LUCIE

© 2022 Stans Lutz

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm of any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht, The Netherlands.

Vormgeving en omslagillustratie: Esther van Gameren
Foto omslag: Foto uit het privé archief van de auteur.
Ebook realisatie: Epublicist, Amersfoort

Tweede druk 2023

ISBN 9789492241634

NUR 301

www.magonia.nl

Inhoud

13

14

15

16

17

18

13

Verjaardag

‘Luuuucie!’

De stem schalt over het terrein met de garages die genummerd naast elkaar waken over de auto’s, dringt door in de paadjes die naar de schuurtjes slingeren, kruipt over de bemoste stoeptegels, schudt zich los van de twijgen die door de gazen hekken steken en landt uiteindelijk op het trommelvlies van een paar oren die versierd zijn met lange slierten groene kralen, een kleur die mooi afsteekt bij het shocking pink van een truitje. Lucie staat in het groene paadje achter de huizen en tuurt naar boven. Er beweegt iets achter de gesloten witte vitrage van het huis op de hoek. Haar hart roffelt even. Dat moet hem zijn. Ze draait zich, het zwarte rokje meezwierend om en loopt heupwiegend naar huis. Daar bijna aangekomen besluit ze nog één keer om te kijken. Een vrouw met korte krullen opent het raam en slaat met de mattenklopper een kleedje uit.

Als Lucie binnenkomt in de met crêpepapier versierde kamer zit hij in haar vaders stoel, de benen over elkaar geslagen zodat de bleke huid tussen de zwarte pij en sokken zichtbaar is: pastoor Van Heus met zijn paarse lippen, nu wit bevlekt met slagroom.

‘Zo lekker kan Maria ze niet maken, mevrouw.’

Waarom zegt haar moeder nou niet dat die taart gewoon van de bakker komt?

‘Lucie, daar ben je. De pastoor is gekomen om je te feliciteren. Is dat nou niet aardig?’

Hij valt met de deur in huis.

‘Je hebt je plechtige communie toch gedaan. Aan beloftes moet je je houden.’

Lucie ziet zichzelf nog lopen op die dag. Het was zo warm geweest dat van de vijftig kinderen er wel dertig flauwgevallen waren. Bij haar was het nog net goed gegaan. De koster had haar met haar polsen onder koud stromend water gezet en de uren daarna, zittend tussen de andere communicanten had ze, loom kijkend naar al die verhitte gezichten en verfomfaaide zondagse kleren die her en der over de kerkbanken verspreid waren, de ceremonie gedachteloos ondergaan.

‘Pastoor vindt het zo jammer dat je niet meer elke dag naar de kerk gaat.’

‘Pastoor’ schrokt de rest van de taart naar binnen tussen zijn sigaarkleurige tanden en schraapt met zijn vork krassend het schoteltje schoon.

‘Ik word er misselijk van,’ zegt ze.

Moeder zet een groot stuk taart voor haar neer.

‘Eet dan wat.’

Lucie zucht.

‘Van slagroomtaart. Dat weet je toch.’

‘Lucie heeft als jong kind ongeklopte slagroom moeten drinken,’ zegt haar moeder, ’omdat ze te mager was.’

‘Er kan nog steeds wel wat bij,’ zegt de pastoor. ‘Misschien eens wat langer stilzitten. Dat kweekt vet op de billen.’

Lucie denkt aan een passage in een boek uit haar vaders kast. Ze hoopt dat ze niet bloost. Haar moeder houdt gelukkig niet van lezen. Er komen wel veel kerkblaadjes en die worden opgespaard, want wegdoen mag niet als ze nog niet door haar bekeken zijn. Ze verdwijnen uiteindelijk allemaal ongelezen naar de kelder, maar wee-je-gebeente als pappa ze gebruikt om de kachel aan te maken. Daar zijn de kranten voor, het dagelijkse nieuws dat haar alleen interesseert als de paus op de voorpagina staat.

De pastoor staat op en pakt Lucies hand. Zijn vingers plakken zo dat ze haar hand niet argeloos kan laten wegglijden en gedwongen wordt in zijn waterige, roodomrande ogen te kijken.

‘Mogen we volgende week zondag op je rekenen? Je zult verwelkomd worden met bazuingeschal.’ Moeder schatert ’t uit.

‘Dat is nou precies de reden waarom ik voor dit geloof gekozen heb,’ zegt ze.

Pastoor Van Heus buigt zich samenzweerderig naar Lucie toe, maar zo dat haar moeder het toch wel moet horen.

‘Je moeder is een geweldige vrouw.’

Lucie vraagt zich af wat hij bedoelt met ‘geweldig’. Zou hij verliefd op haar zijn? Hij kent de hele buurt en loopt altijd te spioneren, zijn kudde te inspecteren. Want ‘elk verloren schaap is er één te veel’.

Ze kijkt hem na, een windvlaag laat zijn lange jurk en schamele haren wapperen. Zwaait hij of probeert hij zijn haar glad te strijken? Lucie sluit de voordeur.

‘Tegen ons zeg je altijd dat je je tot de katholieke kerk geroepen voelde.’

‘Dat ook, dat ook. Maar de humor, kind, dat maakt het zo geestig.’

Lucie begrijpt niet wat er zo geestig is aan pastoor Van Heus. Toen ze een jaar of tien was en op een dag bij hem wilde opbiechten dat ze haar zus had uitgescholden, had hij haar naar huis gestuurd omdat ‘het vandaag niet voor het biechten van kinderen was’. Op dat moment besloot ze nooit meer voor zo iemand op haar knieën te gaan.

‘Om twee uur begint de film.’ Lucie smeert nog snel even een boterham. ‘We moeten gaan.’

‘Kun je niet een vriendinnetje meenemen? Ik moet vanmiddag orgel spelen in de kerk.’

‘Die zijn allemaal al op vakantie, zegt Lucie. ‘Je hebt beloofd om nou eindelijk eens mee te gaan. Zelfs De Tien Geboden heb je niet gezien.’

‘Kan je vader niet meegaan?’

‘Die moet werken. Dat weet je toch.’

‘Orgel spelen in de kerk is ook werken.’

‘Jij krijgt er niks voor, ze kunnen toch ook wel eens iemand anders vragen?’

‘Ik doe het graag en om films geef ik eigenlijk niet. Jij kunt ook met mij meegaan.’

‘Ja, daag.’

‘Heb je een leuke dag gehad?’ Ze staan in de keuken, Lucie en haar vader. Hij braadt de kip en zij draait de balletjes voor de soep. Sla wassen mag ze ook.

‘Ik ben naar de film geweest, naar Zorba de Griek.’

Haar vader spreidt zijn armen en danst over het zeil.

Terwijl hij wisselt van been lijkt het of hij struikelt.

‘Hé, hó, pak me vast, Lucie. De vloer is spekglad.’

De vloer is helemaal niet glad, Lucie tast met haar zool over het oppervlak van het zeil. Er zit zelfs een structuur in geperst tegen het uitglijden.

‘Moest je niet werken?’ Lucie mikt de ballen in de soep.

Ze zijn een beetje groot geworden.

‘Ja, maar ik ben ook nog even langs geweest bij je oom Wim. Die had ik al zo lang niet gesproken.’

‘Ik ben jarig, pap, vandaag. Ik lijk wel een weeskind, verdomme.’

‘We eten straks toch met zijn allen! Ik heb die film al gezien. Weet je dat het verhaal gebaseerd is op een beroemde roman van Nikos Kazantzakis? Die is op Kreta geboren. Hij heeft een belangrijke rol gespeeld in de Eerste Wereldoorlog. En daarop is dat boek gebaseerd. Zijn graf staat in Heraklion. Je moeder en ik zijn er nog geweest vlak nadat Eefje geboren is. Waar is Eefje eigenlijk?’

‘Spelen bij een vriendinnetje.’

‘Oh, nou ja… op dat graf stond: I hope for nothing, I fear nothing, I am free.

Hij is even stil en probeert door het bewasemde raam de tuin in te kijken.

Lucie plukt de sla in kleine stukken. Hij heeft het weer eens over vrijheid.

‘Is vrijheid hetzelfde als bandeloosheid, pap?’

‘Hoe kom je daar nou bij?’ Haar vader prikt met de vleesvork bijna in zijn eigen wang.

‘Gelezen, in een boek uit jouw kast.’

‘Reve, zeker, ben je nog wel wat jong voor, maar in ieder geval betekent bandeloosheid letterlijk “zonder banden”, “zonder remmingen”. Bijvoorbeeld door samen te wonen zonder getrouwd te zijn. Toch zou ik dat niet zo willen noemen. Als je maar oprecht bent in wat je doet, mag je je daaraan overgeven: liefde, werk, religie zelfs. En altijd rekening houden met de mensen om je heen, speciaal met de mensen met wie je een band hebt. Dat zij geen last hebben van je ongeremdheid. Daarom is het ook maar beter om over bepaalde dingen te zwijgen. Je hoeft niet alles te openbaren wat je denkt of voelt.’

Het lijkt wel of hij niet meer tegen haar praat maar tegen zichzelf.

‘Bedoel je liegen?’

‘Een leugentje om bestwil.’ Hij pakt de theedoek en veegt over zijn glimmende gezicht. ‘Het is warm vandaag, vind je niet, Lucie? Was het niet om te stikken in de bioscoop?

‘Nee. Ik wil wel eens op vakantie naar een echt warm land. Kan ik een bikini kopen.’ Lucie denkt aan het liedje dat je bijna niet meer uit je hoofd kan krijgen als je er eenmaal aan begint. Ze zingt zachtjes.

‘It was an ietsiepietsie tieniewienie yellow polka dot bikini…’

Haar vader tikt zacht op de borstzak van zijn blauwe linnen jasje.

‘One, two, three, four, tell the people what she wore.’

Hij haalt er vier briefjes van tien uit. ‘Voor een bikini.’

De gedekte tafel ziet er feestelijk uit. Lucie, Eefje en vader en moeder zitten al op hun stoelen. De telefoon gaat. Lucie springt van tafel om hem op te nemen.

‘Met het huis van de familie Van Wulp.’

Het is nu heel stil in de kamer, alsof ze allemaal zitten te wachten op de verlossende woorden uit de zwarte hoorn. Ze ziet haar vaders mond die breed trekt, zijn wenkbrauwen omhoog, alsof hij lachend op de foto moet: ‘Wie?’

Lucie antwoordt net als hij zonder stem. Met haar lippen vormt ze de naam van haar oudste zus.

‘Kath.’

Lucies moeder pakt de soeplepel die op het tafelkleed ligt en schept de soep op vier borden.

‘Zeg maar dat ze snel moet komen, anders krijgt ze niks meer.’

‘Ach, laat toch, dat kind is verliefd.’

Haar vader is gek op haar zus, zijn oudste, en meestal kan ze daar wel tegen, want Kath is vaak vrolijk en heeft een stoet aan vrienden en vriendinnen. Zij heeft er meestal maar één tegelijk. Maar ze vindt het wel flauw van haar zus, nu op haar verjaardag en die nieuwe vriend van haar vindt ze echt niet leuk. Hij geeft helemaal niks om Kath en hij gaat alleen maar met Kath om vader, die gastlessen geeft op zijn school. Kat in ’t bakkie, denkt Lucie en ze gooit de haak op de telefoon.

‘Ze blijft bij Frits eten. Zijn ouders hadden erop gerekend.’

‘Heb je het nummer van die ouders, Hans? Dan zal ik ze even bellen dat dit niet kan.’

Moeder laat de soeplepel in de pan vallen. Rode spetters veranderen het hagelwitte kleed in een veld vol papavers, dat algauw verwordt tot een poel vol verwelkte lelies, omdat Eefje van schrik haar waterglas omstoot.

Ze begint prompt te huilen.

‘Kon er niks aan doen, de soep spetterde hier.’ Ze wijst op haar arm, die inderdaad een rode vlek vertoont.

‘Ach kindje, toch.’ Moeder snelt naar de keuken en komt terug met een in ijskoud water gedrenkte vaatdoek. Lekker fris, denkt Lucie, ’t is maar goed dat het geen open wond is. Ze pakt haar lepel en steekt hem in het soepbord.

‘Eerst even bidden!’ Haar moeder vouwt haar handen en sluit haar ogen. Lucie kijkt naar haar vader, die ook zijn handen vouwt, knipoogt en op het juiste moment ‘amen’ zegt.

‘Eet smakelijk.’ Haar moeder legt het servet op haar schoot en begint te eten.

‘Wíj hebben gekookt, hoor!’ zegt Lucie. Eefje verslikt zich.

Lucie krijgt een hele kippenpoot, kluift hem kaal en eet zelfs wat van de mix van wortels en erwten, die haar vader heel sjiek Macedonische groenten noemt.

