Tessa de Loo over Het huis van mijn vader (2002): Alex Verburg put uit een benijdenswaardig geheugen, waardoor de jaren vijftig en zestig herleven tot in de kleinste zintuiglijke details. Telkens weer denk je: ja, zo was het!

Zowel het tijdsbeeld als de coming of age van Floris is prachtig beschreven, op een manier die bijna klassiek aandoet. – Trouw over Het huis van mijn vader (2002)

Alex Verburg schrijft met elegante pen over de grote thema’s van het leven. – De Telegraaf over En najagen van wind (2004)

IJzersterk. Slim en spannend opgeschreven. Begin er pas aan als u door kunt lezen, want wegleggen is lastig. – NRC Handelsblad over De verzoening (2006)

Na het lezen van zijn memoires rest slechts bewondering. – de Volkskrant over Pater Van Kilsdonk. Raadsman in delicate zaken (2013)

JOCHEM

Alex Verburg

Jochem

EEN FAMILIEGESCHIEDENIS

©2022 Alex Verburg

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10B, 3512 GT Utrecht.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10B, 3512 GT Utrecht, The Netherlands.

Vormgeving omslag en binnenwerk: Esther van Gameren
Schilderij omslag: Arie J. Zwart, Overzetveer bij De Hoef
aan de Kromme Mijdrecht
Ebook productie: epublicist.nl, Amersfoort
Foto auteur: Eddie Vetter

ISBN 9789492241573
NUR 301

www.alexverburg.nl
www.magonia.nl

Inhoud

DEEL I 1926 Jeugd

DEEL II 1939 Oorlog en liefde

DEEL III 1965 Wat het hart zegt

DEEL IV 1997 Erfenis

DEEL V 2006 Terug naar de bron

‘Ga jij vader maar zoeken.’

Jochem liet zich van de keukenstoel glijden en trok zijn wollen sokken op. Nogal wiedes dat moeder hem vroeg, dacht hij. Van de zomer was hij al zes geworden en nu was het winter. Dus reken maar uit. Hem kon je om een boodschap sturen.

Hij stapte in z’n klompen. Zijn vader had er die ochtend na het melken nog een beste pluk hooi in gepropt. Beter dan stro. Stro prikte en was heus niet warmer.

‘Zo witkop, jij kunt weer vooruit,’ had hij gezegd.

Zo was de dag voor Jochem begonnen, vertelde mijn tante Lies, met een vers bosje hooi in elk van zijn klompen. En zij kon het weten. In 1926 was zij dertien. Een flink meisje dat al volop meedraaide op de ouderlijke boerenhoeve, idyllisch gelegen in een kromming van de rivier die de provincies Utrecht en Zuid-Holland van elkaar scheidde. Met voor het huis, aan de voet van de veendijk, een siertuin met wat bloemperken en een veldje voor de bleek, tegen de zijgevel zacht geurende rozen die ’s zomers lichtgeel bloeiden, bijna wit.

Van haar ouders had ze naar de hbs gemogen, net als mijn oom Kees, die één jaar ouder was dan zij. Ze konden allebei goed leren. Maar ze wist het zeker. ‘Ik wil graag helpen,’ had ze tegen haar vader gezegd. Melken, karnen, kazen – als ze de kracht er nog voor had, zou ze het zo weer kunnen, dacht ze. Ze had het eigenlijk nooit meer over die tijd, niemand die haar er nog naar vroeg. ‘Je vader heeft erover geschreven, maar dat weet je natuurlijk. Jochem had een geheugen als een ijzeren vergiet.’

‘Een ijzeren pot, mag ik hopen.’

‘Zei ik vergiet?’ Ze schoot in de lach.

Mijn vader had inderdaad zijn jeugdherinneringen op schrift gesteld. Dat leidde tot nogal wat deining binnen de familie. Wat verbeeldde hij zich wel? Veel, gaf hij ruiterlijk toe in een brief aan tante Teuntje, zijn zus die nog weer jonger was dan hij – bijna drie toen het allemaal gebeurde. ‘Wat ik niet wist, heb ik erbij gefantaseerd,’ schreef hij opgewekt. En verder stond het hem vrij de figuren te tekenen zoals hij ze zag. ‘Zegt iemand: “Maar dat ben ik niet!”, dan verspeelt hij daarmee ook het recht om er aanstoot aan te nemen. Herkent hij zichzelf wel, dan is er evenmin reden tot aanstoot. Want is het mijn schuld dat hij is zoals hij is?’

Terugkijkend op het gekrakeel moest tante Lies er een beetje om lachen. Misschien strookten niet alle feitjes met de werkelijkheid, de waarheid was het wel. In grote gezinnen gebeurde dat wel vaker, dat herkende ik vast: ‘De aandacht die naar de een gaat, gaat dan even niet naar de ander. Daar kan niet iedereen tegen.’

En De Glindhorst, het gereformeerde opvoedingsgesticht waar mijn vader heen moest nadat hij iets had gegapt, kon ze zich daar iets van herinneren? Daarover had hij in zijn geschriften gezwegen.

Ineens was tante in tranen. ‘Ik denk dat je vader daar alles heeft meegemaakt wat je als kind niet wilt,’ zei ze. Ze stond op. Natuurlijk mocht ik haar alles vragen wat mij zou helpen bij mijn zoektocht, maar beliefde ik niet eerst nog een kop koffie? Die was zo gemaakt, ze had er een handig apparaat voor.

Toen zij naar de keuken ging, liep ik naar het elektrisch orgel. Zonlicht bescheen de lessenaar. Psalm 68 lag voor. Op de lagere school, vertelde ze even later, had meester Remiens haar geleerd dat ze van het tiende couplet de laatste drie regels ingetogen moest spelen.

Hij kan, en wil, en zal in nood,
Zelfs bij het naad’ren van den dood,
Volkomen uitkomst geven.

DEEL I

1926 Jeugd

1

Het was een regenachtige decemberdag in 1926. Een stevige zuidwestenbries trok door het klinkerstraatje tussen de stal en de lange schuur, waarvan de natgeregende zijgevel zwart glom in de vroege avondschemering. Als Jochem niet oppaste, werd hij nog de kluft op geduwd en zo de rivier in geblazen.

Boven de wind uit hoorde hij Lies zingen, zijn oudste zus. ‘De winter is vergangen.’ Vergangen? Hij dacht het niet. Maar mooi klonk het wel. Hij liep naar het karnhok, waar haar stem vandaan kwam, en leunend met het achterhoofd tegen de opgeklampte deur luisterde hij stil tot het uit was. Je kon wel merken dat ze bij de zangvereniging zat. ‘Zo ver aan genen dale, daar is ’t genoeglijk zijn …’ Met zijn onderrug stootte hij de deur open.

‘Ha Jodocus!’ riep Lies terwijl ze bleef draaien aan de slinger van de tuimelkarn, die maar iets bij de kneedtafel vandaan stond. ‘Kom je me helpen?’

‘Ik heet geen Jodocus.’

‘O, pardon.’

Ja, pardon. En de volgende keer zei ze het weer.

Ze wierp een blik op het kijkglaasje in het deksel van de ton. ‘Nog even.’

‘Mag ik ook kijken?’

‘Gauw dan.’

Lies tilde hem op. ‘Zie je die korreltjes op het glas? Dat is de boter.’

Geheimzinnig vond Jochem het, die andere wereld voorbij dat ruitje. Misschien keek God wel door net zo’n venstertje naar hen. Zaten zij met z’n allen ook in een ton.

‘Zal ik met de slinger?’

‘Als je wat groter bent.’

‘Ik ben al sterk, hoor.’ Hij maakte, terwijl hij zijn adem inhield, met zijn linkerarm een spierbal en kneep erin. Kijk, dat bedoelde hij. Alleen vader, als je die zag, die had pas echt spierballen.

Van de zomer zat hij boven op de hooipraam, samen met Annebeth, Marie en Klaas, zijn kleine broer. Het paard trok de schuit aan een staalkabel voort. Bij ieder houten hek dat ze tegenkwamen, wierp de knecht de kabel over paal en schoor. Piet had er zijn hemd bij uitgetrokken, zo warm was het. Waar eerst hemd zat, was alles wit. Alsof hij het gewoon nog aan had.

Ook vader liep in zijn blote bast. Hij hield met de weegboom de schuit op koers. Het zweet stond tussen zijn schouderbladen en als hij kracht zette, zwollen zijn bovenarmen zo op dat Jochem aan twee handen nog niet genoeg had om ze te omspannen. Vaders onderarmen glansden bruin in de zon en ergens ver boven de praam hing een leeuwerik te zingen in het blauw van de lucht.

