Liever niet op reis

‘Wie de kern van het verhaal zoekt in de ruimte tussen het werk en degene die het geschreven heeft, vergist zich; het is erg de moeite waard om niet te zoeken in het gebied tussen het geschrevene en de schrijver, maar in het gebied tussen het geschrevene en de lezer.’

Uit: Amos Oz, Een verhaal van liefde en duisternis, vertaald door Hilde Pach

*

Een skibroek, een wit wollen thermoshirt, zeven onderbroeken, een regencape, twee paar wollen wandelsokken, een muts en een paar suède met schapenwol gevoerde wanten, twee truien, een fleecevest, vier t-shirts, een jeans en een nette zwarte broek. De inhoud van mijn nieuwe koffer, die opengeritst op de hotelkamer in Krakau ligt is bijna identiek aan de koffer die ik meenam toen ik op wintersport ging. In een plastic tas heb ik tien mueslirepen gestopt, voor elke dag dat we in het kamp zijn twee en een paar repen extra pure chocola, voor pep en troost.

Eén keer gingen we samen op wintersport, Aram, Lea en ik. Lea was een jaar of tien. Aram wilde graag dat ze zou leren skiën, maar ik vond dat niet nodig. Wintersport vond ik overbodig, veel te duur en ook nog eens uitermate milieuonvriendelijk. Toch was ik gezwicht, omdat zij het allebei zo graag wilden. Wel weigerde ik zelf te skiën. Ik maakte lange, eenzame wandelingen in de sneeuw, terwijl Lea in haar klasje zat en Aram aan het snowboarden was. Verder zat ik grote delen van de dag op het terras van Café Alpenblick in de stralende zon, met een kop koffie en een boek. Ik las en wachtte. Duizenden mensen trokken voorbij in hun felgekleurde skipakken. Ze stonden lang in rijen voor de skiliften, lieten zich massaal naar boven vervoeren om vervolgens na een paar minuten in razende vaart weer beneden aan te komen. Er heerste een uitgelaten stemming vol vitaliteit en vrolijkheid. Ik vond het maar een zinloze bezigheid en vroeg me af waarom we in godsnaam hier op deze drukke berg waren beland. Het leek wel de Kalverstraat op zaterdag. Ik verveelde me. Rond lunchtijd kwam Lea terug uit haar klasje, met rode wangen van de zon en de inspanning. We aten samen tosti’s en wachtten op Aram. Ik was die hele week niet bepaald in vorm. Ik had grote bezwaren tegen deze vakantie en liet geen gelegenheid onbenut om dat te laten merken, waardoor ik meer een hinderlijke stoorzender dan aangenaam gezelschap was. Na vier dagen stelde Aram voor om naar huis te gaan. Hij begreep dat deze vakantie één grote kwelling voor me was en legde me uit dat hijzelf en Lea daarom ook geen plezier konden hebben. Ik schaamde me en beloofde beterschap. We bleven nog een paar dagen. Mijn boosheid maakte plaats voor grote neerslachtigheid. Eigenlijk hield ik niet van op reis zijn. Ik was het liefste thuis.

Deze keer was ik zelf op reis gegaan, samen met een groep boeddhisten waarmee ik vijf dagen door zou brengen. Mijn vriendin Eva was lid van een boeddhistische gemeenschap en wilde al heel lang een keer mee naar Auschwitz, met de Amerikaanse boeddhistische voorman Rob Rosenberg, om ter plekke te mediteren. Impulsief had ik gereageerd.

‘Ik ga met je mee,’ had ik gezegd. Eva reageerde verbaasd.

‘Jij wilde daar toch niets mee te maken hebben, met mensen die gaan mediteren in Auschwitz. Ik hoor je nóg zeggen: “Gaan die mensen zich zeker heel goed zitten voelen op de as van mijn grootouders… Dwepen met andermans ellende.”’

‘Dat is waar, maar nu ga ik toch. Ik vind dat ik een keer naar Auschwitz moet en het kan me niets meer schelen waarom al die andere mensen ook gaan. Ik wil erheen en ik durf het niet goed. Met wie kan ik dan beter reizen dan met mijn beste vriendin? Tenzij jij het vervelend vindt natuurlijk …’

‘Nee, integendeel,’ had Eva geantwoord.

Ik had nog maar drie weken om me voor te bereiden en besloot in die tijd een lijst te maken met de namen van mijn gestorven familieleden en zoveel mogelijk over hun ondergang aan de weet te komen.

