eerder werk van henry sepers

Het feest van de mollen (roman, 1993)

De kunstenaars (roman, 1994)

Bedachte stad (roman, 1997)

Superlive (roman, 2001)

De zondaars (roman, 2005)

Baaierd (gedichten, 2009)

Spreekt de troubadour (gedichten, 2012, nominatie J. C. Bloem-poëzieprijs)

Je zadelt een vlinder (gedichten, 2015)

De aanwezigheid van Lara (roman, 2018)

Stofloze afdruk (gedichten, 2021)

Henry Sepers

De stiefvader

roman

© 2023 Henry Sepers

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10B, 3512 GT Utrecht.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm of any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10B, 3512 GT Utrecht, The Netherlands.

Vormgeving en omslagillustratie: Esther van Gameren
Foto auteur: Elmo Nijhoff
Druk: Libertas Pascal

Eerste druk 2023
ISBN 9789492241566
NUR 301

www.magonia.nl
www.henrysepers.nl

‘Soms kon de zachtheid die hij steeds verbeet
nog schuw een uitweg naar zijn ogen vinden’

– A. Roland Holst

Tien

Lisa Toledo noteert datum en tijd van mijn overlijden in haar mobieltje. Maandag 8 mei 2017, 19.30. Haar vingers bewegen razendsnel over het toetsenbord van de iPhone. Ze heeft het laatste model: zo plat als de koetjesreep die ik Sarah gaf om haar te troosten als ze weer eens met kapotte knieën thuiskwam. Ik hou van moderne apparaten, maar nu had ik toch liever gehad dat ze mijn naam met een vulpen in een in kalfsleer gebonden cahier had geschreven. In een zwierig handschrift had ik de afspraak dan van een officiële krabbel voorzien.

Half zes. De dag is traag verlopen als een surveillancemiddag op school. De tijd leek zich in te houden, wendde zich af van het uur waarop de dokter zou komen. De grote ramen van de huiskamer liggen op het zuiden en het zonlicht werpt een goudkleurig folie over meubels en vloer. De opspringende haartjes aan de achterkant van Lisa’s kapsel lichten op als de draden van een gloeilamp. Er zijn vandaag niet veel mensen langs het huis gelopen en er staat helemaal niemand voor het raam om naar mij te staren. Blijkbaar is het gelukt om het bezoek van de huisarts geheim te houden. Daarbij komt dat het bijna etenstijd is: de sterfbedtoeristen zitten aan de warme maaltijd, hebben geen tijd om me te begluren.

De dokter legt een hand op mijn arm. Iedereen legt de laatste tijd een hand op mijn arm, ik houd er nog blauwe plekken aan over. De aanraking moet een moment van verlegenheid maskeren, komt in plaats van het onzegbare. Of willen ze weten of ik al koud word? Er is verschil in effect: er zijn beroeringen die niet dieper gaan dan de huid, andere laten het vlees daaronder gloeien. De warmte van Lisa’s hand kruipt op tot aan mijn schouder. Ze is jong, Lisa. Verbergt haar onzekerheid achter een optreden dat er doortastend moet uitzien, maar in werkelijkheid nogal schokkerig verloopt: alsof ze over elke fase van haar handelen een aparte beslissing neemt. Zo haalde ze met een bruusk gebaar haar telefoon tevoorschijn, klapte het deksel van de beschermhoes open, stokte opnieuw een fractie van een seconde waarbij ze me nadrukkelijk aankeek, en begon toen met haar jeugdige vertoon van vingervlugheid.

Ze zegt: ‘Je kunt elk moment op je beslissing terugkomen.’

Lisa praat zacht, heeft haar stemvolume aangepast aan de stilte die me straks zal omringen. Haar woorden ruisen in mijn oren. Daar ruist langs de wolken een lieflijke naam. Ik zit in de kerk. Korte broek, bretels vanwege te smalle jongensheupen. Mijn moeder volumineus naast me: een warm dier dat naar pepermunt en goedkope parfum ruikt. Ik heb nog bijna geen vlees op mijn billen en als ik ga verzitten, klapt het harde hout van de kerkbank tegen mijn bekken. Na al die jaren ontberen mijn botten opnieuw de noodzakelijke stootkussentjes. Mijn heupbeenderen steken scherp in het matras. Bijlen die het tijk willen klieven tot het vulsel je om de oren vliegt.

Eefje staat aan het voeteneinde van mijn bed, houdt mijn linkervoet vast. Waarom doet ze dat? Heeft ze de behoefte mij aan te raken en kan ze nu eenmaal niet bij mijn hand? Of wil ze met dit gebaar zeggen dat ik het niet moet wagen terug te krabbelen, want ze heeft nu wel lang genoeg voor me gezorgd? Misschien wil ze juist dat ik onmiddellijk stop met die onzin, dat ik dat meisje van een dokter de deur wijs en opsta om eindelijk de tuin te fatsoeneren, want dat kan toch niet langer zo, tussen de rozen woekert het onkruid. De muren van de slaapkamer moeten trouwens ook gewit. En die hangkast die ik al voor mijn ziekte in elkaar zou zetten…

Ze knijpt nu zo hard in mijn voet dat het pijn doet. Dan laat ze los en gaat vlak naast Lisa staan. Ze heeft tranen in haar ogen. Natuurlijk. Dat past bij het moment. Al heb ik erg veel zin om te roepen dat ze moet ophouden met janken, want ik heb een gruwelijke hekel aan wat hoort bij het moment. Het bevestigt alleen maar hoe weinig bijzonder mijn geagendeerde dood is. Ja, er zijn emotionele protocollen die moeten worden afgewerkt. Daarna mogen mijn vrouw, familie, vrienden nog een paar maanden tot een jaar (afhankelijk van hoe dicht ze bij me stonden en hoe goed ze hun sentimenten kunnen onderdrukken) de fasen van de rouwverwerking doorlopen. Daar bestaan handige boekjes voor.

