MOEDERLIEFDE

© 2024 Femmy ten Cate

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht.

No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm of any other means, without written permission from Uitgeverij Magonia, Minrebroederstraat 10b, 3512 gt Utrecht, The Netherlands.

Grafische vormgeving: Esther van Gameren

Foto auteur: Hazim Turksen

Ebook productie: ePublicist, Amersfoort

isbn 9789492241719

nur 305

www.magonia.nl

FEMMY TEN CATE

MOEDERLIEFDE

EEN MOEDER, EEN ZOON, EEN KELDER

I

In de verte gaat een deur open. Eindelijk een geluid, als ik kon zou ik schreeuwen. Eergisteren deed ik dat tot ik zo schor was als een corpsmeisje. Gisteren ging ik ermee door tot ik geen stem meer overhad. Nu houd ik me noodgedwongen gedeisd, mijn bariton is nog lang niet terug. Niet dat het wat uitmaakt, want volgens mij zit ik ondergronds en kan niemand me horen. Maar nu klinken er toch echt voetstappen op de trap.

‘Is daar iemand?’ vraag ik hees.

Het geluid komt dichterbij. Haastig sta ik op uit de zitzak. De kou van de vloer trekt door mijn sokken omhoog. Dat het hartje zomer is, maakt in deze potdichte ruimte niet uit. Gespannen knijp ik mijn handen samen, de huid wit in het felle tl-licht, de knokkels rood van het bonken tegen de deur.

Het kraken van de treden stopt. Gespannen wacht ik op het geluid van hout dat over metaal schraapt; drie keer per dag schuift mijn moeder het luik in de deur opzij en kan ik haar zien door een betraliede opening in de zware houten deur. Tot nu toe kwam ze om een maaltijd te brengen. Laat het deze keer alsjeblieft zijn om de deur open te doen.

Met ingehouden adem luister ik naar het geschuifel voor mijn cel. Het duurt langer dan anders. Mijn hoop vlamt op. ‘Heit?’ Mijn vader is er vast achter gekomen dat mijn moeder me gevangenhoudt. Dat kan zelfs hij onmogelijk toestaan.

Het luik gaat open. Het is mijn moeder die achter de tralies staat. Ik knijp mijn ogen stijf dicht, want ik wil niet janken. Verdomme, als er iemand tegen eenzame opsluiting zou moeten kunnen, ben ik dat wel. Als ik zou weten wat ik fout heb gedaan, zou ik het gemakkelijker volhouden.

Mijn moeder houdt een bord met een gouden kartelrandje voor haar borst. Het is van haar trouwservies. Normaal gesproken komt het alleen bij hoogtijdagen uit de kast. Waarom ze daar mijn prak op serveert, is me een raadsel. Er ligt een omgekeerd soepbord op om het eten warm te houden. Haar grote blauwe ogen kijken me strak aan. Ik doe mijn best om net zo strak terug te kijken.

‘Je gaat me toch niet vertellen dat ik hier nog langer moet zitten?’

‘Heb je nog steeds geen antwoord voor me?’ Ze vraagt het op een toon alsof ik medelijden met haar moet hebben in plaats van andersom.

‘Nee,’ snauw ik. ‘Natuurlijk niet. Dan had ik dat toch allang gegeven.’

Kalm stelt ze opnieuw de vraag die ik op de eerste dag van mijn opsluiting niet kon beantwoorden. En op de tweede dag ook niet. Luid en duidelijk herhaalt ze hem: ‘Zeg het me: waarom heb ik je opgesloten? Als je me dat antwoord geeft, laat ik je vrij. Alleen dan, niet eerder.’

Vertwijfeld breng ik mijn gezicht vlakbij het tralierek en schreeuw: ‘Ik - heb - echt - geen - i - dee!’