Eva en ik liggen op onze bedden in de hotelkamer in Krakau en maken foto’s van onszelf, met Eva’s i-Phone. Onze gezichten zien er door de zwaartekracht van bovenaf bekeken een beetje platgewalst uit. Mijn kin zakt weg in een vlezige massa, waardoor het lijkt alsof de onderkin opgaat in de hals. We zijn niet meer de vriendinnetjes van de middelbare school die samen op Romereis of ‘op Interrail’ gingen, met rugzakken waar bovenop de matjes en onderop de tent gebonden waren. We zijn ouder geworden, middelbare vrouwen. Mijn donkerbruine haar is grijs geworden, bijna wit. Inmiddels vind ik het mooi, maar daar heb ik zeker tien jaar over gedaan. Al op mijn veertiende jaar vond ik mijn eerste grijze haar, die ik uit mijn hoofd trok en met een plakbandje op mijn Ryamschoolagenda plakte, als een waarschuwende trofee: de aftakeling is begonnen. Vanaf mijn vijfentwintigste ging het hard en begon ik aanvankelijk met wat lichtere kleurspoelingen te experimenteren, later met echte verf. Geverfd haar is alleen nooit zo mooi als je oorspronkelijke haarkleur. Diep mokkabruin was mijn eigen kleur, heel donker en warm. Een tint die ik eigenlijk nooit bij anderen zag en die je zeker niet met verf kon imiteren. Hij hoorde bij de vrouwen in de familie van mijn moeder.

Op zondagavond om zes uur worden we verwacht in een zaaltje op de eerste verdieping van het klassieke Krakow Hotel, in een zijstraat van de Grote Markt. In onze kamer horen we de trompet, die ieder uur, dag en nacht, vanaf de Mariakerk over het grote plein schalt. Het is geen automaat, maar een echte muzikant. Je ziet hem tevoorschijn komen en een melodie spelen die plotseling wordt afgebroken, ter herinnering aan een gebeurtenis uit de vroege Middeleeuwen, waarbij een muzikant werd geraakt door een pijl die zijn keel doorboorde.

Doordat hij zo abrupt stopte met zijn spel, werd de stad gewaarschuwd voor de aanval van vijandelijke troepen.

Het is druk in het zaaltje. Amerikanen, Duitsers, Australiërs, Oostenrijkers, Belgen, Israëliërs, Palestijnen, uit alle windstreken zijn mensen naar Krakau gekomen. Ze zijn blij elkaar te zien, omhelzen elkaar en praten honderduit. Ik sta vlak bij de ingang en heb buikpijn. Dat heb ik al vanaf het moment dat ik geland ben in Polen.

Eva fluistert in mijn oor: ‘Kijk, dat is Steve August, van dat mooie boek.’ Ze is al jaren bezig boeddhist te worden. Ze volgt trainingen, gaat naar retraites en bijeenkomsten, van Zwitserland tot Austin Texas aan toe.

Ik maak deel uit van een groepsreis die ik aanvankelijk verafschuwde. Het is niet de eerste keer in mijn leven dat ik mezelf en mijn omgeving verras door iets toch te doen waar ik eerst fel op tegen was of een hekel aan had. Mijn hele lagere schoolperiode hield ik uitsluitend van klassieke muziek en had ik een hekel aan popmuziek, althans dat had ik mezelf wijsgemaakt. Die liefde voor de klassieke muziek was zeker authentiek, maar de hekel aan popmuziek leek toch meer bij mijn moeder te horen. Heimelijk was ik ook dol op de Osmonds en The Jacksons, net als mijn leeftijdgenoten. Toen ik naar de middelbare school ging besefte ik gelukkig net op tijd dat die openlijke afkeer mij in een isolement zou plaatsen. Vanaf dat moment hield ik ook van popmuziek. Op mijn kamer luisterde ik naar de radio, en ik kocht mijn eerste plaat, een verzamelelpee met Alle 13 Goed!

Met onverminderde buikpijn wacht ik in de rij voor een tafeltje waarachter Lynn, de rechterhand van de boeddhistische leider Rob Rosenberg, heeft plaatsgenomen met een namenlijst en een stapel readers en badges, alsof het hier een normale conferentie betreft. Ik ben aan de beurt en ze legt me vriendelijk en geduldig uit dat het belangrijk is om in het kamp je badge altijd zichtbaar te dragen, omdat de groep van Rob een aantal privileges heeft. We mogen zonder gidsen op allerlei plekken komen en we zullen ook een avond, als het terrein al gesloten is, in een barak doorbrengen.