‘Wil je nog een stukje wit vlees?’ Haar moeder schuift met haar vork stukjes van haar bord naar Lucies bord.

‘Ik ben blij dat je eindelijk eens eet. Als ze zo elke dag zou eten was ze niet zo mager, Hans.’

‘Twee erwten op een plankje.’ Haar vader neemt proestend een hap. Eefje giebelt met hem mee.

‘Nog wat Macedonische groenten, pap?’ Lucie schept een lepel vol uit de schaal en smijt de inhoud op haar vaders bord. Dan staat ze op en loopt naar de deur.

‘Er is nog een toetje!’ roept haar moeder haar na als ze al bijna de tuin uit is.

Lucie rent door de buurt op haar lange dunne benen. Tot ze naar adem hapt. Ze staat even stil en buigt haar hoofd, de groene slingers aan haar oren buigen mee. Ze kijkt naar haar rokje, naar de benen eronder met de bultige knieën die ze van haar vader heeft geërfd, en helemaal beneden op de grond ziet ze het verjaardagscadeau van haar moeder, puntige queenies met drie bandjes om de wreef. Ze zijn heel modern, maar maken haar voeten wel erg groot. Langzaam laat ze zich langs de bakstenen muur in het stille paadje omlaagglijden. Aan de overkant, in de avondzon, staat een jongen op een balkon met trage gebaren een sigaret te roken. Achter hem wappert de vitrage.

Woordenwisselingen

‘Waar is je ring?’ moeder wijst op de hand van vader.

Met trage bewegingen smeert hij boter op zijn getoaste boterham.

‘Ligt denk ik nog in het hotel.’ Vader is drie dagen naar een congres geweest. ‘In een zonovergoten oord op de grens van Nederland en België’ heeft hij met collega’s en kameraden geluisterd naar verhalen over ‘de nieuwe journalistiek’. Hij is gisteravond opgewonden en gebruind teruggekomen, maar zijn gezicht is nu bleek. Er zit zelfs een beetje zweet op zijn voorhoofd, terwijl het toch echt niet warm is.

‘Ik doe mijn ring nooit af, zelfs niet als ik in bad ga.’

‘Ik wel. En hou er nou maar over op.’ Hij neemt een flinke hap en de toast verdwijnt krakend tussen zijn kiezen. Bijna krijgt Lucie zin in nog een boterham.

‘Ik bel zo wel even naar het hotel of hij gevonden is.’ Moeder staat op van tafel en stapelt de borden op elkaar.

‘Als je het maar laat.’ Vaders antwoord is ongewoon fel.

‘Ik bel zelf wel.’

‘Speciaal voor ons gemaakt. Van mijn moeders broche, het laatste beetje goud dat ze nog had.’

Ze pakt het bord van haar man.

‘Laat nog maar even staan.’

‘Als je maar opschiet. Ik blijf niet aan de gang.’

‘Een bordje naar de keuken... Ga jij nou maar doen wat je zo nodig moet doen.’

‘Stuur je me nou de kamer uit?’

‘Welnee, maar ik wil wel even rustig ontbijten, ja.

Morgen weer een lange dag.’

‘Ja, je zult wel moe geworden zijn van die drie dagen vakantie.’

Lucie staat op en stapelt alles wat nog op tafel staat op een blad. Ze gaat zo even de hond uitlaten en dan kijken of Josje thuis is.

Caspar

Ze wordt verwelkomd door het geroffel van zijn staart op de vloer. Caspar ligt bij de verwarming met zijn snuit op zijn poten. Hij zucht diep, alsof hij zich omdraait in zijn slaap, maar zijn oogballen zijn omhooggedraaid. Lucie glimlacht. Ze pakt de hondenriem en rammelt ermee.

Het is stil in het Vroesenpark. Er staat een stevige wind en de bomen die nog laag zijn, buigen met frisse tegenzin hun toppen. Het park is nog niet zo oud, wijd uitgestrekt ligt het aan de rand van de stad Rotterdam om de nieuwe naoorlogse wijken van groen te voorzien. De grote vijver aan het begin van de enorme groene speelwei heeft de vorm van een ovaal en de oevers zijn verstevigd met ronde houten paaltjes. Lucie maakt de riem los en blaffend en dansend loopt de hond een paar seconden naast haar. Als uit de verte, gedragen door de wind, een ijl antwoord komt op zijn roep, schiet hij als een speer het park in. Met de riem in haar hand loopt Lucie voorovergebogen het grindpad op, langs de keurige rechte sloten, waar ze ooit een vis gevangen heeft die ze niet van het haakje durfde te halen. Ze had niet eens een echte hengel gehad, gewoon een bamboestokje met een nylon draadje eraan geknoopt, maar de vis had meteen gehapt. Ze had nauwelijks naar het naar adem happende dier durven kijken. Omdat het haakje muurvast zat had ze het draadje gebroken en het beest teruggegooid, in de hoop dat het op den duur vanzelf uit de vissenlippen los zou weken.

In de stralend blauwe hemel stapelen witte wolken zich op, die meteen weer worden verspreid en weggeblazen. Lucie zou hard willen zingen, maar ze durft niet. Ze begint te rennen, het hele kilometerslange grindpad tot ze uitgeput maar voldaan is. Eén schreeuw dan. Net als ze haar mond opendoet begint in de verte iemand te fluiten, zoekend naar zijn hond. Lucie loopt rustig door tot ze bijna aan de andere kant van het park is en gaat dan op een bankje zitten. Ze weet dat Caspar vanzelf wel weer op komt dagen, hijgend, zijn tong uit zijn bek. Caspar is hun eigen ‘Lassie’. Het is nu een jaar of drie geleden dat Lucie een advertentie gezien had in de krant en bedacht dat Kath voor haar verjaardag vast een hond wilde hebben. Ze keken allemaal naar de serie op de televisie, dus zo’n hond was zeker goed. Samen met haar moeder had ze hem opgehaald uit een kennel in Brabant. De hond was het laatste uit het nest, een maand of vier, maar nog klein genoeg. Hij had de hele terugweg op haar schoot gelegen, stil en opgekruld. Onderweg waren er twee lifters ingestapt, dienstplichtige militairen op weg naar de kazerne. Mopperend was Lucie met de hond achterin gaan zitten, boos op haar moeder dat ze was gestopt. En toen kregen ze het ongeluk. Haar moeder riep dat ze het stuur niet meer kon houden en het enige dat Lucie had gedaan was haar ogen dichtknijpen. Twee keer was de Deux Chevaux over de kop gegaan en uiteindelijk stil komen te liggen in een leeggepompte sloot.

Ze waren eruit geklommen – Lucie door het zijraampje – en het eerste dat ze zag was de hond, die staand op zijn trillende poten in de laatste waterrestjes over stond te geven. In een café verderop waren ze bekomen van de eerste schrik. Ze had haar moeder bijna gelijk gegeven toen die had geroepen dat het een wonder was van boven. Een paar uur later was vader gekomen met een taxi. En Kath en Eefje. De auto was total loss. Niemand was gewond, alleen klaagden de soldaten over verloren baretten.

Op de achterbank van de taxi, samen met haar zusjes en de hond had ze naar de sterrenhemel gekeken en gezocht naar een naam. De volgende dag zou het Driekoningen zijn. Ze kozen de naam van de jongste van de drie: Caspar. Die terugweg naar huis, met zijn allen in de taxi, herinnert ze zich als de vredigste autorit die hun gezin ooit maakte.

Ze staat op en roept zijn naam. Ze zal hem toch moeten gaan zoeken. Na een tijdje komt een lange jongen met een klein hondje haar kant op.

‘Als je die Schotse collie zoekt, die zit bij de eenden.’ Ze bedankt hem. Hij blijft staan en kijkt naar haar.

‘Ben je hier morgen weer?’

‘Wie weet.’ Lucie zegt het als ze wegloopt, haar voeten vooruit, net als haar handen, maar met gedraaid hoofd, alsof ze haar gezicht vergeet mee te nemen.

Vakantiewerk

Lucie werkt nu al een week in het oogziekenhuis. Ze mag helpen de kamers schoon te houden en het eten rond te brengen. Elke ochtend moet ze om zeven uur beginnen en dan is ze om vier uur weer klaar.

Wat haar opvalt is dat het zo stil is in dit ziekenhuis. Niemand is uitbundig, er wordt niet gekletterd met vaatwerk en iedereen loopt op poezenvoeten. Zuster Hetty heeft verteld dat mensen met oogproblemen gauw in paniek raken bij onverwacht geluid. Ook Lucie loopt zacht over de gang met haar emmer en dweil. Wachtend op de lift ziet ze haar spiegelbeeld in het roestvrije staal van de deuren. De witte jas die halverwege haar kuiten hangt is aan de bovenkant zo wijd dat ze erin verdrinkt en haar haar valt in vettige slierten langs haar gezicht. Het is maar goed dat de meeste mensen hier bijna niks zien, de puistjes in haar gezicht worden ook steeds erger.

De lift stopt en de deuren gaan open. Er wordt een bed uit gerold met een grote man erin. Hij zit onbeweeglijk als een pop. Zijn beide ogen zijn bedekt met verband en zijn enorme handen liggen uitgestrekt op de omslag van het laken op zijn buik.

‘Lucie, dit is meneer Beer. Help jij even met het bed? We moeten naar kamer K.’

Kamer K ligt aan het eind van gang K. waar zich twee deuren bevinden. Op de ene deur staat het bordje Wasserij/strijkerij. Die leidt naar de kelder. Ze heeft er wel eens een schoon laken moeten halen voor zuster Hetty. Op de andere deur staat de letter K, met de hand geschreven. Als zuster Hetty de deur openmaakt met de sleutel die zij aan een koord om haar nek heeft en naar binnen glipt komt er een muffe geur uit de kamer. Ze verdwijnt en laat de deur op een kier. Lucie hoort wat gerommel en gezucht en dan klapt de deur dicht. ‘Even een raampje opengezet,’ zegt zuster Hetty als ze weer naar buiten komt. ‘Kom, Lucie, help even, we krijgen hem er wel in.’

Ze duwen en trekken aan het bed, alsof ze een auto moeten parkeren op een veel te kleine plek. In de hoek onder het schuine gedeelte waar een trap naar boven gaat, zit een piepklein raampje waar wat tocht vandaan komt, maar verder is het in het kamertje ontzettend warm. Er staat een laag bed, een gewoon model zoals bij haar thuis, slordig opgemaakt met nog een deuk in het kussen. Eronder staat een paar witte verpleegstersklompen en op het plankje boven het hoofdeinde tikt een wekker.

‘Dit kamertje wordt altijd gebruikt door de nachtdienst.’ Zuster Hetty zegt het fluisterend. ‘Het is verschrikkelijk maar we hebben weer te weinig bedden deze week.’

Ze doet haar handen voor haar ogen, schudt wild haar hoofd en wijst dan naar meneer Beer. Lucie had zo ook wel begrepen dat hij niks ziet, met al dat verband voor zijn ogen. Bovendien heeft hij bij al dat geduw en getrek geen kik gegeven. Hij zal toch nog wel leven? Net als Lucie wat dichterbij komt laat hij een flinke wind en zakt achterover. Ze knijpt haar neus dicht, trekt nog even zijn dekentje recht en kruipt dan onder het bed door om het kamertje te verlaten.

Op de gang zegt zuster Hetty dat ze meneer Beer helemaal aan haar toevertrouwt. Niet voor de medicijnen natuurlijk, maar voor de afleiding. Met eten mag ze hem voeren en als hij wil mag ze hem voorlezen. Hij zal hier lang moeten blijven en hij heeft geen familie. Hij heeft aan allebei de ogen een infectie, daarom zijn ze afgedekt. Zo gauw de infectie vermindert moet hij geopereerd worden. Misschien gaat hij weer zien, maar zeker is het niet. Voor een goed herstel is een beetje gezelligheid nodig.

Lucie is trots dat ze zo’n belangrijke taak heeft gekregen en het ontslaat haar ook van het zware schoonmaakwerk. Een beetje met de stofdoek over de vensterbank en eetkruimels wegvegen, bloemen in vazen doen en dat is het. Ze denkt na over welk boek ze zal kiezen voor het voorlezen en besluit dat ze hem straks zal vragen waar hij van houdt.

Hij ligt nog in precies dezelfde houding als ze met een dampend bord zijn kamer binnenkomt.

‘Dag meneer Beer.’

Hij snuift.

‘Wat schaft de pot, zuster?’ Zijn stem klinkt schor, alsof hij al dagen niet gesproken heeft.

‘Boerenkool met gehakt. En zegt u maar Lucie, hoor, ik ben geen zuster. Ik ben een vakantiehulp.’

