HET ONMOGELIJKE MANUSCRIPT

Govert Derix

Het
onmogelijke
manuscript

Een vertelling over de onmogelijke redding van de wereld

© 2023 Govert Derix

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm of any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht, The Netherlands.

Vormgeving en omslagillustratie: Esther van Gameren
Auteursfoto: Jacqueline Machado de Souza
Ebook productie: Epublicist, Amersfoort

isbn 9789492241658

nur 301

www.magonia.nl

www.govertderix.com

voor Jacqueline en Diego

Toen ik geboren werd waren de zinnen die nodig zijn om de mensheid te redden allemaal al geschreven, er ontbrak slechts één ding – het redden van de mensheid.

JOSÉ DE ALMADA NEGREIROS (1921)

Alleen iets onvoorstelbaars kan ons nog redden.

VRIJ NAAR MARTIN HEIDEGGER (1966)

1

Mijn uitgever had net het manuscript van mijn nieuwe boek afgewezen toen ik voor het eerst in dertig jaar serieus ruzie kreeg met mijn vrouw. De nieuwe roman was eerlijk gezegd ook wel een beetje over de top. In een van de verhaallijnen maakt de lezer kennis met een Nederlandse rechts-extremistische politicus die op het punt staat om met zijn buitenlandse collega’s in Europa de macht naar zich toe te trekken. Een belangrijk moment daarvoor is een partijbijeenkomst in Lissabon. In een andere verhaallijn ontmoeten we een witte poedel die midden op een grasveld in Lissabon drie drolletjes draait. Uit dat hoopje groeit een roos, en rondom die bloem gebeuren onwaarschijnlijke dingen waarop ik later misschien terugkom. Voor nu volstaat dat, precies op het moment dat de politicus aankomt in de hoofdstad aan de Taag, de roos zich losmaakt van de aarde, uitgroeit tot reusachtige proporties, naar de zon koerst en zich voor onze moederster plaatst: een spektakel dat geen natuurwet of algoritme had kunnen voorspellen. Een nieuwe werkelijkheid gaat open. De gevolgen zijn sensationeel, subtiel, soms schijnbaar ridicuul. Eén effect is dat de charismatische en schreeuwlelijke leider tot inkeer komt en er sinds lange tijd een rooskleurige wereld gloort.

Misschien denk je nu dat het überfantastische verhaal van de rechts-extremist die als Paulus op de weg naar Damascus het licht ziet, de reden was waarom ik ruzie kreeg met mijn vrouw. Dat is niet zo. Of dat we woorden hadden omdat mijn uitgever vond dat lezers het verhaal niet zouden pikken en het boek niet zou verschijnen en Frida me verweet dat ik de afgelopen drie jaar had verdaan met werk dat nergens toe leidde. Ook dat is niet zo. Frida is een schat. Maar ze is ook een stadsmens, terwijl ik mezelf zie als een natuurmens. De ironie wil dat ik haar leerde kennen toen ik na mijn studie een lange reis door de wondere wildernis van Zuid-Amerika maakte. We raakten verliefd en gingen samenwonen in Amsterdam en toen ik een jaar later voorstelde om door de Amazone te toeren, wilde ze liever naar een grote stad, Rio de Janeiro bijvoorbeeld.

Het werd en-en. Onze tocht over de Amazonerivier was een ramp. We raakten verzeild in een temporal, een gevaarlijke storm. Het vrachtbootje werd geramd door een kolossale boomstam en kapseisde bijna. Sindsdien liet ik me door haar meeslepen naar steden. Warschau, Londen, Parijs, Buenos Aires, Lissabon. Steeds als ik voorstelde om te hiken door afgelegen bossen of te kanoën in Zweden, herinnerde ze me aan die rampzalige dag op de Amazone. Ze is bovendien erg jaloers en laat me niet alleen op reis gaan. Het gevoel dat ik langzaam maar zeker te oud wordt voor roekeloze jungletrips (zoals zij ze noemde) groeide de laatste jaren uit tot een oerwoud van tegenstrijdige emoties. Niet zonder afgunst dacht ik aan het idyllische bestaan van haar oudere broer José.