Terug in de hotelkamer blader ik de reader door waarin het kaddisj staat, zowel de fonetische versie als die in het Hebreeuws en ook in een Engelse, Poolse en Duitse vertaling. Ik pak uit mijn koffer de kleine tefilla van mijn grootmoeder Rebecca, die ik vlak voor mijn vertrek van tante Leny, de zus van mijn vader heb gekregen. Het is een gebedenboekje, in zakformaat, dat ze opnieuw heeft laten inbinden en van een groen fluwelen omslag met een gouden sluiting en hoekbeslag heeft laten voorzien. Op de titelpagina staat, nauwelijks leesbaar, in potlood geschreven met Hebreeuwse letters haar en mijn naam ‘Rivka’ met een Joodse datum erbij. De betekenis van Rivka, de Hebreeuwse naam voor Rebecca, is strik, of band, of ‘zij die een band aangaat’, ‘zij die een verbinding maakt’. Dat is me ooit verteld door een Amerikaanse vrouwelijke rabbijn, die ik op een vliegveld ontmoette. Ze vertelde me dat elke Joodse naam een goddelijke opdracht bevat voor het leven. Vanaf dat moment was ik gefascineerd door de betekenis van ieders voornaam.

‘Shut up, we’re going to the camps!’ Rob Rosenberg maant de groep tot stilte. Het is maandagochtend. We staan op de stoep voor het hotel in de stromende regen. De groep zet zich in beweging en we lopen in stilte het centrum van de stad uit, de smalle straten door, langzaam bergafwaarts. We zwijgen, maar onze rolkoffers denderen over de keien en maken daarbij zo’n oorverdovend en angstaanjagend lawaai, dat het lijkt alsof er een heel regiment tanks de stad uitrijdt. De bewoners van Krakau blijven stilstaan op straat en kijken ons na. Sommigen roepen iets in het Pools. Ondertussen valt de regen, afgewisseld met natte sneeuw en hagel, met bakken uit de lucht. Ik heb spijt dat ik mijn regencape helemaal onder in mijn koffer gestopt heb. Ik heb geen paraplu bij me. Aram heeft altijd een stevige paraplu bij zich, die hij op dit soort momenten triomfantelijk tevoorschijn tovert. Nog steeds heb ik buikpijn. Bij het ontbijt kon ik geen hap door mijn keel krijgen. Aan de rand van het oude centrum loopt een drukke rondweg, die we oversteken naar een grote parkeerplaats. Daar staan twee bussen klaar die ons naar Auschwitz zullen brengen.

*

‘Waar is eigenlijk de foto met die twee jongens gebleven, die bij oma in de logeerkamer hing?’ Ik sta op de drempel van mijn moeders piepkleine keukentje, terwijl ze de vleesschaaltjes vult.

‘Wat gezellig, kom je zomaar langs op een dinsdagochtend?’ Ze was blij verrast me onverwacht te zien op een doordeweekse dag. Ik ben bij haar op bezoek om te vertellen dat ik naar Auschwitz ga en probeer via een omweg het gesprek op de oorlog te brengen. Het keukentje is zo klein dat je er nauwelijks met z’n tweeën in kan staan. Het korte aanrecht staat vol vuile vaat, een theeblik, een kleine waterkoker, een bordje met appelschillen en een klokhuis. De vleesschaaltjes staan vervaarlijk schuin op een snijplank die half op het aanrecht en half boven de gootsteen zweeft.

‘Lekker rookvlees en gerookte ossenworst van slager Vullink, heerlijk! Twee of drie boterhammen, Rivka?’

‘Hoorde je wat ik vroeg?’

‘Welke foto bedoel je?’

‘Er hing een grote foto van twee kinderen in matrozenpakjes op oma’s logeerkamer. Wat hebben jullie daarmee gedaan, toen jullie oma’s flat opruimden na haar dood?’

‘Weet ik niet, geen idee. Ik herinner me die foto niet.’ ‘Herinner je je die foto niet? Hij was zo groot!’

Ik hou mijn handen ongeveer een halve meter uit elkaar om het formaat te demonstreren.

‘Dat moet je aan je tante Leny vragen. Ik weet niet waar die foto gebleven is. Die hoorde bij Leny’s familie.’

‘Leny’s familie is ook mijn familie,’ zeg ik zachtjes, terwijl mijn moeder de vleeswaren mee naar binnen neemt en op tafel zet.

Die foto hing in oma’s logeerkamer waarvan de deur altijd op een kier stond. Als je erlangs liep, keken de twee kinderen je aan.

‘Wie zijn jullie en waarom hangen jullie hier?’ Als klein meisje werd ik altijd naar die foto toe getrokken. ‘En wie mag jij dan wel zijn,’ leken de jongens mij te vragen. De oudste keek heel serieus, wat nog werd geaccentueerd door zijn kleine ronde brilletje. De jongste had een lichtvoetiger uitstraling, met pretoogjes en een kuiltje in zijn rechterwang. Hij keek recht, lachend in de camera.