‘Mooie naam. Zet u het bord maar hier’, een grote hand klopt zacht op het laken rond zijn buik, ‘en als u me dan het bestek aanreikt probeer ik wat naar binnen te krijgen.’

Als hij dat laatste zegt, grinnikt hij en als hij begint te eten begrijpt Lucie wel waarom. Voorzichtig pakt ze zijn pols en stuurt de hand met de vork naar zijn mond.

Na een paar happen wil hij niet meer.

‘Kan ik mooi een beetje afvallen.’ Hij drukt met zijn hand op zijn buik en maakt een piepgeluid. Lucie is verbaasd dat iemand die misschien wel blind wordt zo grappig kan zijn. Ze haalt het bord van zijn buik en zet het terug op het blad.

‘Zal ik u straks wat voorlezen?’

Hij tuit zijn lippen.

‘Wat had je in gedachten, Lucie?

Ze denkt aan het boek van Bomans waaruit haar aardrijkskundelerares de laatste les van het schooljaar heeft voorgelezen.

‘Tante Pollewop?’ De vingers van meneer Beer plukken onrustig aan zijn deken.

‘Zoek maar iets over de Heilige Lucia, je naamgenote. En dan lees je me dat morgen voor.’

Zo’n aardige man en dan toch in heiligen geloven.

‘Vindt u dat echt leuk?’

‘De Heilige Lucia is de patroonheilige van de blinden. En als dat dan ook nog voorgelezen wordt door een lief meisje dat Lucie heet… Wat heeft een zieke man als ik nog meer te verlangen?’ Hij laat zijn handen zoekend over haar armen gaan. Ze krijgt er kippenvel van, zo zacht voelt dat.

In de kast van haar moeder heeft ze een boek over Heiligen gevonden en mee naar haar kamer genomen.

De Heilige Lucia komt van Syracuse en ze leefde van 283 tot 304. Op het bijbehorende plaatje staat een gesluierde vrouw met haar ogen opgericht naar de hemel en in haar linkerhand een schaal met twee losse oogbollen erop. Het ziet er een beetje eng uit. Deze Lucia heeft zelf haar ogen uitgestoken – ze wil niet trouwen en al helemaal niet met een heiden – maar ze bleef wel zien en dat was een wonder. Zien zonder ogen. Zou dat kunnen?

De volgende dag maakt Lucie met het boek onder haar arm de deur open van kamer K. Het bed is leeg. Ze holt naar de verpleegsterskamer.

‘Meneer Beer? Hij is toch niet…’

Zuster Hetty zit gebogen over haar opschrijfboek.

‘Nee hoor. Hij wordt straks geopereerd.’

Lucie legt het boek in het kastje naast zijn bed. Over een paar dagen, als hij weer een beetje bijgekomen is, zal ze hem voorlezen.

Het weer is omgeslagen. Alle ramen in het ziekenhuis staan wijd open om de zachte zomerwind naar binnen te laten waaien. Het lijkt of iedereen vrolijker is. Ook meneer Beer zit tevreden in zijn bed en kijkt naar buiten. Hij is weer in zijn oude kamer.

‘Hoor je dat zuster Lucie?’ zegt hij, ‘de vogels fluiten over liefde en geluk. Ik kan weer zien. Kom je mij gezelschap houden? Doe dan wel de deur dicht want het tocht een beetje.’

Lucie sluit de deur en loopt naar het bed. Uit het kastje haalt ze het boek van de Heiligen. Het is zwaar, dus ze laat het half op het bed rusten terwijl ze een stoel aanschuift.

Meneer Beer verschuift een stukje naar links en slaat zachtjes met zijn hand op het vrijgekomen stukje matras.

‘Als je nou naast mij komt zitten maken we er een gezellig uurtje van. Jij leest voor en ik luister, alsof we twee vogels zijn in een nestje.’

Lucie bloost, maar ze klimt op de stoel en kruipt naast hem op het bed. Meneer Beer is vast vaak eenzaam. Hij slaat zijn arm om haar heen en Lucie opent het boek bij het hoofdstuk over de Heilige Lucia.

Hij vraagt haar wat voor bollen dat zijn die Lucia in haar hand houdt en terwijl hij dat vraagt voelt ze zijn hand in haar wijde verpleegstersschort glijden. Lucie rilt. Ze is bloot onder het schort. Het is vandaag veel te warm om de Peter Pan-bh te dragen. Meneer Beer laat zijn vingers speels rond haar borst gaan, de tepel zacht beroerend. Lucie voelt zich wel een beetje ongemakkelijk, maar ze is zo blij voor hem dat zijn ogen het weer doen dat ze hem zijn gang laat gaan.

‘Wat een lieve borstjes heb jij, zuster Lucie. Zo lief en onschuldig heb ik ze zelden gevoeld. En gevoelig zijn ze ook.’ Terwijl meneer Beer zachtjes in haar tepel knijpt, voelt Lucie dat ze nu ook van binnen begint te blozen. Ze leest door over de Heilige die niet wil trouwen, maar maagd wil blijven omdat ze van Christus houdt, en daarom haar moeder overreedt om haar bruidsschat onder de armen te verdelen. Bij elke zin hapert haar stem alsof die wacht tot meneer Beer wat harder knijpt. Hij heeft nu met zijn andere hand ook haar linkerborst omvat en Lucie begint te hijgen. Ze moet haar ogen sluiten, maar opent ze weer met kracht om het verhaal verder te vertellen. Hoe Lucia door een rechter wordt gesommeerd om haar bruidsschat niet naar de armen te brengen maar te offeren aan de keizer van Rome, en dat ze dat weigert.

Opeens zwaait de deur open en zuster Hetty roept vanuit de gang dat de wind toch lekker door moet stromen bij deze hitte. Als gestoken door een bij laat meneer Beer haar los. Lucie glijdt van het bed en belandt met haar knieën op de stoel ernaast. Ze draait zich om en geknield leest ze, het boek rustend op de plek waar ze net gezeten heeft, de laatste zinnen voor, waarin Lucia, veroordeeld tot het bordeel omdat ze weigert dit offer te brengen nog niet met een ossenspan van haar plaats te krijgen is. Dat Lucia uiteindelijk op een gemene manier vermoord wordt, vertelt ze maar niet. Ze wil meneer Beer niet verdrietig maken. Ze kijkt naar de man, die nu zachtjes in slaap gesukkeld is. Ze weet zeker dat hij weer helemaal beter wordt.

Als ze thuis vertelt over meneer Beer en de goed gelukte operatie, zegt moeder dat de wonderen echt nog niet de wereld uit zijn. En als Lucie antwoordt dat er heel goeie dokters en verpleegsters in het ziekenhuis werken, zegt moeder dat er ook veel mensen genezen door te bidden en ze daarom het boek der Heiligen nog maar eens goed moet lezen.

Josje

Het is niet ver naar haar beste vriendin. Ze rijdt de laan af en glijdt de tunnel in die onder het spoor loopt. Op de zijgevel van de flat die ze zojuist is gepasseerd staat meer dan levensgroot een zwart silhouet van een dame en heer op leeftijd die samen onder een paraplu lopen. Zoals altijd vraagt ze zich af wat dat echtpaar daar doet, want de flat is alleen voor vrijgezellen en wordt daarom door iedereen ‘De Hunkerbunker’ genoemd. Josje vindt het net haar ouders als ze aan de wandel zijn op zondag naar de kerk. Lucie weet wel dat het een reclame is voor een verzekeringsmaatschappij. Misschien willen ze ermee zeggen dat als er een van de twee dood gaat, de ander genoeg geld over moet houden om zo’n dure flat te betalen. Na de tunnel slaat Lucie rechtsaf, nog een keer rechts en dan links. Midden in de rij oude etagewoningen woont Josje op driehoog.

Josjes moeder staat in de keuken en braadt achter elkaar hele kippen tot ze bruin zijn. In een ovenschaal op de aanrecht liggen er al drie te wachten tot ze de oven in geschoven kunnen worden om door te garen.

‘Hé Lucie, precies op tijd,’ zegt ze. ‘Je kan aanschuiven, hoor. Bel maar even naar huis.’

‘Wij eten op zondag nooit tussen de middag.’ zegt Lucie.

‘En mijn moeder is er toch niet.’

In de tussenkamer, die met schuifdeuren aan twee kanten afgesloten kan worden, is de grote tafel al gedekt. Josjes broers, een kleine en een grote, zitten gezamenlijk aan het ene hoofd van de tafel tegenover het andere waar Josjes twee meter lange vader zit. Lucie zit met Josje en twee van haar zussen aan een lange zijde en tegenover hen zitten de twee oudsten, zussen die bijna dokter zijn, en hun moeder. Om en om lopen de drie vrouwen naar de keuken om telkens weer nieuwe etenschalen aan te dragen. Soep, dampende aardappelen, bloemkool in saus, de kippen, sla met tomaat en komkommer. Lucie vindt het heerlijk – zelfs de slasaus die toch uit dezelfde fles komt als bij haar thuis lijkt hier lekkerder – en schept zelfs een tweede keer op.

‘Je eet voor twee.’ Josjes vader buldert het tevreden vanaf zijn stoel. ‘Dat mag ook wel, want veel vlees zit er nog steeds niet onder dat velletje.’

Hij mag het zeggen. De eerste keer, dat Lucie hier was omvatte hij met zijn grote handen die van haar alsof het tere bloemen waren. Hoog boven haar hoofd hing in het brede gezicht, zijn lachende mond met het spleetje tussen zijn voortanden, en daarboven de donkervriendelijke ogen. Hij had zijn neus in haar haar verborgen en kleine piepgeluidjes gemaakt.

‘Je hebt een vogeltje in je haar.’ Hij zei het met ingehouden lach en Josje vertelde dat hij soms zo deed, ook bij zijn eigen kinderen en dat het betekende dat hij haar aardig vond.

Moeder is gek

Haar moeder is gek. ’s Nachts hoort ze het uit de mond van vader.

‘Je bent gek, hou ermee op!’

Of een tante die haar mond klagelijk open laat hangen.

‘Ze komt met een pater aan de deur om ons kind te laten dopen. Is ze nou helemaal gek.’

Buren die woorden de tuin in gooien.

‘Die vrouw lijkt wel gek. Ze laat iedere zwerver binnen.

Waarom grijpt er niemand in!’

Altijd een paar meter van moeder vandaan lopen.

Nooit instappen als moeder de deur van haar auto openhoudt. Neem de fiets.

Als moeder vraagt of je meegaat naar het lof, zeg je ‘nee’.

‘Niet voor een kwartje?’

‘Nee.’

‘Niet voor een gulden?’

‘Nee.’

‘Niet voor een riks?’

‘Nee.’

‘Nee, zelfs niet voor een ijsje bij Angelo Betti.’

Is ze nou helemaal gek.

Vóór school moet je naar de slager. Om een rood stuk lever van het rund. Ná school moet je weer, met de pan, om het grijs gekookte stuk in plakjes te laten snijden. En ‘of het opgeschreven mag.’ Net als er twee nieuwe klanten binnengekomen zijn.

‘Zeg dat nog eens.’ De slager zet zijn vingers als een toeter aan zijn oor, schudt zijn hoofd. ‘Er staat al een heel bedrag. Het wordt te gek.’

‘Je bent er gek genoeg voor.’ Het is haar vriendin die dat zegt. Moeder staat in haar lange regenjas bloemen uit de tuin te plukken, terwijl ze vertelt dat ze een volkstuin heeft gekocht.

‘Ik heb groene vingers,’ zegt ze. ‘Het is alleen zo slecht voor mijn handen.’

‘Mag ik de tuin dan doen?’ Lucie roept het uit het raam van haar kamer, hoog onder het dak.

‘Die kan nog geen cactus in leven houden,’ hoort ze haar moeder zeggen, ‘terwijl je toch zou denken dat stekels van stekels houden.’

Zolang ze het zich herinnert schaamt Lucie zich voor haar moeder. Voor haar uitbundige gedrag, haar overdreven gelovigheid, haar te zware lichaam, haar snoepzucht, haar altijd en overal te laat komen, haar spilzucht, haar wens om bij iedereen in de smaak te vallen.

Haar vinden de mensen verlegen. ‘Bleu’ zegt haar moeder en lacht dan. Lucie zou haar moeder ook wel uit willen lachen, maar dat doet ze niet. Niet waar anderen bij zijn. Haar moeder, die zegt dat zij uit haar buik gekomen is. Lucie kan zich beter voorstellen hoe blij ze was toen ze eruit kwam. Ze meent het zelfs in de ogen van de baby te zien op de foto van vroeger: Lucie, liggend op haar buik op een kleedje, het hoofd getild, een blik vol verlangen.