Mijn zwager is huisarts en woont op een sítio in het binnenland van Brazilië. Frida houdt het daar geen dag uit. Muskieten, steekvliegen, hitte, stof en slangen zijn haar een gruwel. José had er voor zijn dochter Lua op een paar honderd meter van het familiehuis een huisje laten bouwen, maar ze woonde daar niet meer. Het pittoreske optrekje, met een brede veranda en uitzicht op de Mataquiri, de enige heuvel in het gebied, stond leeg. Toen José een paar jaar geleden in Amsterdam op bezoek was, vroeg ik hem tijdens een onderonsje of ik, mocht dat ooit opportuun zijn, een tijdje in Lua’s huisje zou kunnen wonen. ‘A casinha é tua; het huisje is van jou,’ zei hij met twee opgestoken duimen. Sindsdien droomde ik soms van een verblijf op Pachamama, zoals hij het landgoed noemde. Maar ook aan dat verlangen had ik geen gehoor gegeven.

Uit het veld geslagen door de afwijzing van mijn uitgever zei ik tegen Frida dat het boek een miskraam was omdat ik nooit volledig had toegegeven aan mijn diepste verlangen, namelijk langere tijd in de natuur te leven, en dat het daar nu, gezien mijn leeftijd, misschien ook wel te laat voor was en dat ik, door dertig jaar geleden voor haar te kiezen, achteraf gezien een weg was ingeslagen die haaks stond op wat ik eigenlijk met mijn leven had willen doen.

Met die kastanjebruine ogen van haar keek ze me sprakeloos aan. In die ogen las ik wat ze dacht. Namelijk dat ik dacht dat zíj de schuld was van mijn gesneefde tekst. Maar dat was niet wat ik wilde zeggen. Toch zweeg ik toen ze me toebeet dat het misschien beter was als ik een poos op mijzelf zou gaan wonen. Toen ik voorstelde om alleen naar Pachamama te gaan was ze verbijsterd en opgelucht.

Een week later vloog ik naar Brazilië en huurde op het vliegveld een auto. Het was laat in de middag toen ik op het eindeloze asfaltlint de afslag naar Pachamama vond. José had zich verontschuldigd dat hij mij niet kon komen ophalen vanwege het afstuderen van zijn dochter Luz. Hij en zijn vrouw Clara hebben drie dochters en drie zonen. Frida en ik hebben twee zonen. Mijn vrouw had graag meer kinderen gewild, maar werd niet meer zwanger. Ik wilde eerst helemaal geen kinderen. Frida vond dat vreemd voor een natuurmens. We overwogen nog om een kind te adopteren of desnoods een hond te nemen. Maar ik zat te veel in mijn boeken en Frida was druk met haar kunstwerken – tekeningen en houtsnijwerk – die ik haar ‘kinderen’ noemde. Ik zei eens dat ze eigenlijk honderden kinderen had, maar die opmerking viel niet helemaal goed.

De afslag naar Pachamama herkende ik aan een half droogstaand meertje. Twintig jaar geleden, toen José het grondgebied net had gekocht, was ik hier voor het eerst een dag en een nacht geweest, met Frida. José had ons opgehaald met zijn Volkswagen-Parati, gesticulerend achter het stuur. ‘Mocht je ooit in je eentje de weg willen vinden: op de hoofdweg de laatste weg voor de Mataquiri naar rechts en dan bij de derde bocht en het tweede dal naar links de zandweg op en die vijf kilometer volgen. Je herkent de afslag aan het modderige meertje met urubu’s in de dode bomen die uit het water steken.’

Urubu’s zijn zwarte aasgieren. Ze vlogen niet op toen ik de zandweg op draaide.

2

De grote blozende bol van de zon raakte de toppen van de bomen toen ik de ingang van Pachamama bereikte. Het houten hek was dicht, José had gezegd dat het hangslot aan de ketting niet met de sleutel was vergrendeld. Terwijl ik de stalen pennen openschoof ging mijn oog over de horizontale balk die, samen met twee stuttende palen, het kader van een poort vormde waarin het hek hing. In die balk stond in blokletters de naam van het landgoed gekerfd. Dat José zijn paradijsje Pachamama noemde had ik altijd wat hippieachtig gevonden, maar dat de naam nu ook levensgroot boven de poort prijkte, gaf me een week gevoel dat ik niet goed kon duiden. Ik wist wel dat het woord uit het Quechua kwam, de oude taal van de Inca’s, en zoveel betekende als Moeder Aarde. Maar om de honderd hectare wildernis, bos en plantage zo te noemen leek me overdreven en pretentieus. Alsof die lap grond met een idealistische naam de wereld kon redden. Toch raakte het een snaar. Ik had de motor uitgezet en had met een tik van mijn wijsvinger tegen de rand van mijn hoed de zon gegroet.