‘Weet jij wie dat waren, die twee jongens?’

‘Ik heb zo’n enige kaart van Sandrine gekregen.’ Mijn moeder, Ester, wil opstaan om een kaart met bloemen te pakken, maar haar aandacht wordt getrokken door de skibroek die ik uit mijn tas tevoorschijn haal. ‘Zou je deze broek ook kunnen inkorten?’ Ester pakt de zwarte broek beet en bekijkt de onderkant. Met haar handen strijkt ze over de stof, ze voelt aan de voering en inspecteert professioneel de zoom.

Al mijn hele leven maakt ze mijn broeken korter, vanaf het moment dat ik haar zelfgemaakte kleren niet meer wilde dragen. Tot die tijd, zo rond mijn tiende jaar, werden bijna al mijn kleren door haar gemaakt van lapjes van de markt, of resten stof uit het confectieatelier van mijn vader. Ik verlangde intens naar een échte broek of een échte jas en daarmee bedoelde ik één uit een winkel. Toen ik negen was en mijn neef Sammetje barmitswa werd, had ik het voor elkaar. Dacht ik. We gingen naar c&a en ik mocht op de meisjesafdeling een lange rok uitkiezen. Ik kon mijn geluk niet op toen ik mezelf in de spiegel van het pashokje zag met een paarse ‘mille fleurs’-strokenrok met een hip groen truitje erop. Ik strekte mijn armen uit alsof ik een beroemde filmster was die haar publiek groette en bewonderde mezelf in de spiegel. Ik kwam het pashokje uit, op zoek naar mama. Ze bekeek de rok met een kritische blik, voelde de stof tussen haar duim en wijsvinger en zei: ‘Rotzooi! Trek maar uit, we gaan naar de overkant, naar stoffenmagazijn De Zon. Ik maak hem zelf wel.’ Ze vond een bijna identiek lapje en maakte met een patroon uit de Burda precies dezelfde rok. Het gevoel van die c&a-rok kreeg ik er niet mee terug.

‘Als je deze broek korter wilt maken, moet de voering ook worden aangepast. Dat is een lastig klusje. Dit soort dingen kun je beter aan een echte kleermaker overlaten. Het is monnikenwerk. Ga je skiën?’

‘Nee, maar Aram is gaan skiën,’ lieg ik. ‘Hij kon met een vriend mee.’ Ik durf haar niet te vertellen dat hij vertrokken is en verzin ter plekke dat er een aanbieding bij de Aldi was van twee skipakken voor de prijs van één. Hoe moet ik vertellen dat zo’n skibroek mij het juiste kledingstuk lijkt om vijf dagen mee op de selectieplek van Auschwitz-Birkenau te gaan zitten om te mediteren en namen te noemen. Het zal daar zeker erg koud zijn in Polen, het kan vriezen en sneeuwen, het is tenslotte februari en ik wil op alles voorbereid zijn. Hoe moet ik haar vertellen dat ik kaddisj wil gaan zeggen voor de familie en daarom al dagen bezig ben met het samenstellen van een namenlijst. Eerst heb ik de familie van Ester zorgvuldig doorgewerkt, alle namen heb ik opgezocht op de website joodsmonument.nl, ik heb ze onder elkaar gezet en geboorte- en sterfdata toegevoegd, voor zover ik die kon vinden. Vervolgens heb ik de familie van mijn vader, Leo Leefsma, in kaart gebracht.

Ester probeert nog één uitvlucht en begint opnieuw over de kaart van Sandrine, maar ik grijp in. ‘Die mag je me straks laten zien, maar ik wil jou eerst dit laten zien.’ Uit mijn tas haal ik de lijst waar ik drie dagen aan gewerkt heb. ‘Ik ben deze lijsten aan het maken omdat ik heb besloten naar Auschwitz te gaan.’ Ze kijkt me aan. Geschrokken en hulpeloos. ‘Naar Auschwitz... ben je gek geworden?’