Ze deinst achteruit in het trapportaal. Nu kan ik haar van top tot teen zien. Alles aan haar is als altijd. Terwijl alles nu toch zo anders is. Haar donkerblauwe blouse met lichtblauwe mouwen doet me denken aan de uniformen van cipiers in de gevangenissen die ik bezocht voor een artikel dat ik schreef over het stemgedrag van gedetineerden. De associatie wordt om zeep geholpen door de uitbundig gebloemde broek die om haar stevige bovenbenen spant.

‘Doe niet zo idioot,’ zeg ik, rustiger nu. ‘Maak die deur open.’

‘Je bent nog steeds schor.’ Ze trekt aan de krul die langs haar linkerslaap dwarrelt.

Zolang ik me kan herinneren probeert ze die in het gareel van haar blonde pagekapsel te krijgen.

‘Dit is voor een tv-programma.’ Hoopvol kijk ik haar aan. ‘Bananasplit of zo. Jullie halen een grap met me uit.’

‘Absoluut niet.’

Mijn handen omklemmen de tralies. ‘Laat me eruit.’ Ik schreeuw weer, maar mijn woede voelt als acteren. Terwijl woede de juiste reactie is, dat weet ik zeker. Mijn moeder zit fout. Je zoon opsluiten is hoe dan ook gestoord. Maar mijn boosheid gaat niet diep genoeg. Ik vraag me vooral af wat ik heb misdaan om dit te verdienen. Mijn moeder moet een reden hebben. Zolang ik daarover in het duister tast, weet ik niet goed hoe ik moet reageren. Ze maakt me weer net zo onzeker als vroeger.

Haar mond vertrekt. Het ziet eruit alsof ze pijn heeft. Alsof ze het vreselijk vindt om dit te doen. Of is de wens de vader van deze gedachte? Ik haal diep adem. Wat er ook met mijn moeder aan de hand is, ik moet hier uit zien te komen en zij heeft de sleutel. Ik moet rustig blijven. Haar proberen te begrijpen.

Ze ziet er lief uit met haar donkerblauwe babyogen en haar altijd rozerood gestifte lippen. Niemand zal deze vrouw in staat achten te doen wat ze nu doet.

Haar knappe gezicht is in de loop der jaren pafferig geworden. Als ze zich niet prettig voelt, stopt ze zich vol met chocola en camembert. Alles aan haar is rond geworden: haar bovenarmen, haar billen, haar kuiten, haar borsten en natuurlijk haar boven- en onderlijf, met daartussen een wonderlijk smalle taille als een knoop in het midden van een ballon die op knappen staat.

‘Laten we koffiedrinken bij het Ankertje. Dan vertel je me daar wat er mis is,’ zeg ik, want ze vindt het heerlijk om met mij op het terras aan de kade te zitten. Om te laten zien dat haar zoon heus nog wel thuiskomt, denk ik.

‘Dat doen we dus niet.’

‘Doe je de deur niet open?’ Mijn vraag komt er net zo ontsteld uit als ik me voel.

‘Je neemt het niet serieus. Ik wil echt het goede antwoord.’

‘Maar mam, dit kan niet. Je zoon opsluiten. Dat snap je zelf toch ook wel?’

Ze haalt haar schouders op. Alsof zij er ook niets aan kan doen.

Al mijn spieren spannen zich; ze kan verdomme gewoon de sleutel in het slot steken en omdraaien. Ik wacht in de hoop dat ik rustiger word en mijn gedachten op een rij krijg, maar helder wordt het niet in mijn hoofd. Ik kan alleen maar denken dat ik eruit wil en dat zij me er niet uit laat. Ik heb hulp nodig.

‘Haal pappa.’ Expres noem ik hem geen heit. Maar het helpt niet.

Iedere keer als ik wakker word, ruik ik de zware lucht van pas geverfd, walsend met de stank van schimmel. Het duurt een paar minuten, daarna ruik ik het niet meer, maar ik weet dat hij er is. Die bedompte lucht, de trap en het ontbreken van ramen maken dat ik denk dat ik in een kelder zit.

Dat mijn moeder me opgesloten houdt is zo bizar dat ik ook daaraan iedere keer als ik wakker word moet wennen. Het eerste moment na het ontwaken geloof ik het niet, maar zodra ik mijn hoofd optil en de gevangenisdeur zie, weet ik dat het waar is.