De stilte was van een intensiteit die ik zelden zo had ervaren. Het contrast met Amsterdam, de vliegreis en de tocht in de auto was zo groot dat ik niet alleen fysiek maar ook mentaal in een andere wereld leek aangekomen. Ik slikte. Haalde diep adem. Vegetatie, warmte en het zand van de weg vormden een kruidige melange. Een vogel krijste, misschien ook een mico, het doodshoofdaapje dat hier thuis was. Ik duwde het hek open, stapte in, reed tien meter, liep terug en bracht de ketting en het hangslot opnieuw aan zoals José het had achtergelaten. Daarna reed ik stapvoets over de hobbelige weg vol keien en gaten naar het grote familiehuis dat schuilging achter een bos dat ik eerder niet had gezien.

Het bos strekte zich aan weerszijden uit over een lengte van zo’n driehonderd meter. Ik zag meteen dat het vele soorten bomen en struiken bevatte, alle min of meer in rijen. Wuivende eucalyptussen staken er hoog bovenuit. Vingerige vegetatie was boven het pad als in gebed vervlochten. Het deed me denken aan een gehemelte of de gewelven van een kathedraal. Aan het einde van de onderdoorgang kwam een welkomstcomité van blaffende herdershonden aanstuiven. ‘Lourobode, de oudste, kent je nog van vijf jaar geleden. Ook Fofolete en Curuminha herkennen goed volk,’ had José aan de telefoon gezegd.

Toen ik opzij van het huis parkeerde en uitstapte verdwenen de laatste spatjes zon als vuurvliegjes tussen de bladeren. Zonsondergangen bij de evenaar gaan vliegensvlug en versterken de sensatie dat we een tollende bol bewonen. Het trio sprong tegen me op en strekte zich na klopjes op hoofd en flank uit op de lange veranda vol plantenpotten.

In de plooi van een hangmat vond ik de huissleutel en binnen, op de tast, de schakelaar voor het licht. José had gezegd dat ik de eerste avond in de logeerkamer kon slapen. Er stond eten in de koelkast en voor een fogueira lag er hout achter de schuur naast het huis. Wist ik dat er voor deze nacht een meteorenregen was voorspeld? Ik hoor het hem tijdens ons telefoongesprek weer zeggen, tegen een achtergrond van stilte, een blaf en een kraaiende haan.

‘Wat mooi,’ had ik geroepen. ‘Meteoren, meteen de eerste avond!’

‘Een goede gelegenheid om tot rust te komen.’

‘En om na te denken,’ zei ik luchtig.

‘Nu je het zegt,’ klonk José, opmerkelijk serieus. ‘Ik zou willen dat je me, als we elkaar weerzien, verrast met een vraag.’

Hoe bedoel je? had ik willen vragen. Ik had het echter niet over mijn lippen gekregen maar hem en zijn gezin een mooi afstudeerfeest gewenst. Ik vroeg hem mijn hartelijke felicitaties over te brengen aan zijn dochter Luz.

‘En die van Frida?’ vroeg hij.

‘Ja, natuurlijk, ook van Frida.’

3

José werd door patiënten, vrienden en familie de vragendokter genoemd. Hij vroeg graag door. Aan een jongen met verkoudheid vroeg hij waar hij de laatste dagen was geweest. In het donker zwemmen in de warme zee? Met die regenbui? En toen toch het water uit en je niet meteen afgedroogd en gekleed? Aan vrienden vroeg hij naar hun ouders, en de ouders van hun ouders, zo ver terug als maar kon, zodat hij een gevoel kreeg voor de stamboom van hun leven. Aan mij had hij, toen we tijdens zijn bezoek aan Nederland op een donkere plek in het Amsterdamse Bos naar de noordelijke sterrenhemel hadden gekeken, gevraagd of ik wist wat een meteoor was. Natuurlijk wist ik dat.