*

Oma Rebecca woont in een flat in de rustige Groningse wijk Helpman, in een lange lommerrijke laan. Het drie verdiepingen tellende gebouw was gloednieuw toen ze er in 1970 kwam wonen. Oma’s appartement is op de eerste verdieping. Ik woon net op kamers in Amsterdam en ga bij haar eten in het eerste weekeinde dat ik terug in Groningen ben. Even nadat ik heb aangebeld, zie ik haar ene oog door het lensje in de deur. Ik zwaai naar het glaasje. ‘Hoi oma, ik ben het.’ De deur gaat open. Ze is klein en staat niet meer zo rechtop als vroeger. Ik geef haar een zoen en hang mijn jas aan de kapstok. De deur van de logeerkamer staat op een kier. Ik werp een snelle blik op de jongens. Bij de ronde salontafel – smyrnakleedje erop – staan vier stijve, bijna antieke stoelen. Ik kies de stoel met de geborduurde zitting.

Aanvankelijk woonde oma bij ons; of eigenlijk woonden wij bij oma, in het huis waar ze sinds 1925 leefde. Toen ik een jaar of zes was, is ze verhuisd naar deze flat en deed het grote huis in de Jan Lutmastraat over aan haar zoon Leo en schoondochter Ester. Ze nam wel al het meubilair mee, wat ik als klein kind vreselijk vond. Ik smeekte haar of de rode stoel mocht blijven. Het was een ouderwetse crapaud, met rood fluweel gecapitonneerd en houten leeuwenpootjes. In die stoel zat ik het liefst. Oma gaf gehoor aan mijn smeekbedes en liet de bewuste stoel achter. Ze nam wel de vier stijve, rechte salonstoelen mee. De geborduurde stoel, de blauwe en de twee mosterdgele die nog van de nsb’ers waren geweest. Ik vertikte het om erop te zitten. Ons huis was in de oorlog, nadat oma Rebecca met haar kinderen Leo en Leny was ondergedoken, in beslag genomen door een nsb-familie. Na de oorlog hadden ze deze twee stoelen laten staan. Toen ik oma ooit vroeg of ze het niet naar of gek vond om op de stoelen van de nsb’ers te zitten, keek ze me vol onbegrip aan. ‘Ze zitten toch goed’ had ze gezegd en ze nam er pontificaal en met een uitgestreken gezicht op plaats.

Oma Rebecca zet een doos met foto’s voor me neer op tafel. ‘Je moeder zegt dat jij dit leuk vindt, ik begrijp niet wat je eraan vindt. Het is oude rommel.’

Oma vertelde haar leven lang nooit iets over wat ze had meegemaakt. Niet dat ze niet sprak; ze was constant aan het woord, haar mond stond niet stil, maar dat was een doorlopend gebabbel, over de buren, haar vriendinnen, het weer, de ziekte van neef Karel et cetera. Nooit ging het over haar eigen leven, laat staan over vroeger.

Ik pak de foto’s uit de doos en leg een stapel voor me neer. Ik bekijk ze aandachtig, één voor één. Oma Rebecca in charleston-trouwjurk op haar huwelijk in 1925. Papa en tante Leny als kleine kinderen samen met het Duitse dienstmeisje. Vrolijke foto’s van jonge tieners op schaatsen, zwierend over het ijs, met gekruiste handen. Een gelukkige tijd. Oma zegt voor de verandering nu eens helemaal niets. Ze zit er met opeengeperste lippen bij. Een paar keer gaat ze naar de keuken om iets aan het eten te doen of om mij thee in te schenken uit de zilveren theepot die op het kleine antieke tafeltje in de mand verborgen zit onder een theemuts van wit katoen met lila bloemetjes.

Ze kookt op haar kleine Etna-fornuis, een klassiek model op pootjes, met in plaats van knoppen hendeltjes. Ze gebruikte het haar leven lang. Vroeger aten we iedere vrijdagavond oma’s kip, die uren in de oven stond en ieder halfuur werd bedropen. Dan stond oma met een wit schort voor over haar braadslede gebogen en goot de boter over de kip. Nu staan er kabeljauw en griesmeelpudding op het menu. Het zijn de enige dingen waar ik absoluut niet van houd. Ik vermoed dat ze onthouden heeft dat ik er juist dol op ben. Als ik aan tafel ga zitten, dient ze op. Haar ronde eettafel staat achter in de woonkamer tegen een glazen wand. Daarachter is haar slaapkamer. Er staan een eenpersoonsbed en een dressoir met foto’s van haar familieleden. Op de wand aan het voeteneinde van haar bed hangt een groot schilderij, een donkere olieverf van haar man, mijn opa, die al in 1933 is overleden en met wie ze hooguit acht jaar getrouwd geweest is. We eten samen en ik vertel over mijn kamer in Amsterdam, over de universiteit en de toneelclub waar ik iedere maandagavond naartoe ga.

’s Avonds, nadat ik afscheid heb genomen, ren ik naar buiten de stille laan in. In een steegje om de hoek kots ik al het eten uit. Ik hoop dat niemand me ziet.