Ik heb geen horloge, geen telefoon en geen computer. Ik weet niet hoe ik hier terechtgekomen ben. En al helemaal niet waarom. Maar dat inzicht, daar gaat het blijkbaar allemaal om. Mijn moeder vindt dat ik zonder uitleg moet begrijpen waarom ze me gevangen heeft gezet. Belachelijk. Maar ik wil hier weg, zo snel mogelijk, dus zal ik erachter moeten zien te komen.

Het eerste dat bij mij opkwam heb ik natuurlijk meteen geroepen: ‘Roosje!’

Mijn moeder rolde met haar ogen. Het zou ook gek zijn als ze me daar nu, na zeventien jaar, voor zou willen straffen.

‘Waarom dan wél?’ vroeg ik.

‘Als ik het uitleg, vertel je mij precies wat ik wil horen. Daar leer je niets van.’

‘Je doet alsof ik een kind ben.’

‘Je moet het echt zelf bedenken,’ zei ze. En daar blijft ze bij.

De afgelopen jaren bezocht ik mijn ouders niet vaak. De laatste maanden heb ik ze zelfs niet meer gesproken. Ook dat heb ik natuurlijk meteen als reden geopperd. Ze keek me nijdig aan en zei dat dat wel heel simpel zou zijn. Ook alle andere redenen die ik kon verzinnen keurde ze af.

Ze zegt dat ze niet boos op me is. Maar ik ken haar; de manier waarop ze met samengeperste lippen aan haar krul trekt verraadt het. Toch klinkt haar stem vanachter het traliewerk eerder verdrietig dan kwaad. Ze glimlacht met het ongemak van een schuldige. Misschien weet ze niet wat ze voelt, of hoe zij zich in deze situatie moet gedragen. Dat laatste kan ik me bijna niet voorstellen; ze weet zelfs altijd hoe een ander dat dient te doen.

Opnieuw inspecteer ik de houten deur. De opening die erin is uitgezaagd meet pakweg vijftig bij vijftig centimeter. Het tralierek ervoor bestaat uit een ijzeren raamwerk met daarbinnen twee verticale stangen en een horizontale. Ze verdelen het gat in de deur in zes vakken. De tralies staan zo dicht bij elkaar dat er misschien een heel klein ontbijtbordje tussendoor zou passen. Onder het rek is over de hele breedte een strook tralievrij gehouden waardoor mijn moeder grote borden vol eten naar binnen schuift op een plateautje dat aan mijn kant van de deur is bevestigd. Aan de andere kant van de deur is een donker portaal met een trap naar boven, naar het licht, naar de vrijheid.

Ik zet mijn schouder voor de zoveelste keer tegen de ijzeren stangen. Het rek zit muurvast. Het maakt eigenlijk niet uit, want mijn moeder schuift telkens voordat ze weggaat zorgvuldig het houten luik voor de tralies. Dan volgen geluiden die klinken als het aanbrengen en dichtklikken van een hangslot. Ook de deur zelf is zwaar vergrendeld. Er is geen beweging in te krijgen.

Mijn moeder schuift een bord onder het tralierek door op het plateautje. Op het bord ligt een dubbele boterham met gebakken ei en kaas. Ik kan mijn ogen er niet van afhouden. Ze zet er een plastic beker sinaasappelsap naast.

‘Is het ochtend?’

Mijn moeder knikt. Het was een gok, zonder raam heb ik geen besef van dag en nacht. Aan de hand van de maaltijden probeer ik bij te houden welk dagdeel het is en hoeveel dagen er verstreken zijn.

‘Dan wordt dit dus dag vier.’ Hoofdschuddend kijk ik haar aan. ‘Je bent mijn moeder!’

‘Zo. Dat weet je dus toch.’

‘Is dat een hint?’

‘Eet nou maar, anders houd je het niet vol.’ Even schemert er bezorgdheid in haar blik.