Onmetelijk geluk ademde Jochem in en niets anders. Helemaal toen vader eventjes hoog naar hem opkeek en riep dat het een puike koop was, de vaarboom die ze hadden uitgezocht. Ze waren er samen voor naar Koeleman geweest, vader en hij. Het hout mocht niet te veel kwasten bevatten en moest soepel zijn, maar ook weer niet te slap, want dan brak het. En als het te stijf was, eveneens. Het luisterde nauw.

‘Was jij daar ook bij?’ vroeg Jochem aan Lies. Ze veegde met een mouw een streng haar uit haar gezicht. In het lamplicht leek het wel gouddraad. Lies had het haar van vader, zei moeder. Daar snapte Jochem niets van, tot hij vader nog eens goed bekeek en zag dat er boven op zijn hoofd, voorbij z’n kuif, inderdaad niet zo heel veel meer zat.

‘Waar was ik bij?’ vroeg Lies.

‘Toen vader Annebeth en Marie had gered.’ Want dat was ook nog gebeurd. Allemaal op één dag. Haast te veel om te onthouden. Zijn zusjes waren aan het stoeien geraakt en ineens gleden ze luid gillend van de berg af, pardoes het water in, kopje onder. Het laatst zag hij hun jurkjes, als oranje melkzwammen met hun omgekeerde hoed. Vader liet de boom los en stapte doodkalm, zonder een woord te zeggen, de sloot in. Hij greep de twee bij hun kladden, tilde ze op het droge en stuurde ze dwars door het weiland heen naar huis. Geschrokken dropen ze af. En Jochem kon er niets aan doen, maar het plekje op de hooipraam, mooi in het midden, met nu alleen nog kleine Klaas, was er nog heerlijker door geworden.

‘Wat zit je te lachen?’ vroeg Lies.

‘Niets.’ Hij liet zijn ogen door de ruimte gaan. Het karnhok leek wel gekrompen. ‘Eerst liep Hennie hier toch?’

‘Hennie? Nee, dat was nog bij de oude karnmolen, weet je dat al niet meer?’ Lies hijgde een beetje. Zwengelen en praten gingen zeker moeilijk samen. ‘Die stond ook in de schuur, maar meer in het begin. Net achter het zomerhuis. Daar liep Hennie haar rondjes. Je moet maar kijken als het morgen weer licht is, je kunt het karnpad nog zien.’

Jochem knikte langzaam. Van die rondjes wist hij nog wel. Vader had hem eens boven op de molen gezet en toen hij even wegging, moest Jochem steeds ‘vort’ zeggen als het paard stilhield. Anders kwam er geen boter in de ton. Maar hij werd duizelig door al het gedraai, greep zich vast aan de koningsspil en moest toen braken op de witgekalkte balken. Zou hij … – nee: hij wilde het Lies best vertellen, maar stel dat ze het per ongeluk doorklepte aan Kees of aan Hans? Beter van niet.

Hij legde zijn wijsvinger langs zijn neus, de duim onder de kin. Er was weer veel om over na te denken. Het zomerhuis, daar hadden ze eerst gewoond. De arbeiders sliepen op de vliering, recht boven hun hoofd, je kon ze horen draaien op hun strozakken, en opa zat nog op de boerderij, samen met tante San. Maar toen was hij nog klein, zo klein als Klaas nu.

‘Ik ga maar eens terug.’

‘Je hebt schoon gelijk, in huis is het veel lekkerder dan hier. Tot straks dan, Jodocus!’

Zie je nou?

Buiten sloeg hij zijn ogen op naar de lucht. Een bijna volle maan piepte tevoorschijn. Jochem legde zijn hoofd in zijn nek en draaide langzaam rond. De maan, was dat dan het kijkglaasje in de grote ton? Hij stak zijn hand op en zwaaide even. Je wist maar nooit.

2

Bets trok Teuntje weg bij de stenen waterbak in de keuken en tilde haar in de kinderstoel. ‘Ik heb je gewaarschuwd. Straks lig je erin en verdrink je.’

De peuter zette het op een blèren.

‘Ja hoor, jij mag later ook bij de zangvereniging.’

Teuntje viel stil als bij toverslag en volgde haar moeder met verbaasde ogen.

‘Annebeth,’ riep Bets terwijl ze de gang op liep, ‘is de tafel al gedekt?’ Ze wachtte even tot er antwoord kwam. ‘Marie? Ben jij daar ook? Geef jij Suzanne haar bordje pap? Dan kan ze naar bed.’

Ze streek over haar buik. De tijd voor de maandstonden was dik en dik verstreken. ‘Uw huisvrouw zal wezen als een vruchtbare wijnstok aan de zijden van uw huis; uw kinderen als olijfplanten rondom uw tafel.’ Nee, spijt had ze niet van de trouwbelofte die ze op die meidag in 1911 had gedaan. Jochem toonde zich een zorgzame echtgenoot, en van de negen kinderen die hun waren toevertrouwd, zou ze er geen willen missen. Maar ze was achtendertig, verbeeld je dat er nog vijf achteraan kwamen, net als bij haar moeder was gebeurd? Van hen was er slechts één in leven gebleven. En van de zeven kinderen die haar schoonmoeder had gebaard, vier. Twee jongens, twee meisjes. Al die moeite! En dan maar afwachten hoe je lichaam dat weer allemaal zou doorstaan.

Kome wat komt, placht haar man te zeggen. Al die angsten, wat schoot je ermee op? Niet dat hij zich doof hield voor haar zorgen, eerder riep hij haar op tot vertrouwen en gebed. ‘Laten we liever met vrijmoedigheid naderen tot de troon der genade,’ sprak hij dan naar Hebreeën, ‘opdat wij geholpen worden als het uur daar is.’

Ze tastte met haar vingers de schouw boven het fornuis af, op zoek naar de haarspeld die daar moest liggen, duwde met haar linkerhand de wrong in haar hals iets op en stak hem nog eens goed vast. Ze zou haar zegeningen maar tellen, besloot ze. Hoeveel beter had zij het niet getroffen dan haar zus? Tonia’s man was in ’18 bezweken aan de Spaanse griep. Nog maar net drie jaar getrouwd was ze, moeder van twee kleine meisjes. Een jaar later hield ze boelhuis, Bets had zitten grienen boven de annonce in de krant. De paardjes waar Tonia dol op was omdat ze zo mak waren in het tuig, de Zeeuwse ploeg die Jochem zijn zwager nog had aangeraden, alles moest weg, tot een paar schelven bonenstro toe!

Tonia had haar steeds geholpen als ze in de kraam lag; bij Kees in 1912, bij Lies, bij Hans in 1915 en ook nog bij Annebeth het jaar daarop. Daarna werd Tonia zelf moeder. Van al haar kinderen wist Bets zich omstandigheid en tijdstip van geboorte nog te herinneren. Het bevreemdde haar dat je zoiets nooit vergat. De eerste vijf, dus tot en met Marie in 1918, waren in de avond of de nacht ter wereld gekomen. Alsof het zo hoorde. Jochem doorbrak het stramien, hij kwam op een frisse juliochtend in de zomer van 1920 tevoorschijn, om negen uur. Op de vingers van haar hand ging ze het rijtje nog eens langs. Jochem was nummer zes. In ’22 volgde kleine Klaas, in ’23 Teuntje en Suzanne was van ’25.

Het had heel anders kunnen lopen allemaal. Als niet zij maar haar oudste zus Maria met Jochem was getrouwd. Dat had dominee Koffijberg voor ogen gestaan toen hij Jochem naar Muiden riep. Een pijnlijke geschiedenis. Maar kon zij er wat aan doen?

De buitendeur vloog open.

‘Waar bleef je nou?’ vroeg Bets. ‘Je zou vader toch halen?’

Jochem kleurde tot aan zijn kruin. ‘Hij was nergens,’ stamelde hij.

‘Ja, omdat je nergens hebt gezocht. Ga dan Annebeth maar helpen met tafeldekken.’

‘Maar vader dan?’

‘Is niet meer nodig. We gaan zo eten, vader komt later.’