Lucie vindt alle baby’s zielig, dat ze daar maar liggen en nog niets kunnen, gevangen in hun wieg. Ze weet zeker dat die baby’s dat niet leuk vinden. Ze doen het alleen maar voor het eten en misschien de aaitjes. Zouden ze dat willen? Dat gestreel en dat geklem in armen? Als ze kijkt naar een foto waar ze in de armen van haar oudste zuster hangt ziet ze dat haar babygezicht op huilen staat. Haar zus houdt haar vast alsof ze haar liever zou laten vallen. Moeten zussen van elkaar houden? Moet je van je moeder houden?

Haar moeder zegt dat Lucie ‘de burgemeester’ werd genoemd, om de manier waarop ze in de kinderstoel zat, met haar vuisten slaand op het blad.

Bedevaart

Moeder kijkt naar de lange rij wachtenden voor het dompelbad in Lourdes.

‘Ga maar in de rolstoel zitten, Kath.’

‘Ik mankeer niks aan mijn benen.’ Kath stampt op de stenen.

‘Nou ja,’ zegt moeder, ‘ik wil je alleen maar helpen.’

‘Wat zeg je?’ Kath spuwt haar bijna in haar gezicht.

‘Zie je nou wel,’ zegt moeder, ‘daar is het vast ook goed voor, dat je de mensen beter verstaat. Maar laat maar zitten. Eefje ga jij dan maar.’

‘Waarom moet Eefje nou weer in de rolstoel gaan zitten?’ Lucie duwt haar zusje achter zich en gaat voor moeder staan.

‘Gehandicapten zijn eerder aan de beurt.’

‘Eefje is niet gehandicapt!’

‘Een beetje wel.’ Moeder gaat iets meer rechtop staan.

‘Ze heeft die ene heup die niet helemaal goed is. Dat heeft ze van mijn moeder. Die liep helemaal kreupel aan het eind.’

‘Toch is ze nu niet invalide! Ze gaat niet in een rolstoel!’

Lucie gaat voor haar zusje staan.

Eefje sjokt naar de rolstoel die voor de ingang staat.

Haar lip trilt.

‘En jij gaat ook in het bad!’ zegt moeder.

‘Ik mankeer niks en dat water is smerig!’

‘Dat kan niet smerig zijn. Het is heilig water!’

Ze zijn op bedevaart. Lucie, Eefje, Kath, haar moeder en Ria. Ria is moeders vriendin met auto. Ze zijn al in Trier geweest om de Heilige Rok van Jezus te bewonderen en gisteren zijn ze in Lourdes aangekomen. Nu staan ze bij de baden. De mensen die in lange rijen wachten tot ze aan de beurt zijn, geloven dat het water geneest en hopen na onderdompeling af te zijn van hun kleine of grote kwalen. Het is vreselijk warm en Lucie zou wel willen zwemmen. Niet hier, maar in een van de rivieren die ze onderweg tegen zijn gekomen. De nieuwe bikini heeft ze nog niet kunnen dragen, hoewel moeder haar bezworen had dat dit ook een echte vakantie zou zijn. En dat zij nou eenmaal elk jaar naar Lourdes ging.

Moest!

Haar moeder vertelt het verhaal, dat Lucie al duizend keer heeft gehoord, tegen vriendin-met-auto-Ria.

‘Ik ben hier ook genezen. Van mijn rug. Enorme pijn na de bevalling van Eefje.’

‘Had je maar naar de dokter moeten gaan.’

Lucie zegt wat ze vader al zo vaak heeft horen zeggen.

‘Ik wil alleen maar het beste voor jullie. Wees me maar dankbaar.’ Haar moeders stem wordt steeds hoger.

Oppassen geblazen, denkt Lucie.

Vorig jaar, toen ze in Italië waren, mochten ze een kerk niet in omdat Eefje en zij blote schouders hadden en geen vest. Vader had tegen de koster die hen tegenhield gezegd dat als de blote schouders van kinderen als onzedelijk beschouwd worden, er wel iets mis moest zijn met de zedelijkheid van de priesters zelf. Hij had daarbij zijn vingers opgestoken op allerlei verschillende manieren, om zijn Italiaanse woorden te onderstrepen. De koster die met op elkaar geperste lippen nee bleef schudden dreef haar moeder tot wanhoop. Ze bleef maar roepen: ‘Wat nu, wat nu!’ Vader had geantwoord dat ze ‘die rotkerk’ niet binnen zouden gaan. Wit weggetrokken was moeder langs alle kramen op het plein gerend. Krijsend.

‘Wij – gaan – wel – naar – binnen!’ Bij iedere kraam had ze een woord van die zin uitgesproken en om dat kracht bij te zetten had ze telkens met haar ellebogen een klap tegen de aan hun lont bungelende kaarsen gegeven. De kaarsen zwaaiden heen en weer en dreigden af te breken als bloemstelen in een herfststorm. De verkopers waren van achter hun kramen naar voren gestormd en hadden geroepen.

‘No, no, donna, no.’

Uiteindelijk had vader, ook om de verkopers te sussen, twee veel te dure sjaals gekocht en kropen ze in de rij die zich, eenmaal binnen, voetje voor voetje bewoog langs een graf van een of andere kardinaal die daar al jaren lag te stinken onder een glazen stolp. Ze moesten een plaatje kussen. Alleen moeder had het gedaan. En Eefje.

Haar moeder huilt. Ria zoekt naar een zakdoekje in haar tas en kijkt boos haar kant op.

‘Heb je nou je zin?’

Lucie haalt haar schouders op. Misschien is er wel wat te beleven in zo’n bad.

Als ze eindelijk aan de beurt is, komt ze in een kleedkamer met twee lange houten banken die tegenover elkaar staan opgesteld. Er is weinig licht. Achterin hangen zware gordijnen. Al snel splijt een van de gordijnen in het midden open en wordt de wachtkamer in een baan van licht gezet, waarin een zwart silhouet gebaart dat ze zich uit moet kleden.

Lucie wacht met gekruiste armen voor haar borst op het volgende teken. Het gordijn gaat weer open en een hand strekt zich naar haar uit.

‘Allez,’ zegt een stem, de hand trekt haar naar binnen. De ruimte is warmnat, hol en helder. Lucies naaktheid wordt gevangen tussen twee natte lakens en dan, met aan iedere hand een potige vrouw, wordt ze op de stenen rand van het bad gezet. In de diepte schommelt groenig water. De twee vrouwen sleuren haar aan haar armen de badkuip in, dwingen haar op de knieën en trekken haar verder naar voren tot ze met benen en armen gespreid voorover ligt. Om haar heen zwabberen de lakens in het water. Lucie spartelt tegen, maar alles gaat zo snel. Ze voelt zich als een vis die gepaneerd moet worden: flip, flap. De vrouwen trekken door tot haar hoofd vlak voor een Mariabeeld hangt.

‘Baissez!’

Moet ze het kussen? Ze wil ademhalen maar krijgt een sloot water in haar mond. Proestend spuugt ze op het beeld. Dan trekken ze haar weer terug, grijpen haar onder haar oksels en tillen haar omhoog.

Een seconde later staat ze weer in de kleedkamer. Druipend en al. Ze gaat op de bank bij haar kleren zitten en wacht tot haar ogen gewend zijn aan het donker. Tegenover zich ontdekt ze een jong meisje dat zich aan het aankleden is. Wat was ook alweer het woord voor ‘handdoek’ in het Frans.

‘Serviette?’

Het meisje schudt haar hoofd.

‘Interdit.’ Met een grimas probeert ze een leren beugel om haar been te trekken, maar hij blijft steken op het nat van de huid.

Verboden af te drogen. Alsof God dit gewild heeft, denkt Lucie. Eerst een kind mismaken en dan nog eens laten lijden ook als ze om genezing smeekt. Het is onmenselijk. Nou gaat ze helemaal nooit meer naar de kerk. Ze kleedt zich aan. Haar onderbroek kleeft tussen haar billen en haar jurk plakt tegen haar rug.

Buiten, in het felle licht van de zon, staat Eefje.

‘En?’ Ook Eefjes haar hangt in natte strengen langs haar gezicht.

‘Godverdomme.’ Lucie zegt het zacht. En dan schreeuwt ze. ‘Godverdomme!’

Kath, die al die tijd bij de fontein van de Heilige Maria heeft gezeten, komt aangeslenterd en steekt haar duim omhoog.

‘Zo mag ik het horen, Lucie.’

Vis

Het is vrijdag. Ze eten vis. Zoals altijd wordt de vis met graat en al gekookt in een pan en in diezelfde pan op tafel gezet. Op het water drijft grijs schuim.

‘Gatverdamme.’ Lucie doet of ze kokhalst. Ze is wel eens bijna gestikt in een graat en het enige dat haar moeder kon verzinnen was het liedje van ‘Berend Botje’ gaan zingen.

Kath zet de rest op tafel. Wortels, erwten en aardappelpuree uit een pakje. Er drijft een klontje boter in de puree. Met lange tanden eet Lucie een beetje puree en pikt de erwten tussen de wortelschijfjes uit.

‘Niet alleen de lekkere dingen, Lucie.’

Ze doet net of ze het niet hoort.

‘Van vis ga je goed denken.’

‘Denken doet ze genoeg.’ Kath kijkt haar zus uitdagend aan. ‘Mevrouw de professor.’

Haar zus hoeft niet zo jaloers te doen, want het is helemaal niet zo leuk al dat huiswerk.

‘Volgende keer zal ik wel koken, hoor.’ Ze weet meteen wat ze gaat maken. ‘Als jij de boodschappen maar doet.

Eieren, gerookte ham niet te dun, uien en paprika.’

Lucie heeft een omelet gemaakt. Ze heeft geprobeerd het precies zo te doen als haar vader. Hij is een beetje droog geworden en niet helemaal heel gebleven, maar ze vindt hem heel lekker. Ze kijkt naar haar zusjes terwijl ze zelf enthousiaste geluiden maakt bij elke hap.

‘En?’

‘Mwahh,’ zegt Kath, ‘zit weinig smaak aan.’

‘Ik maak hem expres niet te zout.’

‘Heel lekker, hoor, kind. Paprika niet helemaal gaar, maar heel lekker.’ Haar moeder neemt nog een stukje en Eefje vraagt of ze ook nog een stukje mag. Lucie kijkt triomfantelijk naar haar oudste zus, maar die loopt naar de keuken. Ze komt terug met het toetje. Een roze Saromapudding dit keer.

‘Waarom maak je toch altijd die pudding?’

‘Omdat ik die lekker vind.’ Kath likt haar lepel af. ‘En jullie eten maar gewoon wat de pot schaft. Ik kook niet voor de kat zijn kut.’

‘Kath! Niet van die woorden.’ Haar moeder pakt een tandenstoker en met haar hand voor de mond peutert ze in een kies.

‘Waarom zit je zo raar in je mond te peuteren?’ Lucie vindt het een rotgezicht zo’n tandenstoker. Gelukkig zitten ze niet in een restaurant.

‘Er zaten allemaal harde stukjes in het eten. Die gaan tussen je tanden zitten.’

‘Maar je houdt je hand zo raar omhoog. Als de klep van een pet.’

‘Ik wil toch niet dat iedereen me in mijn mond kijkt.’

‘Als ik je achterste kiezen kan zien, kan iedereen die zien.’

‘Anders kan ik er toch niet bij.’

‘Doe dan iets anders met die hand, dan leid je de aandacht af.’

‘Hoe kom je erop?’ Haar moeder gooit haar hoofd achterover van het lachen.

‘Goocheltruc.’

‘Van wie?’

‘Van je eigen broer, mamma, van oom Bob.’

Lucies moeder pakt de telefoon.

‘Bob ben jij daar? Wat ik nu toch weer hoorde...’ Lucie vlucht de trap op naar boven. Straks moet ze ook nog met haar oom aan de telefoon. Daar heeft ze helemaal geen zin in. Ze mag hem wel, maar ze weet nooit wat ze moet zeggen tegen mensen die dezelfde leeftijd als haar ouders hebben. Ze vragen altijd van die kinderachtige dingen. Of ze al een vrijer heeft... of ze over is... En haar oom wil altijd een mop vertellen. Haar moeder probeert dat wel eens na te doen, maar die vergeet altijd hoe de mop in elkaar zit en dan moet Lucie het haar weer uitleggen. Al die stomme moppen, de meesten heeft ze al honderd keer gehoord.

Ruzie

Ze zitten met zijn drieën onder de trap. Kath, Lucie en Eefje. Eefje snikt. Grote tranen biggelen over haar wangen.

‘Die huilt volgend jaar ook niet meer.’

Kath haalt haar schouders op.