Ω

Als je dit beluistert (of leest: ik zal Damian vragen de opnames na mijn dood uit te tikken) dan hoop ik dat mijn verhaal tegenwicht kan bieden aan alle shit die straks over mij zal verschijnen in de bladen. Geloof me: ik zal proberen eerlijk te zijn. Behalve mijn nagedachtenis heb ik niets meer te verliezen. Maakt het mij uit hoe je over mij denkt als ik er niet meer ben? Ja. Nu maakt het mij uit. Straks niet meer natuurlijk, als de duisternis zelfs het kleinste straaltje licht in mijn ziel heeft gedoofd. Maar in het belang van het heden, en omdat ik het anderen niet gun mijn levensverhaal in de kwaadaardige mallen van hun vooroordelen te gieten, fluister ik mijn woorden in de oude smartphone die altijd naast mijn bed ligt. Het is een van de weinige dingen die ik nog kan: formuleren. Mijn geschiedenis opnieuw uitvinden in taal, het voortschrijdend heden benoemen van mijn laatste dagen, een heden dat ik probeer te vangen in een afgezwakte vorm van de praesens historicum, met slechts een kleine verschuiving in de tijd.

Ω

Het is alweer vijf weken geleden dat ik het bericht kreeg. De hal van het ziekenhuis deed denken aan de wachtruimte van een groot busstation. Kunststof kuipstoeltjes, gemonteerd op buizen die (zo stelde ik me voor) het bovengrondse deel van een waterleidingstelsel vormden. Of stroomde er geen water maar bloed door de pijpen? Urine? Gal? Dit was een fabriek voor het oplappen van menselijke organen. Witgejaste laboranten met blauwe douchemutsen op tapten lichaamssappen af om proeven mee te doen. Als alles goed ging, kwam je lijf hier refurbished uit.

Die nacht had ik gedroomd. Ik lag op een harde onderzoeksbank en werd ontleed door mannen die er (met mondkapjes voor) als bandieten uitzagen. Ze tilden mijn hart uit mijn borstkas, trokken de darmen uit mijn buik, legden nieren en lever in zilveren dienschalen, lieten mijn bloed in een plastic container stromen, en wat er ook met me gebeurde: ik bleef denken, was me bewust van elke handeling, zelfs toen ze mijn schedel open zaagden en mijn hersenen blootlegden. Erger nog: mijn gedachten waren leesbaar voor de gemaskerde mannen en vrouwen zoals ze nu kenbaar zijn voor jou. Langs de kronkelingen van de bloederige reuzenwalnoot die mijn ik herbergde, lichtte een snoer van letters op die mijn angst verraadden, mijn wanhoop, het begin van mijn onthechting. Buiten adem was ik wakker geworden, had me vastgeklampt aan Eefje, die mijn gezicht en lijf streelde en almaar ‘rustig, rustig toch liefje’ fluisterde.

Aan het begin van elke rij stoeltjes hing aan een paal een bordje met een nummer. Eefje en ik moesten plaatsnemen in rij 8, samen met andere kankerpatiënten. De zieken waren keurig voorgesorteerd. In de rij achter ons voerden parkinsonpatiënten hun wonderlijke pantomime op, voor hen namen de botbreuken soms twee, drie stoelen per persoon in beslag. Een jongen van een jaar of zestien grijnsde naar me, zijn ingegipste been lag voor hem uitgestrekt en stond vol hartjes en meisjesnamen: de harem die zijn ongeluk hem had bezorgd.

Eefje was een en al gedienstigheid. Zal ik koffie halen? Zal ik vragen hoelang het nog duurt? Als je naar de wc moet, zeg je het maar gewoon hoor, dan wacht de dokter wel even. Ze had de hele nacht niet geslapen, het wegcijferen van zichzelf sloopte haar. Met hart en ziel leverde ze zich aan mijn ziekte over tot er niks meer van haar overbleef.

Nog tien, misschien zelfs vijf minuten en we zouden het weten. Als de dokter tenminste op tijd werkte. Was het nog de moeite waard de tumoren te bombarderen met de stralingskanonnen in de onderaardse hel van de afdeling nucleaire geneeskunde? Of hielden ze het met mij voor gezien en mocht ik naar huis om daar, omringd door familie en vrienden en bijgestaan door een palliatief verpleegkundige het einde af te wachten?

Dokter Scheepmaker haalde ons persoonlijk op. Een grote man met een vierkante kop, kaal. Hij had gemakkelijk een baan als uitsmijter bij een nachtclub kunnen krijgen, al maakte zijn licht voorovergebogen tred hem kwetsbaarder en menselijker. Door die houding kon ik de uitdrukking op zijn gezicht niet zien. Keek hij bezorgd? Glimlachte hij? Of deed hij krampachtige pogingen om zijn mimiek onder controle te houden opdat de boodschap die mij wachtte niet voortijdig uit zou lekken?

