WEG UIT DE ARMOEDE

Truus Rozemond
Weg uit de armoede
Truida’s reis

UITGEVERIJ MAGONIA UTRECHT

©2021 Truus Rozemond

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat iob, 3512 gt Utrecht.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm of any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht, The Netherlands.

Vormgeving omslag en binnenwerk: Esther van Gameren

Druk: IPS/Kamp, Enschede

Foto auteur: Godfried van Utrecht

Eerste druk 2021

isbn 978-94-92241-64-1

nur 301

www.magonia.nl

INHOUD

Stamboom

Deel I

Deel II

Deel III

Deel IV

Noten

STAMBOOM VAN TRUIDA GROOTHUIS,
GEBOREN TE ULRUM

Krijno van der Borgh Groothuis (kastelein) 1816- ?

x

Truda Rienks (logementshoudster) ?-1891

Martje 1854

Jantje 1856

Albert 1857-1859

Albert 1860-1911

Martje 1863-1922

Johanna 1865-1955

Krijno 1868

Albert 1860-1911

x

Aaltje Borgman 1862-1953

Truida 1884-1975

Pieterke 1887

Krijno 1889-1895

Pieterke 1891-1917

Christina 1901-1975

Truida Groothuis 1884-1975

x

Cents Haak 1884-1949

Aaltje Geertruida 1913-1971

Albert Jan 1914

Geertruida 1915-2000

Albert 1918-2002

Pietertje 1921-1999

Geertruida Haak 1915-2000

x

Samuel Jacobus Rozemond 1917-2002

Truida Martina 1946-

Martina Elizabeth 1949-2000

Elizabeth Marie 1951-

STAMBOOM VAN CENTS HAAK,
GEBOREN TE WINSUM-OBERGUM

Jan Pieters Haak (koornschipper)

x

Hendrikje Cents Boerema

1821

Cents Jans Haak (dagloner) 1821-1876

x

Janna Freerks Dijkinga 1820-1878

Jan 1844-1852

Freerk 1847-?

Pieter 1847

Hindrik 1849-1853

Hindertje 1854-1872

Anje 1859-1880

Jan 1862-1887

Martje 1864-1869

Pieter 1866-?

Jan Haak 1862-1887

x

Geertruid Bouwkamp 1866-1887

Cents Haak 1884-1949

Jan Haak 1887-1954

DEEL I

Truida neemt een slok thee, lauw, het enige dat ze nu verdraagt. Ze past niet op deze plek, een buurtje met twee rijen identieke huisjes, verbonden door een paar dwarsstraten met dezelfde woningen. Een buurtje dat lukraak lijkt opgetrokken op een waardeloos stuk grond. Ze is de enige met vitrage voor het raam. Het leidt tot scheve ogen maar ze verdraagt eenvoudig niet dat iedereen dwars door haar huis kan kijken. Er is niets dat doet denken aan het trotse dorp Ulrum waar ze vandaan komt, dat gegroeid is door de eeuwen heen. Er is hier geen bedrijvigheid, er zijn geen winkels, er is geen kroeg, geen kerk, geen pleintje. Op Het Hogeland liep ze graag over het jaagpad langs het Hunsingokanaal; bij westenwind naar Zuidema’s Klap, de nieuwe ophaalbrug die Ulrum met Niekerk verbindt, bij oostenwind richting Leens waar het kanaal bochtiger wordt. Op de terugweg zie je de pijp van de strokartonfabriek hoog boven de kerktorens uitsteken maar je ruikt de stank dan minder. Ze houdt van de omgeploegde akkers, de ingezaaide voren op de velden in de lente, het goudgeel wuivende koren in de zomer, de torenspits van Leens, de molen van Zuurdijk, de vrachtschepen op het kanaal, maar vooral van de wijde blik. Die mist ze hier. Toen ze met Cents de Maas afzakte en het landschap allengs heuvelachtiger werd, was ze verrukt. Alles in dit glooiende landschap leek intiemer, meer beschut dan in het Noorden. Afgemat door de lange treinreis waarbij ze de omgeving steeds had zien veranderen was deze aanblik vol belofte. Nu zit ze hier en strijkt over haar buik die al een beetje bolt. Ze was voldaan over de keuzes die ze gemaakt heeft, toch knaagt nu twijfel.

Als jong meisje droomde ze van trouwen met een rijke boer, leven op een statige boerenhoeve met knechten en meiden. Ze zou regelmatig naar de stad gaan om toneelvoorstellingen bij te wonen, ze zou gekleed gaan in jurken volgens de laatste mode, voordrachtsavonden bijwonen op bevriende boerderijen, zingen bij de piano, ze zou de meiden aansturen bij het huishouden, ze zou elke dag vlees braden en smakelijke maaltijden bereiden.

Hoe anders is het leven hier onder de rook van de mijnen, tussen mensen die nauwelijks kunnen lezen of schrijven, vrouwen die slaag krijgen van hun man en op hun beurt de kinderen klappen verkopen. Hier is de wereld guur ondanks het lieflijke landschap en het aangename klimaat.

Haar bedachtzame gedrag en vriendelijke gelaat met de hoge jukbeenderen en de mooie wenkbrauwwelving, niet getekend door armoede en uitbuiting, weerspiegelen het goede leven van haar grootouders, kastelein en logementshoudster van vaderskant en kleermakers van moederskant. Ondanks de tegenslagen die haar ouders het hoofd moesten bieden straalt ze met haar achtentwintig jaar een sobere elegantie uit.

In Ulrum bestond in het midden van de negentiende eeuw veel geloofsstrijd waarbij kerkafsplitsingen aan de orde van de dag waren, maar rond de eeuwwisseling is het een dorp waar de meeste landbouwers en middenstanders bedaarde, zelfbewuste mensen zijn die geloven in vooruitgang en rationaliteit. Ze zijn op de hoogte van de nieuwste uitvindingen, reizen veel en kleden zich naar de laatste mode. Haar ene grootvader heeft aan de Hogeschool van Groningen medicijnen gestudeerd voor hij besloot een herbergierster te trouwen en kroegbaas te worden, haar grootvader van moederskant richtte samen met boeren uit de omtrek de ‘Maatschappij ter bevordering van het algemeen welzijn’ op met als streven ‘door rechtmatige, gepaste middelen de rechten van mens en volk op een doelmatige en geoorloofde wijze voor te staan en te handhaven’. De vergaderingen vonden bij haar liberale, bereisde grootvader in Winsum plaats. Hij en zijn medestanders werden door de regering en door de gouverneur van de koning met wantrouwen gadegeslagen. Ze hadden zich niet laten imponeren, waren zelf invloedrijk. Vanuit het hele land en zelfs van over de landsgrenzen kregen ze bezoek van wetenschappers en agrariërs die graag de kunst kwamen afkijken van landbouwers die nieuw ontdekte technieken toepasten. Het was een welvarend gebied dat middenstand en handelslieden trok. Er vestigden zich veel gegoede Joodse families. Haar grootvader had er als kleermaker rijke klanten die naar de laatste mode gekleed wilden gaan.

Net voor ze achtentwintig werd, is ze tegen de zin van haar moeder met Cents getrouwd. Haar vader, Albert, was toen al overleden, eenenvijftig jaar oud. Bij zijn trouwen kon hij zijn gezin als bakker en kruidenier goed onderhouden. Haar moeder, Aaltje, had oog voor stijl en mode en ging als dame gekleed. Zelfs aan de kleine Truitje was te zien dat ze uit een kleermakersfamilie kwam. De stoffen die haar moeder koos waren zo degelijk dat ze er steeds iets nieuws van kon maken. De eerste huwelijksjaren van haar ouders verliepen onbekommerd, maar ook later toen er tegenslag kwam, kleedde Aaltje zichzelf en de kinderen met zorg. Uit de kleren die haar oudste te klein geworden waren, maakte ze iets voor haar jongste dochter. Voor Truida maakte ze dan weer een winterjasje of een jurkje uit een afgedragen kledingstuk van zichzelf waar ze de versleten stukken afknipte. Nog vaag herinnert Truida zich de toonbank en de bakkerij, het belletje van de deur als een klant binnenkwam, de gezelligheid, de stembuigingen en melodie in de gesprekken van klanten over het wel en wee van hun dorp, de heldere stem van haar moeder tussen alle onbekende klanken, de geur van versgebakken brood.

In het jaar dat haar zusje Pieterke was geboren, verwoestte een grote brand midden in de zomer de bakruimte. Bakkerijen stonden door hun open ovens en de aanwezigheid van turf en stro bekend om het risico van brand. Zoals de meeste bakkers in die tijd was haar vader verzekerd, maar broodfabrieken waren in opkomst zodat hij er geen heil in zag zijn beroep weer op te pakken. Van het verzekeringsgeld kocht hij paard en wagen om voortaan als voerman de kost te verdienen. Terwijl hij op pad was om klanten te werven en vrachten te vervoeren begon haar zusje te hoesten. Ze werd steeds zieker, had moeite met ademhalen en kreeg hoge koorts. De dokter constateerde een dubbele longontsteking. Pieterke dronk nauwelijks, haar borstkasje zakte in en ze kermde slechts, te zwak om te huilen. Nog geen half jaar oud, stierf ze. Vanaf dat moment was het of het leven van haar ouders met een dunne laag as en roet werd bedekt. In zichzelf gekeerd deed haar moeder het huishouden. Soms sloot ze zich op in een schuurtje achter het huis. Als ze dan weer tevoorschijn kwam, stonden haar ogen zo vreemd dat ze Truida angst inboezemden. Op de kleine attenties waarmee ze haar moeder probeerde blij te maken, reageerde die verstrooid. Vader bracht haar vaak naar opoe en opa die genoten van haar aanwezigheid. Daar durfde ze winkeltje te spelen en zandtaartjes te bakken, daar werd ze vertroeteld door haar tantes Martje en Johanna die bij haar grootouders in de zaak werkten. Het waren goedlachse, elegante jonge vrouwen die zorgden dat het logement een gewilde pleisterplaats was.

Bij de geboorte van Krijno leefden haar ouders op, maar alsof het kind al in de baarmoeder iets van de angsten van zijn moeder had meegekregen, was hij beweeglijk en nerveus, snel uit z’n doen. Truida droomde dat Krijno in Pieterke veranderde, steeds hoestte tot hij blauw zag en slap werd. Dat ziekteverloop had ze uit het gesprek tussen de volwassenen over het overlijden van haar zusje opgevangen. Ze had er een angstaanjagend beeld bij van een koud visachtig wezen dat op de oever lag te spartelen, langzaam bleekblauw verkleurde tot het niets menselijks meer had. Overdag keek ze herhaaldelijk in de wieg om zich ervan te vergewissen dat daar haar broertje Krijno lag, warm en levendig.

Alert op elk signaal van onbehagen van haar zoon, durfde Aaltje de zorg voor hem aan niemand toe te vertrouwen. Op haar dochter reageerde ze de ene keer kribbig, dan weer neerslachtig alsof ze bij voorbaat wist dat moedergeluk haar niet beschoren was. Oma en opa Groothuis wilden de eerste verjaardag van hun kleinzoon en stamhouder uitbundig vieren in hun logement maar Aaltje verdroeg nauwelijks dat gasten hem vastpakten en knuffelden, grapjes met hem maakten, alsof bij elke aanraking zijn overlevingskansen afnamen.

Truida, vijf jaar oud, bewaakte haar broertje, kalmeerde haar moeder en lette erop dat haar vader niet te veel dronk. Ze hield van de drukte in de herberg, de vrolijkheid, wist zich opgenomen in de familie en verlangde dat ook haar moeder zich thuis voelde.

Ze vond het heerlijk naar school te gaan, te leren lezen en schrijven. Het fijnste was als meester voorlas uit ‘Alleen op de Wereld’. Ze putte troost uit het harde leven van Rémi aan de zijde van de rondtrekkende muzikant Vitalis met zijn honden en zijn aapje. Zelf had ze in ieder geval nog een huis, een echte vader en moeder, familie. Aan de hand van Jules Vernes ‘Reis om de wereld in tachtig dagen’ fantaseerde ze over andere landen en streken, al was ze nooit ver van huis geweest. De boeken van Nienke van Hichtum, die een wereld veel dichter bij huis schetsten, boden herkenning. In het gezin van ‘Afkes tiental’ heerste honger en kregen de kinderen vaak slaag omdat ze onnadenkend hadden gehandeld. Ze hadden slechts één set kleding die elke zaterdagavond gewassen moest worden om er zondags weer netjes bij te kunnen lopen, één paar sokken die zondagsochtends gestopt moesten worden. Zo arm was háár familie niet. Ze had genoeg te eten en een zondagse jurk en kousen. Haar eigen moeder sloeg soms ook, uit onmachtige drift, maar net als Afke had ze er na afloop meestal spijt van. Het slaan kwam door de zorgen zoals de schrijfster zo mooi beschreef.

Haar tantes plaagden haar met haar gebrek aan rekenvaardigheid. “Voor het zakendoen heb je dat juist het hardst nodig”, zeiden ze. Nu heeft ze daar Cents voor. Hij kan goed met geld omgaan, heeft als vrijgezel zoveel mogelijk gespaard van zijn loon als geschoold arbeider. Ze hebben er de reis naar Heerlen van kunnen betalen. Als weeskind uit een armoedige familie, is hij met haar boven zijn stand getrouwd. Zijn ouders stierven toen hij drie jaar was; eerst zijn vader en een half jaar later ook zijn moeder, een maand na de geboorte van zijn broertje Jan. Zijn grootouders waren al dood, net als zeven van hun negen kinderen. Slechts twee broers van zijn vader zijn in leven gebleven: oom Freerk die op dat moment veertig was, verdiende als dagloner nauwelijks genoeg om zijn eigen gezin te onderhouden en oom Pieter die als arbeider meer verdiende dan Freerk maar eenentwintig was en nog vrijgezel. Cents en Jan werden in het armenhuis geplaatst. Het leven was er kil en sober maar ze hadden onderdak, eten en onderwijs. Cents is er groot en sterk geworden, snel van begrip. Met zijn talenten kon hij zichzelf op school en in het dorp handhaven en Jan beschermen, die als volwassen man nog steeds nerveus en ziekelijk is. Op zijn twaalfde verjaardag kwam oom Pieter, inmiddels getrouwd, naar het armenhuis om Cents werk en onderdak te bieden. Cents wilde Jan niet achterlaten en zijn oom wilde zijn broertje, die kostenpost, niet meenemen. “Dat noemt zich familie,” sneerde Cents toen hij het Truida vertelde, “pas als ze aan je kunnen verdienen herinneren ze zich je bestaan. Hoeveel moeite zou het zijn geweest als hij ons af en toe had bezocht zodat we zouden weten dat we niet alleen op de wereld waren?”

Tot zijn vijfentwintigste moest Cents zijn verdienste afstaan aan het armenhuis dat hem en zijn broer nog steeds onderdak bood. Pas daarna kon hij zijn geld zelf beheren. Het spaargeld is opgegaan aan de treinreis en het verblijf in Heerlen. Nu moeten ze sparen voor de winter en voor de komst van de baby. Ze is vast zwanger geraakt tijdens hun eerste huwelijksnacht, in Ulrum. Het lijkt zo lang geleden, zo ver weg, alsof ze die nacht een poort naar een andere werkelijkheid is doorgegaan.

Na de lagere school werkte Truida in het logement dat tante Johanna van haar ouders had overgenomen nadat Martje was getrouwd met een zakenman uit Groningen. Ze kon moeilijk wennen aan de confrontatie met intimiteiten van de reizigers, het verschonen van bevlekte en bebloede lakens, het legen en schoonmaken van pispotten maar vooral het binnen moeten gaan in een kamer waar een gast nog in ondergoed rondliep met de weeïge geur van slaap om zich heen. Soms lag op het nachtkastje een vies boekje waar ze niet in durfde kijken omdat het omslag al verried waar het de lezer om ging. Het ergste vond ze de vunzige opmerkingen om haar in verlegenheid te brengen. Al zei een man iets als ‘wat een schoonheid komt mij hier in de vroege ochtend wekken’ met een vettige knipoog en een slaapdronken stem, dan voelde ze zich al besmeurd en wist ze niet hoe snel ze weg kon komen. Haar tante lachte als ze zich beklaagde: “Je bent te schuchter, probeer een grapje te maken, breng ze zelf in verlegenheid, dan houden ze wel op.” Maar het lukte haar niet zich luchthartig te gedragen. De toestand thuis had weinig aanleiding gegeven tot een opgeruimd, blijmoedig karakter. De geboorte van een nieuwe Pieterke, twee jaar na Krijno, werd al snel overschaduwd doordat Krijno op zijn zesde zo begon te hoesten dat het zijn moeder alarmeerde. Hij kreeg een loopneus en ontstoken ogen, vervolgens koorts. Zoals de omgeving al voorspelde was het geen longontsteking maar leed haar kind aan mazelen. Hij kreeg de bekende rode vlekjes vanachter zijn oren in zijn hals en gezicht, en na een tweede koortsaanval breidden ze zich uit over zijn hele lijf tot hij bijna egaal rood was. Truida werd, samen met haar zusje, zo snel mogelijk overgebracht naar het huis van haar grootouders in afwachting van zijn herstel. Ze droomde van blauwe vissen, slap en koud. Gelukkig lag ze met Pieterke in bed die, dicht tegen haar aan, warm en geruststellend ademde als ze wakker schrok uit een nachtmerrie.

Krijno stierf. Aaltje sloot zich nog meer in zichzelf op. Zwijgend waste ze, kookte ze, schrobde ze. Ze sprak nauwelijks, gaf alleen aanwijzingen en bevelen. Als Albert haar wilde troosten, weerde ze hem af. Vaak praatte Truida nog tegen haar broertje in halfslaap tot ze echt wakker werd en zag dat zijn bedje leeg was. Ze verlangde naar een arm om haar schouders, in plaats daarvan knuffelde ze Pieterke en troostte ze haar vader wanneer haar moeder hem afwees.

In het logement was het huiselijker, gezelliger dan thuis. Gaandeweg leerde ze er koken en vanaf haar zestiende mocht ze ook opdienen. Haar moeder was opnieuw in verwachting. Er kwam een dochtertje bij, Christina. Voor Truida bleef dit jongste zusje altijd een vreemde. Ze was al zeventien en voelde zich meer op haar gemak bij haar tante dan bij haar moeder en zusjes. Pieterke was elf en zou binnenkort een dienstje zoeken. Haar vader zocht zijn heil steeds meer buiten de deur tot hij bij het laden van een vracht onder zware strobalen verpletterd werd. Daarna kwam ook haar moeder in het logement werken om de kost voor zichzelf en haar jongste dochter te verdienen.

Januari en februari 1912 waren zo koud dat Johanna voor haar nicht een slaapplek in de keuken maakte zodat ze ’s ochtends niet bij twaalf graden onder nul in het donker naar het logement hoefde te lopen. Haar moeder kwam later op de dag en vertrok weer bijtijds om voor Christina te zorgen, in de zekerheid dat na dit jongste kind -van wie ze tien jaar na Pieterke in verwachting was geraakt- er geen meer zouden volgen.

Cents kwam zich na zijn werk steeds vaker in de herberg warmen. “Ik denk dat hij een oogje op je heeft”, had haar tante gezegd. “Hij volgt je met zijn blik en probeert steeds bij jou zijn borrel te bestellen.” Truida begon te letten op die rijzige, helblonde man met zijn felle ogen in een ernstig gezicht. Hij sloeg zijn jenever of brandewijn niet in één teug achterover zoals de meeste mannen maar nam genietend zuinige slokjes. Soms raakte hij in debat met anderen over het werk in de fabriek of over politiek. Dan was hij scherp en goed van de tongriem gesneden: de strokarton was van slechte kwaliteit, de productie te laag, geen wonder dat de fabriek was verkocht aan Groninger fabrikanten. De nieuwe bedrijfsleider had zijn eigen personeel uit Oude Pekela meegenomen, echte fabrieksarbeiders, die harder werkten, beter georganiseerd waren. Ze wisten wat hun rechten waren en kwamen daarvoor op, heel anders dan de boerenbevolking.

Naar haar en haar tante was hij vriendelijk en beleefd. Hij maakte geen flauwe opmerkingen zoals de meeste mannen. De keer dat hun ogen elkaar ontmoetten, zei hij iets over de lente die al in de lucht hing en vroeg of ze ook zo’n zin had in een ommetje door het dorp. “Ik weet niet of mijn tante me al kan missen”, had ze geaarzeld. Ze zocht vragend de blik van Johanna. Die moedigde haar aan: “Ga maar, ik red me hier wel.”

Zo is het begonnen. Cents is een prater, hij heeft het over de verbetering van de arbeidswet waarmee de inspectie op de naleving versterkt wordt en over de SDAP¹ en de stakingen in de kledingindustrie. Roosje Vos, een militante jonge vrouw, speelt er een belangrijke rol in. Ze is wees, opgegroeid in een weeshuis. Vrouwen zijn moediger dan mannen, vindt hij, daarom is hij voor invoering van het vrouwenkiesrecht. Truida luistert graag naar hem om de ernst waarmee hij spreekt over het bestaan, over andere mogelijkheden en nieuwe wetten. Hij is ook nieuwsgierig naar wat háár bezielt, wat ze zoal heeft meegemaakt, uit oprechte interesse, niet als aanloop naar een vrijage waarbij grijpgrage handen zo snel mogelijk onder rokken verdwijnen. Het is pas maart, de akkers zijn nog zwart met diepe vochtige voren, toch schittert langs het kanaal al het geel van speenkruid en klein hoefblad. De zon wint aan warmte en kieviten roepen over de velden. Lukraak vertelt ze flarden die in haar opkomen als de slordig flapperende vlucht van die vogels: over haar werk in het logement, over de dood van haar vader, haar broertje, haar zusje. Haar longen vullen zich met lentelucht. Grutto’s tuimelen en kantelen hoog in de lucht tot ze zich als een steen laten vallen: o-grut, o-grut, o-grut. Als Cents vraagt wat ze verdient bij haar tante en suggereert dat dat te weinig is, wordt ze woedend. “Tante Johanna is voor mij niet zomaar een bazin, ik voel me bij haar meer thuis dan bij mijn eigen moeder. Ze heeft ons zo vaak opgevangen. Het geld moet eerst binnenkomen voor je het kan uitgeven, toch nam ze me in dienst. Ik leer zoveel van haar: bakken en braden, opdienen, met gasten omgaan. De zwier en vrolijkheid bij mijn tante wil ik voor geen goud missen na de misère thuis.”

Cents concludeert dat het Truida niet aan pit ontbreekt: hij moet haar niet te na komen. Steeds langer worden hun wandelingen, soms rusten ze uit in het gras langs de oever van het kanaal en staren in de verte. Kikkers kwaken, futen bieden elkaar in paringsdans hun sliertige waterplanten aan. Op zo’n moment, gezeten aan de waterkant op een avond eind april, zegt Cents: “Laten we naar Limburg gaan. Als je in de steenkoolmijnen wil werken krijg je een huis en scholing. Steenkool heeft de toekomst nu alles op stoom draait. Ze komen in de mijnen handen te kort.”