‘Over een jaar woon ik hier niet eens meer.’ Eefje kijkt haar oudste zus verbaasd aan. ‘Ik ga op kamers,’ zegt Kath. ‘Ik heb er schoon genoeg van om als een voetveeg gebruikt te worden. Jullie maken voortaan maar zelf je eten klaar.’

Het is diep in de nacht. Hun vader en moeder hebben weer eens ruzie gemaakt. Dat doen ze elke week meerdere keren. Meestal wordt alleen Lucie wakker van hun stemmen omdat haar kamer boven hun slaapkamer ligt. Ze luistert dan gespannen of de stemmen harder worden of niet. Als het bedaart gaan ze de volgende dag gewoon verder, maar dan kan je eraan ontsnappen door weg te gaan. ’s Nachts lukt dat niet. Lucie weet nooit waarover ze precies ruzie maken, maar als de stemmen harder en harder worden weet ze dat het menens is.

Eefje huilt nog steeds. Lucie slaat haar arm om de rug van haar zusje.

‘Stil maar, Eef, hij komt heus wel terug.’

Toen ze beneden kwamen waren vader en moeder nog aan het vechten in de woonkamer. Kath was ertussen gesprongen en toen moeder haar begon te slaan, rende vader naar boven en riep dat ze een idioot was om haar eigen kind te slaan. Het was allemaal haar eigen schuld. Ze bemoeide zich overal mee, spande iedereen voor haar kar en zette hem voor schut. Ze was een redactievergadering binnengelopen om om huishoudgeld te vragen. Moeder had geroepen dat hij haar meer geld moest geven en hem een zuiplap genoemd.

Morgen zou ze alles aan de pastoor vertellen. Zijn gedrag was een schande voor de familie. Hij kon beter gaan biechten en toen zij het woord ‘biechten’ uitsprak schreeuwde hij zo hard dat Lucie dacht dat zijn stem hierna nooit meer terug zou komen.

‘Hypocriet, hypocriet!’ riep hij en smeet de vuilnisbak die op de overloop stond naar beneden.

Dwars door de tochtdeuren. En hijzelf erachter aan, in zijn pyjama, door de voordeur naar buiten.

De glas-in-loodraampjes zijn allemaal kapot en in het midden hangen de loodstrippen los. Moeder belt de politie om te zeggen dat haar man overspannen de deur uit is gegaan en of ze hem kunnen opsporen.

‘Het is gemeen van je, gemeen.’ Lucies stem klinkt schril.

‘Je weet niet half hoe gemeen je vader is. Jullie weten er niks van.’

Moeder zegt het driftig, maar wel ingehouden. Haar handen trillen. En met die trillende handen veegt ze tranen uit haar ogen. ‘Ik doe mijn best,’ zegt ze zacht.

‘Ik wil dat jullie opgroeien als goed katholieke meisjes. Dat heb ik de kerk beloofd, toen ik ingewijd werd. Maar het kan jullie vader helemaal niks schelen.’

‘Vader vindt de kerk vreselijk. En het is ook omdat je al het geld opmaakt aan de kerk.’

‘Je vader verdient genoeg. Daar kan best wel wat af voor een paar missen, die voor jullie worden opgedragen of voor die arme pastoor. Die man heeft pijn. Daarom heb ik die stoel voor hem gekocht. Zodat hij beter zit.’

‘Je hoeft voor ons geen missen op te laten dragen hoor!’ Kath staat opgewonden voor moeder. ‘Wij zijn geen zondaren die dat nodig hebben.’

‘O nee?’ Moeder begint te gillen. ‘Weet je dat wel zeker, slet. Wat jij niet allemaal uitvreet met dat vriendje van je! Waarom denk je dat ik je hier het huishouden laat doen? Je deugt nergens voor. Straks word je nog zwanger ook.’ Kath springt boven op haar en slaat waar ze slaan kan. Moeder worstelt zich los en begint te schoppen. Kath, haar armen beschermend over haar hoofd, krijst.

‘Rotwijf, rotwijf.’

‘Je moet je eigen dochter geen slet noemen.’ Lucie zegt het zacht maar dreigend. ‘Als zij een slet is ben jij er ook een. Dan heb jij haar besmet. Je moest zelf ook trouwen.’

Moeder valt op slag stil en loopt dreigend op Lucie af. Op dat moment gaat de bel.

Het is een agent die vader naar binnen duwt. Vader ziet er raar uit. Zijn haar staat als bij een spook overeind en het lijkt wel of hij gehuild heeft. Met gebogen hoofd loopt hij de trap op.

‘Dank u wel, agent.’ Moeder haalt een tientje uit haar zak, maar de agent steekt zijn hand op.

‘Nee, dank u mevrouw. Iedereen moet maar weer rustig gaan slapen. Dan kunnen de buren dat ook doen.’

Dank u wel agent, denkt Lucie, krijg ik eindelijk eens nieuwe sokken. Ze loopt met Kath naar boven. Moeder heeft haar armen om Eefje geslagen, die van geluidloos huilen in een nooit meer stoppend snikken is overgegaan.

‘Stil maar, kindje, stil maar. Kom maar bij mamma.’

Eefje rukt zich los, veegt haar gezicht droog en klimt sniffend de trap op. Haar zusjes achterna.

Mams bungalow

De lerares aardrijkskunde is ziek geworden. Voor de klas is ze in elkaar gestort. Plotseling staat de hele klas vol nonnen die verschrikt in hun zwarte jurken rondfladderen en de meisjes manen om naar huis te gaan. Enigszins bedrukt om het gebeurde – wie moet er nu dan toch voorlezen uit de boeken van Godfried Bomans? – maar toch ook blij om al zo vroeg de late septemberzon in te kunnen rijden, duurt het niet lang of Josje en Lucie zijn onderweg naar huis.

‘Zullen we nog even langs “Mams bungalow” gaan?’

Josje kijkt verbaasd op. ‘Mams bungalow?’

‘Ja, de volkstuin. Dat heb ik je toch verteld!’

Josje herhaalt de twee woorden, waarbij ze haar toch al lage stem nog een paar registers laat dalen.

‘Mams bungalow.’

‘Ik geloof dat mijn moeder om die naam alleen al de tuin heeft gekocht.’

De tuin ligt er verwaarloosd bij. Haar moeder die hoopte dat de volkstuin een waardevolle bijdrage zou leveren aan een harmonieus gezinsleven heeft de moed al snel opgegeven. De hele zomer is er niemand geweest. Lucie zoekt onder de steen bij de deur en vindt de sleutel. Ze opent de met spinnenwebben overwoekerde deur en als ze hem opentrekt komt er een schimmelige lucht naar buiten.

‘Volgens mij moet je alles er uithalen om te luchten.’ Josje zegt het heel stellig en stapt naar binnen. Zij heeft veel ervaring met dit soort dingen. Haar moeder is gewoon huisvrouw en de vijf dochters zijn gewend haar te helpen.

Al snel ligt het ongemaaide grasveld vol oude tuinstoelen, een tafel, harken en bezems en eetgerei. Nu het huisje leeg is, is het best aardig en lijkt het groot. De open haard onder de met flagstones beklede schoorsteen die tot in de nok van het huisje loopt, is zo te zien weinig gebruikt. Als je die aandoet zou je er wel een nachtje kunnen logeren. Het lijkt Lucie wel wat zo’n eigen huisje. Lekker rustig.

‘Zo en nu wachten tot alles droog is,’ zegt Josje.

Ze hebben hun rok uitgedaan en met hun blote benen gespreid, de armen wijd opzij, laten ze zich in het gras achterovervallen. Hun kousen hangen als verlaten vlinderpoppen in de takken van de wilg die aan de overkant van het slootje staat.

‘Zullen we het spel “Dromen van” doen?’ Josje vraagt het met een slaperige stem. Het is het spel dat ze wel vaker spelen. Dat ze dromen van een mooie jongen en dan zeggen waar ze door hem aangeraakt willen worden. Josje begint.

‘Eerst strelen door mijn haar... Een beetje trekken mag wel... Dan heel zacht langs mijn lippen.’

‘Met zijn tong erlangs?’

‘Nee, nog niet. Eerst met zijn duim... En dan glijdt de duim naar mijn kin, rust even in het kuiltje van mijn hals, gaat over mijn sleutelbeen, naar mijn buik, rondje om de navel en dan weer naar beneden en dan stopt hij.’

Lucie kijkt opzij en ziet dat Josje als een boog gespannen op het gras ligt.

‘Dus hij slaat je borsten over?’ Lucie prikt in de navel van haar vriendin.

Josje ontspant en giechelt.

‘Misschien. Dat weet je bij hem nooit.’

Lucie gaat weer liggen.

‘Ik wil graag dat hij mijn borsten aanraakt en met zijn vinger op mijn kut drukt.’

Josje schiet omhoog als een duvel uit een doosje.

‘Wat zeg je nou?’

‘Op mijn kut.’

Josje is rechtop blijven zitten. Ze heeft haar bril weer opgezet en plukt met haar vingers in het gras.

Langzaam gaat ze weer liggen.

‘Het woord kut is lelijk.’

Lucie denkt aan haar vader die ooit een poging deed zijn dochters seksueel voor te lichten. Dat was toen Kath ‘kut’ zei en hij vroeg of ze wel wist wat ze daar zei en dat je kut met een c aan het begin schreef en dat het een Engels woord was.

‘Het betekent snede,’ zei hij, ‘zoals het geslacht van een vrouw doormidden gesneden is.’ Ze waren alle drie niet meer bijgekomen van het lachen en hij was er maar mee opgehouden.

‘Wat moet je dan zeggen?’ Lucie draait zich op haar buik en leunt op haar ellebogen.

‘Vagína. In het Latijn. Zo praten mijn oudste zussen erover.’

‘Die voor dokter studeren?’

‘Ja, maar mijn vader vindt het niet leuk dat ze dat iedere keer zeggen.’

‘Hoe zegt hij het dan?’

‘Die heeft het alleen maar over nestjes en vogeltjes.’

Ze maken zoengeluiden in de lucht, piepen en krassen en lachen tot ze niet meer kunnen.

‘Zo dametjes. Jullie kunnen beter de heg eens knippen in plaats van daar halfnaakt door het gras te rollen.’ Een man in een blauwe overall, een strohoed op zijn tanige kop staat naast de wilg hun kant op te loeren. Lucie voelt zich betrapt maar waarom eigenlijk? Het is hun tuin! Ze zal die viezerik eens wat vertellen.

‘Wij zijn in onze eigen tuin, meneer Loeris!’ zegt ze.

Haar stem trilt.

De man blijft staan en schuift het stompje van zijn sigaar van de ene naar de andere mondhoek.

‘Ik geef het door aan het bestuur. Ze zullen je moeder wel bellen.’

Je belt maar, ze is toch nooit thuis, denkt Lucie. Bovendien, als moeder ernaar vraagt wat ze daar deden, zal ze zeggen dat ze hun kleren niet vuil wilden maken bij het opruimen en het netjes maken van de tuin. Haar moeder gelooft haar toch altijd. En het is nog waar ook. Toch is hun plezier vergald en ze besluiten om alles maar weer in het huisje te doen en weg te gaan. Hun rokken en kousen proppen ze in hun fietstas. Als ze gillend van het lachen en de zenuwen wegfietsen valt Josje met fiets en al van de smalle plank, die het bruggetje vervangt, in de sloot. Het water is wel een meter diep. Gelukkig zijn haar rok en kousen droog gebleven in de tas.

‘Tot morgen, vagínaatje.’ Josje klapt bijna dubbel van het lachen.

Bij de grote weg nemen ze afscheid en fietsen allebei hun eigen kant op.

Lucie is bijna thuis en ziet vanuit de verte haar moeder het huis uitlopen. Ze loopt gehaast, onderweg haar jas aantrekkend. Wat gaat die nou doen op dit uur? Lucie zet haar fiets tegen het hek van de voortuin en zigzaggend en bukkend om niet gezien te worden volgt ze haar moeder. Die loopt regelrecht naar de kerk op de hoek.

Ze opent de zware kerkdeur die naar het tussenportaal leidt. Lucie wacht even en gaat dan ook naar binnen. Ze tuurt door het kleine ruitje van glas dat in de volgende deur zit en ziet haar moeder geknield in een bank, bij de achterste biechtstoel. Uit de pastorie komt de pastoor aangelopen. Hij veegt zijn mond af met een witte doek, alsof hij zo van tafel is opgestaan en verdwijnt in de biechtstoel. Haar moeder staat op en voegt zich bij hem. Lucie sluipt de kerk in en loopt langs de muur naar voren tot ze vlakbij gekomen is. Ze glijdt zachtjes in de dichtstbijzijnde bank en buigt voorover. De geur van de kerk kruipt in haar neus, de boenwas waarmee de banken worden ingewreven, het stof op de grond, de zoetige lucht die opstijgt uit het missaal op de bank. Toen ze hier vier jaar geleden kwamen wonen waren ze allemaal opgelucht dat de kerk zo dichtbij was. Hoefden ze niet meer elke dag voor dag en dauw hun bed uit. Vóór het ontbijt, anders mocht je geen hostie.

