieder van hen geeft andere aanwijzingen. Voor het eerst voel ik iets waarvan Afrikanen zelf me nooit hebben kunnen overtuigen: hoe een dergelijke chaos eventueel een overblijfsel van het kolonialisme zou kunnen zijn. Bang geworden voor het accepteren van macht durft niemand die meer duidelijk te nemen. De mensen die vandaag alles in banen proberen te leiden willen wel overwicht maar geen verantwoordelijkheid.

‘De eerste tien jaar van mijn leven was ik niet zwart...’ begin ik. Ik kijk rond en zie overwegend Afrikanen.

‘Om dat als blanke op die plek zo onverschrokken te zeggen,’ verzucht iemand later, ‘wie anders zou dat durven?’ Ik weet het niet. Het voelt voor mij volstrekt natuurlijk. En het wordt ook door de hele zaal als vanzelfsprekend aangenomen: deze avond is mijn stem niet van mijzelf maar van Kwasi.

‘Kleur heb je nooit zelf,’ eindig ik de eerste van mijn drie solo’s, ‘kleur krijg je door anderen.’ Daarop barsten de drums los. Van alle kanten komen de dansers en acteurs aangestormd. Tweehonderd man sterk verbeelden zij een durbar, een ontvangst bij de Asantehene, de koning van Ashanti. Deze gespeelde versie is tot in de details traditioneel. Zelfs de twee wit bepoederde meisjes zijn werkelijk tweelingen, vertelt iemand, anders zou – volgens het plaatselijk geloof – het uitbeelden van hun ritueel levensgevaarlijk voor hen zijn. Het effect is overdonderend, en wanneer de Asantehene uiteindelijk zijn zoontje Kwasi en zijn neefje Kwame aan de Nederlandse generaal-majoor meegeeft, is de stilte te snijden.

‘Ben je gekomen om me mee naar huis te nemen?’ vraag ik tot slot.

Ditzelfde fragment uit de brieven van Kwame draag ik op mijn lezingen vaak voor. Altijd kijk ik daarbij degene aan die recht voor me in de zaal zit. Deze avond tijdens het staatsbanket is dat Máxima. Zolang onze blikken aan elkaar gekleefd zijn, is zij mijn moeder en ben ik haar zoon.

‘Ben je gekomen om me mee naar huis te nemen?’

Haar gezicht vertrekt van medelijden en kort schudt zij haar hoofd.

Na afloop zit ik enige tijd alleen. Van alle veranderingen die de roman in mijn leven teweeg heeft gebracht word ik de grootste maar langzaam gewaar: een gevoel van zekerheid, het idee iets volbracht te hebben. Kwasi is thuis. Ook na Ghana blijf ik lezingen geven over De zwarte met het witte hart. Ze zullen me tot in de gekste uithoeken brengen. Voortaan zal ik daar alleen heen gaan.