“We?”

“Trouw met me. Hier is toch ook voor jou geen toekomst? Ik heb gespaard voor de reis en als je trouwt, heb je recht op een woningwetwoning met drie slaapkamers, drinkwater en een eigen gemak. Ik kan daar genoeg verdienen om fatsoenlijk een gezin te onderhouden.” Hij legt een hand op haar arm en kijkt haar onderzoekend aan.

Het is moeilijk zich aan zijn blik te onttrekken. Ze vergeet te ademen. Het liefst zou ze opstaan en wegrennen maar die grote, eeltige hand op haar arm mag ze niet zomaar afschudden. Wat ze tot dan toe niet onder ogen heeft willen zien, dringt nu in volle omvang tot haar door. Wat rest haar, arm als ze is, als ze hem laat schieten? Ze is zevenentwintig, bijna achtentwintig jaar. Vroeger had ze romantische fantasieën over jongens op school, boerenzonen. Op dansmiddagen waar ze later met haar schoolvriendinnen naartoe ging, werd ze niet gevraagd. Een boerenzoon trouwt met koeien, land of geld; aan de ruwe, ongepolijste omgangsvormen van fabrieksarbeiders zal ze nooit wennen en een dagloner is beneden haar stand. Ze kan in de herberg blijven werken en een blauwkous worden, of ze trouwt met een weduwnaar die een moeder zoekt voor zijn kinderen. Het zijn geen aantrekkelijke alternatieven.

Het lukt haar haar ogen af te wenden. Een fuut duikt onder water en komt minuten later weer boven, op een heel andere plek dan ze hem verwacht. De gedachte aan een huwelijksaanzoek, zoals elke gedachte aan trouwen en het stichten van een gezin dat er onvermijdelijk op zou volgen, had ze voor zich uitgeschoven. Het idee Ulrum te verlaten is nooit in haar opgekomen en nu vraagt Cents haar twee dingen tegelijk.

“Ga met me mee”, zegt hij dringend, bijna smekend, zijn ogen heel licht en zacht.

“Ik moet erover denken. Weg uit Ulrum. De verste reis die ik tot nu toe gemaakt heb, is naar Winsum.” Haar hoofd is leeg, haar blik glijdt weer naar de horizon.

“Ik wil wat van de wereld zien. Het leven hier is me te simpel, elke dag hetzelfde geploeter, dezelfde gedweeë mensen. Er is niets dat me hier bindt, Jan is getrouwd en kan voor zichzelf zorgen. Zonder jou was ik al weggeweest. Ik ga hoe dan ook, de fabriek gaat het niet redden en terug op het land wil ik niet.” Zijn hand laat los.

Ze schrikt ervan, wil hem niet kwijt. Ze leunt opzij, tegen hem aan, hun knieën raken. Verward door de tinteling die dat oproept, zegt ze dat ze zijn voorstel met haar moeder en haar tante zal bespreken.

“Wacht niet te lang,” zegt hij, “over een maand vertrek ik.” Opnieuw blikken ze in de verte. De vogelgeluiden zijn zacht nu, er is intiem gescharrel in het riet dat strogeel, bijna wit verdroogd, afsteekt tegen het water dat in strijklicht donker kleurt. Een haas rent over een omgeploegde akker alsof zijn leven ervan afhangt. Over het opkomend vlas blaast de wind zoals bij fluweel wanneer je tegen de vleug in strijkt; frêle pinksterbloemen buigen mee, houden stand. Zou ze heimwee krijgen naar dit boerenland dat in het voorjaar zo tot leven komt? Het water, het geel van dotters en lissen, de roep van weidevogels? Hoe zou het zijn in dat mijngebied, zou ze genoeg hebben aan Cents als enige steun en toeverlaat? Hier is Johanna steeds haar baken geweest, haar houvast in alle rampspoed die hen als gezin heeft getroffen. Zou ze haar sombere, geharnaste moeder missen? Haar zussen, die op hun eigen manier de duisternis ontvluchten? Er is niet zoveel dat ze achterlaat. Ze plukt een uitgebloeide paardenbloem en blaast erop.

“Wat wens je?” vraagt Cents. Hij schuift zijn arm om haar middel en trekt haar steviger naar zich toe.

Ze laat het gebeuren, lacht en zwijgt. Misschien zou ze makkelijker moeten zijn, zoals andere jonge vrouwen, zich achterover in het gras laten vallen, Cents over zich heen trekken, hem een kus geven maar zo is ze niet. Cents is er ook niet op uit. Hij is niet gewend dat dingen hem in de schoot geworpen worden, heeft geleerd geduldig te zijn, kansen af te wachten.

Haar moeder kermt: “Bespaar me dit, ik kan niet nog meer afscheid aan. Wat moet je met zo’n man zonder familie waar je op terug kan vallen in een land waar je niemand kent? Wie moet je helpen als je kinderen krijgt, als je ziek wordt? Hier steunen we elkaar.”

Johanna moedigt haar aan: “Je bent bijna achtentwintig, zo’n kans op een goed huwelijk krijg je niet meer. Cents is een fatsoenlijke man, hij heeft manieren en koopt niet op de pof. Hij kan lezen en schrijven en denkt na over zaken. Hij houdt van je en wil het beste voor je. Je moet hem alleen een beetje in toom houden over zijn politieke ideeën.”

“Ik zou toehappen”, zegt ook Pieterke. Ze is twintig nu, meid op een boerenhoeve. Zo onttrekt ze zich aan de sombere sfeer in het ouderlijk huis. Christina, hun jongste zus van elf kan, zodra ze twaalf wordt, op de boerderij komen werken onder Pieterkes hoede als ze van huis weg wil.

In mei van het jaar 1912 trouwen Cents en Truida – een paar weken voor ze beiden achtentwintig zijn – op het stadhuis van Ulrum met broer Jan en zus Pieterke als getuigen. Voor de gelegenheid is Cents in pak, met hoed. Hij ziet er voornaam uit. Het vervult Truida met trots. Zelf draagt ze een jurk van kastanjebruine wollen stof, modern van snit, goed bruikbaar in het dagelijks leven en op reis. Haar moeder naaide hem speciaal voor deze nieuwe fase in haar dochters bestaan. Johanna heeft een bescheiden feestje voor hen georganiseerd en een tas met brood en drinken voor onderweg gevuld. De mooiste kamer van het logement heeft ze vrijgehouden voor hun huwelijksnacht. Niet gewend aan attenties, hoe klein ook, springen Truida die dag steeds opnieuw de tranen in de ogen. Ze is helemaal wee, krijgt geen hap door haar keel. De volgende dag moeten ze vroeg op om met de paardentram naar Winsum te reizen en vandaar met de trein naar Heerlen.

Trui herinnert zich haar huwelijksnacht nog goed. Cents was op het bed gaan zitten en had haar op schoot getrokken. Ze had gebeefd als een riet. Hij streelde haar handen en polsen en de onderkant van haar armen aan de binnenkant zodat er een rilling door haar heen ging en ze ernaar verlangde dat hij iets doelgerichts zou doen, bijvoorbeeld de knoopjes van haar jurk losmaken. Het hart klopte in haar keel. Hij legde haar naast zich op het bed en boog zich over haar heen om haar mond en hals te kussen. Ze trok hem naar zich toe en voelde de harde bobbel in zijn broek tegen haar been. Hij rook naar een mengeling van zeep en tabak, zo anders dan de jongens die haar op de kermis in een hoek probeerden te dringen om met hun dronken adem een tong in haar mond te duwen en zwetend en hijgend tegen haar op te rijden. Ook anders dan de boerenjongens die haar in de zomer in een greppel trokken om met een gretige hand onder haar rokken te graaien. Je kon je er alleen van verlossen door hard te bijten, te krabben en te knijpen in de hoop dat er iemand langs de weg kwam en ze de benen namen.

Voorzichtig ging hij met zijn tong langs haar lippen tot zij ze zelf vaneen deed en hem binnenliet. Gretig knoopte hij haar blouse los en trok hem uit, daarna al kussend haar schoenen en kousen, haar rok, haar onderrok tot ze alleen nog een onderbroek en lijfje droeg. Met een zweem van ongeloof nam hij haar op. Aan die blik hield ze zich vast en zuchtte, niet eerder had ze zich zo bloot gevoeld. Ze proefde zijn schroom die de hare weerspiegelde. Hij haastte zich zijn eigen kleren uit te doen tot ook hij in zijn ondergoed was en vroeg: “Heb je wel eens een man naakt gezien?”

Als antwoord verborg ze haar gezicht onder haar rechterarm. Ze wilde niet denken aan het dode lichaam van haar vader dat ze samen met haar moeder had moeten afleggen of aan het jongenslijfje van Krijno.

“Ik wil je helemaal bloot zien. We zijn nu toch getrouwd? Zal ik als eerste mijn ondergoed uittrekken?”

Verschrikt schudde ze haar hoofd, sloot haar ogen en begon met vochtige handen haar lijfje los te knopen. Ze dacht aan paarden in de wei met van die grote piemels, zo’n obsceen gezicht. Hij kwam naast haar zitten, kuste haar oogleden, haar tepels, haar navel terwijl het zweet haar uitbrak. Eerst trok hij haar onderbroek uit, daarna haastig zijn eigen ondergoed. “Ik wil graag dat je me ziet”, zei hij zacht terwijl hij, lang en pezig, vlak naast het bed stond met zijn lid dat vanuit een ruige bos wit haar in een schuine lijn omhoogstak. Met het hart in de keel draaide ze haar gezicht naar hem toe zonder veel meer te zien dan een wazig beeld als door een beslagen raam.

Hij kwam naast haar liggen, streek met zijn vingers langs haar lichaam, vanaf haar keel, rond haar borsten, via haar navel naar haar kruis zodat ze huiverde, schoof vervolgens op haar en duwde zacht met zijn geslacht tegen het hare dat zich opende, vochtig en dik in weerwil van haar angst. Grommend en hijgend, eerst langzaam, dan in draf, daarna als in galop bereed hij haar tot haar vagina zich vulde met een warme vloeistof en hij op haar neerzonk, zijn gezicht begraven in het kussen. In haar oorschelp voelde ze nattigheid: zweet, tranen, adem?

Dit was het dus dat hen vanaf nu zou binden. Het was niet onaangenaam en hem stemde het zo mild dat hij, bekomen van zijn rit, haar teder kuste en streelde. Zijn grote, rusteloze handen bezorgden haar kippenvel en onwillekeurige rillingen die ze beschaamd weglachte.

Wakker geworden van het gespetter bij het lampet dat een onbedwingbare drang opriep haar blaas te legen, zei Truida benauwd: “Ik moet plassen.”

“Er staat een pot”, antwoordde Cents, terwijl hij zijn gezicht afdroogde en geamuseerd naar haar keek.

“Dat kan ik niet met jou erbij.”

“Wil je je dan eerst helemaal aankleden om naar het gemak te lopen?”

“Nee, wil je alsjeblieft even de kamer uit en op de gang wachten tot ik klaar ben. Later zal ik er wel aan wennen maar nu moet je weg”, zei ze dringend.

Er was veel waar ze aan had moeten wennen sinds ze uit Ulrum vertrokken waren. Cents aanwezigheid was nog het makkelijkste geweest. Hij was geduldig en zorgzaam, probeerde het haar naar de zin te maken.

Zo moe als ze was, had het Trui goed gedaan dat ze er ’s ochtends allemaal waren om haar en Cents uit te zwaaien bij de halte van de paardentram richting Winsum. Pieterke en Christina gaven haar als afscheid elk een door hen zelf geborduurd zakdoekje mee: Pieterke een met roze roosjes, Christina een met lelietjes der dalen. Johanna gaf haar een set briefpapier met bijbehorende enveloppen zodat Trui hen af en toe kan laten weten hoe het haar vergaat in het verre Zuiden. Van moeder kreeg ze een opengewerkte zilveren broche met de voorstelling van drie vervlochten klimrozen, glimmend gepoetst op zalmroze watten in het kartonnen doosje van de juwelier. Moeder had hem van vader gekregen bij de geboorte van haar, hun eerste kind. De tranen sprongen in haar ogen bij dit geschenk uit een tijd die hoopvol en ongecompliceerd was geweest. Verward en schuldig vroeg ze zich af of haar moeder dit aandenken wel moest afstaan nu zij vertrok.

Jan en zijn vrouw waren er ook, met hun dochtertje. Het viel Truida op hoe sterk het contrast tussen deze mensen en haar familie was. Mager, haast uitgeteerd in hun verstelde armoedige kleren, op klompen, riepen ze medelijden op en drong het tot haar door waarom Cents zich zorgen maakte over zijn broer. De tranen liepen uit zijn ogen bij het afscheid van Cents, de armen hingen slap langs zijn lijf. Zijn vrouw, alweer zwanger van de tweede, droeg de baby.

“Als het ons daar goed gaat, laat ik het je weten,” zei Cents terwijl hij zijn broer omhelsde, “je kan altijd die kant uitkomen.’ Jan knikte woordloos. Hoe zou hij dat ooit klaarspelen met een heel gezin achter zich aan.

Vanuit Ulrum zijn ze met de paardentram naar Winsum gereisd en vandaar met de trein naar Groningen. Het is een nieuwe ervaring op het perron te staan, de rails diep onder hen, te midden van onbekende andere reizigers, boeren met volgeladen manden op de rug, vrouwen met zakken zelfgebreide, gehaakte en anderszins vervaardigde spreien en kleding op weg naar de markt in Groningen. Ze ziet ook notabelen, deftige heren in pak en met hoed, dames met stadse schoenen en leren tassen die alvast plaats nemen in een eersteklascoupé, die een eigen ingang naar het perron heeft. De locomotief staat als een reusachtige stier puffend en blazend, met de geur van een enorme kolenkachel, op stoom te komen voor de terugreis naar de stad. Van schrik grijpt ze Cents bij zijn mouw als de stoomfluit hen voor vertrek maant plaats te nemen op de houten banken. Een schokje geeft aan dat het rijtuig in beweging komt, gevolgd door een wolk stoom en roet langs de ramen die haar even het zich ontneemt op het landschap dat aan haar voorbij glijdt. Aangekomen in de stad ziet ze bij het uitstappen meer locomotieven en treinen. Ze blijft staan tot zo’n monster puffend en gillend in beweging komt. Het perron trilt, haar oog valt op de drijfstang bij de wielen die met een regelmatig op-en-neergaan de machine in beweging zet. In de stationshal wachten veel mensen, net als zij, op de sneltrein naar Zwolle, en er zijn reizigers die uit Delfzijl komen of daar juist naar toe moeten en naar Leeuwarden. Er klinkt Duits en Fries, Gronings en Hollands. Als een echte heer trakteert Cents haar in de stationsrestauratie op een kop koffie. Ze koestert zich in dat gebaar als een getrouwde dame. De reis naar Zwolle duurt ruim anderhalf uur. Ze rijden langs turfafgravingen en door somber, armoedig gebied, langs vervallen hutjes met daken van plaggen tot vlak boven de grond en kleine akkers waar hooguit haver of rogge groeit. Haveloze kinderen, in lompen gehuld, op blote voeten, ongewassen en met onverzorgd haar, zwaaien her en der naar de passagiers. Ze heeft gehoord over de armoe in de veenkoloniën en ziet het nu met eigen ogen. Het wordt haar bang om het hart als ze denkt aan wat hen te wachten staat in Limburg, maar het gebrek aan slaap doet zich gelden. Terwijl ze steeds vaker wegdoezelt, raakt Cents in gesprek met een medereiziger die ook werk zoekt in de mijnen. Ze wisselen informatie uit die ze gehoord en gelezen hebben en beraadslagen als ware pioniers over de eerste stappen die ze diezelfde avond in Heerlen zullen zetten.

Ineens zijn ze in Zwolle en moeten ze zich haasten om de trein naar Arnhem te halen. Het hazenslaapje heeft Trui goed gedaan. Ze kijkt haar ogen uit: de reizigers op dit traject langs de IJssel met zijn uiterwaarden waar koeien grazen en waar de voorname steden Deventer en Zutphen liggen, zijn voorkomend in hun gedrag. Ze gaan modieus gekleed in rijke stoffen, met deftige tassen en koffers. Truida realiseert zich hoe weinig bagage ze zelf bij zich hebben. Hun bezit moet zich nog vormen.

Bij elk station waar ze overstappen is er meer volk op de been. Ze raakt er al aan gewend, schrikt niet meer van de indrukwekkende machines, de roetwolk die ze uitstoten, de doordringende geluiden, het trillen van de perrons als er een trein aankomt of vertrekt en het gekrioel van mensen. Voor er een trein van Arnhem naar Sittard gaat, moeten ze vier uur wachten. Het geeft gelegenheid de stad in te gaan voor een warme maaltijd. Cents is nog steeds in een goed humeur en bestelt voor hen beiden een maal van bloedworst met aardappelen, jus en rodekool. Later drinken ze nog een kop koude thee op een bankje in de zon. Ze is over haar vermoeidheid heen en neemt de voorbijgangers in zich op. Zo stads zou ze zichzelf willen kleden: een hoed met voile en handschoenen, zijden kousen en elegante schoenen. Vergeleken bij hen vindt ze zichzelf boers, ondanks de nieuwe jurk die haar moeder voor haar genaaid heeft. Vanaf Arnhem stappen steeds meer passagiers in die naar de mijnen op weg zijn, meest jonge mannen zonder vrouw. Trui houdt zich slapend terwijl Cents wetenswaardigheden met hen uitwisselt.

’s Avonds om half zeven komen ze in Heerlen aan. Ze worden direct aangesproken door een ploegbaas die hun een kosthuis toewijst. De mijnwerkerskleding wordt bij het kosthuis afgeleverd. Cents kan de volgende dag beginnen; zijn kostbaas werkt in dezelfde mijn en neemt hem er mee naartoe. Zodra Cents zijn contract getekend heeft, zullen ze – als pasgehuwden – een eigen huis met een tuin en schuur toegewezen krijgen.

Dan kunnen ze kippen houden en groente verbouwen.

Op hun kamer eten ze de boterhammen die Johanna heeft meegegeven en drinken ze het laatste restje koude thee. Doodmoe en blij te kunnen slapen, gaan ze direct daarna naar bed. Zoals Pieterke zich vroeger tegen haar aan vleide, zoekt Cents haar warmte terwijl hij toch zoveel groter is en zij haar hoofd op zijn arm heeft gelegd. Na een tijdje draait hij zich van haar af en hoort ze zijn ademhaling trager en zachter. Muisstil doet ze een plas, dat heeft ze al geleerd van het samenzijn: plassen zodra hij slaapt. Dan hoeft ze ’s ochtends niet zo nodig.

Cents vertelt zijn vrouw niet veel over het werken onder de grond. Eerst wil hij de overrompelende indrukken van het mijnbedrijf in zijn eigen hoofd ordenen. Het enorme complex met de hoge schoorstenen en de liftschacht boezemen hem ontzag in. Elke ochtend moet hij zich melden bij een loket voor een penning ten teken dat hij die dag aan het werk is. Met de penning moet hij zijn uitrusting halen, helm, mijnlamp, werkschoenen. Het vervoer met de lift naar de diepe aardlaag honderden meters onder de grond bezorgt hem in het begin een misselijkmakende desoriëntatie. De mannen staan dicht op elkaar, zwijgend, nog verdoofd van slaap. Sommigen slaan een kruis als de lift aan zijn afdaling begint, andere wensen elkaar ‘Glück auf’. Iedereen lijkt doordrongen van gevaar, de kans op een ongeluk. Hij ruikt hun zweet, hun stinkende adem. Met weinig woorden wordt hem duidelijk gemaakt wat er van hem als sleper van de wagens, gevuld met steenkolen, verwacht wordt. Door de hitte, het vocht, de duisternis werken de mannen in hun hemd, soms zelfs bloot, ongegeneerd. Uitgeput van de zware arbeid vergaat hem de lust tot praten.

De belangrijkste functie onder de grond is die van houwer, begrijpt Cents al snel. Een goede steenhouwer is iemand die in staat is zelfstandig te werken, rekening houdend met de dikte van de steenkolenlaag, met aardverschuivingen en grondwater, met allerlei onbekende factoren. De houwers onderhandelen over hun prijs tot ze een akkoordloon bereiken voor twee weken werk. Andere werkzaamheden zoals het stutten van de mijngangen en het ondergrondse transport van de kolen zijn afhankelijk van de prestatie van de houwers. Cents concludeert dat hij houwer wil worden, een functie met aanzien en macht. Zodra hij dat aan zijn ploegbaas te kennen geeft, krijgt hij de beschikking over een woning en inrich tingsgeld. Het duurt nog twee weken voor hem de sleutel overhandigd wordt van een huisje dat aan een zandweg ligt. Het is vervuild en het stinkt er. De hele buurt staat te kijken als ze erin trekken. In gebrekkig Nederlands vertelt een buurvrouw dat er Pollakken hebben gewoond. Die hebben de naam met veel mensen in een te kleine ruimte te wonen en veel te drinken. De vrouw maakt met gebaren duidelijk hoe vies ze ervan is en hoe blij dat ze weg zijn. Cents en Trui voelen zich niet prettig bij dat zwartmaken van de vorige bewoners. Ze haasten zich naar binnen om te bezien hoe ze deze plek bewoonbaar kunnen maken.

Tussen de twee lange zijstraten is een smal pad waarlangs je achterom naar je tuintje kan lopen. In elk tuintje staat een gemak en een schuurtje. De poepemmer is nog half vol van de vorige bewoners. Ze hebben er zeker geen geld voor over gehad om hem te laten vervangen door een lege. Hij was vermoedelijk niet berekend op het aantal mannen dat er woonde want het ziet ernaar uit dat hij vaak overgelopen is. Er zit aangekoekte troep op het hele privaat, ook op de grond en op de muren. In het schuurtje liggen lege flessen en rafelige, besmeurde lompen. Ze zullen er flink werk aan hebben alles schoon genoeg te krijgen om zich een beetje thuis te voelen. Het buurtje is een zogeheten kolonie, met het accent op de laatste lettergreep. Het ligt afgelegen, omgeven door stukken braakland. Er wonen mensen uit alle windstreken, velen spreken een vreemde taal en zijn slechts te begrijpen met gebaren en een enkel herkenbaar woord. Met twee opgeheven vingers maken ze duidelijk dat de strontkar op vrijdag langskomt, over twee dagen dus. Hij maakt zich kenbaar door een luide ratel. De buurvrouw doet het na door een stuk hout snel over haar tuinhekje te bewegen. Vrijdag ervaart Trui het zelf. De mannen hijsen de volle ton op hun met een leren lap bedekte schouder en plaatsen er een lege voor in de plaats. Het gaat er ruig aan toe. Je moet zorgen dat de ton niet te vol zit anders klotst alles eroverheen. De keukenvloer en de gang moeten toch al geschrobd worden als de mannen met hun vieze laarzen eroverheen gebanjerd zijn. Trui vraagt zich af waarom ze niet via de tuinen en de brandgangen hun vieze karwei klaren, maar dat zal wel meer tijd kosten. Wat het vrouwen aan moeite kost om het huis weer schoon te krijgen zal hen niet interesseren.