Lucie denkt aan de laatste keer dat ze mee is geweest met haar moeder en Eefje. Ze waren weer eens te laat, de mis al bijna afgelopen. Ze schoven stil in de achterste bank. De priester slingerde met het wierookvat en wenste alle gelovigen een goede dag. Het orgel dreunde de laatste klanken.

Lucie wilde opstaan om naar huis te gaan, maar haar moeder stond al in het middenpad. Ze wenkte haar kinderen dat ze naar voren moesten lopen en wees op haar uitgestoken tong.

Lucie stond daar in die bank en voelde de ingehouden adem van zichzelf, van iedereen. Ze zag de nissen, waaruit de heiligenbeelden staarden, en noteerde dat de nissen gotisch waren, dat ze op longen leken, maar dan zonder luchtpijp. Haar moeder had nog zo beloofd dat ze dit niet meer zou doen. Ze voelde haar middenrif drukken tegen haar slokdarm. Toen ze haar adem losliet viel haar hoofd als vanzelf naar voren en zo, haar armen bungelend naast haar lichaam liep ze achter haar moeder aan. Een kuiken zonder kop.

Voor de knielbank bleef moeder staan, keek de priester aan, liet haar hoofd naar achteren vallen en stak haar tong uit. Lucie hoefde niet eens te zien dat de priester met licht schuddend hoofd naar het altaar liep. Ze wist gewoon dat hij er ook schoon genoeg van had.

Ze hoorde haar moeder sissen: ‘Knielen, Lucie, knielen!’ Maar Lucies knieën zaten op slot. Het licht om haar heen leek feller geworden en er gleed iets warms langs haar benen omlaag.

Ze wilde naar voren stappen, naar de priester, naar zijn hand met de omhooggeheven hostie, maar zag alleen zijn ogen die geschokt naar de natte plavuizen staarden.

Ze wordt uit haar dromen gewekt door hard gefluister.

‘Vannacht om half drie.’ Het is de stem van moeder.

‘Tine toch, wat ellendig voor je.’

‘Al de vierde keer deze maand. Er moet een eind aan komen.’

‘Soms gaan die dingen vanzelf voorbij.’ Ze praten nu bijna hardop in de veronderstelling dat er toch niemand in de kerk zit.

‘Ik verdraag het niet langer. Zo kan ik niet verder met mijn leven.’

‘Wat ben je dan van plan?’ Ze hoort de pastoor snuiven, alsof hij erg verkouden is.

Wat moeder antwoordt, klinkt zo zacht dat Lucie het niet kan verstaan. Dan klinkt haar stem weer harder.

‘Kun jij het rijmen met je geloof dat ik dit heb gedaan, Frans?’

‘Zolang je je verstand maar gebruikt, Tine, is het allemaal best. Deze last is zwaar voor een gelovige vrouw als jij.’

Lucie vraagt zich af wat moeder bedoelt. Heeft ze het nou over pappa? Wat heeft ze dan gedaan?

Haar vader komt altijd laat thuis, maar dat komt door zijn werk. Die krant moet toch af? Moeder begrijpt gewoon niet dat er wel meer dingen in het leven zijn dan de kerk en de pastoor.

Het gordijn van de biechtstoel wordt opzijgeschoven en moeder komt eruit. Lucie duikt diep achter de bank weg, maar haar moeder is zo in gedachten verzonken dat ze recht voor zich uit kijkend de kerk weer uit loopt. Als ook de pastoor in de pastorie verdwenen is staat Lucie op. Met een omweg gaat ze terug naar huis, pakt haar fiets uit de voortuin en fietst het achterpaadje in. De schuur is op slot. Dat is raar. Die deur gaat nooit dicht. Ze zet haar fiets op slot tegen de schuur en loopt met haar tas weer om naar de voordeur. Als ze aanbelt doet haar moeder open. Ze lijkt afwezig.

‘Wat ben je laat. Ik ben nog even aan de telefoon.’

Lucie loopt door de gang via de tuin naar de schuur en haalt haar fiets naar binnen.

De deur van de schuur laat ze open, anders kan pappa er straks niet in.

Een nieuwe kamer

Lucie kan niet slapen. Ze moet nog wennen aan de zijkamer op de eerste verdieping, aan het kantelbed met het harde binnenveringmatras, het licht van voorbijrijdende auto’s dat langs het behang glijdt, het gezoef van de banden over het asfalt en het klingelen van de tram dat laat horen dat het nog geen middernacht is. Behalve het verkeer buiten hoort ze de klanken van de piano beneden. Haar moeder is aan het studeren. Over een maand moet ze opnieuw het gevreesde examen doen aan het conservatorium. De theorie is het probleem niet, dat heeft ze gehaald. Maar het spelen. Lucie heeft het haar moeder vaak genoeg in wanhoop horen roepen:

‘Drie kinderen en een man die er nooit is om te helpen!’

Toch laat ze de moeilijkste stukken zo over de toetsen dansen, veranderen haar vingers de notenbalken in goud. Overdag lukt het studeren niet. De hele dag bellen leerlingen aan de deur, of reist ze af naar ‘haar dependance van de muziekschool’. Lucie is wel eens met haar mee geweest. In een somber hok, een berging van een flat, stond een piano en gaf haar moeder les aan kinderen. Elk half uur een ander. Lucie had het er niet lang uitgehouden en was naar buiten gevlucht.

Ze weet ook niet of ze het erg lang uit zal houden in deze kleine cel, zoals ze de zijkamer noemt. Ze wilde niet meer samen met Eefje in de grote kamer boven op de zolder. Ze kon kiezen: op de grote kamer blijven en Eefje verbannen of zelf weggaan. Ze koos het laatste, de makkelijkste weg.

Dit is ook de kamer waar de meisjes voor dag en nacht altijd hebben geslapen. Tiny, Beppie, Ans, Rita, Mona, Elsie. Ze hebben er wel twaalf gehad. Ze kwamen uit het weeshuis. Elk jaar studeerde moeder de operette Bloemenpracht in met de weeskinderen. Zij speelden bloemen, kwaadaardige tovenaars of goede feeën. Als tegenprestatie kreeg hun moeder de meisjes die bijna achttien waren mee naar huis. Zo leerden ze te functioneren in een normaal gezin. Ze moesten helpen in de huishouding en op de kinderen passen als moeder weg was.

De eerste keer dat een meisje bij hun in huis kwam, nam moeder haar meteen mee naar de badkamer ‘omdat zo’n kind zich die dag nog niet had kunnen wassen’. Lucie, Eefje en Kath zagen iets anders. Ze zagen korsten van vuil over het hele lichaam en nagels die nooit werden geknipt. Ze roken vettige haren en de zure lucht die uit ongewassen kleren komt.

Moeder draaide dan een doek om haar hoofd, trok rubberen handschoenen aan en knielde voor het bad, klaar om de rug van zo’n nieuwe te boenen. Ze kon boenen met die borstel tot je rug in de vlammen stond. Na het afdrogen ging de Nivea erop. De meiden werden ingesmeerd met dezelfde handschoenen en uit dezelfde doos Nivea als haar eigen kinderen. Na hun vrijdagse wasbeurt voelde Lucie het altijd jeuken. Moeder zei dat ze onzin praatte en dat zulke meisjes nodig waren, omdat zij anders nooit iets zinnigs kon doen.

Ze zei ook dat zij niet de enige kinderen waren die haar nodig hadden. Dat deze meisjes ook kinderen waren, die haar eigenlijk nog meer nodig hadden dan zij. Deze kinderen hadden niks. Geen vader en geen moeder, geen speelgoed, geen mooie kleren.

Een keer zat er een groot exemplaar in het bad. Door de stoom was haar gezicht niet goed te zien, maar het moest wel een harde zijn want ze gaf geen kik en nadat hun moeder vertrokken was naar haar zinnige bezigheden elders en de nieuwe zwijgend alles wat op tafel stond had afgeruimd en afgewassen, was het hun beurt.

De zussen vragen of ze op hun kamer komt spelen, nemen haar gevangen en binden haar vast. Dan zetten ze haar in de donkere kast op zolder. Het is doodstil in die kast en je kan er niet staan. Ze maken piepgeluiden door een kier en krassen met hun nagels langs het hout. De meeste meisjes worden snel bang en beginnen te huilen, maar deze niet. Dreigen met een stopnaaldinjectie werkt dit keer ook niet.

Ze laten haar uit de kast. Ze wijzen naar hun plasemmer. Die moet geleegd. Dat horen ze eigenlijk zelf te doen, maar daar hebben ze nooit zin in. Als de nieuwe zonder te morsen de inhoud in de wc kan gooien – ze moet er een trap mee af – is ze geslaagd. Ook het leeggooien zelf lukt haar zonder een spettertje tegen de wc-deur. Een hele prestatie. Nu mag ze met hen spelen. En ze heeft nog een geluk, want het is zaterdag. Dat is de dag dat zij de mis doen, ook al zijn ze meisjes. De kerk staat dat niet toe, maar omdat ze niet meer elke dag naar de kerk willen, heeft moeder hen ‘het altaartje’ gegeven. Drie mannen brachten het hijgend naar boven, want het is wel klein voor een altaar, maar als meubel heel groot. Het altaar bestaat uit een houten kast met eromheen drie treden, waar je voeten niet op passen. Boven op de kast staat in het midden een kleinere kast. Daarin een deur met een slot en een sleutel. De kleine kast is van binnen met wit satijn bekleed dat met koperen spijkers is vastgezet, zodat alles glanst als je het kastje opendoet. Er hoort een kelk in te staan, met hosties. Zij hebben geen echte kelk en ook geen echte hosties. De kelk die ze erin hebben gezet komt van beneden, uit de verzameling koperminiaturen van hun moeder. Als hosties gebruiken ze kleine pepermuntjes van King. Het soort dat ze altijd van een oud mannetje kregen die, net als zij, op de achterste bank van de kerk zat. Kath doet de preek en zegent de pepermunt tot hostie. Lucie draagt het grote boek van links naar rechts en weer terug. Eefje, de jongste, rammelt met de bel bij de consecratie. Dat is de aankondiging van het moment waarop de hostie in het lichaam van Jezus verandert. De nieuwe uit het weeshuis mag een vroom iemand spelen en knielen op de treden waar je voeten niet op passen, maar ze geeft nog steeds geen kik. Zij steken bij wijze van voorbeeld hun tong uit – praten mag niet tijdens de dienst – en tikken op haar wang. Terwijl zij het lichaam van Jezus ontvangt zegenen ze haar met zijn drieën.

Na het spel zaten ze aan tafel voor het avondeten. De nieuwe snoof hard als ze haar neus ophaalde en at met een vork in haar linkerhand, terwijl ze de rechterhand op haar schoot hield. Ze was er wel handig in. Zij probeerden het ook, maar toen moeder het zag prikte ze met haar vork in hun vingers en wees op het mes naast hun bord.

Zij pakten hun mes op en wezen naar de nieuwe, vroegen hoe ze heette. Die had net een hap genomen en keek in paniek naar moeder. Die zei dat ze rustig haar mond leeg kon eten en dan pas hoefde te antwoorden. Daarbij wees moeder met haar vinger naar haar mond en bewoog haar lippen nogal overdreven. Terwijl de nieuwe kauwde op de droge rijst keken zij haar vol verwachting aan. Ze slikte haar hap door en sprak.

‘Annie.’ Het kwam eruit als de blaf van een hond.

‘Annie is een beetje doof,’ zei moeder, ‘net als Kath.’

‘Ik ben niet doof,’ zei Kath.

‘Nou ja,’ zei moeder, ‘slechthorend en jij kan heel goed praten, maar Annie niet. Als jullie iets tegen haar zeggen, beweeg je mond dan goed, dan kan ze het van jullie lippen lezen.’

Dat lieten ze zich geen twee keer zeggen. Als moeder even naar de keuken was zeiden zij vieze woorden. Annie werd opgewonden, haar ogen glommen. De woorden vlogen als sigarenwolken uit hun monden en vormden een dikke mist boven de tafel. Annie plooide haar lippen bij elk nieuw woord anders, knikte dan bevestigend en zei het hardop. Annie genoot. Zij lachten zich ook rot. Als ze met hun lippen ‘kak’ zeiden zei Annie ‘ngang’ en bij ‘kont’ riep ze ‘ngond’.

Moeder kwam binnen met het toetje. Het was chocoladecake, door haar zelf gebakken en een beetje zwart aan de randen.