‘Dag meneer Van Slooten, u kunt meekomen.’

Toen de witjas zijn hoofd even optilde, keek ik meteen van hem weg. Pas nadat hij me de rug toekeerde, stond ik op en liep samen met Eefje achter hem aan. Ik moest denken aan een dierenverhaal van Anton Koolhaas, Meneer Tip is de dikste meneer, waarin het varken Tip zijn doodsangst probeert voor te blijven door de loopplank van de vrachtwagen van n. v. Exportslachterij, voorheen gebr. Taats, op te spurten. Ook ik was geneigd mijn pas te versnellen om zo gauw mogelijk te worden omarmd door het onvermijdelijke. Ik dreigde daardoor de dokter in te halen of op z’n minst op de hielen te trappen, wat natuurlijk ongepast zou zijn. Gelukkig had Eefje mijn hand vast om me in te tomen.

Scheepmaker hield de deur voor me open. Daarna wees hij naar het zitje in de hoek van de kamer. Het was bijzonder dat we daar mochten plaatsnemen, bij eerdere bezoeken zaten we op de twee rechte stoelen voor het bureau, als een echtpaar op een ouderavond, en tuurde de specialist steeds op het scherm van zijn computer. Was dit een slecht voorteken? Was het zitje met de stoeltjes met oranje kussens en de rotantafel in het midden er speciaal voor slechtnieuwsgesprekken?

Toen we zaten, bladerde Scheepmaker eerst even in een map met paperassen, die hij snel weer dichtklapte om ons vervolgens nadrukkelijk aan te kijken. Zijn blik, waaraan ik niet meer kon ontsnappen, moest natuurlijk het voorwerk doen, dat snap je wel. Zo probeerde hij ons incasseringsvermogen week en elastisch te maken zodat het zou meegeven als de waarheid ons vol in het gezicht trof. Ik zocht houvast aan de poster die op de wand achter de dokter hing. Er stond een jonge vrouw op die aan het sporten was, met in grote letters op buikhoogte: EEN DONORCODICIL KAN LEVENS REDDEN. Beetje raar in de kamer van een oncoloog. Wie zat er op verkankerde organen te wachten?

‘Meneer en mevrouw Van Slooten, ik ben bang dat ik geen goed nieuws voor u heb.’

Ah, dat was dus hun methode. Meteen met de deur in huis vallen. Ze hebben het in rollenspelen geoefend. Trek de pleister in één keer van de wond, zo deed mijn moeder het ook. Het vlamt even, maar dan is het ook klaar. Alleen: nu werkte de truc niet. Ik voelde hooguit een lichte druk in de borst na de mededeling. Door een kier tussen de glasgordijnen zag ik gele rozen die een weelderige tuin deden vermoeden. Verder hoorde ik het zoemen van de ventilator van de computer, de snelle ademhaling van Eefje, het gekras van een pen want de dokter maakte blijkbaar een aantekening.

‘Prachtig, die rozen voor het raam,’ riep ik.

Scheepmaker kuchte. Eefje stootte me aan. Ik ging rechterop zitten, als een leerling die wil tonen dat hij eindelijk gaat opletten. De dokter speelde met de pen, draaide hem rond, leek hem daarna doormidden te willen breken. Er klonk geroep op de gang. Een moeder die haar kind kwijt is? Intussen keek Scheepmaker ons met een verlegen blik aan. Speelde hij toneel? Hij voerde dit soort gesprekken toch elke dag? Misschien wende het nooit om de aanzegger te zijn van iemands dood.

‘Er zijn uitzaaiingen gevonden in de lever en de longen. De hoofdtumor in de slokdarm blijkt intussen vergroeid met het longvlies, waardoor die niet meer operabel is. Ik vind het erg voor u, maar ben bang dat we van de curatieve naar de palliatieve zorg moeten overschakelen. Hier in het ziekenhuis bent u uitbehandeld. U kunt een afspraak maken met onze transferverpleegkundige. Zij zal met u bespreken wat er thuis allemaal nodig is. Heeft u misschien nog vragen?’

We schudden beiden van nee. We hadden honderden vragen, maar waren niet in staat er ook maar één te formuleren. En als het wel was gelukt, had Scheepmaker de vraag niet kunnen beantwoorden, omdat die ging over zaken waar een dokter net zo weinig van weet als wij.

Stilte. Mijn geest bleef uitstellen, vertragen. Ik bestudeerde de borstelige wenkbrauwen van de arts, bedacht dat je penselen kon maken van het overtollige haar dat maar blijft groeien en groeien in neusgaten, oren en boven oogkassen van oudere mannen. Misschien kon ik een start-up beginnen. Eefje speelde met de ketting die ik haar een maand geleden had gegeven, toen we twintig jaar samen waren.

De dokter knikte een paar maal plechtig en stond op. Einde gesprek. Wat moest hij nog? Hij had ons nog even vol mededogen kunnen blijven aanstaren, in kunnen gaan op de medische details, de ongetwijfeld geslaagde foto’s kunnen tonen van de kankercellen die intussen mijn hele lichaam hadden gekoloniseerd. Maar wie schoot daar iets mee op? Daarbij kwam dat hij verder moest. De volgende patiënt zat te wachten.