Terwijl Cents werkt oriënteert Trui zich op een bakker, een slager, een manufacturenwinkel. Ze legt haar oor te luisteren om voor zichzelf een baantje te vinden waarmee ze wat extra zou kunnen verdienen, zodat ze hun huisje zo goed als het gaat naar haar smaak kan inrichten. Net als in de kolonie hoort ze in de winkels mensen onderling in vreemde talen spreken en in gebrekkig Hollands tegen de winkelier. Vanuit Ulrum kent ze het Gronings en Fries, hier hoort ze klanken die weinig vertrouwd zijn en soms toch te begrijpen. Cents vertelt dat uit alle delen van Nederland arbeiders hierheen komen maar ook uit België, Duitsland, Frankrijk, Tsjechoslowakije en Polen. Hij heeft contact weten te leggen met andere Groningers en met Friezen die zich al eerder in Heerlen hebben gevestigd. Van hen hoort hij dat Hollanders gewild zijn bij de ploegbazen omdat ze rustig en betrouwbaar zijn. Het loont de moeite om in hen te investeren. Onder buitenlanders is veel verloop. Polen zijn het minst geliefd. Ze haten de mijnen, zijn argwanend tegenover de bazen en het werk. Ze drinken veel en neigen dan naar vechten. Limburgers werken alleen als ze geld nodig hebben en dan werken ze waar ze het meest kunnen verdienen. Ze voelen zich vooral verbonden met hun dorp en hun gemeenschap. Als er op het land weinig te doen is, trekken ze van oudsher vaak met de hele familie, ook de kinderen, naar de Duitse mijnen vlak over de grens, of als brikkenbakkers naar de steenfabrieken.

Ondanks de tegenvallende huisvesting zijn ze opgelucht dat ze vaste grond onder hun voeten hebben. Trui is vooral blij dat ze onder de keurende blik van de bazin van het kosthuis uit is, al kun je ook hier geen stap zetten zonder dat buurvrouwen zich ermee bemoeien.

De eerste maand komen ze niet verder dan het schoonschrobben van het huis en het aanschaffen van een tweedehands bed, beddengoed, een tafel, twee stoelen en noodzakelijk keukengerei. Voor de verdere inrichting moet gespaard worden. Het werk van een mijnwerkersvrouw bestaat voor een groot deel uit het wassen van kleding, een wastobbe is onontbeerlijk en er moeten waslijnen gespannen worden. Water is er alleen bij een pomp die de hele straat voorziet, dus moeten er emmers komen. Uitgeput kruipen ze ’s avonds in bed, ruim voor het donker wordt, om bij zonsopgang weer aan de nieuwe dag te beginnen.

Cents zou niet weten welke woorden hij zou kunnen gebruiken om met Trui over alle indringende ervaringen te praten. Ze kan zich al geen voorstelling maken van de lift en de machines die de liften bedienen, van de hitte onder de grond. Ze heeft nog nooit een lift gezien en dat het onder de grond warm kan zijn, gaat haar voorstellingsvermogen te boven.

Op de winplek slaat hij zich met de moed der wanhoop door de zware arbeid. Hij heeft het werk van sleper kunnen inruilen voor dat van stutter. Doordrongen van het belang voor de veiligheid van hemzelf en zijn kameraden, wil hij het werk goed doen maar de opzichter bijt hem toe dat hij tempo moet maken. De spierpijn van het gebukt staan is verschrikkelijk. Het gruis slaat op zijn keel zodat hij, net als zijn ploegmaten, onderweg naar huis eerst bij een van de vele mijnkroegen een glas bier drinkt om het door te spoelen. Mijnwerkers hebben een eigen taal, die hij zich langzaam eigen maakt. Iedereen doet in het zicht van anderen zijn behoefte op een emmer die daarvoor in een gang staat. Zo’n emmer noemen ze een ‘kiebelton’. Aan het eind van de dienst helpen de mannen elkaar bij het schoonboenen van hun rug onder het stortbad. ‘Poekelen’ noemen ze dat. Het zijn voor hem nieuwe ervaringen waarbij hij niet weet waar hij kijken moet, al staat lichamelijke vrijmoedigheid bij socialisten hoog in het vaandel.

Het eten van hun middagboterham kondigen ze aan als ‘boetelen’. De eerste keer begreep Cents niet wat ze ermee bedoelden tot hij zag dat iedereen een plekje zocht tegen een paar latten en zijn boterhammen tevoorschijn haalde. Een man die onder het boetelen in slaap sukkelde, wekten ze door zo’n harde dreun met een hamer op een schop dat Cents van schrik zijn thee morste, tot hilariteit van de anderen. De oudgedienden maken veel grappen onder elkaar, ook seksuele toespelingen op elkaars vrouwen en dochters. Die uitlatingen lijken zonder moraal of goede zeden, zijn eerder plat en alledaags, wel goedmoedig en vrolijk. Het is een soort intimiteit die hem vanuit zijn gereformeerde achtergrond in verwarring brengt.

’s Nachts droomt hij van de paarden die in de mijn leven, nooit daglicht zien, langzaam blind worden. Zij trekken de karren met kolen, in series van tien aan elkaar gekoppeld, verder omhoog door de mijngangen. Badend in het zweet schrikt hij wakker, in de duisternis bang zelf blind te zijn geworden.

Trui’s ongesteldheid blijft uit en als de spanning in haar borsten toeneemt, kan ze er niet meer omheen: ze is zwanger. Op de markt komt ze nauwelijks vanwege luchtjes die ze slecht verdraagt. Ook de slager mijdt ze, misselijk van de geur van rauw vlees. Moe van het huishouden legt ze zich vaak halverwege de dag te bed om een uurtje te slapen. Als ze dan wakker wordt, heeft ze zin om van het geld dat nog over is voor de inrichting van het huis een vloerkleed te kopen of een gordijn, een kussen, een sprei. Zo ontstaat langzaam een gezellig nest. Op een zaterdag in augustus weerstaat ze haar onpasselijkheid en koopt ze een mooi braadstuk bij de slager. Ze braadt het vlees zoals ze van Johanna geleerd heeft: snel dichtschroeien in ruim boter en daarna lang laten sudderen op een petroleumstel, met een laurierblad en een kruidnagel. Af en toe omkeren en het deksel een eindje open. Ze kookt er kruimige aardappels bij en bloemkool met een sausje. Cents ruikt de braadlucht als hij binnenkomt, groet haar verrast en vraagt waar hij die heerlijke traktatie aan verdient. “Je werkt zo hard, ik wil je eens extra verwennen”, zegt ze.

Toe is er griesmeelpudding met bessensap. De pudding heeft ze gegoten in de vorm van een druiventros en gestort op een plat bord, de bessensap eroverheen. Ze zet hem op tafel en kijkt haar man aan: “We krijgen een kind.”

“Vrouw toch”, is alles wat hij zegt. Over zijn gezicht glijden allerlei gevoelens die om voorrang strijden, dan staat hij op, loopt op haar toe en slaat zijn armen om haar heen. Zo staan ze een tijdje, zijn omhelzing wordt losser, hij haalt zijn neus op, veegt met een hand over zijn ogen en kijkt haar onderzoekend aan: “Hoe voel je je? Ben je blij?”

Zijn aarzeling weerspiegelt die van haar. Ze zijn niet zo onbesuisd als Cents ouders wiens moeder al op haar zeventiende van hem in verwachting was geraakt. Ze zijn ver van Trui’s familie, die altijd wel iets wist te verzinnen om armoe op afstand te houden. Trui kan, nu ze zwanger is, niet voor extra inkomen zorgen. Ze zijn pas half ingericht, wennen wel steeds meer aan elkaar en aan hun nieuwe omgeving, maar hebben nog geen echte vrienden gemaakt. Er kan zoveel misgaan.

“Ik voel me goed, hoor,” lacht ze de zorgen weg, “kom, laat de pudding je smaken, het is niet alle dagen feest.” Ze vertelt hoe ze bij de slager haar weerzin heeft overwonnen om een braadstuk op tafel te zetten, dat ze blij is dat het vlees zo goed gelukt is. Zo vaak hebben ze zich geen vlees gepermitteerd sinds ze in Limburg wonen. “Het is vast op onze huwelijksnacht gebeurd,” zegt ze, “sindsdien ben ik niet meer ongesteld geworden. Als alles goed gaat, wordt het kind in februari geboren.” Ze legt uit hoe ze per keer wel vijfentwintig cent van het weekloon kan overhouden om voor de winter dekens te kopen en luiers. Ze zal haar rokken moeten uitleggen en een ruimere omslagdoek kopen. Een wiegje kunnen ze zelf maken, kleertjes kan ze breien maar ook wol kost geld. Voorlopig wordt het kapucijners met spek wat de pot schaft. “Geniet dus van de griesmeelpudding. Morgen maken we op wat er vandaag overblijft en daarna wordt het gort en bruine bonen”, zegt ze met een ondeugend lachje.

“Je weet er altijd meer van te maken dan wat ik in het armenhuis gewend was,” reageert Cents, “je hebt bij je tante goed leren koken en warm zullen we het van de winter wel stoken, de kolen kosten ons niet veel.”

Na het eten lopen ze de stad uit, de landerijen in langs idyllische holle weggetjes richting Hoensbroek. Het ruikt er kruidig, vogels zingen een avondlied. Op een bankje bij een viersprong zitten ze een tijdje onder een kruisbeeld, elk in eigen gedachten verzonken, tot de zon achter de heuvels verdwijnt.

Thuisgekomen zegt Cents: “Wacht even,” als Trui haar nachtpon aan wil trekken, “laat me eens kijken of er al iets verandert aan je lichaam.” Hij merkt de zwelling van haar borsten, de grotere tepelhoven, haar subtiel bollende buikje als bij middeleeuwse afbeeldingen van de maagd Maria. Hij streelt haar met aandachtige blik, zijn lid roert zich. Dan drukt hij zich tegen haar aan en vraagt haar of ze hem nog toe wil laten nu ze zwanger is. Ze knikt. Die avond ervaart ze voor het eerst de tederheid onder zijn begeerte en ontroert het haar hem in zich te voelen.

“Ik ga een spiegel kopen,” denkt ze voor ze in slaap valt, “en ik moet maandag een brief aan mijn moeder schrijven. Het is goed nieuws dat ik te melden heb.”

De zondag nodigt uit tot een verdere verkenning van de omgeving. Het is een stralende dag. Ze smeren boterhammen, pakken een fles koude thee in voor onderweg en wandelen naar de Brunssummerheide. Cents fantaseert over de wieg die hij zal maken en over hun kind. Zal het een jongen of een meisje zijn? Zijn broer Jan heeft inmiddels twee meisjes, de jongste is begin augustus geboren. Daar is alles goed gegaan. Als bij hen een meisje geboren wordt, wil hij het dezelfde kansen geven als een jongen. Ook meisjes moeten zich kunnen redden in het leven. Als het een jongen is, zal hij hem respect voor vrouwen bijbrengen, als gelijke, niet op een beschermende, kleinerende manier. Trui loopt naast hem en denkt aan de praktische kant van zijn betoog. Ze gunt hem zijn idealen toch zal iemand de was moeten doen, moeten koken en naaien, moeten baren. Het weer is drukkend, haast te warm.

De lucht trekt dicht, wordt zwaar, inktblauw en het begint te rommelen in de verte. Er vallen druppels op het pad. Nog net voor het begint te plenzen bereiken ze een oude schuur met landbouwwerktuigen. Zittend op een baal stro zien ze de wereld vanachter een gordijn van regen. Het roffelt op het dak, klettert en klatert langs het pad, kolkt als in een beek. Af en toe flitst er weerlicht. Stil eten ze hun boterhammen en drinken thee. Dan ineens klaart het op, houdt het op met waaien. Mezen roeren zich in de bosjes langs het pad. Er spettert nog een tak waarop een vogel zat. De grond dampt na, neemt het overvloedige water op. Ze kunnen verder en bereiken langs een omweg de bewoonde wereld.

“Waren jullie vroeger ook zo bang voor onweer?” vraagt Trui, “we werden er ’s nachts voor wakker gemaakt en aangekleed. Je wist nooit of niet ergens de bliksem zou inslaan. Er brandde wel eens een boerderij af, er was altijd gevaar. Nu dacht ik daaraan zonder hartkloppingen.”

“Wij werden wakker gemaakt en aangekleed,” zei Cents, “al zou het hele armenhuis affikken, het kon me niet schelen of we het zouden overleven.”

Ze pakt zijn hand en drukt die even: “Kom, geef me een arm. Je hebt nu wel iets om voor te leven, toch?”

Ze komt er niet toe de brief aan haar moeder af te maken. Ze heeft geschreven over hun eigen huis, de tuin die ze kan benutten om wortelen, aardappelen, uien en boerenkool te verbouwen zodat ze daarmee geld kunnen besparen. Dat Cents een kippenhok kan timmeren zodat ze verse eieren zullen hebben. Ze realiseert zich dat ze dat lapje grond moet benutten zoals ze anderen ziet doen, al heeft ze er geen ervaring mee. Cents zal wel raad weten. Ze schrijft over alle talen die je door elkaar hoort bij de bakker en de kruidenier maar over haar blijde verwachting schrijft ze niet. Het is iets teers dat beschermd moet worden tegen waarschuwingen en zorgen, tegen zwartgalligheid en pantsering. Ze is bang voor de wonden die het goede nieuws zal openrijten, ze wil haar kind afschermen van nervositeit. Liever zou ze de komst van de baby met Johanna delen, toch kan ze haar moeder niet passeren, die moet het als eerste vernemen. Ze schrijft over haar wandelingen met Cents, het onweer dat hen overviel, hoe het haar deed denken aan vroeger, het nachtelijk waken uit angst dat de bliksem zou inslaan. Dat ze nu minder bang was, juist omdat ze een kind verwacht.

Het staat er. Ze heeft het opgeschreven, precies zoals ze het bedoelt. Ze heeft vertrouwen. Dat wenst ze haar moeder ook toe. Als ze de brief gepost heeft, valt er een last van haar schouders.

Ze heeft minder last van misselijkheid, slaapt nog wel elke middag vanwege vermoeidheid. Ze geniet ervan op de zondagen met Cents de omgeving te verkennen en al wandelend te vertellen over haar jeugd, de gezelligheid bij haar grootouders, haar plezier op school. Cents luistert geamuseerd, drukt haar tegen zich aan, kust haar in de hals op een onbewaakt stil plekje. ’s Nachts vrijen ze op een zachte manier, waar een zekere droefenis in doorsijpelt. Als Cents met een diepe zucht zijn hoofd in haar nek legt, voelt Trui zijn betraande wang. Ze streelt zijn rug tot zijn gewicht te zwaar op haar drukt. Als hij naast haar ligt, vleit ze zich tegen zijn borst en vraagt naar zijn verdriet. “Het is dankbaarheid,” zegt hij, “dat jij een betere jeugd hebt gehad dan ik, dat je ons kind een thuis kan geven.”

Naarmate Cents ingewerkt raakt, gaat hij zich steeds meer ergeren aan de jonge, rondtrekkende arbeiders die zich niet om veiligheid onder de grond bekommeren. Ze zijn slechte stutters en riskeren daarmee instorting van de mijngang en het leven van de ploegmaten. Ze roken, vernielen hun mijnlampen door ze te openen, de gaskappen te doorboren of de magnetische sluitingen te vernielen. Ze trekken zich er weinig van aan als hij er wat van zegt, hebben overal schijt aan, zelfs letterlijk. Ze smeren hun poep tussen de kolen in de wagens om de inspecteurs te pesten en om te voorkomen dat die de inhoud van een kar, die soms met te veel waardeloze stenen is opgevuld, onderzoeken. Ze poepen soms in een gang in plaats van op de emmer die daarvoor bestemd is. Cents gleed er een keer over uit en toen hij begon te schelden, dienden ze hem van repliek: “Er staan te weinig kiebeltonnen en ze staan te ver van de werkplek. Niet wij zijn smerig maar de opzichters en de huisbazen, die wel kostgeld willen ontvangen maar te gierig zijn om de strontkar twee keer per week langs te laten komen.” Van oudsher hebben de trekarbeiders een groot wantrouwen voor bazen en hun opdrachtgevers door wie ze zich opgejaagd en uitgeknepen voelen. Ze blijven op allerlei manieren obstructie plegen. Toch hebben ze, volgens Cents, zichzelf met hun recalcitrante gedrag want de ploegbazen laten aan de voet van de remhelling een paar wagens met kolen kieperen om met de inhoud daarvan slechtgevulde wagens bij te vullen. Als Cents op een zondag met Trui over de hei loopt, kan hij zich niet langer inhouden: “Ze spelen met ons leven, voelen zich nergens verantwoordelijk voor, maar ik moet er niet aan denken dat mijn kinderen wees worden.”

“En ik weduwe”, denkt Trui geschrokken. Ze heeft al langer het vermoeden dat Cents weinig over zijn werk vertelt omdat hij haar niet ongerust wil maken. “Moet je daar dan wel blijven werken?”

“Als ik niet onder de grond werk moet ik ons huis en de inrichtingskosten teruggeven. Bovendien ben ik dan langer van huis want boven de grond is de werkdag drie uur langer dan onder de grond.”

“We kunnen teruggaan naar Ulrum.” Ze zegt het aarzelend. Bij haar moeder intrekken voelt als een nederlaag.

“Daar is geen werk. We hebben ook het geld niet voor de reis. Bovendien, overal kun je een ongeluk krijgen. Ik ga wel met een controleur praten. Ik wil die jongens niet verlinken maar wie niet wil horen, moet voelen.”

In stilte neemt Trui zich voor genoeg geld opzij te leggen voor een reis terug naar Ulrum, mocht het ooit misgaan in de mijn.

Eind september ontvangt Truida bericht van haar moeder. Ze herkent het handschrift, sierlijk met stevige halen. Haar handen trillen als ze de enveloppe met een mes opensnijdt. Ze gaat aan tafel zitten en leest:

Ulrum, 28 september 1912

Beste dochter,

Allereerst wil ik je gelukwensen met je zwangerschap. Jullie laten er geen gras over groeien. Ik begrijp uit je brief dat jullie een woning hebben met een eigen gemak en een tuintje waar je wat kan verbouwen. Dat is mooi. Het doet me goed dat je je veilig voelt bij Cents en dat hij naar behoren voor je zorgt. Tante Johanna had me al verzekerd dat hij een degelijke echtgenoot zou zijn. Heb je je georiënteerd op een vroedvrouw of hebben jullie een huisarts? Het liefst zou ik naar je toe willen komen maar je woont te ver weg.

Ik herinner me jouw geboorte nog levendig, je bent mijn eerste en sterkste kind. Je vader en ik waren beiden erg zenuwachtig maar alles ging zoals het moet gaan. Je vader was dolgelukkig met je, alles zat toen nog mee. Ik wens je toe dat bij jou ook alles zonder problemen zal zijn. Je bevalt midden in de winter, zorg dat je een goed fornuis hebt. Ik ben blij te lezen dat jullie aan kolen geen gebrek hebt en dat je wat kunt sparen voor de wintermaanden. Misschien is de winter in Limburg minder streng dan hier.

De maand augustus was hier erg nat. De boeren zijn laat met oogsten. Toch is het een beter jaar dan de vorige zomer toen het zo droog was. Het is druk in het café en ook in het logement, door verkopers die de boeren nieuwe uitvindingen willen verkopen en dekens voor de winter. Christina helpt soms mee in jouw plaats. Nu krijg ik kramp in mijn vingers van het schrijven. Ik ben het niet gewend. Het ga jou en het kind goed en groet Cents van ons allen.

Je moeder

De tranen lopen over haar wangen bij het lezen. Het is een aardige brief, positief, alleen blijft dat ene zinnetje haken: ‘alles zat toen nog mee’. Het lukt haar moeder nooit het onheil achterwege te laten. Trui wil zich niet op rampspoed instellen. Cents is sterk en verstandig. Zijn werk is gevaarlijk maar het werk van arbeiders brengt altijd risico’s met zich mee. Ze wil geloven in het goede.

Ze zet thee en prijst zich gelukkig met haar huisje en haar tuintje al is het een armelijk onderkomen buiten de bebouwde kom. Gelukkig ziet haar moeder het niet. Cents wordt vast een heel goede houwer, misschien wel een meesterhouwer. Dan kunnen ze sparen voor de opvoeding en voor slechte tijden. Zelfs voor een reis terug naar Ulrum.

Cents leert andere Noordelingen kennen en heeft zich via hen aangesloten bij de Algemene Nederlandse Mijnwerkersbond (anmb). Ze stellen zich ten doel om in goed overleg met de mijndirecties hun arbeidsomstandigheden te verbeteren, want ook als mijnwerkers hebben ze last van de losarbeiders die onverantwoorde risico’s nemen en het werk onder de grond onveiliger maken. Bij betere arbeidsomstandigheden zouden ze misschien minder opstandig zijn, minder drinken en minder vernielingen aanrichten. De bond pleit voor een minimumloon en een menselijker optreden tegenover de werkers. Nu worden er bij het minste of geringste boetes uitgedeeld, bijvoorbeeld als je in discussie gaat met de opzichter of als de productie door omstandigheden buiten je schuld niet gehaald wordt. Het zou beter zijn controleurs te laten kiezen uit hun eigen midden; werkers die begrijpen welke factoren er allemaal toe kunnen bijdragen dat een kar niet vol terugkomt. Onder die voorwaarden hopen ze mensen te binden en verloop tegen te gaan. De directies besluiten slechts tot een duurtetoeslag in verband met gestegen kosten voor levensonderhoud voor die mensen die in het geheel niet verzuimen en zich op het werk constructief gedragen.

De Groningers leren veel over de mogelijkheden om te onderhandelen van de ervaren Duitse mijnwerkers die naar Nederland geëmigreerd zijn en Cents laat zich meer en meer door het vakbondswerk opslokken. Trui is aan zichzelf overgeleverd, ze vindt het moeilijk aansluiting te vinden bij de andere vrouwen in hun buurtje. Ze nodigen haar wel uit maar Trui ervaart ze als te amicaal, bijna opdringerig. Het lijkt of ze elkaar allemaal in de gaten houden en bij het minste of geringste hun hulp willen aanbieden en met adviezen klaar staan. Als ze water haalt bij de pomp komt er al snel ook een andere vrouw water halen. Als de bakker langs komt of de schillenboer komen ze allemaal voor een praatje de straat op. Hetzelfde bij de melkman, de visboer, de scharensliep, de lompenopkoper. Als ze het belletje van een van die kooplieden hoort, klopt het hart al in haar keel. Ze voelt zich bekeken en is blij met haar vitrage voor de ramen. Ze begrijpt wel dat ze veiligheid zoeken bij elkaar. Zelf slaapt ze ook niet lekker als Cents nachtdienst heeft. Er rammelt wel eens een dronkaard aan haar deur. Cents heeft een extra knip op de voor- en achterdeur gezet. Ze moet dan op tijd wakker worden om hem, moe en chagrijnig van de nachtelijke arbeid, ’s ochtends vroeg binnen te laten.