Annie keek de tafel rond, wees op haar bordje en zei gierend van het lachen: ‘Hoeoeoeb.’ Met haar lepel wees ze naar moeder en zei: ‘Ngeuken.’

De week erna was er weer een nieuwe.

Lucie staart naar het plafond, met haar lange haren, verlost uit het elastiek dat ze elke dag om een staart heen knelt, gespreid over het kussen. Haar hoofd beweegt eerst naar links, dan naar rechts. Ze weet dat als ze zo doorgaat haar haren volledig in de knoop zullen raken. Toch houdt ze de steeds sneller wordende beweging vol. Ze begint te zingen. Aarzelend, maar algauw voluit. Met hoge uithalen en diepe bastonen zingt ze zich een andere wereld in waar Engels, Frans en Duits gesproken wordt. Misschien ook wat Italiaans, Zweeds, Pools, talen waarvan ze alleen de klanken kent. De smalle hoge kamer laat haar stem galmen. Ze blijft zingen tot ze niet meer kan en draait zich dan om. Bijna in slaap wordt ze nog even gewekt door handgeklap op de gang. Haar moeder, die roept dat het prachtig is.

Veroveringen

Het is woensdagmiddag. Lucie is net begonnen aan haar huiswerk voor de volgende dag. Ze heeft haar boeken in stapels op de tafel op haar kamer gelegd, kladblok opengevouwen op een nieuwe pagina. Ze zal eerst dat stukje Homerus vertalen. Grieks is leuker dan Latijn. In het begin moet je even wennen aan de andere letters, maar als je die eenmaal kan lezen is het veel begrijpelijker dan Latijnse tekst. Ze weet niet zeker of het aan de taal ligt of aan de leraar. Vorig jaar kreeg ze bijles van zuster Agnes, een heel oude non en nu begrijpt ze alles zoveel beter. Ze kan niet meer, zoals de rest van de klas, lachen om de gewoonte die ‘ouwe Ag’ heeft om met haar rechterelleboog steeds omhoog te wippen. De zuster zei aan het begin van de bijles al tegen haar dat ze beter aan de andere kant kon gaan zitten om te voorkomen dat ze steeds een por zou krijgen. En ze zei ook telkens dat de goden bij de Grieken net mensen waren en achter de dikke brillenglazen begonnen haar ogen dan te schitteren als diamantjes.

Ze leest de opgegeven passage door om te zien of ze meteen kan begrijpen waar het over gaat. Het is een stukje over Helena, die zit te weven aan een kleed vol vechtende Trojanen en Grieken. Zij verbeeldt een passage uit de Ilias, het boek waarin haar eigen verhaal wordt verteld: dat van de schone Helena die door Paris is geschaakt. Helena is de vrouw van Menelaos. Dat wordt dus oorlog, een oorlog die tien jaar duurt.

Het is spannend, maar wel een typisch mannenverhaal over heldendom. Voor de vrouwen valt er niet veel eer te behalen. Ze mogen niet vreemdgaan. De mannen wel. Getrouwde mannen slepen zelfs andermans vrouwen en dochters mee als oorlogsbuit, offeren hun eigen dochters om de goden gunstig te stemmen voor een beetje wind in de zeilen. En eigenlijk is alle ellende begonnen bij die ruziënde goden.

Want Zeus, de oppergod, vermomde zich als zwaan en verwekte Helena bij Leda, die al getrouwd was met Tyndareos. Helena die zo mooi was dat alle mannen haar wel wilden hebben, was een halfgodin. Het leek wel of haar dat onaantastbaar maakte. Alsof haar niets te verwijten viel. En dus ook hen niet die bezweken voor haar schoonheid.

Lucie stelt zich voor hoe het is om een Helena te zijn. Dat alle mannen om je hand strijden, op hun knieën gaan en voor je vechten. Ze weet niet zeker of ze dat wel leuk zou vinden. Stel je voor dat de man van je keuze gedood wordt, dan heb je er niks meer aan. Nu kan je als meisje zelf je voorkeur laten blijken, zelfs een man versieren, die nog niet eens weet dat hij verliefd op jou gaat worden. Tenminste als je het durft, zoals Els die op de hoek woont en altijd heel hard lacht en harde tennisballen slaat. Alle jongens willen haar zoenen. Els zegt dat het gewoon gebeurt en dat elke jongen anders zoent. Er zijn er die zo nat zoenen dat je een schrale mond krijgt, je bovenlip incluis. Anderen doen raar met een klein tongpuntje dat voorzichtig aan je tanden zit te voelen. Er zijn ook jongens die goed zoenen, maar verder helemaal niet leuk zijn. Els zei vroeger ook dat de kinderen uit je billen worden geboren, dus of ze haar nu moet geloven?

Met Kath kan ze hier niet over praten. Die heeft het nooit over zoenen.

De bel gaat. Dat gebeurt elk half uur, omdat moeder aan het lesgeven is, maar nu wordt er wel heel hard en lang op de bel gedrukt.

‘Luuucie, doe jij even open?’ Haar moeders stem golft de trap op. Moet ze weer!

Meestal wordt de deur opengedaan door de leerling die op zijn beurt zit te wachten.

Lucie roffelt naar beneden en doet de deur open. Er staan vier mensen op de stoep. Een moeder en drie kinderen. Ze laat ze binnen.

In de kamer op tafel staat een pot thee, een kan met limonade en trommels met koek en snoep. Ze schenkt in en presenteert. Uit de kamer achter de schuifdeuren klinken valse tot heel valse tonen.

‘Mijn moeder is nog even bezig. Ze komt u zo halen.’

‘We zijn voor het eerst,’ zegt de vrouw. Ze streelt met haar hand over het hoofd van het jongste kind. ‘We vinden hem eigenlijk nog een beetje jong, maar uw moeder zegt dat het juist goed is om jong te beginnen.’

Lucie knikt.

‘Ik ben ook heel jong begonnen, ik was vier.’

‘Hij is vijf,’ zegt de vrouw. ‘Dan speelt u zeker nu al heel goed?’ Lucie knikt weer.

Ze speelt de laatste jaren bijna nooit meer.

De pianoklanken stoppen en de schuifdeuren gaan open.

‘Oh wat leuk, mevrouw Chin, u bent meegekomen. Tot de volgende keer, Lisette.’ Haar moeder gaat opzij voor een klein meisje met een bruine paardenstaart en een treurig gezicht. Het kind loopt door naar de gang om haar jas aan te trekken.

Mevrouw Chin staat op en knoopt haar jas dicht.

‘Ja, maar eigenlijk moet ik weer snel naar het restaurant.

Hoe laat kan ik ze ophalen?’

‘Over een uur. We beginnen meteen.’

De twee jongste kinderen gaan stil op een stoel zitten en haar moeder duwt het oudste kind zachtjes de studeerkamer in.

‘Kan je niet even een spelletje doen met die twee, Lucie?’

‘Ik zit boven mijn huiswerk te maken. Het is hartstikke veel.’

‘Een half uurtje maar. Tot de oudste klaar is.’

Lucie trekt het doosje Pim Pam Pet uit de kast, legt de kaartjes neer en draait aan het wiel van fortuin.

Kerst Mis

De kerk is helemaal versierd met dennentakken en rode linten, een magere kerstbal hier en daar. Voor de lieve vrede is Lucie toch naar de mis gegaan. Omdat het kerst is en stiekem ook voor de kerststal. Hij is als altijd in deze tijd van het jaar direct naast de ingang opgezet. Met levensgrote poppen. Lucie bewondert de os en de ezel. Als je wilt kan je de stoom uit hun neusgaten zien komen. Het kindje is raar klein en heeft sprietige handjes, waarmee het langgerekt op het stro ligt dat in een kruiwagen is gestapeld. Maria zit op haar knieën, wat Lucie niet prettig lijkt als je net een baby hebt gekregen. Jozef, een oude man in een jutezakjurk zit ergens achter in de stal, nog verder weg dan de os en de ezel. Hij is niet de echte vader. Ze zeggen dat Maria zwanger is geworden van ‘de Heer de Heilige Geest’. Lucie probeert zich hem voor te stellen. Een man die op een meter hoogte over de grond zweeft, een jurk aan en eronder natuurlijk niets, anders kan hij niet snel even bevruchten. Of zou hij het met zijn mond erin blazen?’ Dan moet hij tijdens het zweven een soort salto maken en even ondersteboven hangen. Het moet allemaal ongemerkt gaan, zodat de vrouw in kwestie niks in de gaten heeft. De engel die haar het goede nieuws komt brengen moet ook wat te doen hebben.

Het goede nieuws. Zou elke vrouw dat nou goed nieuws vinden? Lucies moeder in ieder geval niet. Die vond het helemaal geen goed nieuws en dat laat ze regelmatig weten. Lucie heeft wel eens gevraagd waarom ze dan

een kind heeft laten maken.

‘Ik was verliefd en dan verlies je je verstand,’ had ze geantwoord.

Het orgel begint te spelen. Lucie draait zich om en ziet dat alle banken al bezet zijn. Helemaal vooraan op de eerste rij is nog één zitplaats. Ze is nog niet gaan zitten of daar komt van links de stoet al aanzetten. Voorop twee acolieten met een wierookvat, daarachter de pastoor in een wit met gouden kazuifel over zijn lange hemd en achter hem acht misdienaren in rode togen en hun met kant afgezette superplies eroverheen. De jongens zien er allemaal fris geboend uit. Hun haar is opgeschoren in de nek. Ouderwets. Lucie herkent sommige jongens uit de buurt. Die geloven allemaal nog in dit sprookje. Wat een schapen.

Eén jongen kent ze niet. Hij is groter dan de rest, heeft zwart haar en donkere ogen. Zijn haar is ook netjes met Brylcreem achterovergekamd, maar kort is het niet. Het valt in een mooi puntje op zijn boordje. De jongen vangt Lucies blik en knipoogt naar haar. Ze doet net of ze het niet ziet.

Bij het kruis slaan bewegen zijn smalle handen als een danser over zijn borst en tijdens het verhuizen van de grote altaarbijbel van links naar rechts zweeft hij over de altaartreden. Alsof hij de Heilige Geest zelf is. Lucie kan een glimlach niet onderdrukken. Weer vangt hij haar blik en glimlacht terug.

Ze schurkt zich in haar jas. Het is heerlijk warm in de kerk en het lijkt wel of er ineens veel meer licht is. Zou dat door al die kaarsen komen? Overal blije en vredige gezichten. Het orgel begint weer te spelen en samen met het koor zingt iedereen uit volle borst. Lucie zingt ook mee. Om zichzelf te vermaken doet ze zelfs een tweede stem.

Het lied is uit en de Heilige Communie wordt aangekondigd. De mensen uit de achterste rijen lopen eerst naar voren. Als de pastoor een hostie uit de kelk haalt en die op de uitgestoken tongen van de gelovigen legt, houdt de jongen met de mooie handen heel precies het schaaltje eronder en waait hij met een doekje kleine spuugjes van de kelk. Zou hij niet af en toe moeten lachen? De mensen weten niet half hoe raar ze eruitzien als ze hun tong uitsteken.

Lucie slikt ‘die ouwels’ al lang niet meer, maar als haar bank aan de beurt is lijkt het wel of ze meegetrokken wordt. Ze is de allerlaatste in de rij en als ze voor de pastoor staat probeert ze, glurend door haar wimpers, zo mooi mogelijk haar tong uit te steken.

‘Ze zijn op.’

Het is de mooie jongen. Zijn gezicht bevindt zich vlak voor het hare. ‘Straks, na de mis, bij de pastorie. Krijg je er een. Speciaal voor jou,’ fluistert hij.

De mis is afgelopen. Lucie loopt langzaam achter de menigte aan. Ze treuzelt nog even bij de stal en het valt haar op dat Jozef niet meer achterin staat, maar naar voren is geschoven tot naast Maria. Vreemd, zou dat elk jaar zo zijn? Zo langzaam mogelijk loopt ze de kerk uit, want ze heeft geen zin om te moeten wachten. Straks kan ze in ieder geval tegen haar moeder zeggen dat ze zelfs een hostie genomen heeft.

Aangekomen aan de zijkant van de kerk staat hij daar. Niet bij de pastorie, maar met zijn rug geleund tegen een steunbeer veel verder weg. Ze loopt aarzelend naar hem toe. Het is er donker.

Hij pakt haar hand en trekt haar naar zich toe.

‘Mondje open en oogjes toe.’