‘Ik begrijp dat dit een akelige mededeling voor u is.’

We kregen een klamme hand en hij hield de deur open. Toen we terugliepen naar de hal, rispte de woede op als maagzuur. Wat gaf die pil het recht mij de dood aan te zeggen? Met zijn slagerskop, die obligate pennen in zijn borstzakje. Voor Scheepmaker was ik een ding waarvan de identiteit kon worden vastgesteld met de streepjescode van mijn patiëntenpasje. Misschien was de arts gewoon lui. Hij had natuurlijk geen zin om al die plekjes te retoucheren die hij in mijn organen was tegengekomen. Veel te veel werk. Liever sneed hij een grote tumor in één keer weg: klaar is Kees. Hij was een man van grote gebaren, dat kon je zien aan die enorme handen, dat grove lijf.

Ω

Je hoort dit, je leest dit, toch zul je me vergeten. Mijn fluisteringen zijn bedoeld om dat moment uit te stellen. Ik wil je nog een tijdje bezighouden. Ik beloof dat ik, als ik straks in mijn graf lig te woelen, aan je zal denken. Dat is onmogelijk, zeg je. Natuurlijk, maar ik kan wel het beeld in je hoofd planten van een man die ligt te draaien in zijn graf alsof hij de slaap (de dood!) niet kan vatten. En dan aan jou denkt. Alleen aan jou.

Ω

Eefje wilde zich tegen me aandrukken. Je geliefde voelt die drang na zo’n onheilstijding. Ze ging midden in de gang voor me staan, met uitgestrekte armen, maar ik haastte me naar de uitgang, liep om haar heen, zette er flink de pas in alsof een sterke luchtstroom me richting draaideuren trok. Mijn lichaam wilde niks meer met dit gebouw te maken hebben. Niet met de kamer van Scheepmaker waarin leugens verteld werden, niet met de antiseptische geur die overal hing en het bederf moest maskeren, niet met de ziektesorteermachine van de wachtkamer. Ik wilde me voortbewegen met de snelheid van het medische personeel, niet met de traagheid van de patiënten die kleine pasjes zetten achter het looprek of die een infuus op wieltjes met zich meevoerden alsof het om een orgaan ging dat de chirurg was vergeten terug te plaatsen. Die zombies hadden zich laten opslokken door het gebouw, gehoorzaamden aan zijn wetten. Ik hoorde achter me het gedribbel van Eefje, terwijl ik steeds grotere stappen nam. Mijn vrouw had het oordeel van Scheepmaker braaf in haar handtasje gestopt, zij moest en zou de waarheid onder ogen zien. Ik had helemaal geen zin in de waarheid. Ik wilde zonlicht, lentegroen, straatgeluiden.

Eenmaal de draaideur door, de buitenlucht in, deed ik nog een paar stappen en bleef toen stilstaan op het brede trottoir. Ik kon moeilijk wegrennen, moest op Eefje wachten. Een tiental seconden later verscheen ze. Hijgend. Ze keek me onderzoekend aan, wilde met haar lieve blik mijn masker kraken. Ik zag hoe eenzaam ik haar had gemaakt door haar uitgestrekte armen te negeren en trok haar tegen me aan. Nu hoefde ik haar gezicht niet te zien, voelde ze mijn nabijheid, terwijl ik naar de overkant van de straat keek waar de eerste jonge bladeren van de bomen wit leken in het aarzelende zonlicht van eind maart.

Ik liet mijn hoofd zakken, keek op haar kruin. Er was nog geen spoortje grijs te vinden, al was ze al in de vijftig en had ze nooit haar haren geverfd. De warmte van haar lijf deed me goed, wond me zelfs op. Voorzichtig maakte ik me van haar los, alsof ik bang was dat er iets aan me zou blijven kleven als ik haar te ruw van me afstootte. Een stukje huid van haar wang, een paar vingers, een kledingstuk. Ze wilde me troosten en met troost moest je uitkijken. Troost verzwakte, liet je je spieren ontspannen terwijl die juist alert moesten zijn, klaar voor de strijd. Er was een gat in me geslagen en de troost wilde dat opvullen met stroperige zoetigheid, terwijl het vol zou moeten stromen met doodsangst en schuldgevoel, want dat mijn ziekte een straf was, dat wist ik zeker.

‘Wil je met de tram?’ vroeg Eefje.

Haar woorden kwamen schuchter aanwandelen.

‘We gaan lopen. Ik ben niet invalide.’

Ze knikte dapper en gaf me een arm. Het liep tegen vijven en het duurde even voor we het fietspad konden oversteken. Een eindeloze stroom fietsers suisde voorbij: mannen en vrouwen die van hun werk kwamen, pubers op weg naar huis of de sportclub, studenten die bier gingen drinken in Bar Raskolnikov, de hippe kroeg op de hoek van de Parkstraat en de Heesterweg. Al deze mensen wisten van niks.

Toen de stroom even werd onderbroken, sleepte ik Eefje mee de straat op. We moesten toch een keer de overkant bereiken. Een tram kwam gierend om de bocht en met een schrille fluittoon tot stilstand. Ik kon het niet laten om te grijnzen naar de geschrokken bestuurder die woedende gebaren maakte.

‘Het is mijn tijd nog niet, klootzak,’ fluisterde ik.