‘Een klein stukje ruimtepuin.’

‘Waarvan?’

‘Van materiaal dat overbleef na de vorming van sterren en planeten. Of afkomstig van buiten het zonnestelsel.’

‘Wat voor materiaal?’

‘Metaal, ijs?’

‘Gemaakt van?’

‘Moleculen, atomen, protonen, neutronen...’

‘Gemaakt van?’

‘Nog kleinere deeltjes? Snaren?’

‘En wat gebeurt daarmee?’

‘Het verbrandt in de atmosfeer.’

‘En wie ziet dat?’

‘Wij. Soms. Als we geluk hebben.’

‘En dan?’

‘Mogen we een wens doen.’

‘Waarom?

‘Daar zijn allerlei verklaringen voor.’

‘Zoals?’

Soms was het vermoeiend. Soms ook beschreven zijn vragen een cirkel en kwam hij terug bij zijn eerste vraag, waar dan een heel ander antwoord op kwam. Het mooiste vond hij als hij iemand met zijn doorvragen zelf een antwoord kon laten vinden. ‘Als je mensen zelf het antwoord laat vinden kan dat helend werken,’ beweerde hij. Ik voelde weerstand, hetzelfde weke gevoel als bij de naam Pachamama en zijn betogen over acupunctuur en zweethutten. Het was allemaal niet mijn wereld. Maar het lag wel veel dichter bij de natuur dan het leven in de stad.

Die avond at ik eerst van de salade en tapioca die ik in de koelkast vond en dronk water uit het filterapparaat. Daarna droeg ik hout naar een kring van holle bouwstenen voor het huis. Het was donker maar toch nog goed warm. Vanaf de verlichte veranda volgden de honden mijn werk. Een bezwete man die onder begeleiding van krekels hout sjouwt en mieren en zand van zijn kleren klopt. Ik spotte het sterrenbeeld Orion, de Jager, die onder de evenaar op zijn kop staat. Het Zuiderkruis gekluisterd boven duistere bomen. De gloed van de melkweg. Het steelpannetje van de Grote Beer dat de Poolster aanwijst die zich in deze streken steevast onder de horizon bevindt.

Vuur maken lukte niet meteen. Eerst stak ik het droge gras aan dat ik onder een piramide van twijgen en stronken had gepropt. Voordat het vuur oversloeg was het stro al opgebrand. In de provisieruimte bij de keuken vond ik naast zakken met rijst, bonen en gedroogde pompoenpitten oude kranten en een fles petroleum. Tien minuten later reikte mijn vuur naar de sterren. Ik doofde de elektrische lampen van de veranda en vergaapte mij aan vlammen en kosmische afgrond.

Lourobode, Fofolete en Curuminha hupten van de veranda en vleiden zich op veilige afstand in het zand. Ik dacht aan Frida. Ik had haar één keer half voor de grap verteld over mijn idee om op Pachamama te verblijven. ‘Een gringo op zo’n afgelegen plek is nooit helemaal veilig,’ had ze gezegd. Ik opperde dat haar broer, die dokter was, toch altijd in de buurt zou zijn en een naam had die bescherming bood. Frida had me aangekeken als ware ik een buitenstaander die niet wist hoe het er in het Braziliaanse binnenland aan toe kon gaan.

En nu zat ik hier moederziel alleen op Pachamama bij een kampvuur te wachten op vallende sterren. Of de Perseïden echt zouden komen? Ze waren zo genoemd omdat hun verschijnpunt in het sterrenbeeld Perseus ligt. Als José er was zou hij doorzagen over de mythologie van Perseus en Andromeda en andere heldhaftige en goddelijke figuren die volgens de oude Grieken aan de hemel een plek hadden gekregen. ‘De sterrenhemel is een stripverhaal,’ had hij gezegd. Vanavond zou dat stripverhaal worden verrijkt met vele lichtstrepen. ‘Je kunt dan meer wensen dan je lief is. Ik heb voor nu maar één wens. Verras me met je vraag!’