3

Lies miste haar klasgenoten wel. Vooral het groepje waarmee ze altijd naar huis liep, langs de Oostzijde, aan de overkant van de Amstel – of de Kromme Mijdrecht, zoals de rivier hier eigenlijk heette, maar niemand die dat zei. Ter hoogte van de bakkerij hielden ze als vanzelf hun pas even in. Zeker op de donderdagmiddag, wanneer de beschuitbollen uit de oven kwamen. Feest als ze werden opgemerkt en hun zo’n lekkernij in de handen werd gedrukt. Het waren leuke jongens die er werkten. De zoon van de bakker zelf ook, misschien maar een jaar ouder dan Lies. Met opvallend donkere wenkbrauwen en ogen die altijd lachten. Naar háár lachten, zeiden haar vriendinnen. Maar ze zeiden zoveel. Ook dat zij het lievelingetje van de meester was, meneer Remiens. Omdat hij haar in de vierde en de vijfde klas orgelles had gegeven.

Daarna was ze van school gegaan. Van haar ouders mocht ze naar de zesde en nog verder leren ook. Net als Kees naar de hbs. Ze was er voldoende voor toegerust, zei haar vader. En hij kon het weten, hij zat in het schoolbestuur. Jochem Vreeborgh had nog de eerste steen gelegd van de nieuwbouw. Daarvoor had hun school bestaan uit de helft van een houten bouwkeet die was gebruikt bij de drooglegging van de Haarlemmermeer. Twee lokalen hadden ze toen. Het nieuwe gebouw telde er maar liefst drie, plus een huis voor de hoofdonderwijzer.

‘Weet je het zeker, kind?’ vroeg vader.

Ze zag hem nog zitten aan het met groen vilt bespannen schrijfblad van de secretaire, die in het tussenkamertje stond. Hij was moe thuisgekomen van de wekelijkse kaasmarkt in Bodegraven. ‘Flauwe handel’, meer had hij er niet over losgelaten. Zwijgen, dat kon hij goed.

‘Ik wil graag helpen.’

Hij stond op en nam het gezicht van zijn oudste dochter tussen zijn handen. ‘Je kiest voor thuis?’ Hij glimlachte en drukte haar een kus op het voorhoofd. ‘Ik ben trots op je.’

Voordat ze het licht doofde, liet Lies haar ogen nog eenmaal door het karnhok gaan. Niets vergeten?

4

Het speet Jochem Vreeborgh niet dat Piet die dag wat vroeger was vertrokken. Het was een weldaad hier in de stal even helemaal alleen te zijn. Zo had hij zich een paar weken geleden ook opgelucht gevoeld toen hij niet opnieuw tot ouderling van de gereformeerde kerk van Zevenhoven was gekozen, maar in plaats van hem broeder Van de Berg. Hij zou anders zeker hebben geprobeerd onder de benoeming uit te komen, daar niet van. Aan het penningmeesterschap en zijn rol als voorzitter van de Commissie tot Schulddelging had hij zijn handen vol genoeg. Alleen werden dergelijke argumenten doorgaans door de kerkenraad als onwettig afgedaan en zou hij er nog om worden vermaand ook. De roeping van Godswege zette je niet naar willekeur opzij.

Gelukkig kon hij het goed vinden met dominee Ubbink, al acht jaar hun leraar. Hij sloot niet uit dat de dominee hem een beetje uit de wind had gehouden. Een paar dagen daarvoor had hij hem naar het naburige Noorden gebracht. Want zo was na een hoop gesteggel tussen Zevenhoven en de kleine kerkgemeenschap van nog geen zestig zielen overeengekomen: broeders die over paard en wagen beschikten, zouden de dienaar des Woords daar beurtelings heen rijden om er te prediken of te catechiseren. Broeders van de kerk van Noorden brachten hem dan terug. Zelf had de dominee liever gebruikgemaakt van een aanbod van de eigenaar van een autorijtuig, om hem te vervoeren tegen een vergoeding van honderd gulden per jaar. Vooral bij slecht weer en in de donkere wintermaanden vond Ubbink die mogelijkheid bijzonder aanlokkelijk. Maar de kerkenraad was tegen toen bleek dat de classis van Woerden, waaronder Zevenhoven ressorteerde, niet wilde bijdragen in de kosten.

‘Is er iets wat uw hart bezwaart?’ had Ubbink hem op weg naar Noorden gevraagd. ‘Ach, weet u …’ Verder kwam Jochem niet. Natuurlijk had hij niets te klagen. Zakelijk waren er misschien wat zorgen, maar voor een deel had hij die aan zichzelf te wijten. Te veel gewild, te veel risico genomen in een toch wat belabberde tijd. Nee, keek hij naar de noden die de diaconie links en rechts probeerde te lenigen, dan leerde je wel te zwijgen. Kleine noden – onderkleding voor de een, een kapokbed voor een ander – maar ook grotere, zoals bij het gezin van Vis, dat voorlopig iedere week van twee broden en een mud aardappelen zou worden voorzien. Mits moeder niet langer door vader, tot schade van de kinderen, uit werken werd gestuurd, dat was de voorwaarde. Of het meisje dat met tuberculose voor een hoogtezonbehandeling in het ziekenhuis verbleef. Die kuur kon maanden duren en kostte twee gulden per dag, een bedrag dat haar ouders met geen mogelijkheid konden opbrengen. Eenzelfde liedje bij de familie Zaaigoed, waar vader onlangs was opgenomen in het gesticht voor zenuwlijders te Zeist, vanwege slaapwandelen en een overspannenheid die op krankzinnigheid leek. Enfin, aan noden geen gebrek, elke dag had genoeg aan zijn eigen kwaad. Ook de dagen in zíjn leven, uiteraard, maar vergelijkenderwijs wenste hij dat dan toch als een bagatel te beschouwen. Hooguit zijn bezoekjes aan Leiden, die zaten hem niet lekker. Maar daar praatte hij niet over, met niemand. Met Bets niet en ook met Ubbink niet. Sinds de dood van zijn ouders was zijn zus Sanne degene die hem het langst kende en zij wist ervan. Dat moest volstaan. En verder gaf God kracht naar kruis, daar vertrouwde hij op.

De dominee ging verzitten. Zijn derrière voelde onderhand als van hout. ‘Die brief, Vreeborgh,’ polste hij voorzichtig toen Jochem maar bleef zwijgen, ‘zit die u nog altijd dwars?’

Jochem hield zijn ogen op de weg gericht om de kuilen zo veel mogelijk te ontwijken. Hij wist op welke brief Ubbink doelde. Tijdens de eredienst was die in de collectezak gestopt. Op zich niet ongebruikelijk, er werden wel vaker op die manier briefjes aan de kerkenraad bezorgd. Korte boodschappen. Suggesties. Kritiek. Op het orgelspel, bijvoorbeeld. Weduwe De Gans vond dat te gejaagd en daarmee onstichtelijk. Terwijl het volgens Van Vliet maar beter helemaal achterwege kon blijven, althans vóór de godsdienstoefening, omdat dit hem hinderde als hij juist in die ogenblikken om een zegen vroeg. En mocht er na de lezing van de wet en de geloofsartikelen eigenlijk wel een vers worden gezongen? Of na de doop? Allemaal kwesties waar de meningen hopeloos over konden verschillen. Jochem moest er soms zwaar van zuchten.

Hoe dan ook, meestal maakte de afzender van zulke notities zich wel bekend. Alleen het briefje over hem, dat was anoniem. In onhandige blokletters stond dat Vreeborghs voordracht van het Schriftgedeelte nergens naar leek, hij las veel te gehaast. En daarna had hij ook nog zitten doezelen bij de kachel, terwijl er voor hem bij uitstek toch een hoop viel op te steken van de predicatie van de dienaar des Woords over die tekst uit Thessalonicenzen: ‘Zo laat ons dan niet slapen, gelijk als de anderen, maar laat ons waken, en nuchteren zijn.’ Alsof de apostel zijn epistels had geschreven opdat negentienhonderd jaar later ene Vreeborgh niet zou wegdommelen bij de kachel voor in het kerkje van Zevenhoven, ha!

Maar toch, de stiekeme wijze waarop de kritiek over hem was uitgestort, stak hem. Waarom niet met open vizier? Wie gruwde er zo van hem en vreesde hem tegelijk? Hij wist wel dat hij hier en daar kwaad bloed had gezet toen hij destijds, om de kerkelijke begroting dekkend te krijgen, een progressieve bijdrage van de leden had voorgesteld, een jaarlijkse aanslag naar inkomen. De zwaarste lasten voor de breedste schouders, dat leek hem niet meer dan rechtvaardig. Hij had daartoe het kohier van de burgerlijke gemeente mogen inzien. Prompt daarop waren er broeders die beweerden dat de cijfers niet klopten of die anderszins niet genegen waren aan de nieuwe regels mee te werken. Een enkeling liet zich zelfs uitschrijven: als de kerkenraad hem geestelijk wel voorbijging maar financieel niet, waarom zou hij dan nog lid blijven?