Door de gietijzeren hekken liepen we het Linnaeuspark in.

‘Misschien heb je nog een kans,’ zei Eefje, die blijkbaar de inhoud van haar tasje even was vergeten.

Teergroen. Narcissen, krokussen, de eerste tulpen. Medewandelaars liepen te genieten van het voorjaarszoeltje. De lente kwam snel dit jaar, weermannen raakten er niet over uitgepraat. Vogels die weken te vroeg aan het nestelen waren. Struiken die hun bladeren krampachtig trachtten binnen te houden, tot ze het niet meer hielden en hun loof in een explosie van groen loslieten. Eenden die hun nerveuze kuikens de slootkant op dirigeerden. Toen ik speeksel doorslikte, voelde ik het spuug treiterend langzaam langs de knobbel glijden, het gezwelletje dat plotseling status had gekregen, zich van alles begon te verbeelden omdat het zich tot sluipmoordenaar had opgewerkt. Nee, het was geen verdikking van de stembanden die na een weeklang zwijgen wel weer zou verdwijnen, geen ontsteking van de amandelen want die waren er op mijn vijfde al uit gesloopt, geen ingegroeid vetbultje dat ze alleen maar open hoefden snijden om er een krachtige straal pus uit te laten spuiten.

Ik keek naar Eefje, dacht: wij zijn innig met elkaar verbonden. Passend woord: innig. Ze zal bij me moeten intreden als in een klooster. Ik zal het ritme van haar dag bepalen. Er zal een zwijgcultuur heersen in huis, want ik weet meestal niet wat ik moet zeggen. Ze zal steeds willen weten hoe ik me voel, maar veel gevoelens bloeden in me dood doordat ik te verbijsterd ben. We gaan spelen dat we intieme momenten met elkaar beleven, en dan zeggen we tegen elkaar: wat is dit toch mooi. Een geschenk. De kanker heeft ons dichter bij elkaar gebracht.

We liepen langs een monument voor een vermoorde filmmaker. Zes parallelle lijnen ontsnapten uit de twee dimensies van een pentekening en zochten de ruimte op. Ik wilde uitrusten. We gingen recht tegenover het beeld op een bankje zitten. Misschien kun je beter onverwacht doodgaan, dacht ik. Je hoeft geen afscheid te nemen, de doodsangst grijpt je maar heel even bij de keel, houdt je niet maandenlang in de wurggreep.

‘Zo’n dokter heeft ook niet de wijsheid in pacht,’ zei Eefje.

Wankelde ze? Of wilde ze me hoop geven? Ik schaamde me dat ik spoedig dood zou gaan, zou het liefst wegvluchten naar een verlaten plek in het bos om daar in mijn eentje te sterven als een uit de kudde verstoten gnoe. Mijn bestaan was irrelevant geworden.

Ik streelde Eefjes wang, stond op.

‘Kom, we moeten verder.’

Ze volgde me gedwee. Bij de uitgang was ik buiten adem, zei dat ik toch een stukje met de tram wilde. Het duurde even voor die kwam. We wachtten op het bankje in de abri. Vlakbij stond een groepje meisjes van een jaar of vijftien. De kinderen keken op elkaars telefoon, er werden vast grappige YouTubefilmpjes afgespeeld. Als ik ze nu eens liet schrikken door ze te vertellen wat ik net te horen had gekregen? Hoe zouden ze reageren? Keken ze me medelijdend aan of keerden ze me de rug toe omdat ik hen opzadelde met iets waar ze niet om hadden gevraagd? Het kostte me moeite mijn mond te houden. Het idee dat er mensen waren die van niets wisten, was onverdraaglijk.

De tram arriveerde, kwam krijsend tot stilstand. We moesten nog flink doorlopen om hem te halen, want hij was te ver doorgereden. De meisjes glipten langs me heen naar binnen en namen de laatste zitplaatsen in beslag. ‘Onopgevoede meiden,’ mopperde Eefje.

We hoefden maar twee haltes. Nadat we waren uitgestapt, stak ik meteen over naar het trottoir aan de rechterkant van de straat en keek om waar Eefje bleef. Ze stond in het tramhokje haar jas dicht te knopen, want ze vond het natuurlijk toch weer wat fris. Toen zag ik het. De poster. Hij hing in het midden van de abri. Niet alleen Sarah’s naam stond er in grote letters op, ook zij zelf was afgebeeld, schaars gekleed, in volle lengte. Haar wijsvinger priemde uitdagend in mijn richting, terwijl ze met haar andere hand haar ravenzwarte krullen schikte. Ik schaamde me dat ik daar was en dat ik haar zag.

Ω

Lisa blijft bij mijn bed staan en kijkt me meelevend aan. Ze knijpt haar ogen een beetje toe, haar mondhoeken staan iets omhoog, nauwelijks waarneembaar want er mag niet de suggestie van een glimlach vanuit gaan. In combinatie met de toegeknepen ogen lijkt het eerder of ze zelf een beetje pijn heeft. Compassie hoort bij haar professionele wapenuitrusting.