Liever leest ze een boek dan zich het hemd van het lijf te laten vragen door die nieuwsgierige ongeletterde vrouwen. Ze wilde dat ze iemand had om haar liefde voor literatuur mee te delen. De brief van Johanna die een week na die van haar moeder komt, troost haar. Haar tante vertelt smakelijk over klanten die ze zich nog herinnert. Over heimelijke liefdes en scheve schaatsen, over Rienk die niet tegen zijn verlies kan en toch elke avond opnieuw wil kaarten. Over Christina, haar jongste zus, die nog bleuer is dan Trui vroeger was. Voor even is ze weer in de levendige sfeer van het logement in Ulrum waar soms naar haar gevraagd wordt. ‘Ze praten vol ontzag over je verre reis naar het onbekende, vooral Klaas wil alle bijzonderheden weten. Misschien trekt dat avontuur hem. Ze staan ervan te kijken dat je in een dag van Ulrum naar Heerlen kan komen met een trein. De meeste mensen hier hebben nog nooit een trein van binnen gezien en zijn niet verder dan Winsum of Zoutkamp geweest. Ze hadden het niet achter je gezocht. Nu kan ik zeggen dat jullie daar een huis hebben en jullie eerste kind op komst is. Je merkt wel dat ik graag over jullie opschep. Ik ben er trots op dat je die stap hebt durven zetten.’

Het is maar goed dat Johanna niet weet hoe eenzaam ze is, hoe bang dat Cents iets overkomt, hoe armoedig het buurtje waar ze wonen.

Oktober is erg koud, het lukt Truida nauwelijks de was op tijd droog te krijgen, ze maakt zich zorgen hoe dat verder moet in de winter. Ze zal op zoek gaan naar een droogrek om voor de kachel te plaatsen. Ze heeft wat wol gekocht om truien en sokken te breien maar haar vingers zijn er te stijf voor. ‘s Nachts heeft ze zulke koude voeten dat ze een kruik heeft aangeschaft. Op een zondag als Cents na het middageten aankondigt dat hij nog een overleg heeft van de bond barst ze in snikken uit: “Ik houd het hier niet uit. Ik versta de mensen nauwelijks. Ze willen zich allemaal met me bemoeien, me uitnodigen voor de koffie, aan mijn buik voelen, adviezen geven, me uithoren over mijn familie en over jou, roddelen. Jij hebt je vakbond, je kompels, ik heb hier niemand.”

Cents zijgt neer op een stoel, vertelt waarom het belangrijk is dat hij bij de vergadering is maar Trui slaat haar handen voor haar oren. Ze wil een arm om zich heen, geen redeneringen. “Ik ga daar naartoe om het werk veiliger te maken,” schreeuwt Cents, “begrijp dat dan.” Het is de eerste keer dat hij zijn stem tegen haar verheft. Van schrik stopt ze met huilen en kijkt hem aan, maar hij zit met zijn lange lijf dubbelgevouwen, zijn gezicht in zijn knokige handen, rouwranden om zijn nagels, zwart nog in de huidplooien van zijn vingerkootjes.

“Ga maar,” zegt ze, “ik snap het wel. Het is alleen…”. Ze stopt, bang om weer in huilen uit te barsten.

“Ik wil geen ongelukken onder de grond. Ik probeer het kort te houden, ik doe het voor ons kind.” Hij staat op, aarzelt even, zegt: “Ik wil niet tegen je schreeuwen.”

Ze loopt naar hem toe en vleit haar gezicht tegen zijn borst. Hij strijkt door haar haar, slaat een aarzelende arm om haar heen, eindelijk. Zo staan ze even tot ze zich losmaakt: “Je moet gaan.”

Als hij vertrokken is, spoelt ze de vaat om, kruipt dan in bed, haar hoofd onder de deken en sluimert wat. Ze wil niet worden als haar moeder, zo verbitterd, zo afwijzend. Als kostwinner bracht haar vader steeds minder in, maar hij zag wat ze nodig had, bracht haar naar het café van opoe en opa, weg van het verdriet dat niet te bevatten was. Ze denkt aan haar tantes die haar knuffelden, grapjes met haar maakten. Wat mist ze dat soort gezelligheid, de reuring, de speelsheid. Ze zou met Cents eens naar een café moeten gaan of naar een tearoom. Als ze maar meer geld te besteden hadden, niet steeds zo moe waren. Ze neemt zich voor hem bij thuiskomst te verwennen, een borrel voor hem te schenken, even bij hem op schoot te gaan zitten, hem aan te halen. Haar buik is al behoorlijk dik, toch verlangt ze naar de intimiteit van het vrijen, dan is hij het meest dichtbij, dan komen al zijn gevoelens samen. Hij houdt van haar uitdijende lijf, kijkt er met verliefde ogen naar, haalt haar aan, die liefde wil ze voelen. Ze staat op, wast zich met het ijskoude water van de lampetkan en kleedt zich met zorg. De broche die ze van haar moeder bij het afscheid kreeg, spelt ze op haar zondagse omslagdoek. Dan zet ze voor zichzelf een pot thee en leest verder in Anna Karenina met wie ze zich meer verwant voelt dan met haar buurtgenoten. Ze heeft het boek van Johanna gekregen op haar vijfentwintigste verjaardag vanwege de eerste zin: ‘Gelukkige gezinnen lijken allemaal op elkaar, een ongelukkig gezin is altijd ongelukkig op zijn eigen manier’. Het was bedoeld als troost nadat ze een keer haar hart bij haar tante had uitgestort over de kille relatie tussen haar vader en moeder. Destijds had ze er wel een paar hoofdstukken in gelezen maar al snel slokte het werk in het logement en thuis, ter ondersteuning van haar moeder, haar weer zo op dat het verhaal naar de achtergrond raakte. Pas nu ze hier zit, zonder vrienden en werk, het huis min of meer op orde, heeft ze de rust om verder te lezen of eigenlijk opnieuw te beginnen. Het helpt haar de ervaringen van de laatste tijd te overdenken. De beschrijving van de treinreis in de sneeuwstorm brengt haar herinnering terug aan het indrukwekkende gesis, gedreun en getril bij het op stoom komen van die eerste locomotief in Winsum en de hectiek bij alle volgende stations, ook aan de gure, stormachtige winters in Ulrum, aan hoe het eigenlijk altijd woei op Het Hogeland. De hallucinaties waaraan Anna in de trein ten prooi is, doen haar denken aan de nachtmerries in haar jeugd waarbij haar gestorven broertje ineens weer in de kamer leek rond te zwerven en haar zocht of wanneer het was alsof ze de enige levende was tussen alle gezinsleden die als schaduwen over de muur gleden. In de eenvoud en gevoeligheid van de landbouwer Ljovin met zijn idealen en vernieuwingsdrang herkent ze haar eigen man. Zijn besef van eigen kleinheid tegenover de grootheid van de aarde die bij onzorgvuldig gebruik terugslaat, zijn respect voor de landarbeiders die dit beter begrijpen dan de stedelingen. Een buurvrouw had tegen Trui gezegd: “Je man is zeker geen gemakkelijke? Hij heeft een scherpe blik, als een havik.” Ze had wat gelachen en dacht aan de echtgenoten van de buurvrouwen die snel schreeuwen of slaan als iets hen niet bevalt, die ze lomp en gemakzuchtig vindt of afgetobd en zenuwpezerig. Cents is niet snel van zijn stuk te brengen, hij is doelgericht en gedisciplineerd. Hij verdrinkt zijn loon niet, hij slaat haar niet, komt nooit ladderzat thuis zoals de buurman. Ze is trots op hem.

Hij heeft het voor elkaar gekregen om in een prettige ploeg te werken met een ploegbaas die belang stelt in een doorsnee productie. Zijn baas staat sympathiek tegenover het socialisme en stelt zijn ploegen samen uit geestverwanten. Er zijn ook ploegbazen die de concurrentie tussen de houwers aanwakkeren om de productie omhoog te krijgen en snel boetes uitdelen als ze de indruk hebben dat de mensen lijntrekken. De arbeiders willen in de laatste dagen van een loonperiode niet te hard werken omdat anders in een volgende loonperiode het loonakkoord hoger wordt gesteld. Als er in zo’n ploeg houwers zitten die slechts een paar weken willen werken en daarin veel willen verdienen of die meesterhouwer willen worden, roept dat conflicten op die tot sabotage leiden en soms tot gevechten. Dat maakt de ondergrondse arbeid gevaarlijk, legde Cents haar uit.

Het is of er een last van hem is afgevallen nu hij onder geestverwanten werkt. Via hen heeft hij de naam gekregen van een goede huisarts door wie ze kan laten onderzoeken of de zwangerschap naar wens verloopt en die ze kan vragen bij de bevalling aanwezig te zijn. Het doet Trui goed dat Cents voor haar informeert en dat hij behulpzaam is bij het tillen van de wastobbe, water voor haar haalt bij de pomp. Hij heeft een wiegje getimmerd voor de baby en het hout zorgvuldig geschaafd zodat er geen splinters vanaf kunnen komen. Zelf heeft ze het bekleed met lichtblauwe katoenen stof van de stoffenman die van tijd tot tijd langs de deuren komt. Ze heeft luiers genaaid en hansopjes gebreid. Ze heeft drie kleine kruikjes gekocht en er kruikenzakken voor gemaakt van dikke flanel. Ze droomde van Johanna die in een schommelstoel zit met een baby op haar arm. “Die is voor jou”, zei ze tegen Trui en ze had haar de baby aangereikt. Toen ze het kindje aannam begon vanzelf de melk uit haar borsten te stromen. Wakker geworden voelde ze nattigheid ter hoogte van haar borsten en hadden haar tepels echt wat vocht afgegeven. Johanna heeft zelf geen kinderen, dat is het vreemde. Maar ze heeft Trui wel aangeraden met Cents te trouwen. Haar tante heeft gezag, is alert op alles wat gebeurt: het type klanten dat langskomt; wie te diep in het glaasje kijkt, te gulzig consumeert, onbeschoft met zijn intimiteiten te koop loopt. Ze schatte Cents in als een betrouwbare levensgezel en dat is hij.

De week voor Kerstmis versieren de mensen in Heerlen hun huis met groen, ze kopen kaarsen en rode en witte linten voor een kerstkrans aan de deur. De slager verkoopt wild: hazen en konijnen, eenden en fazanten, ganzen. Met haar dikke buik loopt Trui over de markt waar gedroogde pruimen en appels te koop zijn en banketkransen met gekonfijt fruit. Een muziekkapel speelt kerstliedjes, kooplui bieden haar stukjes kerstkrans aan en gedroogde abrikozen en vragen haar of het een kerstkindje wordt. Ze krijgt wat extra tuttifrutti als ze zuinigjes een half pond bestelt. De slager verwent haar met een stukje worst terwijl ze slechts poulet voor hachee koopt. “Voor de kleine”, zegt de kaarsenman met een blik op haar buik en geeft haar een kaarsje gratis bij de grotere die ze aanschaft.

Aangestoken door de sfeer in de stad, wil Trui van haar eerste kerst met Cents iets feestelijks maken al moet ze zuinig zijn. Ze heeft wat dennentakken geplukt die ze thuis in een vaas zet. Van restjes stof maakt ze kleine kleurige strikjes om ertussen te hangen. De kaars zet ze op tafel in de hals van een lege fles met het kleine kaarsje ernaast, in een flesje dat ze bij het opruimen van de schuur vond en bewaard had. Cents reageert bij thuiskomst niet blij verrast, eerder narrig: “Raak jij besmet met dat sentimentele katholieke gedweep?” Zijn gezicht staat moe, in zijn ooghoeken zit nog zwart gruis.

“Ik wilde het gezellig maken, onze eerste winter hier samen in Limburg. Daar steekt toch geen kwaad in?”

Zonder wat te zeggen brengt Cents zijn pungel met vuile kleding naar het schuurtje, komt dan terug om zijn pantoffels aan te doen. Zijn gezicht staat zachter als hij zegt: “Ach vrouw, het is lief bedacht maar ik kan niet tegen die valse romantiek. Het doet me te veel denken aan die gereformeerde kwezels van het armenhuis die met dezelfde handen waarmee ze bidden tot hun Heer mij om de oren sloegen dat het me duizelde of die me bij de geringste opmerking die hen niet aanstond met de riem ervan langs gaven. Ik moet nog denken aan hoe ze Jantje bont en blauw sloegen als hij van pure zenuwen weer eens in zijn bed had geplast. Die gelovigen zijn zo hypocriet: de pastoors hier ook. Ze konkelen met de directies hoe ze de arbeiders zo goed mogelijk kunnen uitknijpen tot er niets meer van ze over is en toch doen de mensen wat mijnheer pastoor zegt.”

“Ze zijn van hem afhankelijk.” Trui zet een glaasje brandewijn voor hem neer: “De mensen op de markt waren aardig. Dat kleine kaarsje kreeg ik gratis voor ons kind. Een andere koopman gaf me extra tuttifrutti, de slager verwende me ook, en de bakker. Ze bedoelen het goed, ze leven mee.”

“Ja, zwangere vrouwen willen ze zien. Als het te lang duurt voor een vrouw weer zwanger wordt, komt mijnheer pastoor vragen waar het volgende kind blijft.” Hij neemt een grote slok van zijn borrel, driftig.

Ze laat hem en richt zich op de pannen voor het eten. Hij kan er slecht tegen als het te huiselijk wordt, dan begint hij altijd over het armenhuis en over zijn broer.

Als ze het eten op tafel zet, is hij gekalmeerd. De geur van hachee doet hem gelukzalig snuiven: ‘Wat een verrassing vrouw. Dát noem ik feestelijk.’

“Misschien moet je Jan een brief schrijven om hier naartoe te komen, Cents, nu je in een goede ploeg werkt en beter weet hoe alles eraan toegaat in de mijnen.”

Cents ogen lichten even op, dan verschijnt een gepijnigde frons op zijn voorhoofd: “Voor het werk in de mijnen is Jan niet geschikt, dat redt hij niet. Bovendien zit hij met vrouw en kinderen, die kan hij daar moeilijk achterlaten.”

Haar voorstel om zijn broer te laten overkomen maakt hem zacht in bed. Hij drukt haar tegen zich aan, streelt haar haar en kust haar op de mond voor hij zich omdraait om te slapen. Zelf ligt ze nog lang wakker. Hoe zal het zijn als ze moet bevallen terwijl Cents onder de grond zit? Zal ze het voelen aankomen zodat hij thuis kan blijven tot het er is? Ze wil er met hem over praten. Als het goed gaat, bevalt ze pas half februari maar wat als het kind eerder komt? Ze zal de dokter om advies vragen.

“Ik heb met de kameraden gesproken over je toestand,” zegt Cents een paar dagen na kerst, “we hebben bedacht dat het goed is als jullie – als vrouwen – ook eens bij elkaar komen. Dan kunnen jullie elkaar helpen met de kinderen. Er zijn een paar mannen in mijn ploeg die al vader zijn, hun vrouwen weten wat er bij een bevalling komt kijken.”

“Hoe moet dat dan? Wil je dat ze hier komen? Ik heb niet eens genoeg stoelen of theekopjes. Moet ik dan koekjes bakken? We hebben geen oven.”

“Nee, we hebben bedacht dat we op Oudejaarsavond met alle paren naar een café gaan in de stad. Dan kunnen jullie met elkaar kennismaken.”

“Met mijn dikke buik? Ik denk dat mijn voeten veel te gezwollen zijn voor mijn nette schoenen en ik heb geen geschikte jurk nu ik zo ben uitgedijd. Jullie mannen denken er makkelijk over, ik ken daar niemand.”

“Je bent prachtig, je hoeft je nergens voor te schamen. Ik moet nog zien dat mijn kameraden zo’n mooie vrouw hebben.” Hij haalt haar naar zich toe en kust haar: “Het is toch een goed idee om de jaarwisseling met elkaar te vieren? Jij wilde zelf ook met kerst wat feestelijkheid binnenhalen.”

Hij heeft gelijk. Ik reageer nu toch net als mijn moeder, denkt ze beschaamd, terwijl ik ernaar uitkeek om eens iets zwierigs te doen, het huis uit te komen.

De naderende kennismaking neemt Trui volledig in beslag. Op de markt koopt ze van een Belgische vrouw een kanten kraag. Een blouse met hooggesloten hals knipt ze wat lager uit in een bescheiden V-hals en zoomt deze af met het sierlijke kant. De zilveren broche van haar moeder zet ze op het diepste punt vast. Ook kiest ze een benen kam waarmee ze haar haar elegant kan opsteken. Al doende begint er iets van haar oude plezier naar boven te borrelen, samen met herinneringen aan het logement van haar joyeuze tante.

Schuldig over het geld dat ze heeft uitgegeven terwijl er een baby op komst is, toont ze zich met haar opsmuk pas op Oudejaarsavond na het eten aan Cents terwijl hij zich staat te scheren. In het spiegeltje boven de waskom ziet ze waardering in zijn ogen. Hij stopt even en kijkt met een kin vol zeep naar haar om, het scheermes in de hand: “Naast zo’n elegante dame zal ik mijn pak uit de mottenballen moeten halen.”

Het pak laat zien dat hij is afgevallen sinds ze uit Ulrum vertrokken, toch voelt Trui tijdens hun wandeling naar het café iets van de trots waarmee ze, als getrouwd stel, ruim zeven maanden geleden de reis naar Heerlen ondernamen.

Binnen moet ze wennen aan de drukte, het duurt een paar minuten voor ze om zich heen durft te kijken en mensen echt ziet. Dan hoort ze een Groningse tongval en springen de tranen in haar ogen. Wat heeft ze die korte, nuchtere klanken gemist, die uitspraken recht op het doel af, zonder omhaal, die duidelijke ‘n’ aan het eind. Ze hoort flarden van gesprekken ‘veul kinder en gain stoet in huus’², ‘aaltied t vetst in andermans schuddel’³, siepels⁴, ‘die afsproak is botter smui’⁵. Ze mengt zich in het gezelschap alleen al om opgenomen te worden in de taal van haar geboortegrond. De vrouwen willen weten waar ze precies vandaan komt. “Het Hogeland, dat is toch geen arm gebied?” zeggen ze. Ze bekijken haar kritisch en direct heeft ze spijt dat ze zich zo heeft opgedoft. Haar Groningse tongval neemt wel automatisch toe in dit gezelschap maar ze gebruikt minder typisch Groningse woorden dan de andere vrouwen. Ze vragen wanneer ze is uitgerekend en geven haar goede raad: ‘naai een kraammatras van oude kranten om je matras te beschermen want er komt veel bloed en ontlasting mee als je baart; drink veel azijn en eet augurken dan gaat de bevalling makkelijker; je moet een baker hebben, zoals vrouw Aalbers die al veel kinderen ter wereld heeft gebracht. Er zijn ook nonnen die baker zijn, ze zijn heel schoon, wassen hun handen voor ze je helpen. Wel willen ze dat je bidt en dat je je kind doopt.’ De vrouwen vertellen over hun eigen bevallingen die soms lang duurden of juist makkelijk verliepen en snoeren elkaar de mond als een van hen zich een slechte afloop herinnert. Trui kijkt hulpeloos in de richting van de mannen die met elkaar over politiek staan te praten. Het duizelt haar, ze wil naar huis, maar Cents staat met de rug naar haar toe en ze wil hem zijn plezier niet ontnemen. Eén vrouw, Geeske, dezelfde die haar baker Aalbers heeft aangeraden, ziet haar vermoeidheid en wijst haar een stoel in een rustige hoek.

Een groep jongemannen komt de kroeg binnen. Lallend en onvast op de benen zingen ze een lied in een onverstaanbare taal. De Groningers kijken verstoord, besluiten naar huis te gaan. Dat vinden de nieuwkomers ongezellig, ze proberen hen op andere gedachten te brengen. Er wordt getrokken en geduwd tot er een klap valt. Cents probeert de gemoederen tot bedaren te brengen en kijkt nu bezorgd naar de vrouwen: “Hoe later op de avond, hoe schoner volk. Kom, dit is geen plek meer voor dames”, zegt hij en maant zijn vrienden naar de uitgang onder protest van de vrijgezellen die juist wel zin hebben in vrouwelijk gezelschap. Ze schelden op Noordelingen die veel te braaf en te stijl zijn, te hard werken en niet tegen een geintje kunnen, heulen met de baas met hun ANMB. De stellen lopen zover mogelijk met elkaar op voor ze, de een na de ander, hun eigen woning opzoeken.

Trui leunt zwaar op Cents arm, moe en vol indrukken: “Geeske zegt dat ik een baker moet zoeken voor de bevalling. Vrouw Aalbers raadt ze aan.”

“Geeske is de vrouw van houwer Bol, ze heeft zelf drie kinderen. Kan zij het niet doen? Dat scheelt geld.”

Trui is te moe om erover in discussie te gaan, eerst slapen. Er is meer geld nodig dan ze dacht, zoveel is zeker. Had ze maar geen opsmuk gekocht, het heeft haar alleen maar verdacht gemaakt. Wat zullen de andere vrouwen wel denken dat ze pas op haar achtentwintigste een kind krijgt. Misschien denken ze dat ze een verleden heeft en daarom weg is gegaan uit Ulrum maar zelfs die gedachte kan niet verhinderen dat ze in een bodemloze slaap valt.

Later die week kondigt Cents aan dat hij met houwer Bol heeft afgesproken om zondag een kop thee te komen drinken zodat Trui wat meer adviezen en tips van Geeske kan krijgen voor de aankomende bevalling. Bol en zijn vrouw komen uit Amsterdam maar Geeske stamt uit een Groninger familie. Ze zijn socialistisch en ruimdenkend, verzekert Cents. Bol wil meesterhouwer worden en hij wil Cents opleiden tot houwer zodat hij meer kan verdienen nu er een kind op komst is. De familie Bol heeft een royaal huis met drie slaapkamers: een voor de ouders, een voor de meisjes en een voor de jongens. De kinderen zijn twee, vier en zes jaar oud. De jongste is een jongetje dat door zijn zusjes bemoederd wordt. Hij slaapt nog bij hen op de kamer zodat de derde slaapkamer beschikbaar is voor Anje, de zus van Geeske die op het kantoor van de vakbond werkt. Terwijl Geeske met Trui in gesprek is, houdt Anje een oogje op de kinderen. Geeske benadrukt dat Trui naast een vroedvrouw ook een baker nodig heeft, een ervaren oudere vrouw die zelf meerdere kinderen heeft gebaard en een week voor moeder en kind komt zorgen en de visite ontvangt. Ze zweert bij vrouw Aalbers die de bevalling kan begeleiden en aansluitend nog een week de zorg voor moeder en kind op zich neemt als er geen andere bevallingen te doen zijn. Ook Geeske geeft de tip om een kraammatras van oude kranten te maken en ze laat zien hoe dat moet door een aantal oude nummers van Het Volk te pakken. Ze legt ze uitgevouwen op elkaar en vouwt daaromheen het restant van een versleten laken: “Want je bevuilt jezelf, of je wilt of niet,” benadrukt ze, “daar moet je niet over in zitten, het hoort erbij, zonder drukken komt je kind niet tevoorschijn. De eerste keer schaam je je ervoor, daarna weet je dat het niet te vermijden is. Maak veel maanddoeken want in de eerste weken na de bevalling vloei je nog zoveel dat je er wel drie of vier per dag nodig hebt.”