‘Blijf maar trouw aan je beginselen,’ zei Ubbink, terwijl het zachtjes begon te regenen. ‘Ook als je tegenstander je onder de gordel probeert aan te vatten.’

‘Ik heb mijn vijanden graag lief, dominee.’ Hij gaf een rukje aan de leidsels. ‘Maar dan moet ik wel weten wie het zijn.’

Jochem nam het bindtouw erbij dat hij anders alleen gebruikte als het vee in de wei stond. Bertha iii kon balsturig zijn. Dat karakter had ze bepaald niet van haar moeder of grootmoeder geërfd. Hij sloeg het touw om de achterpoten, liet de uiteinden in het midden kruisen, als een krakeling, en trok het aan. Voordat je het wist, trapte ze de emmer om. Het was zelfs Spreeuw laatst gebeurd, toch een ervaren kracht die nog onder zijn vader had gediend. Bertha moest maar eens verhuizen, naar een plaatsje naast Nellie bijvoorbeeld, met Geertje aan haar andere zij. Misschien bracht dat rust.

5

Annebeth kon het best alleen af, besloot de kleine Jochem. ’s Avonds dekken was heus zo moeilijk niet. Brood, boter, borden, bestek, bekers en beleg. Ze kon toch lezen? Allemaal buh’s. Alleen anijssuiker, dat begon met de a van aap. Daar was hij dol op. Zou moeder tegen vader hebben gezegd dat hij hem vergeten was? Hij werd zo rood als een kroot, alweer, hij voelde het gewoon.

Ongezien glipte hij het huis uit, naar de stal. Een koud kunstje als je binnendoor ging. Niet langs de keuken natuurlijk, dat zou wel heel dom zijn nu moeder daar bezig was. Nee, door het achtergangetje. Dat lag haaks op de lange gang naar de voordeur, maar was er niet mee verbonden. Dat was zo fijn aan hun huis, er was altijd wel een sluiproute. Was moeder in de keuken en wilde ze naar het gemak aan het eind van het gangetje, dicht bij de sloot, dan kon ze daar wel op drie manieren heen. Ze kon de lange gang oversteken en dan de huiskamer door, langs haard en tafel naar de deur links van het orgel. Maar door de stal kon ook. Dan nam je een andere deur en moest je, zodra je uit de keuken kwam, naar rechts, achter de schommel langs die boven het middenpad tussen de koeien hing, en dan weer naar rechts. Alleen zou moeder dat nooit doen. Want dan kwamen er rommeltjes mee naar binnen en dat wilde ze niet, dat liep zo in. De deur links van het grote fornuis, dat was eigenlijk de kortste weg. Handig als je nodig moest.

Wat ook leuk was aan de boerderij: er was niet één plee, ze hadden er twee. Naast elkaar. Een hoge en een lage. Met elk een eigen deur. En een wand ertussen. Van hout, dat was minder. Want je hoorde alles wat er naast je gebeurde. Lies zong altijd als ze zat, maar Hans kon het niets schelen, die knetterde erop los. Schelen. Moeder zei altijd bommen. Want schelen waren de mooisten niet.

In de stal was het behaaglijk warm. Hij hoorde de koeien ademen en malen en ritselen in het stro. ‘Opzij,’ klonk het in de verte. Dat was de stem van vader, die net van koe wisselde. Terwijl Jochem naar achteren liep, telde hij de dieren. Aan iedere kant stonden er elf. Dat kwam goed uit. Dan konden ze elkaar aankijken en was er geen alleen.

‘Hebben we daar onze held?’

Dat was kras! Jochems mondhoeken krulden omhoog. Hoe kon vader nu raden dat hij het was? Hij ging met zijn hoofd helemaal schuil achter een koe, en zelf zag hij vader toch ook niet? Alleen het melkblok met de korte pootjes waarop hij zat, zijn opgetrokken benen, en de handen die zo snel en krachtig bewogen dat de melk met korte, harde stralen in de emmer spoot. Gelukkig klonk hij niet boos. Moeder had vast niets gezegd. Of vader had wat anders aan zijn hoofd, dat kon ook. Dat had hij vaak. Soms zo veel dat hij er pijn van kreeg. Daarom vroeg hij altijd om warme chocola, ook als ze op bezoek gingen en de andere groten koffie dronken. Hij dacht wel dat vader op hem leek. Vooral als ze de kiel droegen die moeder uit dezelfde stof had gemaakt. Als ze dan ook nog samen chocola dronken …

‘Bent u alleen?’ Jochem ging achter vader staan, sloeg zijn armen om diens nek en keek over een schouder mee. Op de melk lag een dikke laag schuim, krek zoals het moest. Anders was je een prutser, had hij vader eens tegen Kees horen zeggen.

‘Nu niet meer, toch?’

‘Nee, maar, … ik bedoel: is de knecht er niet?’

‘Spreeuw is nog op het land, zekpollen uitsteken. Dat moet ook gebeuren. Anders worden die almaar groter en groter en groeit er straks niks anders meer.’

‘Lusten de koeien dat dan niet?’

‘Nee, zegge vinden ze te scherp, daar vreten ze omheen.’

‘En Piet?’

‘Piet ook.’

Jochem lachte, vader zat hem te plagen.

‘Piet mocht vandaag wat vroeger weg. Zijn vrouw krijgt een kindje.’ Piet heette van achteren Kuijer. Dat kon Jochem goed onthouden. Kuijer rijmde op uier. En zijn vrouw heette Pietje. Al even gemakkelijk. Zij was nog melkmeid geweest op de boerderij. Zo hadden ze elkaar leren kennen. In het hooi, volgens Hans.

‘Hoe weet u dat, dat daar een kindje komt?’

Nu zweeg vader. Als hij maar niets verkeerds had gezegd. Had de engel die Piet het kindje zou brengen, soms eerst met vader gesproken? Raar. Toen kleine zus werd geboren, wisten ze het pas nadat Annebeth ’s ochtends vroeg in de kast had gekeken die eerst bedstee was. ‘De wieg is weg!’ riep ze. Klaas en hij waren net gaten aan het hijgen in de ijsbloemen op de ramen van hun slaapkamer. Ze gingen meteen kijken, en het was waar: de wieg was weg. Terwijl hij er gisteren nog had gestaan. ‘Dan hebben we een kindje,’ fluisterde Annebeth opgewonden. En niemand, niemand die iets had gemerkt. Waarschijnlijk wist moeder het nog niet eens. Toen Jochem het haar ging vertellen, lag ze nog op bed, zo vroeg was het. ‘We hebben een kindje!’ juichte hij. Ze glimlachte. ‘Ga dan maar kijken,’ zei ze.

‘Toen waren we met acht, hè?’

‘Wat zeg je, jongen?’ vroeg vader.

Het was een lekker gevoel als vader praatte. Zijn stem trilde helemaal door in Jochems borst. ‘Toen kleine zus geboren was. Toen waren we met acht.’

‘Acht? Weet je dat wel zeker? Tel nog maar eens goed.’

Jochem liet vader los en telde op zijn vingers. ‘Kees, Lies, Hans, Annebeth, Marie, Klaas, Teuntje, Suzan. Acht.’

‘En jij dan?’ Vader bracht zijn arm naar achteren en kneep Jochem in zijn bil.

‘Ja maar …’ Jochem bloosde. ‘Ik ben toch van u?’

6

Misschien had van de jongens uitgerekend de zoon die zijn naam droeg wel het beste bloed om hem ooit op te volgen, overpeinsde Jochem terwijl zijn handen routineus hun werk deden. Als hij zag hoe het kereltje van de zomer, klein als hij was, de koeien al naar de melkbocht dreef, de armen gespreid, in het volste vertrouwen dat ze zijn wenken wel zouden volgen. Of hoe hij, verleden week nog, doodgemoedereerd, zonder zich iets aan te trekken van het druk gekakel en opgewonden gefladder, de kippenren binnenstapte om de leg van de dag te oogsten. ‘Vijftien eieren, vader!’

‘Dat is mooie handel, jongen.’