Ze zegt dat ik haar bij haar voornaam mag noemen, het voorrecht van hen die gaan sterven. Lisa Toledo: passende naam voor de vrouw die me naar het einde leidt. In haar achternaam mag de dood doorklinken, haar voornaam zorgt (met die vrolijke klinkers) voor de lichte toets. Ze heeft flinke borsten die het me, vanuit mijn horizontale positie (graftraining noem ik mijn huidige bedlegerigheid) moeilijk maken haar aan te kijken. Telkens schampt mijn blik langs die monumentale buste. Ik schaam me voor de lustgevoelens die ze bij me oproept, terwijl ik net een afspraak heb gemaakt met de dood. Lisa heeft een beetje oogschaduw op. Door de paarse lippenstift komt haar mond los van de rest van haar gezicht. Zo moet een baby zijn moeder zien. Groot. Het hele blikveld vullend.

Ouder dan vijfendertig is ze niet. Hoeveel mensen heeft ze al, als een moderne Charon, naar de overzijde geroeid? Ik heb alleen mijn moeder dood zien gaan. Mijn vader was me te snel af. Hij dacht dat die pijn in zijn borst wel meeviel, waarschuwde de huisarts te laat en stierf in een ambulance.

‘Hoe is dat, Lisa, om iemand te zien sterven?’

Ze bloost, alsof ik haar een vraag stel over haar seksleven, zoekt met haar blik steun bij het abstracte schilderij boven mijn bed.

Als ze zich heeft hersteld, zegt ze: ‘Het wonderlijke is, je ziet echt iets uit iemand weggaan. Wat het is, weet ik niet. De ziel? Het leven zelf? Wat achterblijft is een ding. Een dood lichaam ziet eruit als een achtergebleven jas.’

Ik zie dat ze zelf schrikt van die laatste vergelijking. Werd ze te overmoedig?

Om haar gerust te stellen, glimlach ik. De beelden die ik zelf heb bij mijn dode lichaam zijn honderd keer pijnlijker.

‘En waar is de mens dan gebleven?’ vraag ik.

Ze blijft het antwoord schuldig. Vindt toch al dat ze te veel van zichzelf heeft losgelaten. Zet een bril op om haar strenge ik terug te vinden en leest voor hoe vaak en wanneer ik de zetpillen met morfine moet laten inbrengen. Intussen denk ik na over mijn lichaam als achtergelaten jas, steek mijn hand onder het dekbed en bevoel mijn borst, buik en geslacht om erachter te komen of ze nog bij me horen of dat ze al aan het verdingen zijn.

‘Ik stel voor dat we de procedure nog even rustig met elkaar doornemen.’

Ze druppelt de woorden een voor een in mijn oren. Ik hou van haar zachte stem. Is de dood een tedere fluistering? Ze zegt nog meer, maar niet alles dringt tot me door. Ik ben opgenomen in een soundscape, een compositie voor sotto voce gezongen regels, geruststellingen. Het is tenslotte een zachte dood die ze me bereidt. En natuurlijk heeft ze het over het protocol. De wetgeving omtrent de dood op bestelling. Zij wil straks ook niet verdacht van moord voor de rechter staan.

‘Nogmaals, je kunt elk moment nee zeggen.’

Ik kijk omhoog naar de gezichten van mijn dokter en mijn vrouw. Eefje knikt heftig, al zou ze misschien raar op haar neus kijken als ik Magere Hein op het laatste moment cancelde. De hoofden die ruim een meter boven me zweven, roepen verzet in me op. Drones zijn het, die elke verandering in gezichtsuitdrukking registreren om uit de verzamelde data conclusies te trekken over mijn gemoedstoestand.

Hoe vaak moet ze me volgens het protocol op mijn rechten wijzen? Er staat vast zoiets als: de arts vergewist zich ervan dat de patiënt heeft begrepen dat de procedure elk moment kan worden afgebroken. Ja, dat moest er nog bijkomen. Dat er een oekaze wordt uitgevaardigd met het uur en dag van je dood. Tekenen bij het kruisje. Dat je een boete moet betalen als het feest niet doorgaat. Een vergoeding voor de economisch schade die je hebt aangericht bij je naasten, je dokter. Dagen-, misschien wel wekenlang hebben ze zich op het moment suprême voorbereid. Er loopt al een afspraak met de begrafenisondernemer en die heeft ook zijn annuleringsvoorwaarden. Je doodstenue hangt gestoomd en gestreken in de kast. Er is een schema gemaakt voor de laatste bezoeken. Dat was heus niet gemakkelijk. Er moesten vrienden en familieleden worden teleurgesteld.

‘Begrijp je me? Ik wil zeker weten dat je me begrijpt.’

Ja hoor, ik ben niet aan het dementeren. Volhardend type die Lisa. Misschien is het toch haar eerste keer en grijpt het besef dat ze iemand dood gaat maken haar bij de strot. Ja, wil ik roepen. Ja, ik begrijp het dondersgoed. En opeens vind ik het een heel aantrekkelijk idee om over tien dagen van mijn grondrechten gebruik te maken. Mooie Lisa reikt me het bakje vla aan waarin het sedatiemiddel is opgelost (aan de zachte dood gaat een zachte slaap vooraf), Eefje staat popelend naast haar en plotseling weiger ik mijn hand uit te steken om het kommetje te pakken, maak met beide armen een afwerend gebaar en roep met een van angst vertrokken gezicht: ‘Nee, ik doe het toch niet! Ik ben bang! De dood is een grote vergissing!’ Dan kom ik overeind. Lazarus die zijn ochtendgymnastiek gaat doen. Mijn ogen lichten helder op. Echtgenote en zoon (die er uiteindelijk toch bij wilde zijn om zeker te weten dat vader de pijp uit was) schrikken. Voor hen was ik al weken dood, ik was er alleen nog niet aan toe gekomen daadwerkelijk te sterven.