‘Als je me vrijlaat, hoef ik niks vol te houden.’

Tot nu toe heb ik wat ze me voorzet niet aangeraakt. Eerst was ik niet in staat om te eten. Daarna heb ik volgehouden omdat ik dacht dat ik mijn moeder onder druk kon zetten door alle voedsel te weigeren. Maar ze gaat niet overstag.

De geur van het gebakken ei vult inmiddels de hele ruimte. Het water loopt in mijn mond. De spieren in mijn maag trekken samen in een pijnlijke kramp. ‘Fuck.’ Ik pak het bord van het plateautje.

‘Goed zo, Lenny.’

‘Lenny?’ Ik wil het bord terugzetten, maar mijn handen beschikken over een eigen wil. ‘Ik heet Leen! Al meer dan tien jaar. Leen!’ Mijn naam schalt als een harde boer door de ruimte.

‘Als iemand weet hoe je heet, ben ik dat.’ Ze zet een stem op alsof ze voorleest: ‘Op 15 oktober 1977 zag Leonard Salverda het levenslicht. We zijn dolblij met onze zoon. We noemen hem Lenny.’

Dolblij. Ik snuif.

Ik schrok het ontbijt naar binnen, mijn moeder negerend. Ze heeft het luik nog steeds niet dichtgeschoven. Haar aanwezigheid belet me om mijn bord schoon te likken. Ik zou veel meer lusten. Maar nog liever heb ik mijn laptop, dus daar vraag ik om. Want ik moet hoognodig aan het werk.

Haar te smal geëpileerde wenkbrauwen schieten boven haar poppenogen omhoog. ‘Hier wordt niet gewerkt. Hier moet worden nagedacht.’

Ik heb nauwelijks nog kracht om te protesteren. Het lukt nog net om ‘je hebt het recht niet,’ uit mijn zere keel op te hoesten. Ik haal een hand over mijn hoofd. Het is alsof ik een borstel aai. Met dit kapsel werd ik hier wakker. Voordat ze me opsloot heeft ze me gemillimeterd. Omdat er volgens haar met een kam niet door te komen was. Ze kan zo overdrijven.

Ik draai me om. Bij de aanblik van het bed vergeet ik alles. Vanaf het moment dat ik mijn eerste hap nam weet mijn lichaam dat mijn geest verslagen is. Na drie grotendeels doorwaakte etmalen wint de slaap.

Mijn ogen zijn open, maar ik zie niets. Helemaal niets. Ben ik zonder duiklamp te diep afgedaald? In paniek maai ik met mijn armen; ik moet omhoog! ‘Au!’

Door de klap tegen de muur word ik pas echt wakker. Ik lig niet in het water, ik zit onder de grond. In het pikdonker tast ik achter het hoofdeinde van het bed. Als ik het snoer te pakken heb, laat ik mijn hand erlangs glijden tot ik de schakelaar voel. Met een zucht van verlichting knip ik het licht aan.

Bij de aanblik van mijn cel verdwijnt het gevoel van opluchting. Hoelang gaat dit duren? Wat zal Chris-Paul van me denken als ik mijn kopij niet op tijd inlever? Hij zal in alle staten zijn. Het artikel waar ik middenin zit is bedoeld voor de opening van het komend nummer.

Goddank is er een zomerrooster. In juli en augustus verschijnt OOG om de drie weken, dus ik heb wat meer tijd. Heeft ze me daarom juist nu opgesloten? Omdat ik dan niet zo snel gemist word?

Als ik mijn laptop heb, kan ik het artikel hier afmaken. Alle research en het interview heb ik al gedaan. Alles zit in mijn computer. Ik hoef er alleen nog maar een verhaal van te maken.

Als mijn moeder me straks weer niet vrijlaat, eis ik dat ze me mijn laptop brengt. Ik wil niet ook nog Chris-Paul teleurstellen. Maar kan ik me wel op mijn werk concentreren nu mijn moeder me achter slot en grendel heeft gezet? Als de heks in Hans en Grietje brengt ze me maaltijden. De kwade bedoelingen van de heks zijn duidelijk, maar wat mijn moeder drijft?