De ongebreidelde weetgierigheid van het joch ook, naar alles wat met het boerenleven verband hield. Kon hooi bederven? Vonden bijen uit de korf rode klaver lekkerder dan witte? Hadden varkens altijd honger? Waarom zag koemest er anders uit dan paardenpoep? Moesten vaarzen apart van de pinken? Gaf een blaar meer melk dan een bles?

Gestaag uitbreiden, dat had Jochem Vreeborgh ideaal geleken. Voor alle vier zijn zonen straks een mooi stuk land. Geen naijver, geen kinnesinne als hij op een dag de lier aan de wilgen zou hangen. En het wás een mooie lap die hij er het vorig jaar bij had gekocht, daar aan de Middel- en Achterweg. Met nog een behoorlijke veestalling erop ook, wat schuren en een knappe woning met brongasverlichting. Maar de limiet die de bank aan hem had gesteld, was al overschreden toen hij zich in het spel van loven en bieden mengde.

‘Eenmaal, andermaal …’

‘Vijfhonderd erboven.’ Hij hoorde zijn stem alsof die van een ander was.

Alle hoofden draaiden zijn kant op, de monden sprakeloos. De man die aan het tafeltje naast hem zat en aldoor, tussen wat gemompelde bedragen door, hinderlijk zijn bierglas rondjes liet draaien, stopte daar abrupt mee en leek als bevroren. Zelf probeerde Jochem met zijn vingers wat ruimte te scheppen tussen zijn hals en de boord van zijn hemd.

‘Niemand meer dan drieëntwintigduizend?’ Het hamertje van de notaris ging dreigend nog iets verder omhoog, bleef daar even zweven, en kwam toen met een ongenadig venijnige tik neer op het toch al kale hout van de katheder.

Een paar mannen liepen op hem toe en schudden hem de hand. ‘Geluk met je koop,’ zeiden ze. De buurman met het bier spuugde, weer tot leven gekomen, brutaal op de grond. ‘Daar kan geen fatsoenlijk mens een boterham van vreten,’ siste hij. ‘Ach,’ suste een ander, ‘je weet nooit wat de prijzen nog weer gaan doen.’

En toen dook plotseling Niko op. Omdat hij zijn broer hier niet had verwacht, scheen het hem even toe dat hij in een gezicht keek dat hem volstrekt vreemd was maar tegelijkertijd vertrouwder dan welk ook ter wereld. Een stoere kop. Stug ook. Donkerder dan hij, maar met hetzelfde voor de familie zo karakteristieke porseleinblauw in de ogen. In uiterlijk eerder hun vader dan hun moeder. En een wat strakke mond als die van hun oudste zus Sanne. Terwijl hij en Marie, de jongste van de vier, meer gelijkenis met moeder vertoonden – iets ronder, meer welving, minder hoekig.

‘Je bent niet goed bij je hoofd!’ zei Niko. Zijn mond was nu niet meer dan een dunne streep.

‘Bedankt. Is dat wat je me kwam vertellen?’

‘Je aasde zeker op strijkgeld.’

Jochem stond op van zijn stoel, ging voor zijn broer staan en keek hem recht in de ogen. ‘Waar bemoei jij je eigenlijk mee? Gun je het me niet?’

Niko deed een stapje naar achteren. ‘Dirk Spelt heb je zo wel een erg mooie dag bezorgd!’

‘Boft Dirk ook eens.’

Zijn broer wendde zich van hem af en beende weg.

‘Wat bracht jou trouwens hier, Niek?’

Maar Niko hoorde hem al niet meer. Of deed alsof.

‘Heb je soms zitten meebieden?’

Daarna had hij zich eindeloos verloren gevoeld. Natuurlijk had zijn broer niet zitten meebieden, waar zou hij het geld vandaan moeten halen? En hoe kreeg hij zélf de som bij elkaar als de bank vasthield aan de limiet? Met de brik reed hij terug naar huis, naar De Verbetering zoals het al heette toen zijn vader er met zijn gezin in 1892, komend uit Oud-Alblas, neerstreek – of eigenlijk weerkeerde, want zijn wieg had er in ’46 gestaan, zo lang was de hofstee al in de familie. Terwijl hij vanaf de Hogedijk zijn land op draaide, over de brug die bij een recente levering door Chardon, de graanhandelaar, lelijk beschadigd was geraakt, zag hij hoe kleine Jochem hem in de verte al tegemoetkwam op zijn botergele klompen, de blauwe kiel wapperend in de wind.

‘Ga je mee kijken, op de nieuwe boerderij?’ Met de vrolijk uitgelaten jongen naast zich, maar zelf met een hart zwaar als een molensteen, mende hij Hennie door de polder.

‘Is deze boerderij nu ook van ons?’

Hij tuurde in de verte en knikte afwezig.

‘Hebben we er nu dan twee?’

De kinketting van Hennie rinkelde zachtjes.

‘Oom Niko heeft er maar één, hè?’

Ze passeerden de driesprong waaraan de boerderij van zijn broer lag, slechts een perceel verwijderd van zijn kersverse maar nu al bezoedelde aankoop. ‘Vort!’ Veel hielp het niet, het beestje werd oud. ‘Kijk Jochem,’ wees hij, ‘daar is het.’

Ze stapten van de bok. Het erf lag er verlaten bij. Naast een scheefgezakte regenton zoemden dikke bromvliegen rond een dode zwaluw. Hand in hand liepen ze om het huis, waarvan de vensters hen leeg aanstaarden, en daarna zwijgend de boomgaard in. Bij het hek stonden ze stil.

Met een strakke blik keek hij uit over de landerijen. Van hieruit kon hij de hof van Niko zien liggen en daarachter de hoge dijk die de polder omsloot.

‘Zou je hier later wel willen wonen?’

De jongen schudde van nee. ‘Ik blijf bij u.’

‘Dan moet Hans maar hier. Lust je een peer, witkop?’

‘Mmm. Ook een voor Hennie?’

‘Natuurlijk, er zijn er genoeg. Allemaal Dirkjesperen.’

7

Kleine Jochem schommelde zo hoog dat hij met zijn tenen bijna de zoldering raakte. ‘Zal ik Lies vragen of zij komt helpen?’ riep hij door de stal. Hij vond het zielig dat vader alles alleen moest doen nu Piet een engel op bezoek kreeg.

De schommel ging net iets te hard toen hij eraf sprong. Hij maakte een schuiver en eindigde precies tussen de koppen van Anna en Lena. ‘Dag dames,’ hakkelde hij een tikkeltje geschrokken. Lena had een leuk gezicht. Met twee zwartomrande ogen en een witte vlek in het midden. Ook vader noemde haar Lena, maar eigenlijk heette ze Helena. Zo stond het in krijt geschreven op de houten balk. Met een ‘He’ ervoor, hij zag het goed.

‘Laat Lies maar gezellig met jullie eten. Ze moet straks ook nog helpen bij het kazen.’

‘Hoeveel koeien moeten er nog?’

‘Vader is al over de helft. Over een stief uurtje is de klus geklaard.’

‘Mag ik eens proberen?’

‘Proberen mag altijd. Kom maar hier.’ Hij plantte Jochem tussen zijn benen en bracht om te beginnen alleen de rechterhand van de jongen naar de uier. ‘Voorzichtig. Dat ze niet van je schrikt.’

Jochem knikte ijverig. Uier Kuijer.

‘Nu maak je van je duim en je wijsvinger, deze ja, maak je een ring. En die leg je zo, om de speen, zachtjes tegen de uier aan. Zo hoog mogelijk, ja. Nee, geen vuist maken, want dan knijp je de boel dicht en kan de melk er niet door. Alleen die ring. Goed zo. En nu sluit je de ring toe, ja, en neem je ook je middelvinger erbij.’

Hij legde zijn handen over die van de jongen en bracht hem al doende de eerste kneepjes van het vak bij. Precies zoals hij het van zíjn vader had geleerd. Alleen sprak deze van uur in plaats van uier, en de spenen waren kwartieren die je paarsgewijs molk, niet kruislings.

Het waren tot ieders verrassing ook zijn laatste woorden geweest, in die gure decembernacht van ’23. Geen tekst uit de Bijbel, die hem toch zijn leven lang tot richtsnoer had gediend, geen ogen die hij ophief naar de bergen vanwaar Zijn hulp komen zou, nee. ‘De kwartieren zijn versleten,’ zei hij, ‘het uur is leeg.’ En hij gaf de geest.