*

Negen jaar later is oma Rebecca negentig jaar oud en ligt op haar sterfbed. Ik ben uit Amsterdam naar de flat met de foto’s gekomen om afscheid te nemen. Ester zit al weken aan het bed van haar schoonmoeder. Ze lijkt het fijn te vinden.

‘Ze zegt niet veel meer, maar we knuffelen, dat vindt ze heerlijk.’

Mijn vader Leo zit zwijgend in de voorkamer met een kop thee op de geborduurde stoel, niet op de ‘nsb-stoelen’.

‘Kijk eens wie hier is, hier is Rivka!’

Oma doet een moment haar ogen open. Als ze me ziet lacht ze breeduit een gulle, fonkelende lach met haar tandeloze mond. Nooit eerder lachte ze op die manier naar me, zo stralend en vol liefde. ‘Dat is een mooie laatste herinnering. Onthoud deze lach,’ zegt Ester geëmotioneerd en duwt me zachtjes weg van oma, naar de voorkamer.

Ik drink thee uit het crèmekleurig Wedgewood-kopje met een donkerrood bloemetje. Oma’s servies. Ik drentel nog wat door de flat, kijk naar een foto op het dressoir van een mij onbekend gezelschap op een lommerrijk terras, naar de twee ultrakleine fotolijstjes met daarin een foto van mezelf als vijfjarige kleuter, met twee donkerbruine staartjes en bedelketting om en een foto van mijn neefje Sam met een gestreept polootje aan. Leo biedt aan me naar het station te brengen. Ik verlaat voor de laatste keer oma’s huis, zonder nog een keer naar de jongens in de logeerkamer te kijken.

Papa Leo glimlacht. ‘Met de komst van je moeder, kwam het plezier in mijn leven. Daarvoor was het niet veel.’

We staan op de parkeerstrook voor het station, waar je alleen mag parkeren om even iemand in of uit te laten stappen. Ik moet mijn trein halen, hij mag hier niet staan. Een lang gesprek kan het dus niet worden. In de beschutting van de auto is het alsof de wereld en de tijd heel even niet bestaan, een vacuüm.

‘Wat bedoel je met “was het niet veel?’’.’

‘Eerst de dood van mijn vader. Later de oorlog. Ik zie ons nog staan met onze koffers in de tuin, klaar om onder te duiken.’

Dit is de eerste keer dat hij er iets over zegt, denk ik en houd mijn mond. Samen zwijgen we. Over de drukke weg voor het station raast het verkeer. De verlengde stadsbussen komen met grote vaart aanrijden om vervolgens zwierig de parkeerhavens van het busstation in te draaien. Ik vraag me af wat ik zou meenemen als ik moest onderduiken. Wat heeft de toen vijftienjarige Leo in zijn koffer gedaan?

Ik verbreek de stilte en zeg dat ik moet gaan, geef hem een zoen, spring de auto uit en hol naar het perron, hetzelfde waarover Ester dertig jaar eerder had gelopen toen ze voor drie maanden naar Groningen kwam, met in haar ene hand een typemachine en in de andere een leren koffer. Ze droeg haar rode schoenen met kleine queeniehak en een donkergroene, zwierige mantel. De man die op haar stond te wachten, zou later mijn vader worden, het was de toen dertigjarige Leo. Ze stapte bij hem in de auto en hij reed haar naar het huis van zijn moeder in de Jan Lutmastraat. Hij had er zijn hele leven gewoond, afgezien van de onderduikperiode, en zou er nooit meer weggaan. Ester kwam naar Groningen voor een periode van drie maanden en ze ging op kamers bij oma Rebecca. Ester en Leo hadden niet veel tijd nodig. Ze werden verliefd en Ester bleef in Groningen. ‘Niet nog eens twintig jaar in Groningen,’ riep ze als ze kwaad was. Later werden het er ‘dertig’ en bijna ‘veertig’.

Ze kwam uit Israël, waar ze als pionier naartoe was gegaan. Ze woonde er met een groep Engelse en Hongaarse jongeren in een kibboets.

‘We leefden in tenten en aten alleen olijven en geitenkaas, meer hadden we niet. Iedereen was jong, het was een heerlijke tijd.’ Iedereen had dezelfde geschiedenis achtergelaten in Europa. In Israël was ze veilig op afstand van haar verleden. Ze was op de vlucht.