Het is dus niet om Roosje. Om de verdwijning van tante Agaath kan ook het niet zijn. Mijn moeder vindt het juist onzin dat ik mezelf daarvan de schuld geef. ‘Dat heeft Albin op zijn geweten. Jij bent alleen maar zo dom geweest om Albin te vertrouwen.’ Mijn moeder heeft het wel honderd keer gezegd. Het deed me goed dat mijn moeder deze keer niet haar zusters, maar mijn kant koos. Maar gelijk had ze niet. Wat ik Gaath aandeed, is onvergeeflijk.

Ik zak onderuit in de zitzak. Het heeft geen zin om daar nu aan terug te denken, want het kan de reden van mijn opsluiting dus niet zijn. Maar wat is die dan wel?

‘Denk maar eens goed na over je leven.’ Dat is de enige aanwijzing die mijn moeder heeft gegeven. Ik weet niet eens waar ik moet beginnen. ‘Ga maar zover mogelijk terug,’ zei ze.

Ik herinner me een verjaardag. Ik zat tussen mijn moeder en Agaath in. Ik kon mijn tantes naam niet goed uitspreken en noemde haar Gaath. Dat is zo gebleven. Zij vond het best, zolang ik haar maar geen tante noemde. Op tafel voor me stond een taart met vier kaarsjes. Ik blies zo hard mogelijk, toch doofden maar twee vlammetjes. Ik boog verder voorover om opnieuw te blazen.

Mijn moeder greep me vast. ‘Ik doe het wel, straks brand je je nog.’

‘Laat Lenny nou,’ zei Gaath.

Met de handen van mijn moeder om mijn schouders geklemd mocht ik het nog een keer proberen. Het lukte.

Of Meryem erbij was, mijn vriendinnetje van drie huizen verderop, weet ik niet meer. Als kleuters speelden we al samen. Op straat tot aan de hoek van de Zuiderkerksteeg. Verder kon ik niet, want ik zat aan een touw. Naast onze voordeur hing een ring waaraan mijn moeder het touw vastmaakte. Ik herinner me dat ze mijn vader wees waar de ring aan de muur geschroefd moest worden. Heit was het met ring en touw niet eens, maar hij deed wel wat ze wilde.

Dat Meryem en ik een zieke eend vonden, weet ik ook nog. Ik bleef bij het vleugellamme dier wachten. Meryem, die wel vrij mocht rondlopen in ons autoluwe buurtje, haalde een kartonnen doos om de patiënt in te doen. Daarna nam ik hem mee naar huis.

‘Weg met dat vieze beest,’ zei mijn moeder toen ik hem binnenbracht. ‘Straks word je nog ziek. En dan word ik heel verdrietig. Dat wil je toch niet?’

Ik verstopte de eend in het fietsenschuurtje en bracht hem stiekem brood, maar hij ging toch dood.

Van Vaderdag op mijn vijfde weet ik bijna alles nog. Op school had ik een tekening van mijn vaders zeilboot gemaakt. De juf had er een blauwe strik omheen gedaan. Aan de ontbijttafel rolde mijn vader mijn kunstwerk uit.

‘Jemig de pemig, mijn bootje!’ zei heit enthousiast. ‘Ik hang hem in het tankstation op. Dan kunnen alle klanten hem zien. Goed?’

Ik vond het geweldig.

‘En wat krijg ik van jou voor Vaderdag?’ vroeg hij aan mijn moeder, die achter hem langsliep. Hij gaf haar een tik op haar billen. Zacht, ik kon zien dat het een spelletje was.

‘Jij bent mijn vader toch niet?’ Mijn moeder hield haar hoofd schuin en lachte naar hem.

‘Gaan jullie mee op de boot? Het is prachtig weer,’ zei hij. ‘Ik zorg heus wel dat er niemand overboord slaat.’

‘Toe nou, Douwe.’

‘Op deze dag hoor je te doen wat ik wil,’ drong hij aan.