Hoe zou Lisa reageren? Opgelucht? Verbijsterd? Ik stel mij voor hoe de gedachten die door haar hoofd flitsen als een ondertiteling over haar boezem lopen. Wat is dit voor vertoning? Heb ik daarvoor zo slecht geslapen? Mijn avond opgeofferd? Ik had nu ook op de rand van het bed van mijn dochtertje kunnen zitten om haar voor te lezen. Dit gaat me niet in de kouwe kleren zitten. Langzaam laat ze haar hand met daarin het bakje gif, smaak karamel, zakken. Ik heb gezorgd voor een anticlimax. Ik kijk naar het schaaltje dat nu op haar schoot rust. Een felle pijnscheut schiet door mijn lendenen. Weer is er het bliksemen van mijn lust, het verlangen dat opspeelt. Mijn ogen bewandelen het lichaam van de dokter, van boven tot onder, van borsten tot schaamstreek. Het kan me niks schelen. Ik ben op het nippertje aan de dood ontsnapt.

Lisa buigt zich voorover en geeft me een hand. Op hetzelfde moment wordt er op de ruit getikt. Er staat een grote gestalte voor het raam met een camera voor zijn oog. De geheime operatie is dus toch uitgelekt. Wie heeft daar belang bij? Lisa? Dat kan ik me niet voorstellen. Misschien een doktersassistente die elke dag naar de Sterrenshow kijkt, de bladen leest, een fan is van Sarah. Zo kan ze zelf een rol spelen in de romantische sprookjes over BN’ers die ze elke dag krijgt voorgeschoteld. Ik kan een gevoel van opwinding niet onderdrukken, want hoe je het ook bekijkt: mijn rol in het leven van Sarah krijgt door de gebeurtenissen meer gewicht.

Eefje loopt snel naar het raam en sluit de gordijnen. Omdat de dokter er is, protesteer ik niet.

Lisa zegt: ‘Ik kom elke dag even langs.’

Ze knikt een paar keer, draait zich om, verwijdert zich met trage stappen. Dokters vertrekken nooit in grote haast; ze zijn bedacht op ‘drempelvragen’, vragen die de patiënt eigenlijk niet durft te stellen omdat het de nijpendste zijn (waarop hij het antwoord het meeste vreest). Ik laat haar ontsnappen. Mijn hoofd is leeg. Eefje drentelt achter Lisa aan naar de voordeur. De man die voor het raam stond, wacht nu misschien op de dijk aan de overkant van het water tot de dokter naar buiten komt. Er staan daar vaker mannen met een verrekijker of een grote telelens. Het lijkt of ze naar vogels kijken, al vallen hier slechts futen, meeuwen, waterhoentjes en eenden te spotten.

Lisa en Eefje staan nog een paar minuten in het halletje met elkaar te praten, hun stemmen vervormd tot een zoemtoon. Ik word gek van dit sterfhuissfeertje, wou dat iemand met de deuren sloeg of heavy metal opzette. Ik wil mijn bed uit om naar buiten te rennen, in de auto te springen en de stad uit te rijden. Weg van hier. Weg uit de bedompte huiskamer, met het vale, bedorven licht, de razende stilte die mijn hersens verlamt.

Ω

We wonen aan de Mandelakade, voor ons huis ligt een smalle vaart met aan de overkant een dijk die het water uit de lagergelegen wijk moet houden. Vanaf de tramhalte is het maar een paar honderd meter. Eefje gaf me een arm, terwijl we doorgaans hand in hand liepen. Wilde ze me ondersteunen? Met een bruuske beweging maakte ik me van haar los. Ik wist dat ik haar pijn deed, maar kon niet anders. Ik zou haar wel vaker pijn doen. Als patiënt had ik daar het recht toe.

Scheepmaker had gezegd: ‘Jullie zullen elkaar nodig hebben.’

Het beeld van Sarah, op de poster in de abri, verdween niet van mijn netvlies. Ze was al zo vaak aan mij verschenen, maar dit keer kon het geen toeval zijn. Nog maar net had ik gehoord dat mijn einde naderde, en daar was ze, met haar wijzende vingertje. Alsof ze zeggen wilde: je bent nog niet van me af. Tegen Eefje had ik niets gezegd over het affiche, al vond ze dat je je verdriet niet voor jezelf mocht houden in een liefdesrelatie. Je moest het samen dragen, als een zwaar meubelstuk.

Of wilde Sarah me troosten? Laten merken dat ze aan me dacht in deze zware tijd? Het beeld trok als een warme windvlaag door me heen, maar liet me verkleumd achter omdat ik wist dat het onzin was. Waarschijnlijk hing de hele stad nu vol met van die posters. Haar bestaan was openbaar geworden, los van mij geraakt. Ze had de hele wereld iets te zeggen. Alleen mij had ze niets meer te zeggen.

Ω

Hij was mijn overbuurman voordat hij de stiefvader werd. Zwaaide elke ochtend naar me als hij naar zijn werk ging. Ik vond hem aardig. Hij had een vrolijk gezicht, met van die lichte blauwe ogen die je lieten denken dat je hem kon vertrouwen.