Leo werd geboren in 1927 in Groningen, als zoon van oma Rebecca en haar man, mijn opa Samuel Leefsma. Samuel had samen met zijn broer een groot confectiebedrijf. Mantels waren hun specialiteit. Samuel en zijn broer Carel kwamen in de jaren twintig uit de provincie naar de stad en als ware entrepreneurs bouwden ze in korte tijd hun onderneming van een klein confectieatelier uit naar een grote zaak. Aan het einde van de jaren twintig lieten ze een grote moderne fabriek bouwen aan de rand van het centrum. Er waren veel confectiebedrijven in Groningen en ondanks de crisis, bloeide het bedrijf.

‘Het waren eigenlijk boerenjongens uit een dorp in de Mediene, maar het waren flinke jongens, Samuel en Carel,’ zei Leo altijd over zijn vader en zijn oom. Ze waren in Engeland gaan kijken in de sweatshops en hadden er ideeën voor innovatieve productiemethoden opgedaan. Ze veroverden Groningen en verwierven zich een vaste plek tussen de grote Joodse confectiebedrijven.

Een week nadat Leo me naar het station had gebracht, krijg ik een telefoontje van hem. ‘Oma is vanmorgen gestorven. Er is een rechtvaardig mens heengegaan.’

‘Wat zeg je dat officieel, pap. Een rechtvaardig mens. Gecondoleerd! Ik kom meteen naar jullie toe.’

‘Mijn oma is dood,’ zeg ik tegen Aram. ‘Ik voel helemaal niets.’ Ik rommel wat in mijn kledingkast op zoek naar iets om te dragen bij de begrafenis, maar ik heb vooral rommelige tweedehandsjes en vrees dat die niet voldoen.

De eenvoudige vurenhouten kist staat in de voorkamer in het huis aan de Jan Lutmastraat. Ons huis, het huis waar oma van 1925 tot 1971 heeft gewoond. Het is de dag van de begrafenis en het huis stroomt vol.

‘Ik ben misselijk,’ zeg ik tegen Aram. ‘Dat komt door de emoties’, zegt Ester die net langsloopt. We zijn die ochtend samen snel de stad ingegaan om een nette zwarte jurk voor mij te kopen. Op haar aandringen gingen we naar ‘Au Bonheur’ in de Zwanestraat, waar zij op een stoeltje neerstreek voor de paskamer, terwijl ik achter het gordijn worstelde met vier jurkjes en twee mantelpakjes. Ze sprak me op net iets te luide toon toe.

‘Het is een voorrecht om je oma te mogen begraven. Een echte mitswe. Ik heb bij mijn ouders de kans niet gehad en bij mijn grootouders mocht ik niet mee. Ja, die staat je leuk, maar doe ook die andere nog even aan. Ik was te klein. Dus ik heb nooit iemand van mijn eigen familie begraven. Begrijp je nu hoe bevoorrecht je bent? Nee, dat mantelpakje maakt je te ouwelijk. Zullen we deze doen?’

Ik knik en loop achter haar aan naar de kassa, waar het mooie dunne wollen jurkje wordt ingepakt en Ester met een creditcard betaalt.

De auto met de kist vertrekt en rijdt langzaam weg. Leo, Ester, tante Leny en haar man Henry lopen er stapvoets achteraan tot het einde van de straat. Dan stappen ze in de volgauto en rijden door onze buurt. Sam, Aram en ik zitten in de tweede volgauto. We zijn vanaf het huis in de Jan Lutmastraat vertrokken, waar oma met haar man Samuel woonde, tot hij stierf in 1933, en haar beide kinderen ter wereld bracht. Leo bleef er wonen toen hij trouwde met Ester. Ik werd er bijna geboren, als Ester niet met gillende sirenes voor een keizersnee naar het Rooms Katholiek Ziekenhuis was gebracht. Vervolgens gaat de stoet langs een huis aan de Hofstede de Grootkade, waar de auto’s even stil blijven staan. Waarom we langs dat huis rijden, weet ik eigenlijk niet.

We komen aan bij de Joodse begraafplaats. Het is ijskoud, de grafdelvers hebben moeite gehad om in de bevroren grond te graven. We staan opeengepakt in het kleine metaarhuisje. De rabbijn spreekt snel de gebeden uit. Hij houdt een toespraak en benadrukt dat ze een flinke vrouw geweest is, oma Rebecca. ‘Een sieraad voor de gemeenschap, die heel wat mensen heeft bijgestaan toen ze terugkeerden uit de duisternis.’ Er wordt instemmend geknikt. We gaan naar buiten, naar de achterste rijen van de begraafplaats. Rebecca wordt begraven naast haar man Samuel.