Nog meer kosten, denkt Trui, mijn lakens zijn nog niet zo oud en kranten hebben we niet. Ik zal naar de lompenboer moeten. Dan nog een baker de hele week en visite. Ik heb niet genoeg kopjes en stoelen. Er moeten koekjes gekocht worden, voor de mannen een borrel. Er moet een badje komen voor de baby. Geeske heeft haar handen vol aan haar eigen gezin, haar kan ik echt niet vragen. Het zweet breekt haar uit.

“Bij de eerste overvalt alles je,” zegt Geeske, “daarna weet je wat je te wachten staat en waar je op moet letten, al gaat het elke keer anders. Bij mij floepte de tweede er in een vloek en een zucht uit maar de derde duurde weer erg lang. Dat had ik na de tweede niet verwacht.” Ze kijkt naar haar kinderen die in een hoek van de kamer met een pop spelen: “Ik moet je niet lastigvallen met mijn ervaringen. Al die verhalen zijn leuk als je het achter de rug hebt. Je wilt vast nog wel een kopje thee. De mannen zijn zo druk in gesprek, laten we ze niet storen. Het is fijn als de borstvoeding lukt want dan herstelt je lichaam zich het snelst”, zegt ze en ze wijst op het belang van hygiëne, “je kan niet genoeg je handen wassen bij de bevalling en de verzorging van de baby.”

Trui knikt, al wil ze het liefst naar huis om alles rustig te overdenken en met Cents te bespreken hoe ze zo voordelig mogelijk aan extra huisraad en oude lappen kunnen komen. Hij moet Bol eens vragen wat zo’n vroedvrouw kost en of hij van hem oude kranten kan krijgen. Ze zal de huisarts bezoeken die haar werd aangeraden om te weten of alles goed gaat en te horen wat die ervan vindt.

Thuis zakt ze moedeloos op bed. Cents komt naast haar zitten en slaat zijn arm om haar heen: “Het komt goed, nog even volhouden.”

“Niks komt goed. We hebben geen geld voor de vroedvrouw, geen geld voor de baker, geen stoelen, geen kopjes, geen kranten, geen oude lakens. We hebben niks en ik ken hier niemand. Ik moet me laten helpen door vreemden. Misschien zit jij wel onder de grond als het kind komt. Misschien blijf ik er wel in.” Ze huilt, wanhopig: “Ik wil dat je erbij bent als het kind geboren wordt.”

Cents drukt haar tegen zich aan: “Ik bespreek het met Bol en de anderen,” sust hij, “misschien kan ik een voorschot krijgen van de baas. Misschien weet de vakbond raad. Ik verzin er wel wat op, alleen moet je niet zo eenkennig zijn, zo maak je geen vrienden.”

Ze geeft niet mee. Zij heeft geen ploeg, geen kameraden, slechts simpele buurvrouwen die ze nauwelijks verstaat. Ze is overgeleverd aan een man die wel verstandig kan zijn maar ook zijn kop in de wind kan gooien. Wat zal er van haar en het kind worden als hij een ongeluk krijgt? Ze huivert.

“Jij snapt er niets van”, schokschoudert ze. Hoe moet ze hem duidelijk maken dat de vrouwen haar in het café met achterdocht bekeken, dat ze niet past binnen die groep. Geeske was de enige die gemeend vriendelijk en behulpzaam was. Ze ligt lang wakker. Niet alleen haar buik zit haar in de weg, meer nog haar eenzaamheid, haar hunkering naar vroeger, naar haar vanzelfsprekende plek in Ulrum, het besef deel uit te maken van een gerespecteerde familie. Hier woont ze tussen vrouwen die niet kunnen lezen en schrijven, die hun man naar de ogen kijken al slaat hij ze verrot en bezorgt hij ze elk jaar een nieuw kind. Ze zijn slonzig met hun uitgezakte, neerslachtige lijven. Ze geven op haar af omdat ze anders is, ze vinden dat ze pretenties heeft. Ze hebben geen grenzen en overschrijden die van haar. Door de dunne muren hoort ze elke ruzie, elke aframmeling, elke vrijpartij die soms meer op een verkrachting lijkt als ze vrouwen hoort jammeren ‘auw, auw, je doet me pijn’, niet zelden gevolgd door het geluid van schuivend meubilair of harde klappen. De kinderen, zelfs de oudere jongens, smeken hun vader te stoppen met het zwiepen van zijn riem over handen of billen.

Cents slaapt diep, zijn lichaam zwaar van een week hard werken. Wat als ze niet met hem mee was gegaan? Als ze op Het Hogeland was gebleven? Was ze dan gelukkiger geweest? Ze herinnert zich de somberheid van haar moeder, de verwijdering tussen haar ouders. Ze waren de arme tak, achtervolgd door pech. Haar leven daar moet ze niet idealiseren, haar huwelijk met Cents was een ontsnapping uit een weinig aantrekkelijke toekomst. Ze is het avontuur aangegaan, nu moet ze er het beste van maken. Cents heeft gelijk, ze moet niet eenkennig zijn. Ze zal Geeske eens aanbieden op haar kinderen te passen zodat ze boodschappen kan doen of iets anders. Ze moet vriendschappen sluiten, anders blijft ze alleen.

Truida heeft zich over alle details van de bevalling door Geeske laten voorlichten. Ze weet wat voorweeën zijn en harde buiken, dat als er echte weeën zijn, het evengoed nog wel twee dagen kan duren voor je kind geboren wordt, dat je gewoon naar bed moet gaan en moet proberen te slapen omdat je het wel voelt als het menens is. Op haar aanraden heeft ze contact gezocht met vrouw Aalbers. Die maakt vriendelijk doch streng duidelijk op welk moment ze geroepen mag worden en wat er in huis nodig is zodat ze haar werk kan doen. De meeste vrouwen die voor het eerst bevallen roepen haar er te snel bij. Pas als de pijn ondraaglijk wordt, wil ze komen. Zaterdagmiddag 22 februari worden de weeën heftiger en ’s avonds als Cents thuis is, weet ze niet meer waar ze het zoeken moet. Hij probeert rustig te blijven maar raakt door de kracht en de heftigheid van die samentrekkingen van slag en wil een buurvrouw erbij halen. Ze smeekt hem bij haar te blijven tot ze zelf zo wanhopig is dat ze hem toestemming geeft om de buurvrouw vrouw Aalbers te laten halen. Het is dan al vroeg in de ochtend en ze heeft het gevoel te moeten poepen. Zonder omhaal kijkt de vroedvrouw tussen haar benen, iets dat Trui zich onder normale omstandigheden zelfs niet zou durven voorstellen. Nu laat het haar bijna onverschillig, als het maar helpt. Aalbers toont zich tevreden met de vorderingen. Kalm gidst ze Trui door de persweeën heen, wist af en toe haar bezwete gezicht, inspecteert de ontsluiting, zegt dat ze het hoofdje al kan zien, geeft Cents opdracht om water te koken en handdoeken klaar te leggen. “Je mag je uiten,” zegt ze, “je mag je stem gebruiken, dat kan helpen.” Zo extravert is Trui niet, verder dan een zacht intens kreunen lukt haar niet. Het helpt om lucht te geven aan haar wanhoop. Rond het middaguur wordt de baby geboren, een meisje, Aaltje Geertruida, vernoemd naar beide oma’s.

Verdwaasd ontmoet Trui de ogen van haar man die lijken te zwemmen in hun kassen. Nog nooit heeft ze hem zo ontredderd gezien, zijn mond, de lippen eerst in een streep op elkaar geperst, ontspannen zich en lijken te trillen op zoek naar een nieuwe vorm, vouwen rond zijn mond plooien zich naar een onzekere stand, de schouders zakken langzaam, zijn borstkas verbreedt zich met een zucht. Hij zit op een stoel naast het bed en aait met fladderige hand haar arm. Ze voelt dat het huilen hem nader staat dan het lachen en weet dat hij zich niet zal laten gaan zolang de vroedvrouw er is.

“Je bent goed gebouwd,” zegt Aalbers, “alles is zonder problemen verlopen, daar mag je blij mee zijn.” Ze inspecteert het kindje, verklaart haar gezond, navelt haar af en bakert haar in. Nadat ze wat vruchtwater heeft overgegeven wordt Aaltje bij haar moeder aan de borst gelegd en geholpen de tepel te vinden. “Het is even wennen,” zegt de vroedvrouw, “in het begin kan het gevoelig zijn, pijnlijk zelfs, maar je kan er op vertrouwen dat het overgaat.”

Trui verlaat zich op haar begeleiding, opgelucht dat het kind er is. Ze legt zich erbij neer dat het trekkerig voelt, niet echt fijn. Later die dag, als ook de nageboorte heeft plaats gevonden, het bed en de kraamvrouw zijn verschoond en Cents de nodige instructies heeft gekregen over hoe hij het beste voor zijn vrouw en baby kan zorgen, vertrekt ze. Maar eerst maant ze hem om te zorgen dat er voortdurend een flinke ketel water op de kachel staat die, wanneer er wat is uitgenomen, direct weer wordt aangevuld zodat er steeds genoeg is voor de hygiëne van moeder en kind.

Als ze eindelijk weg is, komt Cents voorzichtig naast Trui liggen: “Ik ben nog nooit zo bang geweest”, bekent hij met een zucht en begint over zijn hele lichaam te beven.

Trui pakt zijn hand: “Het is goed afgelopen, laiverd.⁶ Ik ben wel blij dat we Aalbers erbij hadden, al moesten we er geld voor lenen.”

Hij knikt, dankbaar dat hij niet in de nachtshift zit. Met zijn drieën vallen ze in slaap.

Trui heeft niet gemerkt dat Cents naar zijn werk is vertrokken. Ze wordt wakker van Aalbers die haar thee en pap op bed brengt. In haar rol als baker wast en verschoont ze Aaltje en legt haar bij Trui aan de borst. Het voeden voelt al wat vertrouwder.

De dag verloopt in aangename rust. Moeder en kind slapen veel en als ze wakker zijn, kijken ze elkaar verwonderd in de ogen. Zou haar eigen moeder zich ook zo hebben verbaasd over haar eerste kind? Zouden haar tepels ook zo overgevoelig zijn geweest bij die eerste zuigbewegingen? Hoe ging die bevalling eigenlijk? Was er een vroedvrouw bij? Was de baker een bekende? Ze herinnert zich niets van haar moeders bevallingen van de beide Pieterkes en Krijno, logeerde zelf op die momenten bij haar grootouders. Toen Christina geboren werd, kreunde en jammerde haar moeder in de slaapkamer maar ze wilde het niet horen. Ze hoopte dat het kind dood zou zijn of dat haar moeder erin zou blijven, zo kwaad was ze op haar ouders dat er toch nog een kind kwam terwijl ze vreemden voor elkaar geworden waren, ongelukkig en verbitterd. Er was een vroedvrouw die een week voor haar moeder bleef zorgen. Zelf werkte ze al in het logement en bleef daar mee-eten om de baker niet tot last te zijn. Het liefst was ze helemaal niet meer naar huis gegaan.

Wanneer ze weer wakker wordt uit een diepe slaap beseft ze dat ze haar moeder zo snel mogelijk moet laten weten dat haar eerste kleinkind is geboren en naar haar is vernoemd. Aalbers houdt haar tegen als ze uit bed stapt: “Cents schrijft vanavond wel, jij moet rust houden.” Ze zakt weer weg in sluimer.

De geur van pannenkoeken prikkelt haar neus. Aalbers geeft aanwijzingen aan haar man die thuis is gekomen van zijn werk. Dan is het dus al vijf uur. Beneden slaat de deur dicht en ze hoort Cents de trap opkomen. Hij kijkt voorzichtig om de slaapkamerdeur. Zijn gezicht staat zeldzaam opgewekt. Ze zwaait zwakjes naar hem ten teken dat ze wakker is.

In twee passen is hij bij haar en kust haar vol op haar mond. Zo uitbundig is hij niet vaak. “Even bij Aaltje kijken.” Hij buigt zich over het wiegje en streelt voorzichtig het wangetje van zijn dochter: “Wat is ze mooi, ze lijkt op jou. Wat ruikt ze lekker.”

Dan komt hij op de rand van het bed zitten: “Ik heb een verrassing voor je. De koempels willen natuurlijk allemaal komen met hun vrouw maar dat moet wachten, heeft Aalbers gezegd. Eén tegelijk en pas vanaf woensdag. Het belangrijkste is dat de ploegbaas me feliciteerde en zei dat hij me het werk van houwer toevertrouwt, samen met Bol. In het vervolg krijg ik dus meer betaald en kan ik samen met Bol onderhandelen over het akkoordloon.”

“Dat had hij vast al in zijn achterhoofd toen hij je dat voorschot gaf”, zegt ze.

“Hij wachtte natuurlijk om te weten of het goed zou aflopen.” Trui schrikt van de vanzelfsprekendheid van die opmerking, haar tranen zitten nog hoog. Stel dat het niet goed was gegaan met haar of het kind, zou Cents dan deze beloning voor hard en degelijk werk niet hebben gekregen? Zou hij vernederd zijn, zouden ze van verdriet en narigheid zo’n leven hebben gekregen als haar ouders? Ze zijn door het oog van de naald gekropen.

“Je moet vanavond direct een brief aan mijn moeder schrijven,” zegt ze, “ze moet zo snel mogelijk weten dat alles goed is gegaan en dat ze een kleindochter heeft gekregen die naar haar vernoemd is.”

“Eerst pannenkoeken, nu ze nog warm zijn. Zal ik er jou ook een paar brengen?”

De trek die ze had toen ze de geur rook is weg, maar het is goed om wat te eten. ‘Neem ze allemaal mee naar boven dan eten we ze hier samen op. Dat is gezelliger dan dat jij alleen beneden zit.’

Aaltje moet om de twee à drie uur gevoed worden en plast en poept zoals het hoort. De natte luiers legt Aalbers op de kachel te drogen, de poepluiers spoelt ze uit voor ze ze te drogen hangt. Ze leert Trui te letten op de mondbewegingen van haar baby die aangeven dat ze gevoed wil worden. Door tijdig aan te leggen voorkom je dat het kindje driftig wordt en gaat huilen want dan wordt het aanleggen moeilijker en pijnlijker voor de tepels. Dat heeft Trui gemerkt: ze heeft er tepelkloven aan over gehouden. Aalbers laat haar ervaren dat het helpt om ze met de eigen moedermelk te masseren. De kraamtijd is een overrompelende oefening in het verleggen van haar grenzen rond lichamelijke intimiteit. Daar moet ze steeds zo van herstellen dat ze blij is als ze haar ogen weer dicht mag doen om te slapen.

Trui heeft genoeg melk en de baby groeit voorspoedig. Het is een makkelijk kind, ze drinkt goed en huilt weinig. Na een week durft Aalbers de verdere verzorging aan Trui over te laten. Ze heeft in het weekend nog streng en adequaat het bezoek van Cents ploegmaten en hun vrouwen in goede banen geleid maar maandag verlaat ze het gezin na de poepluiers uitgewassen te hebben en Trui op het hart te hebben gedrukt voorlopig nog een middagslaapje te doen en niet veel werk te maken van het huishouden en het koken. Er zijn nog aardappels, wortels en uien. Ook is er een voorraad erwten en bonen en een stuk spek. De bakker en de melkboer komen aan de deur, daar zal ze het mee moeten redden. Cents moet water halen, de kachel verzorgen en haar voorlopig met rust laten.

Zodra de baker weg is, kruipt ze in bed, een deken over haar hoofd. Haar angsten heeft ze leren bedwingen met die terugtrekkende beweging in de hoop dat slaap haar nieuwe moed geeft. Opgelucht dat er geen vreemde meer in huis rondloopt, is ze toch onzeker of ze het huishouden en moederschap alleen aan zal kunnen.

De spanning in haar borsten wekt haar. Aaltje slaapt nog, maar aan de zuigbewegingen van haar mondje ziet Trui dat het de hoogste tijd is om te voeden. Voor het eerst zit ze met haar dochtertje aan haar borst in een stoel zonder het waakzame oog van Aalbers. Pas nu kan ze zich er helemaal aan overgeven en ervaart ze de ruimte om met eigen ogen naar het gezichtje te kijken, de lichte oogjes die dezelfde kleur hebben als die van Cents, het neusje dat waarschijnlijk de scherpe contouren zal krijgen van die van haar vader, de mooi gewelfde wenkbrauwtjes. Ze voelt de bewegingen van armpjes en beentjes terwijl ze Aaltje van de ene aan de andere borst legt en besluit bij het verschonen haar niet meer in te bakeren. Ze wil dat haar dochtertje kan bewegen, zoals ze zelf vaak een drang ervaart om haar vleugels uit te slaan.

Bij het luiers wisselen geniet ze van het prille lijfje dat zich, bevrijd van strakke lappen, rekt en strekt en alle kanten uit beweegt. Ze doet haar een hansopje aan dat ze van Geeske heeft gekregen en gaat met haar op een stoel zitten. Had ze maar een kleed om op de grond te leggen dan kon Aaltje bij haar in de woonkamer in de warmte zijn. Nu legt ze haar terug in de wieg en speelt nog wat met haar vingertjes tot de oogjes van het kind beginnen te knipperen. Er welt een slaapliedje in haar op, voor het eerst sinds ze bevallen is: “Slaap kindje slaap, daarbuiten loopt een schaap, een schaap met witte voetjes, die drinkt er haar melk zo zoetjes, slaap kindje slaap, daarbuiten loopt een schaap.” Het liedje ontroert haar alsof ze thuiskomt na een lange reis.

Beneden zet ze een pot thee en bekijkt de hansopjes, sokjes, slabbetjes en stukjes zeep die ze gekregen heeft van het kraambezoek. Aalbers heeft alle kleding voor de zekerheid uitgekookt. Het meeste is eerder gebruikt door de eigen kinderen die het intussen ontgroeid zijn, toch is Trui er blij mee. Er is nog genoeg dat afbetaald moet worden.

Het is maart 1913, de zon wint aan kracht, vogels laten zich horen en in de tuin steekt zevenblad de kop op. De buurvrouw heeft haar erop gewezen. Het is onkruid dat je in de kiem moet smoren anders staat je hele tuin er binnen de kortste tijd vol mee. Ze vervloekt de Polen die er niets tegen deden waardoor zíj het des te harder moet bestrijden. Trui zet de wieg rond het middaguur met een extra dekentje en een kruik op een schaduwrijk plekje in de tuin om onkruid te wieden terwijl Aaltje slaapt. In het schuurtje kweekt ze alvast nieuwe plantjes die over een paar weken de koude grond in kunnen: aardappels, wortels, bieten en uien. Geeske heeft haar geholpen met instructies over het benutten van de tuin. Cents heeft een kippenhok getimmerd en zal binnenkort kuikens kopen. Op het bankje in de lentezon gunt ze zichzelf even pauze. Een jaar geleden kreeg ze kennis aan Cents en nu vormen ze al een gezin. Ze leest nog een keer de brief van haar moeder die ze als reactie op de geboorte van Aaltje ontving en die nog in de zak van haar schort zit. Er zat een cheque van tien gulden bij met de woorden: ‘Ik kan het geld besteden om naar mijn kleindochter te komen kijken maar jullie kunnen het beter gebruiken voor alle kosten. Met mijn komst zou ik jullie als gast in verlegenheid brengen. Je hebt je handen vol aan de verzorging van een baby. Ik spaar voor een bezoek als de kleine Aaltje een dreumes is. Dan beseft ze dat ik haar grootmoeder ben naar wie ze is vernoemd.’ Trui is haar moeder dankbaar voor wat ze ziet als Groningse nuchterheid. Met het geld heeft ze vrouw Aalbers betaald. Daardoor is een deel van het hen toegezegde voorschot niet meer nodig en staat Cents minder in het krijt bij zijn ploegbaas. Hij kan zijn geluk niet op met het geschenk van haar moeder. Ze moet snel terugschrijven dat het geld goed is aangekomen. Zou ze niet meer naar haar moeder moeten verlangen dan naar het geld? Ze kan de juiste toon voor de brief niet vinden.

’s Middags slaagt ze erin een reactie te schrijven waarin ze zich vooral dankbaar toont. Ze zegt uit te kijken naar een ontmoeting tussen oma en kleindochter en vertelt hoe ze zich pas langzaam realiseerde wat het krijgen van een kind financieel allemaal met zich meebrengt, hoeveel zorg dat haar gaf en hoe blij ze daarom met het geld is. Het helpt om uit de schulden te blijven. Ze biecht op dat ze vaak aan haar leven in Ulrum denkt en graag nog eens terug zou komen: ‘Toch ben ik blij dat ik met Cents ben meegegaan. Er was voor mij op Het Hogeland geen toekomst. Cents is dolgelukkig met zijn dochter en maakt goede promotie. We krijgen het hier steeds beter,’ besluit ze, ‘door aardappelen, uien en groenten in de tuin te kweken lijk ik nu meer op een boerin dan toen ik in Ulrum woonde. Gelukkig doet Cents de kippen. Ik houd niet van die beesten, ben er een beetje vies van, maar zo hebben we wel verse eieren. Over een jaar kun je het allemaal met eigen ogen aanschouwen.’

Tijdens het zogen verlangt ze ernaar haar moeder te vragen hoe zij het voeden van haar eersteling heeft ervaren, of het bij haar in het begin ook pijn deed, of ze last had van tepelkloven en wat ze daaraan deed. Ze zou alle details willen weten over haar eigen geboorte; hoe de zwangerschap en bevalling verliepen; of haar moeder op het laatst ook zo wanhopig was bij het baren; of het bij haar ook zo’n scheurende pijn gaf; hoe ze naar haar dochter keek; op wie ze haar vond lijken; of ze babygeur ook zo lekker vond en ook zo opgelucht was toen de kraamtijd voorbij was en de vroedvrouw vertrok. Haar moeder heeft zoveel verlies geleden dat het Trui bijna obsceen lijkt haar naar die allereerste ervaringen te vragen. Het zijn meer thema’s voor een gesprek dan voor een brief. Zou ze zelf over een paar jaar, als Aaltje een peuter is, nog behoefte aan zo’n gesprek hebben? Dan spelen er vast weer heel andere kwesties. Na haar is haar moeder nog vier keer bevallen, heeft ze twee kinderen verloren, is haar man overleden. Daarbij vallen Truida’s ervaringen in het niet.