‘Vanavond,’ zei ze met hetzelfde scheve lachje.

‘Laat Lenny dan voor deze ene keer met me meegaan,’ zei heit.

Ik was er bijna zeker van dat het weer niet mocht. Ze was altijd bang dat me iets overkwam. Zelf kon ze niet zwemmen. Voor het IJsselmeer was ze helemaal als de dood. Zelfs op dagen waarop vanwege de hitte de boter, kaas en karnemelk in oma’s grote Amerikaanse koelkast plaats moesten maken voor dure crèmes en medicinale dranken uit de apotheek, mocht mijn moeder vroeger haar broertjes en zusje voor wat verkoeling niet meenemen naar het IJsselmeer. In dat water was haar opa verdronken. Zijn motorboot, waarop hij ’s weekends vrienden meenam om te vissen, was tijdens een zomerstorm met man en muis vergaan.

Mijn moeder dacht na. ‘Als ik nou met Lenny op de fiets naar het Enkhuizer Zand ga en jij zeilt daar naartoe? Dan ga je vlak voor het strand voor anker en haal je Lenny met het rubberbootje op.’ Ze knikte tevreden naar mijn vader. ‘Dan kan hij toch even bij je op de zeilboot zijn.’

‘Zolang we maar niet varen.’ Heits stem verried dat hij het onzin vond, maar in plaats van er tegenin te gaan, stak hij zijn duim naar me op.

Voordat we vertrokken deed mijn moeder haar bikini onder haar kleren aan, pakte de strandtas in en zette de fiets klaar om me in het kinderzitje te tillen.

‘Albin mag al op de bagagedrager en hij is ook nog maar vijf,’ protesteerde ik.

‘Je neefje past niet meer in het stoeltje. Jij nog wel.’ Discussie gesloten. Ze deed de grote zwemband met de schildpadkop over haar schouder, waardoor ik de hele rit scheef in het zitje moest hangen.

Aangekomen bij het parkje aan het IJsselmeer spreidde ze een plaid uit. Ze klopte op de lege plek naast zich. Maar ik wilde meteen op zoek naar de metaalachtig glanzende groene kevers die ik de vorige keer had gezien.

‘Het is toch veel gezelliger als je hier blijft?’ Ze smeerde me van top tot teen in met zonnebrandcrème. Daarna trok ze haar bloes uit en gaf mij de tube crème. ‘Doe jij mijn rug?’ Toen ik klaar was zei ze: ‘En nu lekker liggen.’ Maar ik bleef verlangend naar de waterkant zitten kijken. Ze zuchtte. ‘Toe dan maar. Maar doe voorzichtig. Laat me niet in de zenuwen zitten.’

Met de schildpad over mijn schouder, net als mijn moeder had gedaan, liep ik naar het strandje. ‘Tot je knieën, niet verder!’ riep ze me na. Ik wist dat ze rechtop zou blijven zitten en me niet uit het oog zou verliezen.

Op mijn buik in het zand speurde ik naar de glimmende torren, maar ik zag er niet een. Vlak voor me zweefde een waterjuffer. Snel krabbelde ik overeind en ging haar achterna. Ze vloog weg boven het water. Het IJsselmeer was koud. Ik rilde bij de eerste stappen maar liep stug door, achter de blauwe juffer aan. Opeens raakten mijn knieën het water en ik stond abrupt stil, want als ik doorliep, zouden we nooit meer naar het IJsselmeer gaan, zoveel was zeker. De libel verloor ik uit het oog. Het verschil tussen een waterjuffer en een echte libel kende ik toen nog niet.