Samen met Niko had hij er de volgende ochtend op het raadhuis aangifte van gedaan. Gebroederlijk, gelukkig gebroederlijk. Bij moeder, elf jaar eerder, had Niko geweigerd. Hij voelde zich boos en misdeeld, vond dat de boerderij hem door de familie ontstolen was.

Jochem drukte zijn neus in het witblonde haar van zijn zoon, ademde diep in en gaf hem een kus op zijn kruin. ‘Dat valt nog niet mee, hè?’

‘Mijn handen moeten nog een beetje groeien.’

‘Dat gaat vanzelf, maak je maar geen zorgen.’

De staldeur vloog open. ‘Aan tafel!’

‘Ga maar gauw.’

‘Morgen weer?’

‘Dat spreken we af!’

8

Het was een secuur werkje, die kaasmakerij. Emmers, vaten, kaasdoeken, alles moest steeds brandschoon zijn, de melk precies 29 graden als je begon, de wrongel dof als ze de kaasvorm in ging en onder de pers. Maar Lies raakte er al aardig bedreven in. Ze vond het ook niet meer zo vervelend als eerst, toen ze nog een krukje nodig had om bij de tobbe te kunnen. Dat roeren ging toch al zo zwaar.

Het stoorde haar soms als haar moeder ongevraagd raad kwam geven terwijl ze zelf nooit had gekaasd. Moeder was geen boerin. Ze had geleerd voor costumière, op een soort damesschool in Amsterdam. De mensen op het dorp vonden dat ze verbeelding had. Vooral als ze haar hoge bontmuts droeg of een van haar gerande hoeden. Maar moeder hield nu eenmaal van mooi en een beetje modern.

Nadat opa was overleden en tante San een huisje voor zichzelf had laten bouwen naast de pastorie, konden haar ouders eindelijk met het gezin in de boerderij. Alleen wilde moeder toen dat er eerst het nodige aan werd vertimmerd. De houten uitbouw, waar vroeger een keukentje was, naast de huidige keuken met de grote waterbak, moest weg, bedsteden werden kasten, er kwamen echte bedden en stoelen met gaatjesmatten in plaats van riet. Maar vader had het ook te pakken. De hooiberg kreeg ijzeren palen en een kap die je met lieren kon bedienen, van laag naar hoog en terug. De nok werd gesierd door een windvaan met het jaartal erin, 1925. En het rieten dak van de stal was op de mesthoop beland en verbrand en vervangen door pannen – daar waaiden geen gaten in.

Lies daalde af, de kelder in, en keerde er de kazen in het pekelbad. Dat kwam de smaak ten goede, en de stevigheid van de korst. De kaaskelder lag recht onder de opkamer, waar drie tweepersoonsbedden stonden. Zij deelde er een met Annebeth, Marie een met Teuntje, en Jochem sliep er met Klaas. Kees en Hans hadden de zolder, althans, de kamer links van de koekoek. Van buitenaf gezien dan. En kleine zus lag nog in het ledikantje bij het grote bed van vader en moeder. Dat hield haar de laatste tijd wel bezig: of Suzanne ook geboren was als ze nog in het zomerhuis hadden gewoond, de behuizing was er al zo krap. Hoe dat geregeld was. Maar vader vond dat ze zich die vragen maar beter niet kon stellen. Want dan probeerde ze eigenlijk God te begrijpen, zei hij. En dat was hoogmoed. God ging ons bevattingsvermogen te boven. Zijn wegen waren ondoorgrondelijk.

9

Het gaslicht boven de tafel suisde, de haard lag rood te gloeien. Met het hoofd op zijn arm keek Jochem naar de stukken op het schaakbord. Hij zou niet weten welke hij moest kiezen, zo kunstig vond hij ze allemaal. De toren, de koning? Niet het paard, dat leek voor geen sikkepit op Hennie. Hans was aan zet. Om de mond van Kees speelde een triomfantelijk lachje.

‘Heb je geen huiswerk?’ vroeg moeder terwijl ze de theekoppen klaarzette.

‘Af,’ antwoordde Kees zonder op te kijken.

‘Zou je Lies dan niet even helpen? Dan kan ze zo nog op het orgel spelen, anders schiet dat erbij in.’

‘Nog heel even,’ gniffelde Kees, ‘ik heb hem zo mat.’

‘O ja?’ Ze overzag het veld en verzette Hans’ loper.

‘Dat is vals, u helpt hem!’

‘Ik had het allang zelf gezien, hoor,’ zei Hans.

Jochem streek over zijn borst en buik. Zijn nieuwe hansop was net onder de naaimachine vandaan gekomen. De stof had nog geen pluisjes en voelde zacht als de veertjes van een kuiken. Hij telde de boterhammen die op een bord klaarlagen voor vader. Het was een hele stapel. In de hoek van de kamer, rechts boven het orgel, je kon het nu bijna niet zien, hing een houten kastje met een gordijntje ervoor. Daarbovenop stond een beeld van een jongen die aan zijn ene arm een rode knapzak droeg en aan de andere een hengselpot. ‘Vaders maaltijd’ heette het. Soms praatte hij ertegen, zo echt leek het. Achter zijn voeten zou je het paadje verwachten waarover hij was komen aanwandelen, maar daar zat gewoon het behang.

Ging je met je ogen verder langs de muur omhoog, dan kwam er eerst over de breedte van de kamer een houten lijst waaraan de schilderijen hingen, en daarboven weer behang, maar een ander dan onder. Heel bijzonder behang. Met ranken waaraan bladeren groeiden die je in de zomer ook wel buiten zag, alleen anders. Stuk voor stuk verschillend en toch ook weer niet. Want als je goed keek, keerden na een poosje dezelfde takken terug. Toen hij van zijn ontdekking vertelde, zei vader dat dat een patroon was. Dat vond hij echt een woord om te onthouden, zo mooi. Met zijn mond mimede hij de klanken. Ppp, trrr. Pa-troon. Toren. Koning. Koon… koonjinjin. Dat bleef een lastig woord.

‘Volgens mij hoor ik Lies daar al.’ Moeder stond op en gaf in het voorbijgaan Kees een tik tegen zijn achterhoofd. ‘Je komt er weer genadig vanaf, meneer! Jochem, jij naar bed.’

‘Mag ik niet op vader wachten?’

‘Nee, dan zit je morgen te slapen op school.’

‘Maar ik wou …’

‘Wouw ligt in Brabant.’ Ze klapte in haar handen. ‘Hup, opgemarcheerd! Ik kom je zo instoppen. Zeg maar welterusten allemaal.’

‘Welterusten allemaal.’

10

Op de lessenaar, achter het boek vol vrolijke liedjes waaruit Lies speelde, stonden de door J. Worp vierstemmig gezette Melodieën der psalmen en lof- en bedezangen klaar. Als vader zich had opgefrist en verkleed, zou ze daaruit iets kiezen. Want dan bestond de kans dat hij even bij het harmonium kwam staan en meezong, in plaats van zich meteen over de avondkrant te buigen of, met een potlood in de hand, over de Institutie van Calvijn, een werk van honderden en honderden pagina’s dat hij van kaft tot kaft wilde begrijpen. Hij had een krachtige stem, die goed kleurde bij de hare. Het was jammer dat hij in de kerk nooit bij hen zat, maar voorin, omdat hij op zondag vaak de wet las en de geloofsartikelen. Zij zaten juist helemaal achterin, in een eigen bank, naast die van de familie Couprie, onder de luifel, met links en rechts gordijntjes. Recht erboven was het orgel.

Moeder had haar vrijgesteld van de kousenbreierij en Annebeth en Marie aan het werk gezet. Maries naalden hielden haar mond niet bij, ze bleef maar kwebbelen.

‘Hoe kom je toch aan al die wijsheid?’ vroeg moeder, die het een beetje beu werd.

‘Gewoon.’ En ze begon onverstoorbaar aan een nieuw verhaal. Over Sieme uit haar klas, over zijn oom, een koopman, die was aangehouden door de veldwachter. Even wachtte ze of iemand zou vragen waarom, en toen dat uitbleef, vertelde ze over de hondenkar van de oom van Sieme uit haar klas die te zwaar beladen was. ‘Wel zes kilo.’

‘Zeshonderd kilo,’ verbeterde Kees.

‘Nietes. Zes. Sieme heeft het zelf verteld.’