Werktuigelijk legt ze haar dochter aan de andere borst. Alsof Aaltje haar tot de orde wil roepen krast ze met haar nageltjes over de opgerekte huid. “Au”, roept Trui onwillekeurig. Uit het niets komen de waterlanders, een niet te stelpen stroom die doorgaat onder het verschonen en haar uiteindelijk samen met haar kind in bed doet belanden en een grote natte plek op haar kussen achterlaat. Ze verlangt hevig naar Cents met zijn grote lijf en sterke armen, ze wil erin wegkruipen alsof ze zelf een baby is, zijn warmte voelen, zijn strelingen ondergaan, aan zijn tepels zuigen, hem overal bijten, haar mond als tastzin over zijn lichaam laten gaan. Beschaamd over haar fantasieën waarmee ze in de praktijk geen enkele ervaring heeft, verlangt ze naar een goede fee die eten op tafel zet zodat ze niet zelf hoeft te koken. Ze wil iets maken dat de lente recht doet maar er is niet veel in huis en ze heeft weinig energie. Ze bakt een stapel pannenkoeken. Er zijn nog wat verschrompelde appeltjes die erin meegebakken kunnen worden, er is nog wat appelstroop en een restje spek waar ze Cents vast een plezier mee doet. Ze kijkt ernaar uit dat ze groente uit de tuin kan halen.

Bij thuiskomst snuift hij demonstratief de geur van het eten op. Nu de dagen lengen en hij daglicht ziet op weg naar huis, is hij in een betere stemming: hij loopt minder gebogen, kijkt meer rond, is opmerkzaam. Nadat hij zijn pungel naar de schuur heeft gebracht, kust hij Trui op de wang. Instinctief vleit ze zich tegen hem aan opdat hij zijn arm om haar heen zal slaan.

“Je hebt de tuin gewied”, ziet hij.

“Ik heb ook een brief aan mijn moeder geschreven om haar te bedanken.”

“Mooi. Hoe is het met de kleine meid?”

Het klinkt alsof het meer haar kind is dan het zijne. Dat doet haar pijn. Ze laat hem de krassen op haar borst zien: “Ze krijgt al aardig scherpe nageltjes.”

Ze ziet lust in zijn ogen. Hij drukt haar stevig tegen zijn buik.

Ze voelt zijn gezwollen lid terwijl ze vooral gekoesterd wil worden, een zuigeling wil zijn.

De eerste weken na de geboorte gaven de luiers weinig geur af en konden ze op de kachel gedroogd worden zonder gewassen te zijn. Nu, zes weken na de bevalling, beginnen ze te stinken zoals vrouw Aalbers al had voorspeld. Gelukkig kan ze ze ’s nachts als het buiten vriest in de week zetten om ze overdag in de zon aan de waslijn te drogen. Cents heeft een extra lijn gespannen nu er zoveel meer wasgoed is. Zo schoon als thuis in Ulrum wordt de was hier niet, er zit te veel roet in de lucht.

Johanna heeft een pakje gestuurd: een trappelzak voor Aaltje in een zomers blauwwit ruitje met contrasterend rood smokwerk ter hoogte van het lijfje. Het ruikt helemaal nieuw en is van stevig katoen, zelf gemaakt. Het ontroert Trui dat haar tante tussen alle bedrijven door daar tijd voor heeft genomen. Er zit een briefje bij waarin ze het jonge ouderpaar voorspoed wenst en ze aanraadt tijd te nemen om op krachten te komen en te genieten van hun dochtertje. Ze laat het Cents zien als hij thuiskomt. “Wat is het allemaal snel gegaan,” zegt ze, “we zijn een jaar geleden getrouwd en nu zijn we al een gezin.”

“Ja,” zegt Cents, “een jaar geleden leefden we nog op Het Hogeland en werkte ik voor een schamel loon in de Strokarton. Nu ben ik houwer en verdien ik genoeg om jullie te onderhouden.”

Zijn reactie verwart Trui, ze verlangt ineens hevig naar Ulrum, naar Johanna, naar het soort eenzaamheid dat ze kende maar Cents is niet te stuiten. Hij vertelt over de ‘Heerlener Coöperatieve Broodbakkerij’ en de ‘Verbruikersvereeniging Glück Auf’, een vereniging die bestaat uit broodbezorgers en arbeiders. Bol is daar lid van en nam hem in vertrouwen over een geheim plan. ‘Glück Auf’ wil een woningbouwvereniging oprichten onder dezelfde naam om een nieuwe kolonie te stichten met betere huizen voor de mijnwerkers, onafhankelijk van de werkgever zodat je bij ontslag niet ook je woning kwijtraakt. Om goedkoop aan grond te kunnen komen mag dit plan voorlopig niet uitlekken want dat zou de grondprijzen kunnen opdrijven. Voor twee gulden en tien cent per maand kun je lid worden van de vereniging zodat je voor zo’n woning in aanmerking komt. “Als je ontslagen wordt, kun je de huur evengoed niet betalen”, zegt Trui die haar zorg om geld nog niet kwijt is.

“Mijnen genoeg,” zegt Cents, “als ze je bij de ene mijn niet meer willen hebben ga je naar de volgende, desnoods over de grens. Dat doen al die vrijgezelle jongens ook.”

“Je laat me niet in de steek hoor, ik wil hier niet met een kind in mijn eentje zitten zonder familie. Dan ga ik terug naar Ulrum.” Nog sterker overspoelt haar het verlangen naar haar vertrouwde geboortegrond, naar Johanna. Ze heeft zo genoeg van het pionieren, het aan huis gebonden zijn, geregeerd worden door het tijdstip van voedingen en verschoningen, weinig afleiding, elke cent omdraaien.

“Maak je geen zorgen vrouw, ik werk in een fijne ploeg en verdien meer nu ik houwer ben. Het gaat toch goed? Het kind is gezond, jij hebt alles ook goed doorstaan, we hebben bijna onze schulden afbetaald. Het weer wordt steeds beter. Ik zal zien of ik aan een kinderwagen kan komen zodat je het huis uit kan met de kleine.”

Bij de gedachte minder aan huis gebonden te zijn, ontspant Trui, toch steekt het haar dat hij Aaltje niet bij haar naam noemt, dat hij haar ‘vrouw’ noemt. “Als je nu maar niet twee gulden tien gaat besteden aan ‘Glück Auf’, want dan blijft er geen geld over voor een kinderwagen”, zegt ze.

“Laat dat nu eens aan mij over”, bromt Cents met het onverzettelijke gezicht dat ze zo goed van hem kent, de verticale lijnen van zijn neus naar zijn mondhoeken en, spiegelbeeldig, van zijn neuswortels naar de zijkanten van zijn voorhoofd.

Een paar weken later komt hij thuis met een verrassing: een gevlochten rieten mand op een metalen onderstel. De wielen en het handvat moeten gerepareerd worden en de mand moet worden schoongemaakt. Ook moet er een matrasje of een kussen in. Dat Cents zo snel een wagen gevonden heeft, betekent toch dat hij begrijpt hoe belangrijk het voor haar is om de deur uit te kunnen. Door samen aan de wagen te werken voelt Trui zich minder alleen.

Ze kan hun eigen hoofdkussens overdag als matrasje gebruiken en verheugt zich erop naar de markt gaan, op zoek naar een voordelig kleed zodat Aaltje op de grond kan liggen als ze wakker is. Bij mooi weer kunnen ze wandelen op de hei zoals vorige zomer toen ze net getrouwd waren. Dat waren gelukzalige momenten.

Aaltje slaapt soms ’s nachts vijf of zes uur achter elkaar, dan kan Trui haar geluk niet op. Ze probeert het voeden ’s avonds te rekken en af te stemmen op de tijd dat Cents opstaat, vier uur in de ochtend. Zondagochtend legt Trui Aaltje tussen hen in op bed. Ze doet Cents voor hoe ze de armpjes, beentjes en voetjes van haar kind pakt, kust en beweegt en moedigt hem aan hetzelfde te doen. Aaltje maakt dan hoge geluidjes van plezier, lacht naar haar mamma en pappa, spartelt met haar armpjes en beentjes die al lekker mollig zijn. Cents is onwennig met zijn dochter, weet niets te doen als ze zich uit zijn armen wurmt, maar het zijn lijfelijke momenten waarop Trui weer wat meer houdt van die grote onhandige man die zijn best doet een goede vader te zijn. Hij heeft weinig ouderliefde gekend, houdt ze zich voor. Hij weet niet wat een gezin is.

Nu het voorjaar definitief is aangebroken, vertonen de vrouwen in haar straat zich meer in hun tuin. Ze hangen de was op of halen hem weer af, planten groentestekjes, wieden onkruid en zitten met verstelwerk even uit te rusten. “Een vrouwenhand en een paardentand staan nooit stil”, zegt de buurvrouw over de afrastering die hun tuinen scheidt. Ze informeert hoe het met de kleine gaat en bewondert haar als Trui haar op de arm neemt. “Ik zag jullie bezig met de kinderwagen,” zegt ze, “let op de vering zodat het kind niet te veel schokt als het erin ligt. En goed warm houden hoor als je haar mee naar buiten neemt. Zit er een kap op de wagen? Ze moet niet in de zon liggen. Eigenlijk kun je haar beter in een draagdoek meenemen. Ik kan je wel leren hoe je dat doet.”

Trui schrikt van die goede raad en heeft moeite de buurvrouw niet direct de rug toe te keren als ze zich Cents waarschuwing herinnert niet eenkennig te zijn. Ze laat de adviezen over zich heen komen. Soms heb je je buren nodig zoals ze bij de bevalling geleerd heeft. De rest van de dag breekt ze zich het hoofd over de vering en over een kap. Het pad waaraan hun huis ligt, is niet bestraat en zit vol hobbels en kuilen. Ook de weg naar de markt is maar gedeeltelijk geplaveid. Een draagdoek doet haar aan zigeuners denken, daar wil ze niet op lijken. Het verhaal gaat dat ze mensen op stille wegen bestelen. Bij de markt heeft ze ze zien bedelen. Trouwens, zo’n doek moet groot en sterk zijn, dat kost ook weer geld. In de schuur kijkt ze eens goed naar de kinderwagen. Hij heeft een heel diepe bak. Ze kan er een extra kussen in leggen voor een betere vering en een doek over het hoofdeinde zodat de zon niet in Aaltjes gezichtje schijnt. Zodra Cents klaar is met de wielen wil ze op pad.

Aaltje groeit goed en heeft haar tongetje ontdekt, steekt het uit en beweegt het heen en weer. Ze moet vreselijk lachen als Trui haar nadoet. Ze houdt hele verhalen in een soort brabbeltaal waarbij ze geluiden van hoog naar laag maakt, gorgelt en allerlei intonaties nadoet. Ook is ze druk met haar handjes en voetjes en probeert dingen vast te pakken. Trui raakt gewend aan het bestaan van haar dochtertje en krijgt plezier in haar groei en ontwikkeling. Ze is al een paar keer op stap geweest met haar in de wagen en geniet van de bewonderende blikken van buurvrouwen en kooplui bij het zien van haar kind.

Op een zondag wandelen ze gedrieën op de hei zoals in de zomer van het jaar daarvoor met zijn tweeën. Het doet haar goed dat Cents de wagen door het mulle zand duwt en dat ze als jong gezin op een bankje onder een boom genieten van de vogelgeluiden zoals ze dat eerder deden als jonggehuwden. Aaltje volgt met haar ogen de blaadjes, die op een briesje bewegen, en steekt haar handjes ernaar uit alsof ze ze wil pakken. Trui maakt Cents opmerkzaam op alle ontwikkelingen die ze bij Aaltje ziet. Hij streelt haar wangetjes en laat haar met grijpgrage knuistjes zijn duim vastpakken. Het is een lome dag waarop ze zich dicht bij haar man voelt. Die avond laat ze hem voor het eerst weer in zich toe.

Al ontwikkelt Trui meer zelfvertrouwen in haar rol als moeder, ze raakt in paniek als haar dochtertje hangerig en huilerig is of koortsig aanvoelt. Dan legt ze Aaltje ’s nachts het liefst tussen hen in en komt niet alleen de baby maar ook zijzelf zo tot rust. Cents laat het gebeuren, moe als hij is, toch heeft hij zijn vrouw graag voor zich alleen en moppert hij op haar dat ze te toegeeflijk is naar het kind.

Het is begin augustus, Aaltje is onuitstaanbaar, ze wil niet slapen en wel steeds aan de borst. Als ze haar zin niet krijgt, zet ze het op een krijsen. Voor het eerst wordt Cents echt kwaad, verwijt hij Trui dat ze haar dochter verwent en verbiedt hij haar om het kind tussen hen in te leggen. Trui’s buik krimpt samen bij het babygehuil dat steeds driftiger klinkt. “Heb je nog wel genoeg melk?” vraagt de buurvrouw in reactie op het gehuil dat nogal doordringend is, “misschien heeft ze honger. Je kan eens wat pap proberen of een flesje. Ze is al een half jaar, daar is ze wel aan toe.” Sinds die opmerkingen durft ze de ramen ’s nachts niet meer open te zetten al zijn de nachten warm. Misschien heeft ze inderdaad niet genoeg melk meer. Ze is nog steeds niet ongesteld geworden, ze zal toch niet opnieuw in verwachting zijn? Steeds hoopt ze dat de menstruatie volgende maand op gang zal komen maar bijvoeding voor Aaltje is een extra reden om nu naar de huisarts te gaan.

Met een omweg, in gedachten verzonken, loopt ze naar huis. Aaltje ligt in de wagen te slapen. De dokter had gevraagd: “Wanneer zijn jullie weer begonnen met de geslachtsdaad?” Het bracht haar in verlegenheid. Ze herinnerde zich de wandeling van een paar weken geleden, zo intiem en vreugdevol na alle spanningen van de afgelopen maanden. Ze schaamde zich er iets over te zeggen. De arts gaf haar een standje: “Dat is te snel na de eerste. Ook al geef je nog borstvoeding en al ben je nog niet ongesteld geweest, je kunt toch al zwanger zijn. Zo snel na de eerste put je je lichaam daarmee uit. Zeg tegen je man dat hij geduld moet hebben. Kom over drie maanden terug dan zal het wel duidelijk zijn. Dan kan ik ook Aaltje nog eens wegen en nazien.” Ze denkt aan Jan en zijn vrouw die hun tweede kind dertien maanden na hun eerste kregen. Hoe zou haar schoonzus eraan toe zijn? Haar moeder kreeg de kinderen keurig steeds na ruim twee jaar. Zouden haar ouders zich dan zolang onthouden hebben? Of werd haar moeder niet zo snel zwanger? Ze hoopt dat ze daarin dan op haar lijkt.

Ze koopt wat appels voor moes en wat griesmeel voor pap.

Aaltje trekt een vies gezicht bij de pap en duwt de lepel weg. De buurvrouw raadt aan een aardappel met wat water te prakken om zo een smeuïg hapje te maken of stamppot met een worteltje erdoor of een beetje appelmoes. “Je moet een benen eierlepeltje nemen,” zegt ze, “dat is zachter dan een ijzeren lepel.” Dat eierlepeltje helpt. Langzaamaan went Aaltje aan ander eten dan de borst; het lukt Trui om haar weer in een rustig slaapritme te krijgen en zelf ook tot rust te komen. Ze heeft Cents verteld dat ze volgens de dokter zwanger kan worden zonder dat ze gemenstrueerd heeft en dat hij waarschuwt voor een te snelle zwangerschap. “Ik ben benieuwd hoe het met de vrouw van Jan gaat nu ze hun tweede kind zo snel na het eerste heeft gekregen.”

Cents zucht dat het hem niet mee zal vallen zich te onthouden bij zo’n mooie, lieve vrouw, toch vermoedt ze dat hij wijzer zal willen zijn dan zijn jongere broer. Gelukkig heeft hij nachtdienst. Dan slaapt hij overdag en is hij te moe voor wat dan ook.

“Ik wil niet zo worden als de vrouwen hier, die aan de lopende band kinderen krijgen totdat ze niet meer weten hoe ze ze allemaal moeten voeden en ik wil niet zo uitgeput raken met zo’n uitgezakt lijf”, waarschuwt ze ten overvloede.

Als Trui begin november weer bij de huisarts komt, bevestigt hij wat ze zelf al vermoedt, ze is zwanger. Na haar eerste bezoek aan hem was het begonnen: de misselijkheid, het overgeven, het vermijden van de slager en de visboer. Later herkende ze de trapbewegingen in haar buik die ze bij haar eerste kind nog niet zo kon thuisbrengen. Ze heeft vaak de hik door dat geschop. De dokter schat de foetus op zes maanden. Dan zal het kind waarschijnlijk in februari geboren worden, precies een jaar na Aaltje. Het was dus gelijk raak op die mooie dag in juni waarop ze Cents voor het eerst weer in zich toeliet of op een ander moment in die maand waarin ze elkaar weer als man en vrouw gevonden hadden.

“U moet er rekening mee houden dat u erg vruchtbaar bent”, zegt de arts. “Gemeenschap kan tot de bevalling geen kwaad. Daarna kunt u het beter een tijd laten.” Hij complimenteert haar als moeder, constateert dat Aaltje goed groeit en goed op gewicht is, een blakende baby, alert en speels. Ze kan nu helemaal overgaan op brood geweekt in melk, appel- of perenmoes en op puree van aardappelen en groente.

Trui verbijt zich, hoort de complimenten nauwelijks. Ze wil naar huis, onder de dekens kruipen, vergeten dat ze een kind heeft dat moet eten, verschoond moet worden, dat ze in bed moet stoppen, dat jengelt en huilt omdat ze tandjes krijgt. Hoe moet dat als er een tweede komt terwijl de eerste nog niet eens kan lopen, dan zit ze weer vast aan huis. Hoe moet dat als ze om de beurt huilen en haar aandacht opeisen. Cents komt er zijn bed niet voor uit, die heeft zijn slaap hard nodig. Vermoeidheid leidt ondergronds al snel tot ongelukken, daar is niemand bij gebaat. Hij zal niet blij zijn met de snelle gezinsuitbreiding.

Toen het weer nog zacht was en de avond niet zo snel viel, zaten ze vaak samen na de maaltijd in de tuin of werkte Cents wat in de schuur en verzorgde zij de planten. Dat waren intieme momenten waarop ze hem de kleine veranderingen in Aaltjes ontwikkeling kon vertellen en haar zorgen over koorts of uitslag op haar huid kon delen. Ze was gaan houden van het getok van de kippen, de genoeglijke geluidjes die ze maakten bij het schrapen van hun poten over de grond. Als ze op zondag over de hei wandelden, waren ze een echt gezin en was ze blij met haar huwelijk, met haar serieuze echtgenoot, maar sinds half oktober is hij weer veel van huis om te vergaderen over het verlangen van de mijnwerkers naar een Collectieve Arbeidsovereenkomst (CAO). Daarbij werkt de anmb samen met de Christelijke Mijnwerkersbond. Ze willen een minimumloon dat rekening houdt met de prijsstijging van bijna alle levensbehoeften en met de verhoging van de huurprijzen voor woningen. Zo hopen ze het verloop onder het personeel tegen te gaan. Daar hebben degenen die willen blijven immers ook last van. Het zijn de vrijbuiters die onder de grond een gevaar vormen. Sommige directieleden zijn bereid tijdelijke toeslagen voor gezinnen met veel kinderen te overwegen of een hoger loon voor betrouwbare, geschoolde mijnwerkers die nooit ziek zijn, andere directieleden betogen dat er geen tekort aan loon is als je ziet hoeveel bier er door de arbeiders geconsumeerd wordt. Ze willen niet inzien dat de mannen zich bedrinken vanwege het stof in hun keel en hun uitzichtloze positie waarin ze steeds opgejaagd worden en gedwongen om ver over hun fysieke grenzen te gaan. Dat bedrijfsartsen hen met zwerende vingers en kapotte knieën toch weer arbeidsgeschikt verklaren, ontkennen ze glashard. Ze beweren dat arbeiders zichzelf bewust verwonden om een tijdje vrij te hebben. Daar moet je niet aan toegeven. Het maakt hem woedend. Ook is hij humeurig omdat er geen schot zit in de plannen voor ‘Glück Auf’. De burgemeester van Heerlen was gevraagd commissaris van de vereniging te worden maar hij weigerde omdat hij al lid was van het bestuur van ‘Ons Limburg’ een vergelijkbare vereniging op Katholieke grondslag. Ook een wethouder weigerde om zijn naam aan de socialistische onderneming te verbinden. Heerlense architecten waren niet bereid voor de vereniging te werken zodat Amsterdamse architecten, leden van de sdap, aangetrokken moesten worden. Trui begrijpt dat haar man voor een goede zaak strijdt die ook haar aan gaat maar ze is jaloers op de kameraden die hem meer zien dan zij, kwesties van een hogere orde met hem delen. De druilerige regen, die begint op het moment dat ze bijna thuis is, herinnert haar aan de was die nog aan de lijn hangt. Ze haalt hem snel binnen voor ze Aaltje uit de wagen tilt en op het speelkleed legt.

Gisteren draaide het kleintje zich voor het eerst van haar rug op haar zij. Het was een grappig gezicht want ze lag op haar armpje en wist niet hoe ze het onder zich vandaan kon trekken. Ze speelt heel leuk met haar voetjes en slaagt erin om de grote teen van haar rechtervoetje in haar mond te stoppen. Ook gebruikt ze haar stem anders, eerst maakte ze meer keelgeluiden, nu tatert ze. Soms geniet Trui ervan naar Aaltje te kijken en met haar te spelen, toch voelt ze zich met haar dochtertje in huis gevangen. Voor haar slaapjes legt ze Aaltje zoveel mogelijk buiten in de wagen zodat ze de was kan doen of de tuin verzorgen maar de dagen worden korter en kouder. Af en toe permitteert ze zich een wandelingetje naar een winkel of de markt, niet te vaak om de verleiding te weerstaan geld uit te geven aan onnodige zaken. Het is goed dat het koud en regenachtig is want ze moet sparen voor de vroedvrouw en de baker in februari.