4

Als ik José in één zin zou moeten omschrijven dan zou ik zeggen dat hij altijd zichzelf is. Als ik mij zelf zou moeten typeren dan volstaat één woord: onrust. José is de rust zelve, ook al kan hij temperamentvol doorvragen of vertellen over alternatieve geneeskunst of oosterse wijsheid. Hij respecteert mijn intellectuele omzwervingen (denk ik) en vindt mijn ongedurige aard amusant.

Op mijn lectuur is hij kritisch: ‘Boeken zijn als voedsel: pas op wat je in je hoofd stopt!’ Ook José leest veel, maar in de kast op de gang bij zijn slaapkamer staan vooral esoterische werkjes en boeken over botanie en geneeskunde. Terwijl ik zeker weet dat ik veel meer gelezen heb dan hij, zie ik hem toch als de wijzere van ons twee. Hij is een man uit één stuk met een stabiele levensvisie. Mijn visie verandert per gelezen boek. Ik vind zijn verhalen vaak voorspelbaar en zie op voorhand hoe zijn vraag alweer de volgende baart. Hij lacht als ik in een redenering een onverwachte weg in sla en houdt zijn duim in de horizontale positie van een Romeinse keizer die gaat beslissen tussen leven en dood. Quo vadis, meu amigo?

Verwacht hij die ene vraag waarvan we beiden, zodra ik hem heb gesteld, voelen dat het natuurlijk die ene vraag moest zijn, en geen andere? Een vraag van het kaliber ‘Waarom bestaat er iets en niet niets?’ Of: ‘Waarom bestaat het kwade?’ Of: ‘Waarom zijn wij op aarde?’

Met zulke vragen zou ik hem niet verrassen. Ook door mijn komst leek hij niet verwonderd. ‘Wat kom ik hier doen?’ Is dat misschien de vraag om hem morgenochtend, na mijn eerste nacht op Pachamama, te stellen?

We zouden op de veranda zitten, hij zou me aankijken en inschatten en een wedervraag stellen. Zoals: waarom moet een mens altijd iets doen? Of: wat zou er gebeuren als je een paar dagen of weken niets zou doen en stil zou zijn? Is het denkbaar dat je ook van binnen stil zou worden, zo stil dat je in jezelf een antwoord hoort?

Met een stok schoof ik gloeiende houtskool op een hoop en legde een stronk bij. Drie paar argusogen volgden me toen ik over de veranda naar binnen liep en in de provisiekamer een matje vond dat ik op comfortabele afstand van het vuur legde. Ik ging op mijn rug liggen. Perseus en Andromeda leunden tegen de hemeltop.

De eerste vallende ster sprong vanuit het niets op het toneel, trok een lichtbaan, en verdween als een spoor van nagloeiend stof. Mijn hart maakte een sprong. Dat gebeurde ook bij de tweede meteoor, die vanuit hetzelfde gebied opdook. En bij de derde en de vierde.

José had gezegd dat niet alle mensen jubelen bij het zien van een meteoor. ‘Grofweg zijn er drie reacties. Mensen zoals jij, die genieten van alles wat met de sterrenhemel te maken heeft. Mensen die er niks van moeten hebben omdat die lichtflitsen er volgens hen op wijzen dat wij bewoners zijn van een zinloze explosie van ruimtepuin. En mensen die het onverschillig laat. Je kunt wel hoog van de toren blazen over de mens als sterrenstof, maar bedenk dat ook Zyklon-B, het pesticide waarmee bij jullie in Europa miljoenen mensen werden vergast, gemaakt was van sterrenstof.’

‘Onvatbaar,’ had ik gezegd.

‘Maar daarom niet minder waar.’

Het vuur knetterde, Lourobode gromde, in mijn ooghoek schoot iets uit de vlammen. De slang moest in de holte van de bouwstenen hebben liggen slapen en slingerde nu in een snelle sinus in mijn richting. Ik rolde opzij, de honden huilden, de cascavél verdween in de struiken. Toen pas voelde ik mijn schrik en inspecteerde met een stok de stenen.