Mannen met zwarte jassen stellen zich op rond het graf en plaatsen de kist op de planken. Ik probeer tussen de mensen door het graf te zien; ik wring me door de menigte heen. ‘Ik ben haar kleindochter, ik hoor vooraan,’ zeg ik kribbig tegen een man met een donkere jas en een hoed op. Leo zegt kaddisj. Hij heeft een zachte, lieve stem, waardoor je hem nauwelijks kunt horen.

*

Als de bus de parkeerplaats voor het voormalig concentratiekamp Auschwitz oprijdt, valt de regen met bakken uit de lucht. Ik ga de drukke ontvangsthal niet binnen, maar blijf buitenstaan, onder een afdak. Een stroom mensen trekt aan me voorbij. Er rijden voortdurend bussen de parkeerplaats op en eenmaal leeg, gaan ze ook weer weg, net als bij de entree van de Efteling. Er zijn tourniquets, er is een balie met audiotours, er is gedoe met gidsen en er zijn bakken vol identieke paraplu’s.

Na een klein halfuur loop ik achter een vriendelijk Pools meisje aan met een rode paraplu. Ze is frêle, draagt een donkerbruine lammycoat en een beige wollen muts. Ze heeft een zachte stem, passend bij haar verschijning, waarmee ze uit alle macht probeert de hele groep te bereiken. Vanwege de intensiteit waarmee ze spreekt, lukt het haar wonderwel. We lopen tussen de kazernes door. Het is koud en de regen heeft plaatsgemaakt voor mist. Het kamp ziet er eigenlijk veel normaler, onschuldiger en vriendelijker uit dan ik me had voorgesteld. Lange straten, dwarsstraten, gebouwen van rode baksteen, die tegenwoordig als landenpaviljoens zijn ingericht. Het lijkt bijna een dorpje. Het was oorspronkelijk een kazerne. In 1940 werd het in gebruik genomen als concentratiekamp. De gids neemt ons mee naar het museum en ze leidt ons in lange rijen door de verschillende zalen, de diverse gebouwen. Stapels koffers, brillen, bergen haar. Het zijn de beelden die je kent uit boeken en films over Auschwitz.

Rijen mensen trekken voorbij en bekijken de vitrines. Af en toe raak ik een muur aan. ‘Zou oom Mickey in één van deze barakken gewoond hebben?’ Oom Mickey was een neef van mijn vader Leo.

Terwijl ik bij het woord ‘barak’ altijd dacht aan een houten gebouw, waren dit meer stenen gebouwen. Ze zijn slordig en enkelsteens gemetseld. Terwijl we door de zalen dwalen, krijg ik vooral zin om de groep te verlaten en alleen te zijn. ‘Waarom ben ik in vredesnaam meegegaan op een groepsreis?’ Ik glip het gebouw uit en kies een eigen route. Ik sla linksaf en loop langs een rij identieke roodstenen barakken. Op de gevels staan namen van landen. Waar ik ‘Holandia’ lees, ga ik naar binnen. Ik slenter door de lichte ruimtes, waar middels foto’s en teksten het verhaal van Nederland in de Tweede Wereldoorlog wordt verteld. Ik zoek naar namen en gezichten. ‘Zou er ergens een Leefsma, Cardozo of Aandagt te vinden zijn?’ Ik bekijk zeker tien minuten een foto van een grote groep mensen, gemaakt tijdens de razzia van 26 mei 1943 in Amsterdam. De mensen staan op het plein voor het Muiderpoortstation. Ze wachten. Ieder gezicht bestudeer ik minutieus, op zoek naar herkenning. Lichtelijk teleurgesteld ga ik verder door het gebouw tot ik op de eerste verdieping stilhoud in een hoek met portretten van enkele Nederlandse overlevenden van Auschwitz. Daar hangt een foto van Michael Leefsma, oom Mickey. Michael betekent ‘wie is als God’. Zijn kindernaam ‘Mickey’ hield hij zijn hele leven, ook al paste die beslist niet bij de statige, sombere oudere heer die hij later werd. Er ligt een opengeslagen boek, waarin de oorlogsgeschiedenis van oom Mickey beschreven staat. De foto’s van de overlevenden worden omringd door de portretten van hun omgekomen familieleden. De fotolijsten van oom Mickey’s familie zijn leeg. Ik denk aan de doos bij oma Rebecca en de manier waarop ze naar me keek toen ik door de portretjes grasduinde, met ingehouden adem, met dichtgeknepen mond. In haar zwijgen zat alles, het immense verdriet, het onvermogen om het verhaal te vertellen en de razernij omdat niemand, ook ik niet, ooit zou kunnen begrijpen wat zij had meegemaakt. De lege fotolijsten hier aan de muur in Auschwitz zijn daar het symbool van.