Haar dochter begint te jeuzelen, een teken dat ze wil eten of een schone luier nodig heeft. Trui kan zich er niet toe zetten van haar stoel op te staan. Met heimwee denkt ze terug aan de tijd dat ze een boek kon lezen. Vorig jaar november is ze halverwege Anna Karenina gestrand. In dat verhaal hadden de mensen het makkelijk, ze hadden veel geld en bediendes, hoefden alleen mooi te zijn. Toch waren zij ongelukkig, in ieder geval de vrouwen. De mannen waren weinig thuis, bekommerden zich niet om geld en permitteerden zich minnaressen. Cents is trouw, strijdt voor een betere wereld, intussen zit zij hier, overgeleverd aan zichzelf en de zorg voor een paar baby’s. Wat zullen de buren zeggen dat ze in februari weer een kind krijgt. Misschien roddelen ze net zo over haar als de vrouwen in de roman over Karenina, hebben ze al lang in de gaten dat ze zwanger is. Ze verlangt hevig naar Ulrum, naar de omgeving waar ze thuishoort, gekend wordt. Tegelijk is Het Hogeland onbereikbaarder dan ooit nu ze elke cent weer moet omdraaien.

Er zijn geen etensgeuren die Cents thuis verwelkomen, Aaltje is aan het krijsen en Trui zit als verdoofd op een stoel. Hij pakt zijn dochter op en voelt direct wat er aan de hand is: “Ze heeft een schone luier nodig”, zegt hij streng, enigszins verontwaardigd.

“Doe jij dat maar.” Met een gebaar van haar arm duwt ze hen beiden vanaf een afstand weg.

“Wat is er aan de hand, Trui? Ik kom moe thuis, er is geen eten en jij zit stil op een stoel.”

“Ik kan er niet meer tegen. Ik zit hier met Aaltje en nu komt er ook nog een tweede bij, zegt de dokter. Dan kan ik helemaal niet meer van huis. Jij bent er nooit en als je er wel bent, ben je met je gedachten ergens anders. Je kan wel mooi fantaseren over vrouwenkiesrecht en emancipatie maar in de praktijk heb ik daar niets aan, zit ik hier aan handen en voeten gebonden.” Ze zegt het met een stem verstikt door onmacht en woede, haar handen alle kanten uit fladderend. Als ze gesproken heeft, vallen ze terug langs haar zij.

Cents gaat zitten, overrompeld. Hij kust het kind op zijn arm dat weer begint te jengelen. Met zachte stem stelt hij voor haar samen te verschonen. “Dan help ik je daarna met het eten en praten we verder.”

“Dat zal wel moeten.” Ze staat moeizaam op: “Je kan je eigen kind niet eens verschonen, je kan niet koken, niks. Daar heb je mij voor.”

Alsof hij zich niet de hele dag afbeult met gevaar voor eigen leven. Cents slikt zijn woede in, geen olie op het vuur gooien. Hij moet vanavond nog weg, twijfelt of hij haar alleen kan laten.

De routine van het verschonen van haar kind, het schillen van de aardappelen, het schrapen van de wortels en het uitbakken van wat spekblokjes kalmeert Trui. “Neem Aaltje op schoot, zing een paar liedjes voor haar tot ik het eten klaar heb,” zegt ze tegen haar man, “dan vergeet ze dat ze honger heeft. Als ze weer gaat huilen loop je met haar rond, dat kan ook helpen.” Dit heeft ze Cents nog nooit opgedragen, bedenkt ze onder het koken. Hij is het niet gewend en doet moeite een liedje te bedenken. “Zing maar ‘een karretje langs de zandweg reed’”, suggereert ze en ze moedigt hem aan door onder het snijden van een ui mee te zingen:

Een karretje langs de zandweg reed

De maan scheen helder, de weg was breed

Het paardje liep met lusten

Ik wed dat het zelf de weg wel vindt

De voerman lei te rusten

We komen wel thuis mijn vrind, mijn vrind

We komen wel thuis mijn vrind

Met de rug van haar hand veegt ze de tranen uit haar ogen. Het komt natuurlijk door de ui maar ook door de herinnering aan haar grootouders die graag en veel zongen, aan het café in Ulrum. Andere liedjes wellen op: Klein vogelein op groene tak, wat zingt ge een aardig lied en In’t groene dal, in ’t stille dal. Al zingend neemt het trillen binnen in haar lichaam af.

Ze gooit de ui bij de wortels en aardappelen nadat ze eerst voor Aaltje een gaar stukje aardappel en wortel uit de pan heeft gehaald om te prakken met melk. Terwijl dat afkoelt, giet ze de rest af en geeft Cents de stamper aan: “Stamp jij de boel door elkaar dan voer ik Aaltje haar hapje.”

Als Aaltje haar eten op heeft en in haar bedje ligt, heeft Cents besloten dat hij die avond thuis zal blijven, hij kan toch al niet meer op tijd bij de vergadering zijn. “Wat heeft de dokter allemaal gezegd?” vraagt hij en hij laat zijn vrouw haar hart luchten.

“Het heeft ook voor jou gevolgen,” zegt Trui, “jij zal meer moeten doen met de kinderen als er een tweede komt, je moet ze in ieder geval leren verschonen en je dochter bezighouden als ik de tweede voed. Aaltje zal rondkruipen en misschien zelfs al lopen, ze zal dan in de gaten gehouden moeten worden. Ik heb geen ogen van voren en van achteren.”

Cents vraagt zich af hoe zijn kameraden dat doen met hun gezin. Zijn broer Jan heeft de familie van zijn vrouw in de buurt. Bol kreeg zijn oudste kinderen toen ze nog in Amsterdam woonden. Misschien had hij daar ook familie of vrienden om op terug te vallen. Voor het eerst sinds hij getrouwd is, beseft hij het belang van familie en begrijpt hij de heimwee van zijn vrouw. Zelf heeft hij als wees nooit op familie kunnen rekenen, hij heeft zich gered door vriendschap te zoeken. Familie kan leiden tot eenkennigheid, vindt hij, Trui maakt niet makkelijk vrienden. “Vraag de buurvrouw eens wat vaker voor een kopje thee”, zegt hij.

“Die heeft haar eigen gezin en ze is katholiek. Ze is best aardig en geeft goede raad als er wat met Aaltje is, wel vroeg ze of wij in de kerk getrouwd zijn en of we Aaltje al hebben laten dopen. Dan weet ik niet wat ik zeggen moet. Hoe kan ik nu vrienden met haar zijn terwijl we in haar ogen in zonde leven? We praten over het hek als we toevallig allebei in de tuin zijn. Dat vind ik genoeg.”

Wat zou het goed zijn als ‘Glück Auf’ erin zou slagen een eigen wijk voor socialisten te bouwen dan zou Trui zich minder geïsoleerd voelen. “Ik doe er alles aan om met ons soort mensen te kunnen wonen,” zegt hij, “dan zou je je minder eenzaam voelen en meer steun hebben.”

“Als, Als… As is verbrande turf.” zegt ze. “Die wijk komt misschien wel nooit van de grond. Intussen zit ik hier en heb ik jouw hulp nodig. De politiek moet je voorlopig laten voor wat die is, dat kan je beter overlaten aan de mannen van wie de kinderen wat groter zijn.”

“Vandaag ben ik thuisgebleven om met je te praten, eigenlijk had ik een vergadering.”

Die opmerking maakt haar razend. “Alsof je daarmee een goede daad hebt gedaan,” sneert ze, “als je weg was gegaan had je weg kunnen blijven. Dan had ik geld geleend om terug te gaan naar Ulrum. Ik had er wel iets op gevonden met Johanna of met mijn moeder.”

“Zo bedoel ik het niet, mijn gezin is mijn alles, jij bent mijn alles.” Het komt er zo berouwvol uit dat ze hem ziet als de weesjongen die hij is, wanhopig verlangend naar een thuis, eenzamer dan zijzelf ooit geweest is.

“Ik zie wel dat je het beste met ons voor hebt,” zegt ze, “laten we naar bed gaan zodat je morgen fit bent en er geen ongelukken gebeuren. We hoeven ons voorlopig in ieder geval niet meer in te houden met vrijen.”

Nooit eerder is Trui zo duidelijk en uit de grond van haar hart tegen Cents uitgevallen. Het is of ze grote schoonmaak in haar hoofd heeft gehouden. Ze heeft er goed op geslapen. Aaltje wordt pas om vijf uur wakker en ligt naar haar handjes te kijken, ze maakt er tevreden geluidjes bij. Het is nog donker maar Cents heeft de kachel al voor hen aangemaakt en de waterketel begint te zingen. Trui kan meteen theezetten en Aaltje verschonen. Hun woonkamer is gezellig geworden met de twee leunstoelen bij de kachel waarvan ze zelf de bordeauxrode bekleding van de zittingen heeft gemaakt en aan de schoorsteen een ingelijste prent van een meisje dat kippen voert. Ze houdt haar schort zo dat ze het voer eruit kan strooien. Trui kocht het van een opkoper op de markt omdat het haar aan thuis deed denken. Ze is ook tevreden over het tafelkleed dat ze van een lap stof gemaakt heeft. Vandaag zal ze haar moeder schrijven dat er een tweede op komst is. Ze zingt een liedje voor Aaltje bij het verschonen: Hop Marjanneke, stroop in het kanneke, laat de poppetjes dansen. Ze pakt er Aaltjes voetjes bij vast en laat haar luchtfietsen. Aaltje schatert het uit, ze heeft goede zin. Hopelijk blijft het vandaag droog dan kunnen ze er even uit.

De boosheid van zijn vrouw heeft indruk op Cents gemaakt. Hij biedt zelf aan Aaltje te verschonen en te voeren. “Dat moet ik kunnen als de tweede er is, dus dan kan ik er beter nu al handigheid in krijgen.” Hij geeft haar complimenten over het eten en vraagt of ze haar moeder het nieuws al geschreven heeft: “Misschien kan zij je helpen de eerste weken.”

Bij de gedachte aan hulp van familie veert Trui op maar later op de avond deinst ze er weer voor terug. Wat zullen ze vinden van de armetierige woning? Hoe zal het zijn om haar moeder, die vaak kribbig en somber is, hier te hebben? Ze vindt het al zwaar genoeg om zo snel een tweede kind te krijgen, haar moeder had haar er nog voor gewaarschuwd.

In bed geeft ze mee als Cents haar streelt. Hij drukt zich tegen haar aan: “Nu hoeven we ons niet langer te onthouden, straks moeten we oppassen. Het zou mooi zijn als er een jongen bij komt. Die kan later voor je zorgen.”

Daar wil Trui niet aan denken, later duurt nog zolang. Ze mag hopen dat Cents geen ongeluk krijgt onder de grond. Uit verveling had ze de oude kranten gelezen van de stapel die Geeske haar had gegeven voor het kraambed van Aaltje. Er stonden berichten in over ongelukken in de staatsmijn Emma. Ze las over doden en gewonden bij een dynamietontploffing en over een dode door vallend gesteente. Een heel artikel was gewijd aan de onverschilligheid van opzichters ten aanzien van instortingsgevaar. Zo was er onvoldoende geschikt hout om de mijngangen te stutten. Toen ze erover wilde spreken met Cents, wuifde hij haar bezorgdheid weg. “Waar gehakt wordt vallen spaanders,” had hij gezegd, “ongelukken vinden overal plaats, net zo goed in de strokartonfabriek als hier. En ook op het boerenland kan je verpletterd worden onder strobalen. Kijk naar je eigen vader. Vanuit de vakbond werken we aan verbetering van de veiligheid. We letten heel goed op dat we geen onnodige risico’s nemen.” De zinsnede ‘geen onnodige risico’s’ had Trui niet gerustgesteld. Toch liet ze het onderwerp rusten. Haar man leeft van de mooie vergezichten maar zij blijft liever met beide benen op de grond.

“Laten we hopen dat de bevalling goed verloopt en het kind gezond ter wereld komt,” zegt ze, “als het kind er is, moet het in de wieg en moet er voor Aaltje een ledikantje zijn. Misschien kan je eens informeren bij je maten of die een over hebben.”

“Dat zal ik doen, desnoods maak ik er zelf een. Laat me nu je zorgen voor even wegstrijken en genieten van je volle borsten, je prachtige lijf.” Hij kust haar onstuimig en drukt zijn piethoane⁷ voorzichtig naar binnen. Ze is opgelucht dat haar opstandigheid vergeven is, dat hij haar nog steeds mooi vindt en van haar houdt. Zijn verlangen naar een zoon om voor haar te zorgen, vertedert haar, toch blijven haar gedachten onder het vrijen hangen bij het bedje voor Aaltje. Er zal daarvoor een dekentje nodig zijn. Zodra het weer het toelaat wil ze op de markt naar dikke wol en goed breigaren zoeken, ook voor sokken en kousen, ze kan de gaten niet blijven stoppen. Er is steeds meer verstelwerk te doen, de kleren die ze uit Groningen hebben meegenomen beginnen te slijten. Het mooie is eraf.

Een boerenvrouw op de markt die het garen zelf heeft gesponnen van haar bruinharige schapen verkoopt voor een schappelijke prijs dikke strengen wol. Met houten pennen breidt Trui er voor de baby een dekentje van. De rest gebruikt ze om bedsokken voor Cents te maken omdat hij klaagt over het overvloedige water in de mijnschachten en de koude vochtigheid van de herfst. Ze heeft er een pakje van gemaakt dat ze op Sinterklaasavond aan hem geeft bij een kop chocolademelk en een speculaasje. Niet gewend aan intieme feestelijke momenten pakt hij ze met een frons op zijn gezicht onhandig uit.

“Ze zijn voor de winter in bed. De wol had ik over en ik weet dat je last van koude voeten hebt. Ik dacht: we moeten toch een beetje wennen aan Sinterklaas en Kerst en al die feestdagen. Voor kinderen is dat belangrijk. Nu hebben ze er nog geen weet van maar later horen ze andere kinderen erover en dan willen ze het ook.”

Cents neemt een slok chocolademelk: “Je bent een goede moeder en een lieve vrouw dat je aan dat soort dingen denkt. Je moet me een beetje opvoeden want ik heb er geen verstand van.”

Met de kerstversieringen van het afgelopen jaar nog in het achterhoofd, ervaart ze zijn woorden als toestemming om het thuis in december feestelijk te maken. Er is nu nog rust, maar in januari zal de komst van het tweede kind centraal staan. In bed legt ze zijn hand op haar buik: “Laat hem een tijdje liggen, dan gaat de baby naar de warmte toe en voel je hem bewegen.” Cents verplaatst zijn hand een paar keer, lokt de bewegingen uit. Na een tijdje legt hij zijn hoofd op haar buik en praat tegen het kind: “Ik ben je vader, hoor je me? Ben je al aan mijn stem gewend?” Hij kust haar buik, haar borsten, haar schouders, haar mond: “Je bent mien laiverd.”⁸

Aaltje kan al zitten, ze geniet van het spelletje ‘schuitjevaren, theetje drinken’ waarbij Trui haar aan haar handjes naar voren en achteren laat gaan op het ritme van het liedje. Ook begint ze, nog wat aarzelend, te kruipen. In de kerstweek kijkt ze verwonderd naar het vlammetje van de kaars die op tafel staat, ze wil ernaar grijpen als ze op schoot zit. Vooral voor haar heeft Trui de kamer versierd met groene takken en gekleurde lintjes.

Oudjaar vieren ze weer in het café met de vakbondsvrienden van Cents. Ze zullen het niet laat maken want ’s nachts vriest het dat het kraakt. Toch hebben ze er zin in. Dit keer is Trui minder verlegen, presenteert ze zich als trotse moeder met Aaltje in de wagen, goed toegedekt onder twee gebreide wollen dekentjes en twee warme kruiken. Ze heeft zichzelf op een mooie omslagdoek getrakteerd en verheugt zich op de Grunneger sproak⁹ van de andere vrouwen. Als erkend houwer is ook Cents zelfverzekerder en trots op zijn gezin dat hij als geschoold mijnwerker goed kan onderhouden. Het is een fijne avond, er wordt stevig gedronken om de kou te verjagen maar ze wachten dit keer niet tot de losarbeiders met hun luidruchtige opdringerigheid en hun drankzucht de boel onveilig maken.

Op Nieuwjaarsdag legt Cents de laatste hand aan het ledikantje voor Aaltje. Hij heeft het hout mooi gladgeschuurd en witgeschilderd. Trui naait een tijk voor het matrasje zodat het gevuld kan worden met stro. Het is genoeglijk zich zo samen op de gezinsuitbreiding voor te bereiden. Er is een zekere rust over hen neergedaald, een weten dat dit de plek is waar hun leven zich de komende jaren zal afspelen.

Vrouw Aalbers zal weer helpen bij de bevalling. Al weet ze nu beter wat haar te wachten staat, toch is Trui zenuwachtig.

Op woensdag 18 februari 1914 kondigt het kind zich aan en laat in de avond zijn de weeën zo hevig dat Cents de vroedvrouw moet halen. Het is gelukkig een milde avond voor de tijd van het jaar, de vrieskou is uit de lucht. Vrouw Aalbers ligt in bed en stuurt Cents terug met de belofte zich snel gereed te maken.

Om vijf uur in de ochtend is er zoveel ontsluiting dat Cents besluit zich op de mijn af te melden. Trui is hem er dankbaar voor, zijn aanwezigheid helpt haar om het kind te laten komen. Om negen uur bevalt ze van een jongetje. Hij is wel heel stil, begint pas te huilen als Aalbers hem aan zijn voetjes omlaag hangt en een tik op de billetjes geeft, een barbaars tafereel in de ogen van de gespannen ouders, maar als zijn zoon een teken van leven geeft, is Cents de koning te rijk. Ongedurig van opwinding, wil hij hem bij de burgerlijke stand inschrijven zodra moeder en kind slapen. Ze noemen hem naar hun beider vaders Albert Jan.

Na het gemeentehuis gaat Cents langs de poort van de mijn om daar het goede nieuws te melden, daarna meldt hij het bij de vrouw van Bol, ten slotte bij de vrouwen in de straat. De vrouwen geven hem wat te eten en te drinken, horen hem uit over de bevalling: wanneer kwamen de eerste weeën? Hoe laat ging hij Aalbers halen? Hoever was de ontsluiting toen? Hoe laat is Albert Jan geboren? Hoeveel weegt hij? Hoe is zijn vrouw eraan toe? Hoe oud is Aaltje nu? Kijk uit dat Trui niet direct weer zwanger wordt, dat put een vrouwenlichaam uit. Als hij thuiskomt is Trui net ontwaakt. De vroedvrouw legt Albert aan de borst. Het kind heeft een zwakke zuigreflex, toch lukt het om de borsten op gang te brengen. Aaltje heeft zich aan moeders bed opgehesen en kijkt belangstellend naar het piepkleine broertje dat de tepel steeds loslaat. Zelf is ze al een paar maanden van de borst af maar vindt soms nog troost bij het zuigen eraan.

“Hoeveel weegt hij eigenlijk?” vraagt Cents die zich de vraag van een buurvrouw herinnert.

“Vijf pond,” zegt Aalbers, “daar mag wel wat bij.”

Na het avondeten laat ze het gezin achter tot de volgende ochtend. Na de doorwaakte nacht zijn ze allemaal doodop en gaan met de kippen op stok. Albert zal ’s nachts nog een paar keer moeten drinken, daarom houden ze hem bij zich in bed. De volgende ochtend om vier uur wordt Trui wakker van Cents die naar zijn werk wil gaan. Als ze Albert aan de borst legt, zuigt hij niet, hij voelt koud aan. “Blijf hier Cents, er is iets met Albert,” roept ze, “hij wil niet wakker worden, niet drinken.”

Cents knielt aan de kant van zijn vrouw naast het bed, drukt een kus op de wangetjes van zijn zoon, voelt aan het gezichtje, luistert naar zijn ademhaling. Zijn eigen adem stokt. “Hij ademt niet”, brengt hij uit.

“Vlug, haal hem uit zijn doeken,” zegt ze, “dan krijgt hij meer lucht.”

Met bevende vingers pelt hij zijn zoon uit, het kind blijft bewegingsloos onder zijn handen, ligt ten slotte weerloos en lauw op bed. Trui drukt de baby tegen haar borst, geeft hem haar warmte. “Drink dan, liefje”, fluistert ze, maar zijn mondje doet niets. “Hij slaapt wel erg diep”, zegt ze en ze kijkt Cents vorsend aan.

“Ik denk dat hij niet meer leeft.”

“Dat kan niet.”

“Hij beweegt niet meer, is helemaal slap.”

“Haal de dokter dan.”

“Dat heeft geen zin.”

“Wat een onzin, wil je wel dat je zoon leeft? Schiet op, anders gaat het nog mis.”

Aaltje is wakker geworden en roept vanuit haar ledikantje. Cents gaat naar haar toe, kleedt haar aan, smeert een boterham voor zichzelf en haar. Met zijn dochter op de arm loopt hij terug naar Trui om te vragen of ze ook wat wil eten. “Nee, ga snel de dokter halen, straks is het te laat.”

Hij durft de dokter zo vroeg niet te wekken en loopt met Aaltje op de arm naar vrouw Aalbers. Hij moet een paar keer hard op de deur bonzen om haar wakker te maken. “Kom alsjeblieft naar Trui en de baby kijken. Ze wil niet geloven dat hij dood is. Ze wil dat ik de dokter haal maar het heeft geen zin. Misschien kan u haar overtuigen.”

“Geef me je huissleutel, ik kleed me snel aan en kom naar jullie toe. Haal ook de dokter, hij moet officieel vaststellen dat je zoon niet meer leeft. Laat Aaltje hier dan neem ik haar mee terug.”

De dokter heeft Trui wat laudanum gegeven en komt later op de dag kijken hoe het met haar is. Hij bevestigt wat Cents al weet: “Je zoontje is dood, Cents, je moet het melden op het gemeentehuis en de begrafenis regelen. Trui wil het nog niet geloven. Let goed op haar dat ze geen gekke dingen doet. Aalbers blijft deze week om voor Trui en Aaltje te zorgen. Haal zo snel mogelijk je schoonmoeder hierheen of een zus. Laat haar ’s avonds niet alleen. Ga naar je vrouw toe als je eraan toe bent maar als ze slaapt kun je haar beter met rust laten zodat ze op krachten komt. Voor je dochtertje is het niet te bevatten, ze kan wel een extra knuffel gebruiken.”

Aaltje zit in zichzelf gekeerd met een paar blokken te spelen. Ze probeert ze op elkaar te zetten; twee gaat goed, de derde lukt nog niet. Steeds als hij eraf valt, jammert ze zachtjes voor zich uit. Cents pakt haar op en kust haar op de wang. Ze klampt zich aan hem vast als een drenkeling. Hij haalt zijn neus op en snuift de geur van haar haar in. “Zullen we kijken of mamma wakker is?” Terwijl hij met zijn dochter op de arm de trap op loopt, kruipt ze nog dichter tegen hem aan.

Met open ogen staart Trui naar het plafond. Traag richt ze haar blik op hem als hij binnenkomt. Hij zet Aaltje op het voeteneinde en gaat zelf op de rand van het bed zitten, geeft zijn vrouw een innige zoen op haar mond: “De dokter heeft het me verteld, lieverd. Onze Albert heeft het niet gered, hij was te zwak.” Hij streelt haar wangen, kijkt haar in de ogen. Even ziet ze hem, dan dwaalt haar blik weer af.