José doodde nooit slangen, ook geen giftige, terwijl het in deze streken de gewoonte was alle slangen die opdoken met knuppel of machete te doden. Volgens hem gold de Eed van Hippocrates, waarmee artsen zweren dat ze zich volledig inzetten voor de gezondheid van patiënten, alle levensvormen. ‘Slangen zijn minstens zo bang voor ons als wij voor hen. Je moet ze alleen niet pesten of hen het vuur te na aan de schenen leggen.’

5

Ik lag weer op mijn matje en liet de sterren over mij heen vallen. Soms boog ik voorover om te kunnen volgen hoe zo’n verbrandend brokje een baan trok tot boven de Mataquiri of erachter verdween, misschien in zee. Toen ik dertig jaar geleden voor het eerst in dit gebied kwam, hoorde ik het verhaal van de Mataquiri. De naam komt van de indianen die hier oorspronkelijk woonden en voor wie de heuvelbult, die lijkt op een gestrande walvis, een heiligdom was. Een historicus met een jampotbril, vriend van mijn schoonfamilie, betoogde dat Brazilië niet was ‘ontdekt’ door de Portugees Cabral, maar acht maanden eerder, in december 1499, door de Spanjaard Vicente Yáñez Pinzón die, nog voordat hij de landlijn in zicht kreeg, de Mataquiri ontwaarde.

Die eerste zomer nam ik samen met een visser onbedoeld de proef op de som. Alcino was een goedlachse caboclo die zijn bolle buik verklaarde door een kindertijd in armoede. ‘Toen het beter ging bleef de hongerbuik,’ verklaarde hij bij onze kennismaking op het strand van Caponga, de visserskolonie van de gemeente Cascavél (genoemd naar de gifslang), waartoe ook Pachamama en de Mataquiri behoren.

Op een ochtend nam hij me mee op zijn jangada, een houten platbodem van anderhalf bij vier meter. Schuddebuikend loodste hij het stuiterende bootje met één hand aan het roer en de andere aan het zeil door de branding naar de einder. Op volle zee vingen we bejoupira, dourado-do-mar, robalo en andere vissen waarvan de stand was uitgedund door diepvriesschepen. Ik was blij dat we zo’n industrieel monster niet ontmoetten. Wel passeerden we een jangada die gebukt ging onder een kloeke koelkast waar de roest gaten in had gevreten. Een andere torste het karkas van een Volkswagen-Kever. Alcino vertelde dat die objecten aan de zee werden geschonken als broedplaats voor onderwaterleven. Een straaljager van de Braziliaanse luchtmacht die hier in de jaren zeventig in zee was gestort had hen de ogen geopend. In een mum van tijd stikte het in en rond het wrak van de vis.

Met de wind in het zeil krompen de palmen en huizen totdat, vlak nadat de kustlijn was verdwenen, een bruingroen bultje opdook. Later leerde ik dat Mataquiri stond voor arvore silenciosa, stille boom. De vreemde naam leek een hint dat de heuvel zelf een persoon is tot wie je je kunt verhouden.

Deze avond, terwijl ruimtekruimels tot lichtbanen verbrandden, speelde de naam door mijn hoofd. De heuvel was goeddeels begroeid. Tijdens mijn eerste bezoek had ik hem met José beklommen. Op een meter of vijftig onder de top liep het pad dood in dicht gewas. Met een kapmes gingen we verder. José zei dat hij een oud spoor volgde dat vroeger werd gebruikt om bij een kijkpunt uit te komen. Dat punt bleek het binnenland te overzien, van het verre gebergte bij de miljoenenstad Fortaleza aan de horizon tot aan de baaien van witte stranden en duinen aan de kust van verdes mares, de groene zeeën die steeds meer toeristen trokken. Ergens in de diepte landinwaarts, dacht ik nu, lagen toen al de hectaren van Pachamama.

Een jaar of vijftien later kreeg de heilige heuvel een tonsuur: de top werd ontdaan van vegetatie en een telefoonbedrijf plantte zendmasten. Een burgemeester wilde een teleférico, een stoeltjeslift.

Zou ik José vragen waarom de berg de stille boom heette? Met die vraag dutte ik in. Totdat een vochtig lapje vlees over mijn wang schuurde. Lourobode likte me wakker. Ik aaide haar, sleepte een stronk aan, legde die over de bouwstenen en pookte de vlammen weer op.