Trouw, 15 oktober 2015.

Ω

Ons herenhuis heeft drie verdiepingen. De huiskamer op de begane grond is licht, met grote ramen die aan de straatkant uitkijken op de vaart en de krentenbomen aan de overkant van het water die het wandelpad op de dijk omzomen. Eefje heeft het geërfd van haar ouders, het is eigenlijk te groot, maar we zouden het nooit willen verruilen voor een appartement in een van de nieuwbouwwijken die rond de stad verrijzen. Via de met sierlijke krullen bewerkte deur met glas-in-loodraampjes stapten we het halletje in en hingen onze jassen op. Ik dacht: ik moet het huis inlichten. Het weet nog van niks, is onschuldig. Maar eenmaal in de woonkamer bleek dat er geen woorden nodig waren, de ruimte schoot meteen vol met het nieuwe weten. Het licht leek gedempter dan anders, de lucht die ik inademde was schraal.

Wat moest ik doen met het besef dat Scheepmaker in mij had geplant? Ik plofte neer in mijn vaste stoel, een brede leren fauteuil met armleuningen waarop je makkelijk een koffiebeker en gebaksschoteltje kwijt kon, en staarde door de grote ramen naar buiten. Er flitste af en toe een fietser langs. Een groepje jongens liep schreeuwend en lachend over de dijk. Eefje was op de bank gaan zitten. Licht voorovergebogen, handen op de knieën. Ze wilde natuurlijk weer praten. Ik moest vertellen wat er in me omging. Maar er ging niks in me om, in ieder geval niets benoembaars. Wel voelde ik een druk in mijn borst en een zeurende pijn in mijn buik. Mijn vrouw kende me, vreesde de fantomen die ik in mijn verbeelding zou oproepen, waarmee ik haar buitensloot.

Ze keek me vragend aan, hunkerend naar een woord, maar ik bleef zwijgen al deed het me pijn haar zo te zien. Ten slotte hoorde ik haar diep zuchten. Ze stond op en liep naar de keuken om koffie te zetten. Ik legde mijn handen op de armleuningen van de stoel, spreidde mijn vingers, bevoelde het craquelé van het leer. Eefje had de keukendeur open laten staan en ik luisterde naar de vertrouwde geluiden die zich aan het nieuwe weten niets gelegen lieten liggen: het gepruttel van de koffiemachine, schoteltjes die voorzichtig op het aanrecht worden gezet, het geschuifel van Eefje langs het aanrecht. Ze deed altijd alles zachtjes, ging nooit grenzen over. Ik draaide mijn hoofd naar rechts om haar te kunnen zien. Door het gezeefde licht dat in de keuken hing, was het of ik naar een bewegend schilderij van Vermeer keek. Ze haalde een appeltaart uit de oven die ze al voor ons bezoek aan Scheepmaker had gebakken. ‘Misschien is er iets te vieren, en als er niets te vieren valt, is er toch appeltaart,’ had ze zonder ironie gezegd.

Mijn echtgenote sloop terug de kamer in, serveerde koffie en gebak. Dat moest allemaal langs de tumor. Misschien nam het gezwel wel een hapje of slokje. Het ding bestond tenslotte uit levende cellen en die moesten worden gevoed. Een egoïstisch kreng was het, een veelvraat die er wel voor zou zorgen dat geen kruimel mijn buik zou bereiken. Ik moest de woekering voor de gek houden. Afleiden. Schijnbewegingen maken, eerst net doen alsof ik iets doorslikte zodat de ongenode klont cellen fanatiek in lucht happend te laat zou merken dat vlak daarna het deeg en de stukjes appel doorkwamen, zoals een zwartrijder vlak achter je het metropoortje door glipt.

Eefje roerde in haar koffie. Keek me veel te lang aan.

‘Staar niet zo naar me,’ zei ik.

‘Ik staar niet naar je,’ zei ze en ze sloeg haar ogen neer.

En dan: ‘Ik vind het zo erg.’

Hier had ik geen zin in. Ik stond op. Zette mijn kopje iets te hard op de salontafel. Eefje kneep haar ogen bezeerd toe. Zonder nog iets te zeggen liep ik naar boven, naar mijn werkkamer. Daar dacht ik: het is vooral erg voor jou. Doodzijn is niet erg. Doodzijn is niks zijn. Maar jij moet verder en daarom moet ik me haasten. Papieren ordenen. Eindelijk de notaris bellen om een testament op te laten maken. Een lijstje opstellen met al mijn wachtwoorden zodat ze op me kan inloggen als ik er niet meer ben. Ik heb twee bureaus. Ja, je ziet het goed, ik gebruik hier de tegenwoordige tijd, want de schrijftafels staan nog boven in mijn studeerkamer, daar ga ik in ieder geval vanuit, ik heb geen gestommel gehoord op de trap, geen gebonk van hout tegen betonnen muren. De meubels zullen pas na mij worden weggedragen. Misschien duurt het een week, een paar maanden, zelfs een heel jaar, maar eens moeten ook zij eraan geloven.

Goed, twee bureaus dus. Aan het ene deed (verleden tijd!) ik mijn administratie, aan het andere keek ik proefwerken na of bereidde ik lessen voor.