“Breng hem hier,” zegt ze resoluut, “ik wil hem zien.”

“Kom je mee?” zegt hij tegen Aaltje, “we gaan je broertje halen, mamma wil hem graag bij zich hebben.” Aaltje schudt haar hoofd, ze wil niet mee.

Beneden is Aalbers met de was in de weer: “Hoe is ze eraan toe?”

“Ze vraagt om Albert, ik zet het wiegje weer bij haar op de kamer.”

“Hij moet bij mij in bed”, eist Trui. Cents pakt zijn zoontje op, het nekje slap als bij een dood vogeltje maar opnieuw stijf ingebakerd, en legt het bij zijn vrouw. Ze houdt hem dicht tegen zich aan, fluistert woordjes in zijn oor alsof ze hem daarmee weer tot leven kan wekken. “Je mag hem wel een kusje geven”, zegt ze tegen Aaltje. Haar dochtertje kruipt aarzelend dichterbij, alsof ze vergeten is dat ze al lopen kan en hijst zich aan de bedrand op. Met een vinger raakt ze zijn wangetje. “Geef je broertje dan een kusje”, moedigt Trui aan. Met getuite lipjes geeft ze een kus op het doek dat hem omhult, kijkt dan met vragende ogen naar haar vader.

Cents steekt zijn hand naar Aaltje uit: “Kom maar.” Ze loopt nu een paar wankele stapjes en grijpt zich aan zijn broekspijp vast.

“Wil jij hem ook even vasthouden?” biedt zijn vrouw aan. Haar ogen schitteren, alsof ze samen een levende zoon hebben waarvan ze hem het plezier niet wil onthouden. Hij hurkt bij haar bed en beroert het ingebakerde lijkje met zijn lippen, gaat dan op bed zitten en kust haar. Verliefd kijkt ze hem aan en pakt zijn hand. “We hebben twee kinderen,” zegt ze, “Aaltje en Albert.”

Hij knikt en strijkt over haar gezicht: “Je bent een goede moeder. Ik zal je familie een brief schrijven over onze zoon en vragen of een van je zussen of je moeder de komende weken een handje kan komen helpen.”

“Ja,” zegt ze, “we zullen het druk krijgen. Gaan jullie maar naar beneden, dan blijf ik nog even met Albert in bed.”

Cents tilt zijn dochter weer op en loopt met haar de trap af. Aalbers kijkt hem onderzoekend aan. Aaltje begint te huilen. Hij trekt haar op schoot: “Ach mien laiverd.” Hij houdt haar stevig vast en haalt opnieuw zijn neus op. Tegen de baakster zegt hij: “Ze wil er niet aan. Straks ga ik wel naar het gemeentehuis, eerst heb ik dringend behoefte aan een kop koffie. Zou u dat willen zetten?”

Aalbers wendt zich tot Aaltje: “Je pappa en mamma hebben gelukkig jou nog. Ik zal je een beker warme melk met suiker geven daar word je een grote meid van.”

Cents ziet er tegenop de mensen in de straat in te lichten nadat ze hem gisteren zo feestelijk onthaald hadden. Hij verlangt naar de koempels¹⁰ op de mijn, de vanzelfsprekende kameraadschap met de mannen als ze na de dienst elkaar poekelen in het badhuis.

Als hij boven komt om te vragen of ze wat wil eten, slaapt Trui, haar hand op het bundeltje naast zich. Cents sluipt weer naar beneden en neemt Aaltje op schoot om voor het slapen gaan een paar liedjes met haar te zingen. Bij elk liedje dat hij bedenkt, snoert zijn keel dicht. Hij krijgt de tekst niet over zijn lippen. In plaats daarvan begint hij haar als vanzelf te vertellen dat ze twee nichtjes heeft in het verre Noorden, dochtertjes van zijn broer Jan die hij al heel lang niet meer gezien heeft terwijl ze vroeger veel samen optrokken. “Later, als je groot bent en we geld hebben gespaard gaan we naar ze toe”, zegt hij.

Aaltje ligt tegen zijn borst gevleid terwijl hij praat over de wandelingen langs het Hunsingokanaal, de wind die er altijd was, de geur van de strokartonfabriek, het café waar hij Trui heeft leren kennen. Ze kan zijn verhaal niet volgen maar kalmeert bij het resonerende geluid in zijn ribbenkas. Als hij haar in haar ledikantje legt, slaapt ze bijna.

Hij verlangt zo naar zijn vrouw dat het pijn doet. Een abces van opgekropt verdriet in zijn keel maakt het slikken moeilijk. Geruisloos bereidt hij zich voor op de nacht, pakt zijn ingebakerde zoontje weg van de zijde van zijn vrouw en legt het voorzichtig in zijn wieg. Dan kruipt hij naast haar. Tot zijn onuitsprekelijke geluk draait ze zich naar hem toe. Hij slaat een arm om haar heen, kust haar, streelt haar met zijn grote handen tot ze ineens wakker wordt en om zich heen tast.

“Ik heb hem in zijn wiegje gelegd.”

“Hij moet drinken.”

“Trui, lieverd, hij leeft niet meer.”

“Hij moet drinken, haal hem uit zijn bedje.” Het klinkt zo dwingend dat hij uit bed stapt om Albert bij haar te leggen. Ze draait zich naar haar kind, kust en kalmeert hem. “Ga maar slapen”, zegt ze. “Ik red me wel met Albert.’

Cents kijkt naar de rug van zijn zacht mompelende vrouw. Zal hij haar inwrijven wat er gebeurd is of moet hij het overlaten aan de wijsheid van de baakster en de arts? Heeft de dood tijd nodig om door te dringen? Als ze maar niet gek wordt. “Ik ben helemaal vergeten je moeder te berichten dat Albert is geboren,” zegt hij, “ik ga weer naar beneden om dat te doen dan kan de brief morgen met de ochtendpost mee en heeft ze hem zo snel mogelijk.”

Trui reageert afwezig. Hij trekt zijn broek en hemd weer aan, pookt de kachel wat op en zet zich met briefpapier en een potlood van Trui aan tafel.

“Beste moeder”, heft hij aan. Vervolgens blijft zijn potlood boven het papier zweven, allerlei bewoordingen proevend, afwegend, verwerpend. Zijn schoonmoeder heeft immers zelf twee kinderen verloren en daarna ook haar man. Hoe praat je met haar over de dood? Hoe zal ze reageren op deze brief en het verzoek om te komen? Hij wil niet omfloerst schrijven, dicht bij de feiten blijven.

Beste moeder,

Het spijt me u te moeten schrijven dat onze zoon, Albert Jan, slechts één dag geleefd heeft, van donderdag 19 februari 9.00 uur voormiddag tot vrijdag 20 februari 4.00 uur voormiddag.

Truida kan het moeilijk verwerken en Aaltje is nog te klein om het te begrijpen. Kunt u komen om de eerste weken een oogje op uw dochter te houden en voor Aaltje te zorgen? U weet wat het betekent om een kind te verliezen. Als u er tegenop ziet om te komen of niet in de gelegenheid bent, zou u dan Pietertje of Christina naar ons toe willen sturen? Ik durf Truida niet alleen te laten maar ik moet ook de kost verdienen.

Ik zal een voorschot op mijn loon vragen om geld voor de treinreis te betalen.

Laat zo spoedig mogelijk weten of één van u kan komen.

Je Cents

Hij leest de brief over en vouwt hem in de enveloppe. Geen sentimenten, die maken hem kregel. Hij had moeite beleefd te blijven bij de reacties van buurvrouwen en ambtenaren. Iedereen komt met zijn eigen verhaal, alsof hij er op zit te wachten anderen te aanhoren, met hen mee te leven, hij heeft genoeg aan zichzelf. Hij voelde de haat die hij als jonge jongen had voor de mensen, de wilde woede die hij met moeite kon bedwingen. In die tijd fantaseerde hij dat hij in een impuls een willekeurige voorbijganger onder een rijtuig zou duwen of in het kanaal. Hij herinnerde zich zijn onverschilligheid voor de gevolgen van zo’n daad, de wereld liet hem koud, hij had er geen invloed op. Alleen de verantwoordelijkheid voor zijn broertje hield hem tegen zoals hij nu zijn verstand moet gebruiken uit zorg voor zijn vrouw en dochter.

Bij de poort hadden ze hem begrepen, zijn onmacht, zijn plicht om door te gaan, brood op de plank te brengen. Ze maakten er weinig woorden aan vuil, klopten op zijn schouder, snoten hun neus, mompelden ‘ja, ja, het is niet makkelijk,’ boden hem hun blech¹¹ surrogaatkoffie aan en gingen weer aan het werk. Ook hij wilde weer de mijn in, geconcentreerd hakken, oog houden op instortingsgevaar, doen waar hij goed in is en aan het eind van de shift in het badhuis de hardhandige lichamelijkheid van mannen onder elkaar, het schrijnende gevoel als een kameraad je rug heeft afgerost. Het zou hem helpen het hoofd koel te houden, de radeloosheid die in elke hoek van het huis loert met daadkracht tegemoet te treden. Maar eerst moet zijn kind begraven worden. Hoe krijgt hij zijn vrouw zover dat ze Albert aan de aarde af wil staan? Ze wil niet eens geloven dat hij dood is. Hij besluit weer naar bed te gaan in een poging tot slapen.

Trui ligt nog steeds op haar zij met haar hand op het ingebakerde pakketje naast zich. “Ze houdt hem warm,” denkt Cents, “terwijl ik mijn zoon het liefst zo snel mogelijk begraaf en weer aan het werk ga. Wat ben ik voor vader? Ik verdien hem niet.” Voor de verwarring die hem bij die gedachte overvalt, in de greep krijgt, haast hij zich de kamer weer uit, naar beneden. Hij loopt de tuin in, haalt een paar keer diep adem, probeert sterren te ontwaren en denkt aan de keren dat hij zich voornam het armenhuis te ontvluchten. Er ritselt iets in de struiken, een rat? Cents kijkt om zich heen en ziet de baksteen waarmee de deur soms wordt tegengehouden zodat de wind hem niet dicht kan slaan. Geruisloos pakt hij hem op, haalt uit en smijt hem met volle kracht in het struikje. Er klinkt gekrijs, een beest rent weg.

De focus, de kracht, het gegil lucht hem op. Nog even blijft hij staan, dan jaagt de kou hem naar binnen. Hij neemt een borrel en valt op zijn stoel in slaap, het hoofd op de armen die op tafel leunen.

Trui wordt koortsig wakker, haar borsten doen pijn. “Je moet drinken”, zegt ze tegen Albert en houdt hem tegen zich aan maar hij reageert niet. Ze roept Cents: “Waar ben je? Je moet komen.”

Hij haast zich de trap op, het is nog donker buiten.

“Hij wil niet zuigen,” klaagt ze, “hij moet drinken, mijn borsten staan op knappen, ik heb stuwing.”

“Dat gaat niet, lieverd, hij leeft niet meer. Laat Aaltje drinken, misschien helpt dat.”

“Nee, het is voor hem. Straks is er voor hem niet genoeg.”

Aaltje is wakker geworden, roept haar vader, heeft al begrepen dat ze van haar moeder niets te verwachten heeft. Hij tilt haar uit haar ledikantje, geeft haar een knuffel en loopt met haar naar Trui. “Hier is je mooie dochter,” zegt hij, “ze wil vast wel even aan de borst nu haar broertje slaapt.” Maar Aaltje klemt zich aan hem vast en wil niet bij haar moeder liggen. Trui doet ook geen moeite, is er met haar gedachten niet bij.

“Ik lig te denken waar ik het trappelzakje van Johanna heb gelaten,” zegt ze tegen Cents, “je weet wel, dat mooie trappelzakje dat ze zelf gemaakt heeft voor Aaltje. Dat zou nu leuk zijn voor Albert.”

“Wij gaan naar beneden een boterham eten. Straks komt vrouw Aalbers, die weet raad en zal voor je kunnen zoeken in de kast.” Was ze er maar, doortastend als ze is. Straks wordt Trui ziek of gek en zijn ze nog verder van huis.

Aalbers is er eerder dan het daglicht. Ze zet koffie en verwent Aaltje opnieuw met een beker warme melk met dit keer een kleiner lepeltje suiker. Cents vertelt over de stuwing en vraagt advies over het begraven van zijn zoon.

“Ik zal haar erop voorbereiden,” zegt Aalbers, “laat het morgen gebeuren. Ik zal vandaag gekneusde koolbladeren op haar borsten leggen en er een strakke doek omheen binden dan wordt vanzelf duidelijk dat er geen andere mogelijkheid is om van de pijn af te komen. De dokter kan nog wat laudanum toedienen. Timmer een klein kistje voor Albert dan leggen we hem daarin. Zo moet ze het onder ogen zien. Ik ga mee naar de begrafenis en nodig ook een vriendin uit om erbij te zijn, bijvoorbeeld Geeske. Is er iets dat een aandenken voor Trui kan zijn? Denk daarover na.”

“Wanneer is je zoon overleden?” vraagt de begrafenisondernemer in zijn krappe sobere kantoortje. “Hij mag pas zesendertig uur later begraven worden. Heb je een verklaring van de dokter?” Dat moet Cents aan de vroedvrouw vragen. De begrafenis kost ƒ 1,65 en kan dus op zijn vroegst zaterdag aan het eind van de middag zijn. Dat betekent nog een nacht met het dode lichaampje op de slaapkamer en Trui die hun zoon leven in blijft blazen. Als zij het niet deed, zou hij het dan doen, vecht zij tegen het noodlot voor hen beiden? Hij is al zo vroeg door de dood verslagen, heeft al zo vaak zijn ouders tot leven gedroomd, gedacht dat ze hem en zijn broertje verloren hadden, dat ze als vermist waren opgegeven maar door een wonder elkaar weer vonden. Hij heeft het fantaseren opgegeven en bekommert zich vooral om Aaltje die bang is voor haar moeder die geen oog meer voor haar heeft.

Hij bezoekt Geeske om het overlijden van zijn zoon te melden en haar te vragen bij de begrafenis te zijn. “Och hai,” zegt Geeske, “wat moet dat onverdraaglijk zijn, het kind dat je met al je krachten hebt gebaard niet meer te kunnen zogen.”

Geeskes reactie doet Cents goed, het brengt hem dichter bij Trui, alsof ze hem toestemming geeft mee te leven in de vertwijfeling van zijn vrouw. Het zal ook hem helpen als deze vriendin aanwezig is.

Weer thuis knikt Aalbers hem bemoedigend toe: “De dokter is geweest en heeft een verklaring afgegeven. Trui slaapt weer. Ik heb haar borsten verzorgd en Albert ligt koel op het kamertje van Aaltje met het raam open. Als je een kistje timmert, zal ik zien of er een doekje is waarmee we het kunnen bekleden.”

Trui verschikt wat aan het versleten lapje vaalblauwe stof dat als bekleding in het kistje ligt met daarop haar zoon. Het staat op een laag tafeltje dat ze normaal als kaptafel gebruikt. Aalbers heeft er wat dennentakjes omheen gelegd en er een kaars naast gezet. Straks zullen ze het naar de algemene begraafplaats dragen. De buren gaan niet mee maar hebben koek gebakken voor na afloop.

Geeske geeft Trui een stevige arm, Aalbers heeft Aaltje bij de hand, Cents draagt het kistje onder zijn arm naar de begraafplaats waar een speciaal kinderhoekje is.

Er is een kleine rechthoek uitgegraven, er zijn touwen om het kistje te laten zakken. Dan scheppen ze aarde op de kist. Geeske en Aalbers ondersteunen Trui die sprakeloos naar de kuil staart, ze moedigen haar aan ook wat aarde op het kistje te werpen. Ze doet het met vertraagde gebaren. Aaltje schept met haar handen zand op het kistje. Ze kijkt daarbij vragend naar haar vader die instemmend knikt. Geeske plant een paar heidestruikjes en Cents zet een plankje van eikenhout rechtop in de nog rulle grond en stampt het goed aan. De naam en de data van geboorte en overlijden van zijn zoon zijn erin gekerfd. Hij heeft het eikenhout meerdere keren glanzend gelakt.

“Het ziet er mooi uit,” zegt Aalbers, “meer kunnen we niet doen. Laten we naar huis gaan en daar nog wat drinken.”

Trui zit zwijgend bij de kachel, de handen in haar schoot, de blik starend. Aaltje gaat naar haar toe en streelt haar hand waardoor ze even opschrikt en naar haar dochter glimlacht. Dan verzinkt ze weer in haar eigen wereld. Cents trekt Aaltje op schoot en knuffelt haar: “Gelukkig hebben we jou nog.” Zijn dochtertje begint zachtjes te huilen.

De baakster serveert soep met brood, daarna vertrekt ze. Albert is voorgoed bij hen ingetrokken. Hij is op elke kamer, in elke kast, achter elke deur zoals vroeger Pieterke en Krijno voor Truida niet meer weg te denken waren.

’s Nachts wordt Cents wakker van gestommel, de plek naast hem in bed is leeg.

“Waar heb ik dat trappelzakje toch gelaten”, mompelt Trui. Op de tast doorzoekt ze opnieuw de stapeltjes in de linnenkast. “Lieverd, het is veel te koud, kom weer in bed. Je kunt beter morgen bij daglicht zoeken.” Cents klinkt bezorgd, sussend. “Ik kan niet uitstaan dat ik het kwijt ben”, zegt ze, toch laat ze zich gedwee weer naar bed leiden. Hij neemt haar in zijn armen en streelt haar tot rust. Morgen is het zondag, dan hoeft hij niet te werken. Vanaf maandag zal hij de zorg voor haar aan de baakster over moeten laten.

Trui blijft ’s nachts rondspoken. In haar dromen hoort ze Albert huilen en wil ze naar hem toe. Het wiegje is er niet meer, het staat op aanraden van Aalbers in de schuur. Ook als ze niet ronddwaalt, slaapt ze onrustig, ligt ze te woelen en te draaien waardoor Cents wakker wordt, doodmoe van de onderbroken nachten, bang dat vermoeidheid zijn alertheid onder de grond zal aantasten. Aaltje klampt zich aan hem vast zodra hij thuiskomt en wil niet dat hij naar zijn werk gaat, ze huilt veel. Er komen een paar tandjes door, dat doet pijn en brengt haar uit haar evenwicht, zegt de baakster. Als Trui haar verstrooid Pieterke noemt, slaat ze haar moeder met haar vuisten en roept: “Nee, nee.”

Tot zijn opluchting wordt dinsdag de brief uit Ulrum bezorgd. Zijn schoonmoeder komt woensdagavond met de trein in Heerlen aan: ‘Eindelijk zal ik dat wonder van techniek dan ook ervaren. Ik zie er tegenop als vrouw alleen zo’n tocht te ondernemen. Hopelijk dwingt mijn leeftijd respect af.’

“Morgen halen we oma van de trein”, zegt hij tegen Aaltje. Ze kent het begrip oma nog niet, heeft nooit een trein gezien. “Laten we je moeder met ons drieën ophalen. Ze heeft je zolang niet gezien, ze is vast heel benieuwd of je veranderd bent in die twee jaar, nu je zelf moeder bent. Misschien is zij ook veranderd.”

“Ik blijf liever hier, ik ben moe.” Trui is bang voor blikken, bang dat mensen aan haar kunnen zien dat ze haar kind heeft moeten begraven, bang voor medelijden en bemoeienis. Ze ziet op tegen de komst van haar moeder, die zwijgzame, bittere vrouw die vast een oordeel over haar heeft, die zal willen dat ze zich vermant. Ze kruipt in bed terwijl Cents en Aaltje op pad gaan. Aalbers bereidt een laatste maaltijd, vanaf morgen zal haar moeder het huishouden overnemen.

De oude Aaltje ziet Cents staan. Zijn lange gestalte met het helblonde haar torent boven de mensen uit. Ze zwaait en loopt kordaat op hen af. Ontroerd geeft hij haar een hand, alsof hij nu pas voelt hoe hij er zelf aan toe is, blij dat hij onder haar hoede de teugels kan laten vieren.

“Kijk eens aan, mijn eerste kleinkind,” zegt ze, “nog wel naar mij vernoemd.” Ze buigt zich naar Aaltje en drukt een kus op haar kruin. Verlegen kruipt het kind achter haar vaders broekspijpen. Lachend tilt hij haar op de arm en zegt: “Geef je oma maar een kusje op haar wang. Oma is de moeder van je moeder, ze gaat een tijdje voor ons zorgen.” Schuw kruipt Aaltje tegen haar vader aan, het gezicht naar zijn borst.

Op weg naar huis vertelt Cents zijn schoonmoeder over de dagen die achter hem liggen, uit hij zijn zorgen om Trui. Het stemgeluid dat in zijn borstkas resoneert, stelt de kleine Aaltje, die nog steeds op zijn arm met haar hoofd tegen hem aanligt, gerust. Zolang achter elkaar heeft ze haar vader niet eerder horen praten. Ze voelt dat hij haar oma in vertrouwen neemt, zich aan haar toevertrouwt. Thuisgekomen doet Aalbers de deur open: “Trui ligt te bed. Ik heb haar gevraagd beneden te komen maar ze maakt geen aanstalten. Het eten is klaar en ik wil graag naar huis.”

“Dat begrijp ik, ik ga wel naar haar toe”, zegt moeder.

Aan de ongewone stappen op de trap hoort Trui dat het haar moeder moet zijn. Snel zet ze zich op de rand van het bed. “Ach, mien laiverd,” zegt haar moeder en gaat naast haar zitten, “wat een nare bedoening.” Ze slaat een arm om haar dochter heen. “Cents heeft me alles verteld. Ik ben blij dat ik er ben. Kom maar gauw mee naar beneden om wat te eten. Later praten we verder.”

De Groningse tongval brengt Trui aan het huilen, of is het de geur van haar moeder, of de arm die ze om zich heen voelt. Haar moeder besteedt geen aandacht aan haar tranen, pakt de kleren die op een stoel liggen bij elkaar en helpt haar zich aan te kleden.

Beneden neemt ze direct de leiding over de maaltijd. Voor het eerst sinds de geboorte van Albert daalt een zekere rust neer in het gezin.

Op het kamertje van Aaltje is een bed bijgezet voor oma. Cents heeft het al eerder gekocht bij een uitdragerij, het stond in de schuur opgeslagen. Dinsdagavond heeft hij het in elkaar gezet onder het toeziend oog van zijn dochter. “Later, als je groot bent, mag jij erin slapen”, heeft hij haar beloofd. Aalders heeft een tijk voor hem gewassen en gevuld met vers stro. Het beddengoed mag hij voorlopig van haar lenen. Cents en oma brengen Aaltje samen naar bed en oma zingt een slaapliedje voor haar. Het lijkt lang geleden dat er voor haar gezongen werd. Ze valt in een diepe, kalme slaap.