Lucie sluit haar ogen. Ze zou wel willen weten hoe hij heet. Ze voelt iets warm glibberigs haar mond in glijden. Dat is toch geen hostie! Ze zet haar vuisten tegen zijn borst, maar hij is sterk en eigenlijk voelt het warme geglibber ook wel prettig. Hij smaakt naar pepermunt. Ze laat haar handen wegglijden en leunt zwaar tegen hem aan. Hij laat haar los. Nu moet ze een stap doen om niet te vallen. Als ze opkijkt ziet ze dat hij een doosje in zijn hand heeft dat hij zorgvuldig afveegt met een zakdoek. Hij laat het deksel omhoogklappen, pakt de hostie eruit en legt hem op zijn tong alsof hij bij zichzelf ter communie gaat. Lang naar zijn gezicht kijken kan ze niet want hij pakt haar hoofd met beide handen vast, trekt haar mond tegen de zijne en laat de hostie tussen haar lippen glijden.

‘Omdat je zo braaf bent. Volgende week. Bij de zaterdagavondmis!’

Elke zaterdag na de avondmis zoenen ze tussen de steunberen, in een hoekje waar niemand ze kan zien. Hosties neemt hij niet meer mee.

Tijdens een van hun zeldzame gesprekken, zegt Lucie dat zij hem leuk vindt en na enige aarzeling vraagt ze of hij dat ook zo voelt. Hij antwoordt dat ervaring opdoen in het leven belangrijk is. Ook voor meisjes. Hij is natuurlijk misdienaar en gelooft in God en de Heilige Kerk, maar hij is ook een man. En mannen hebben nou eenmaal die behoefte. En het is voor een man heerlijk als vrouwen dat begrijpen. Dat zijn de fijnste vrouwen. Hij zal nog vaak aan haar denken als hij op het seminarie zit. Dan mag het niet meer, maar hij zal zoveel hebben genoten dat hij daar een heel leven op kan teren. Lucie moet even nadenken wat hij precies bedoelt. Ze schuifelt met haar voet, een bes knapt onder haar schoen.

Ze weet nog steeds niet hoe hij heet.

Het bidden, het kruis en de kop van Christus

Het is doodstil als Lucie thuiskomt. Ze zet haar schooltas in de gang, doet haar jas uit en gaat de voorkamer binnen. De schuifdeuren naar de achterkamer zijn gesloten. Dat is vreemd want die zijn alleen maar dicht als moeder lesgeeft. Voor de schuifdeuren hangt een vitrage. Lucie gluurt erdoorheen. In de donkere kamer tekenen de instrumenten en de hoog opgetaste muziekpartituren zich als zwarte schaduwen af tegen het late namiddaglicht. Als haar ogen gewend raken aan het duister ziet ze een schim op de grond. Het is moeder. Ze zit op haar knieën. Voor de piano, de Steinway met zijn mahoniehouten gefineerde kast die hemelse klanken produceert. De toetsen van deze piano hebben meer moedervingers gevoeld dan wie of wat ook, maar ze bidt niet voor de piano. Het gaat om de Mariabeelden die er bovenop staan. Het zijn er heel veel. Ze heeft ze gekocht op haar bedevaarten, maar ze heeft er ook veel gekregen van mensen die hun beeld niet meer wilden. Net als de verzameling rozenkransen. Tussen haar vingers bungelen de kralen die af en toe flikkeren in het schaarse licht. Als ze haar rozenhoedje bidt kan het nog wel even duren: vijf Onze Vaders en vijftig Weesgegroeten. Zoveel heeft Lucie nog niet in een jaar gebeden, zelfs niet toen ze nog niet niet-gelovig was. Ze kan zich bijna niet voorstellen dat uit die prevelende mond in dat rustige gezicht nog niet zo lang geleden verwensingen werden gespuwd, met ogen die zwart waren als kolen.

Klaterend lachen kan moeder ook. Misschien doet ze alles wel met dezelfde overgave.

Lucie vraagt zich af of zij zich ook op die manier kan overgeven aan de dingen die ze doet. Het uitzagen van de triplex dieren toen ze nog klein was deed ze met het puntje van haar tong uit haar mond. Maar was dat overgave? Als je je zou overgeven aan de zaag kwam er niet veel van de figuur terecht.

Misschien heeft ze het vooral bij lezen. Daaraan kan ze zich overgeven, verdwijnen in het boek. Alsof ze dan in een andere wereld is. Zelfs bij studieboeken, als ze woordjes moet stampen krijgt ze al het gevoel dat ze ergens anders is, dat ze kan ontsnappen aan het vanzelfsprekende. Maar heel zeker weet ze niet of dat nou overgave is, misschien toch eerder macht krijgen over iets. Waar zou haar moeder nou macht over willen krijgen behalve over haar pianonoten?

Ze zegt dat ze bidt voor haar man en haar kinderen en iedereen die het moeilijk heeft.

Om Gods genade, had ze gezegd, maar wat heb je daaraan als je niet in God gelooft. Dan is er ook geen genade. Moeder spreekt ook wel over genadebrood, maar dat is als vader haar geld geeft voor het huishouden. Het is haar nooit genoeg.

Als moeder somber is wordt de sfeer in huis ondraaglijk. Er zit maar één ding op. Moeder aan het lachen maken. Dat is niet erg moeilijk. Je hoeft haar alleen maar na te doen. Je gaat naar de kapstok, trekt drie jassen van haar over elkaar aan, sjaal eronder gepropt voor een dikke buik, je vult drie of vier tassen met rommel en komt binnen door de kamerdeur. Eefje doet dan iemand anders, bijvoorbeeld oom Jan die voor de konijnen zorgt en altijd krom staat van de pijn in zijn rug. Samen doen ze een gesprek. Zuchtend en schommelend zegt de moeder-Lucie dat ze het zo druk heeft met die leerlingen en die moeilijke kinderen. En de Eefje-oom Jan doet haar hemd omhoog en gaat voor haar staan zodat Lucie die de tassen neerzet om er een tube uit te halen, haar rug in kan wrijven, zogenaamd en ook zogenaamd trekt Lucie haar neus op om aan te geven dat die zalf zo stinkt. En Eefje zegt: ‘Ja, Tine, Ga door, ga door. Heerlijk.’ En het duurt niet lang of moeder begint te lachen. Ze gooit haar hoofd achterover en lacht tot de tranen over haar wangen lopen. Zoveel dat het lijkt of die tranen daar al lang lagen te wachten. Ze roept ook ‘dat ze toch zoveel van haar kinderen houdt’, en ze wil ze in haar armen klemmen en zoenen met natte wangen. Dan weet Lucie dat het weer genoeg is geweest en gaat ze gauw naar de gang om zich van de kleren te ontdoen. En als het meezit maakt moeder iets lekkers bij de thee, maar als het tegenzit gaat de deurbel en staat er weer een of andere bedelaar op de stoep. Soms is het moeder-vrolijk-maken zo goed gelukt dat Lucie die bedelaar weg mag sturen.

Lucie schuift de deuren op een kier.

‘Zal ik thee maken?’

Moeder knikt en even gaan haar ogen open, maar haar blik is zo ver weg dat Lucie zich afvraagt of ze het wel echt gehoord heeft.

In de keuken zet ze water op en wacht leunend tegen het aanrecht tot het kookt. Als de thee getrokken is, loopt ze met de volle pot naar de voorkamer. Ze gaat op de bank zitten en zakt onderuit. Haar ogen dwalen over de wanden die volhangen met foto’s en schilderijen, zelfs het stukje muur boven de schuifdeuren is gevuld. Daar hangt het kruisbeeld. Ze schrikt. Naast het kruis hangt iets nieuws, een kop, meer dan levensgroot. Donkerbruin, groenig uitgeslagen. Op de kop prijkt een doornenkroon, de ogen zijn neergeslagen en de wangen hol onder de lange baard.

Ze loopt naar de schuifdeuren en schreeuwt door de kier.

‘Wat moet die rotkop ineens aan de muur?’

Moeder schuift de deur open.

‘Schreeuw niet zo. Het is maar een beeld.’

‘Ik vind hem eng. Waarom hang je hem niet in jullie slaapkamer?’

‘Dat wil je vader niet. Dan denkt ie te veel aan zijn broer.’

‘Aan welke broer?’

‘Aan Wido, de kunstenaar, die dood is. Hij heeft de kop gemaakt.’

‘Oh ja. Vindt pappa het dan niet erg dat hij hier in de kamer hangt?’

‘Hij is hier toch nooit. Het lag voor oud vuil in de kelder van je opa en oma, zo’n mooie bronzen kop. Zonde!’

‘Wilden zij het ook niet aan de muur?’

‘Nee, ze werden er verdrietig van.’

‘Nou worden wij hier verdrietig.’

‘Ik vind het erg mooi. Het troost. Hij heeft voor ons geleden.’

‘Van mij had hij niet hoeven lijden. Hoe oud was hij eigenlijk toen hij doodging?’

‘Jezus was drieëndertig.’

‘Nee, die broer van pappa.’

‘Drieëntwintig.’

‘Dat is wel erg. Nou word ik nog verdrietiger als ik naar dat beeld kijk. Hij lijkt trouwens veel ouder dan drieendertig. Wel zo oud als Mozes als die op die berg staat met die stenen tafels.’

‘Hoe kom je daar nou weer bij?’

‘Die film. De Tien Geboden. Toen je niet mee wou, weet je nog wel?’

‘Nou ja, zeg, dat is nu al zo lang geleden. Ben je daar nog steeds boos over?’

‘Ik ben niet boos. Ik ben verdrietig.’

Lucie gaat op een stoel staan en pakt het kruisbeeld van de muur.

‘Mag ik deze dan hebben?’

Moeder knikt verbaasd.

‘Waar ga je die hangen?’

Lucie pakt haar boekentas en stuift de trap op.

Helemaal linksboven in de houten wand op zolder, naast haar jeugdtrofeeën: een gefiguurzaagd konijn en een danseres van ijzerdraad, slaat Lucie een spijker door de handen en voeten van het kruisbeeld, door de gaatjes die er toch al zitten. Ze heeft de doornenkroon geverfd met turquoise en een pak op zijn naakte lichaam geschilderd. Zo is het meer een man dan een God. In haar hoofd is het haar oom, de jonggestorven broer van pappa.

Stil water

Lucie staat in de badkamer en poetst haar tanden.

Het is nog vroeg in de ochtend dus ze doet heel stil om haar ouders niet wakker te maken. Ze laat de borstel voorzichtig over haar tanden glijden en kijkt in de spiegel. Dan hoort ze vaders gebrom achter de deur van de slaapkamer. De hoge stem van moeder klinkt erdoorheen. Ze hebben het over Kath. Voorzichtig legt ze haar oor tegen de slaapkamerdeur.

‘Ik maak me echt zorgen, Hans, om dat kind.’

‘Ach laat toch, Tine. Ze is sterk, ze komt er wel.’

‘Ze is weer een dag niet naar school geweest. Volgens mij zit ze dan bij dat vriendje.’

‘Wat deed jij dan vroeger? Jij klom zelf uit het raam als je ergens naar toe wilde en niet mocht.’

‘Ja, omdat ik dan beloofd had piano te spelen op een feestje. Dat is heel wat anders.’

‘Ik zie het verschil niet. Kom laat me nou nog even slapen.’

‘Je weet best wat ik bedoel. Toen ik jong was deed je nog niet zo veel.’

‘Preutse meiden, altijd een hekel aan gehad.’

‘Je was bang voor de schande.’

‘Zo verlegen was jij anders ook niet. Je had wel drie vriendjes tegelijk.’

‘Ja maar die waren heel beleefd. Behalve jij, jij dwong.’

‘Zeg, doe nou niet net of je er niet bij was.’

‘Kath is zo anders dan Lucie. Die werkt hard op school.’

‘Lucie is een stil water.’

‘Hoezo?’

‘Die is gewoon gesloten. Die zegt niet wat ze allemaal doet en denkt. Wees blij dat Kath zo open is.’

‘Ik hoorde het anders van de kruidenier.’

‘De kruidenier, Jezus, Tine.’

‘Niet vloeken. De kruidenier ja. Daar was ze vorig jaar verliefd op, weet je nog wel.

‘Die mooie jongen?’

‘Mooie jongens zijn onbetrouwbaar, zeggen ze.’

‘Wat een onzin. Nou ik draai me nog even om.’

‘Zeker voor je schoonheidsslaapje.’

‘Hè, Tine, hou nou eens op.’

‘Ik hou niet op, want jij houdt ook niet op.’

‘Wat bedoel je daar nou weer mee.’

‘Dat weet je best…’

Moeders stem wordt weer harder. Lucie wacht niet tot wat er komen gaat. Ze spuugt de tandpasta uit, spoelt haar mond en loopt zacht de trap af.

Dus haar vader vindt haar een stil water. Zou hij dat aardig bedoelen of juist niet?

Ze vertelt inderdaad niet alles, zeker niet aan haar moeder. Ze kijkt wel uit.

Arme Kath. Gelukkig is ze niet de oudste.

Visite