‘Vijf- tot zeshonderd kilo. Het heeft in de krant gestaan.’ De oom van Sieme in de krant, daar was Marie wel van onder de indruk. Dat kwam je niet zomaar. Ze zou het hem morgen meteen zeggen.

‘En toen?’ vroeg moeder.

‘Levenslang,’ zei Hans.

Moeder schoot in de lach. ‘Dat zal wel.’

‘En toen?’ vroeg Annebeth ongeduldig.

Vader kwam binnen en liep zonder iets te zeggen door naar de grote slaapkamer in het voorhuis, waar hij zich als gewoonlijk ging omkleden.

‘Ik zal de thee opschenken,’ zei moeder. Want dat dronk hij het liefst bij zijn avondboterham – soms, als hij zich weinig tijd gunde, aangelengd met koud water.

Annebeth legde haar breiwerk neer. ‘En toen?!’

Lies onderbrak haar spel, zonder van de bladmuziek weg te kijken. Haar handen zweefden stil boven de toetsen. ‘Hij moest een deel van de vracht achterlaten en later terugkomen. Tevreden?’

‘Plus de rest,’ zei Kees. ‘Bij het begin van de Zuwe moest hij ook de rest nog achterlaten. Dat beest was finaal uitgeput en trok het niet meer.’

Annebeth pakte haar werk weer op. ‘Dierenbeul.’

‘Mag ik nu weer?’ Lies zette alle registers van het traporgel open. Een half uurtje op een lange werkdag, was dat zoveel gevraagd?

11

‘Waar blijft vader toch?’ Bets stond op en liep het smalle vertrek binnen dat de woonkamer van hun slaapkamer scheidde. Met de tussenruimte viel weinig te beginnen omdat deze recht onder de trap lag die vanuit de lange gang naar de zolder voerde. De secretaire kon er net staan en dat was het dan. Het ‘dievenhok’ was het kamertje gaan heten. Wellicht omdat de kinderen erheen werden verbannen als ze kattenkwaad hadden uitgehaald? Of omdat ze zich er tijdens het spelen zo lekker konden verstoppen? Niemand die het wist.

‘Jochem?’ Ze legde haar voorhoofd tegen de deur en luisterde. ‘Jochem?’ In de huiskamer zette Lies psalm 68 in, de psalm waar hij zo van hield. Bets wist zeker dat het niet toevallig was dat haar oudste dochter juist deze koos. Ze hoopte natuurlijk dat haar vader snel zijn broodmaal zou nuttigen en dan met haar het eerste en tiende couplet zou zingen. Vaak werkte dat aanstekelijk en viel de een na de ander in, dan stond daar algauw een heel koor. Misschien was dat wel het moment van de dag dat ze het meest van alle koesterde: de kleintjes naar bed en Jochem en zij met de kinderen die nog op waren om het orgel, met hun geoefende stemmen die zo prachtig harmonieerden, de gezichten warm oplichtend bij de kaarsen in de kandelaars aan weerszijden van de lessenaar.

‘Jochem? Waar blijf je?’ Ze hield de klink in haar hand maar naar binnen durfde ze niet.

Ze liep terug naar de woonkamer en begon te ijsberen. ‘Ik weet het niet, jongens.’ Haar stem klonk onvast. ‘Vader was zich toch gaan omkleden?’

Lies stopte met spelen, buiten klapperde een luik tegen de zijgevel van de boerderij.

‘Moet ik het vastzetten?’ vroeg Kees terwijl hij al aanstalten maakte.

‘Nee, blijf maar hier, blijf allemaal maar even hier.’ Ze ging zitten, stond op en ging weer zitten. Ze plantte haar ellebogen op tafel en drukte met kracht de vingertoppen tegen haar hoofd, alsof het anders in stukken zou breken.

‘Zal ik nieuwe thee voor vader zetten?’ opperde Annebeth.

Moeder schudde het hoofd. ‘We moeten iets doen.’

Ineens schoot Marie nog wat te binnen. Bijna vergeten. Juffrouw Slingerland, vertelde ze, was toen ze terugkeerde van haar dienstje met haar fiets van de loopplank geraakt.

Niemand reageerde.

‘Zo de sloot in.’

‘Wie heet er dan ook Slingerland,’ mompelde Hans.

Bets ademde zich met diepe zuchten moed in en stond op. ‘Gaan jullie mee?’

Met elkaar liepen ze naar de slaapkamer. Zij voorop, de kinderen achter haar. ‘Jochem?’ Voorzichtig opende ze de deur. De gaslamp brandde, het gordijn voor het venster waarvan het luik waarschijnlijk was losgeraakt, bewoog licht. Haar ogen tastten de kamer af. De hoek met het ledikantje waarin Suzanne kalm lag te slapen. De twee ranke plantentafels van gestoken hout, voor elk van de ramen met rivierzicht een. De stoel met daarop zijn pantalon, klaar om aan te trekken. Op de vloer, aan het voeteneinde van hun bed, lag zijn werkplunje. En op het bed lag hij. Voorover, met het gezicht in de dekens, de benen recht naar achteren, tot over de rand van het bed, gestrekt als een plank.

12

Kees rende voor het zomerhuis langs, voorbij de silo met kuilgras links, rechts de grote schuur, die in de lengterichting van de rivier lag en, had hij weleens gedacht, zo oud moest zijn als de mensheid. Opgetrokken uit zware bomen vol knoesten en dikgeteerde wanden van gepotdekselde planken, breed als hij ze elders nog niet had gezien. Daarbinnen was de wagenstalling, maar huisden tevens de varkens, tussen schotten die tegen reusachtige binten waren aangespijkerd, de binten die ook de strozolder droegen. En waar geen zolder was, lagen slieten waarop de takkenbossen konden drogen. Daaronder bleef het altijd wat warmer, daar hadden de varkens geluk bij. Jochem had het steeds maar over een luipaard die zich op de strozolder schuilhield. Dezelfde luipaard nog wel die hij van de zomer in het wilgenbosje bij Koeleman toch al honderd keer had neergeknald met de oude buks. Dat kereltje had last van te veel fantasie en daar werd Kees soms knap kregel van.

Hij nam met een sprong het houten hek en schoot met zijn lange benen de dam over die hun erf met dat van Pol verbond. Ze waren buren maar meer ook niet. Geen vrienden. Want Pol was Nederlands-hervormd, terwijl zijzelf van de doleantie van Abraham Kuyper waren. Misschien alleen maar vanwege een oudoom, de broer van zijn opa, die Kuyper had geholpen bij de oprichting van de ARP. Maar het fijne wist hij er ook niet van en erg boeien kon het hem evenmin.

Tussen de zwiepende bomen onder voortjagende wolken, waarvan de randen bij vlagen zilverachtig oplichtten, doemde de boerderij van Pol op. Buurman zou wel opkijken als hij hem ineens zag staan. Hij zou hen toch wel helpen? Hij zou toch niet zeggen: je bent niet van onze kerk? Dat had je soms. Andersom zou vader altijd helpen. Zonder aanzien des persoons. Dat wist hij zeker. Vader! Hij lag er zo raar onbeweeglijk, in alleen zijn ondergoed en overhemd.

Kees’ hart bonsde in zijn keel, in zijn mond proefde hij de smaak van ijzer. Terwijl hij zijn pas vertraagde, zochten zijn ogen koortsachtig naar een venster waarachter nog leven was. Alleen door het bovenlicht van het verder door blinden afgedekte raam naast de opkamer, rechts boven de tralievensters van de kelder in de zijgevel, ontwaarde hij een vaag schijnsel. Was dat niet de slaapkamer van Pol en zijn vrouw? Dan lagen ze er vanavond vroeg in. Even aarzelde zijn hand. Erg beleefd was het niet, maar nood brak wet. Hij liet een roffel klinken, waar hij zelf van schrok.

‘Wat moet dat?’ klonk het bozig na iets wat meer leek op een vloek dan een zucht.

‘Buurman,’ riep Kees, ‘er is iets met vader!’

Er volgde wat gestommel, een stoel viel om.

‘Ja ja, ik kom al!’

Kees hield de pas er zo in dat Pol hem amper kon bijbenen. Bij het zomerhuis sloegen ze linksaf de steeg in. Terwijl hij de keukendeur voor de buurman openhield, veegde hij nog gauw de tranen uit zijn gezicht. ‘Koud.’

‘Dat geeft toch niks, knul,’ mompelde Pol.

Nee, zolang hij er maar over zweeg tegen de anderen.

Straks was er niets aan de hand met vader en stond hij voor eeuwig te boek als de grote aansteller van de familie. Een huilebalk. De oudste zoon nog wel.

‘Avond samen,’ groette Pol kort toen hij gehaast de slaapkamer binnenliep.

Bets zocht steun bij de wastafel waarop het lampetstel stond. Ze hield een zakdoek tegen haar neus gedrukt. Zo ontredderd had Kees zijn moeder nog nooit gezien. Fijn dat er nu hulp was van ‘de jonge mensen van hiernaast’, zoals ze Pol en zijn vrouw vaak noemde. Terwijl zij toch ook al tegen de dertig liepen. Hun zoon Diederik zat in hetzelfde schooljaar als Jochem.

Zonder iets te vragen liep Pol door naar het bed. Kees keek toe bij de deur. Vader lag nu op zijn rug, dat was een goed teken. Hij was toegedekt met een omslagdoek waarvan moeder de wol gesponnen had. Anders zou hij nog kouvatten ook.

‘We hebben hem omgedraaid,’ zei Bets. ‘Hij lag voorover toen we hem vonden.’ Met haar zakdoek depte ze haar ogen. Van huilen werd niemand beter. Was het maar zo. ‘De deken zat in zijn mond, hè Lies?’

Lies knikte. ‘Alsof vader die naar binnen had gezogen.’ Ze droeg Suzanne op de arm en hield haar ronde hoofdje beschermend tegen zich aan gedrukt.

Pol trok zijn jas uit en gooide die over de stoel. Hij had zijn nachtgewaad nog aan, in alle haast slordig in zijn broek gepropt. Ze zouden er anders om hebben gelachen. Hij draaide voorzichtig vaders hoofd opzij en legde het kussen onder diens voeten. Vreemd, vond Kees, de ruwe werkhanden van buurman die hem overal aanraakten. Maar vader liet het gewoon gebeuren.

‘Geen vals gebit toch? Pruimt hij? Ook niet toch?’

De onderste knoopjes van zijn overhemd stonden nog open, daar had vader kennelijk geen tijd meer voor gehad. Pol schoof het hemd omhoog, nam de borstrok mee en haakte met zijn vingers achter de onderste ribben. Hij trok.

‘Hans, neem jij Annebeth en Marie mee naar de kamer,’ gebood Bets.

‘En Kees en Lies dan?’ sputterde Marie.

‘Nu!’

Nog eens, en nog eens. Pol schudde zijn hoofd. ‘Ik ga de dokter roepen.’

Zal ik vragen of ik mee mag, aarzelde Kees. Met z’n tweeën verdwaalde je minder gauw dan alleen. Op de duozitting van de motorfiets, in het donker dwars de Derde Bedijking door, de kaarsrechte Westertocht over, daar kon je hard, ‘Rust Roest’ en ‘Twistvlied’ voorbij en dan zo op het dorp aan. Hij zag zich al de hoge stenen treden op rennen, naar de statige voordeur waarachter dokter Baart woonde. Baart de la Faille heette de man eigenlijk, maar de meesten hadden moeite met die dubbele achternaam of verbasterden hem tot Feilen, Falen of Falje. Drie keer mis. Maar hij zou het goed zeggen, hij sprak per slot van rekening al een woordje Frans.

Maar Pol was alweer gevlogen. Luttele minuten later hoorde Kees hem op zijn Cleveland over de dijk scheuren. Wel vijftig ging dat ding. Met al die kuilen moest hij nog oppassen, een gesprongen band had je zo. Ter hoogte van de kil bij Koeleman, waar zich tijdens zomernachten tussen de bosjes in de bocht landlopers ophielden, nam hij nog heel even gas terug. Daarna spoedde hij zich voort en loste het geluid langzaam op in het nachtelijk duister en de woeling van de rivier.

13

Jochem klampte zich vast aan de dekens.

‘Kom maar, lieveling, we gaan naar vader.’

Twee handen pakten hem onder zijn oksels beet en tilden hem uit bed.

‘Laat maar los, anders trek je Klaas bloot. Hij mag nog even doorslapen.’

Jochem rilde. Zijn ogen kreeg hij maar met moeite open. ‘Tante San?’ De wind gierde door de kastanjeboom naast het huis, regen sloeg in vlagen tegen de ruiten. ‘Hebben we weer een zusje?’ Er verscheen een brede glimlach op zijn gezicht. Hij was een kleine slimmerik, zou vader zeggen.

‘Kom maar.’ Ze legde haar wang tegen zijn hoofd en droeg Jochem zo de gang over, naar de slaapkamer van vader en moeder. Je kon goed merken dat ze hier vroeger gewoond had, zelfs in het donker wist ze nog de weg. Hij geeuwde met horten en hield zijn armen stijf tegen zijn lijf gedrukt, zo koud was het.

Tante San opende voorzichtig de deur, alsof er iemand achter kon staan. De houten deurknop knerpte. Om het bed van vader en moeder stonden mensen. Wie precies, dat kon Jochem niet zien. Schimmen waren het. Zwijgende schimmen. In de tinnen blaker op de stoel naast het ledikant brandde een kaars. Op bed lag vader. Hij sliep onder een wit laken, zonder dekens. Heel stil. De handen hield hij gevouwen op zijn buik. Nooit eerder had hij hem zo mager gezien. Zijn gesloten ogen lagen verzonken in diepe holten. Zo anders dan pas nog in de stal. Zo anders dan altijd. Waar waren de koorden in zijn hals die zo machtig zwollen als hij een schaap uit de sloot redde? Of de kleine rode adertjes in zijn gezicht, dat in de zomer altijd bruin was van de zon en de wind? Nu leek alles van was, bleke was.

Met Jochem in haar armen boog tante San zich over het bed. ‘Geef vader maar een zoen,’ fluisterde ze.

De kamer begon te bewegen, het bed zweefde. Niet hij neigde naar vader, maar vader naar hem. Jochem deinsde terug, probeerde zich op te trekken aan tantes hals, maar het baatte niet. Hij kon de haartjes van de wimpers tellen.

‘Kun je al tot honderd tellen, witkop?’ Ze waren met de brik onderweg naar de kaasmarkt, vader en hij. Het was vroeg, de koeien liepen nog met hun schonkige lijven in een wolk van dauw, verderop klonk in de nevel de roep van een kievit. Voor zijn verjaardag had Jochem een spaarpot gekregen, een kistje van hout met een klein slot erop.

‘Ik ga veel geld verdienen,’ beloofde hij vader.

‘Je doet maar goed je best.’

‘Als ik rupsen vang, krijg ik er dan ook een cent voor, net als Hans?’

‘Net zo veel,’ knikte vader. ‘Honderd rupsen voor een cent. Kun je al tot honderd tellen?’

Tante San drukte zijn gezicht tegen het wassen masker.

‘Vader is koud.’

14

De dokter ging aan het hoofd van de tafel zitten, in de stoel met armleuningen. ‘Een toeval,’ zei hij op gedempte toon.

Lies haalde het bord weg waarop nog steeds het stapeltje brood lag en stalde het stilletjes op een hoek van het harmonium. Ze wilde geen woord missen.

Moeder schudde haar hoofd. ‘Toeval bestaat niet,’ zei ze. ‘Alles is van Gods hand. In de palm van zijn hand staan onze namen gegraveerd. Van mijn man, van de kinderen.’ Haar stem brak. ‘Hij ziet naar ons om,’ fluisterde ze.

De dokter knikte. ‘Het is goed daarop te vertrouwen. Maar ik bedoel eigenlijk iets anders. Ik heb het over epilepsie.’

Dat woord kende Lies nog niet. Het klonk bedrieglijk mooi voor zoiets akeligs.

‘De vallende ziekte?’ Moeder keek hem vol ongeloof aan. ‘Hoe kan dat nou? Daar had ik dan toch wel iets van gemerkt?’

‘U moet weten, uw man is er al eens voor in Leiden geweest.’ Hij vorste moeders blik. ‘Bij een professor van het Academisch Ziekenhuis. Even na de jaarwisseling zou hij er weer heen gaan, voor verder onderzoek. Maar daar is u niets van bekend?’

Tante San stond op en verliet de kamer.

‘Dan wilde uw man waarschijnlijk niet dat u zich nodeloos ongerust maakte.’

‘Nodeloos?’ Moeder verhief haar stem. ‘Had ik het maar geweten, dan had ik niet zo lang bij die deur staan talmen en was hij niet … gestikt! Want dat is er toch gebeurd?’