De lucht, die onderweg naar het strand strakblauw was geweest, raakte razendsnel betrokken. Mijn moeder wenkte dat ik terug moest komen. Ik duwde de zwemband onder mijn billen, liet me in het gat zakken, sloeg mijn armen om de hals van de schildpad en wilde me naar de kant laten drijven. Maar ik dobberde weg in tegenovergestelde richting. Een plotselinge windvlaag nam me mee. Het was spannend. Maar toen ik nog verder het grote water op dreef, werd ik bang. Ik maakte grote zwaaibewegingen naar mijn moeder. Ze hield me altijd in de gaten, nu niet. Ze tuurde in de richting van het Krabbersgat, waar mijn vaders zeilboot moest verschijnen. Ik durfde niet om hulp te roepen, niet met al die kinderen die op het strandje speelden. De wind trok nog meer aan en ik voelde druppels op mijn armen. Op dat moment graaiden de ouders op het strand hun kinderen en hun spullen bij elkaar. Ook mijn moeder was opgesprongen. Met een angstig gezicht haastte ze zich naar de waterkant. De stroming had de zwemband met mij erin onverbiddelijk in haar greep.

‘Mamma!’ gilde ik.

Mijn moeder liep het water in en riep iets. Door de wind kon ik haar niet verstaan. Ze gebaarde. Ik begreep haar niet. Ze stond inmiddels tot aan haar heupen in het water. Later vertelde ze dat ze had geroepen dat ik rustig in de band moest blijven zitten; mijn vader kwam eraan, hij zou me redden. Ik wilde niet nog verder wegdrijven en wurmde me uit de band, zonder na te denken of ik daar nog wel kon staan. Ik ging meteen kopje onder. Bovengekomen riep ik om hulp. Ik kreeg water binnen, spartelde als een gek. Iedere keer als ik bovenkwam, zochten mijn ogen wanhopig naar mijn moeder. Ze waadde door het water in mijn richting. Ik ging weer kopje onder. Toen ik boven kwam, stond ze tot aan haar kin in het water.

‘Pak de band, Lenny!’ Ze gilde nog harder dan ik.

De schildpad was weggedreven. Op de een of andere manier lukte het me om een paar slagen met de golven mee te maken en ik kreeg de band te pakken. Buiten adem bleef ik eraan hangen en zag mijn moeder vechten om haar hoofd boven water te houden. Op een gegeven moment verdween ze onder de oppervlakte. Ik was zo bang dat ik niet eens meer kon krijsen. We werden gered door een echtpaar dat onder een boom had staan schuilen.

Toen waagde mijn moeder haar leven voor mij. Nu houdt ze me gevangen. Ik sta op uit de vintage zitzak. Het oranje ding was een cadeau van Olivia. Olivia. Ik zou haar zo graag willen zien, maar dat kan niet omdat ik hier zit. ‘Kut.’ Ik schrik van het geluid van mijn eigen stem in de diepe stilte van mijn cel. Ik zeg het woord nog een keer. Zachter, want het is onzin. Ik zou haar niet hebben opgezocht.

Met pijn in mijn buik ga ik op bed liggen. Het plafond lijkt net gewit, toch is een vochtplek zichtbaar. De schimmel ruik ik niet meer. Mijn hand glijdt langs de muur. Beton.

Dat ik niet onder het huis van mijn ouders zit, was van meet af aan duidelijk. Die kelder ken ik. Net als de kelder met de booggewelven onder apotheek Van Tuyl en het woonhuis van mijn grootouders erachter. En ik zit ook niet in de kelder van het grote pand ernaast, waar oom Sicco woont. Want de Van Tuyls wonen in statige bakstenen panden uit lang vervlogen tijden. Alleen tante Agaath woonde niet op stand.

Mijn moeder is een Van Tuyl. Ook mijn ouderlijk huis is mooi, maar onvergelijkbaar met de enorme kasten waarin mijn grootouders en mijn ooms met hun gezinnen wonen. Als kind vroeg ik mijn moeder waarom ons huis maar drie slaapkamers had. Ze antwoordde geïrriteerd dat ik opa en oma dankbaar moest zijn. ‘Dit is heel wat beter dan een rijtjeshuis.’

Nu vindt ze misschien wel dat ik blij moet zijn met deze cel. Ik schat de ruimte vijf bij zes meter. Dat is groter dan de woonkamer van mijn flat. De muur waartegen het bed staat is lichtblauw geschilderd. De achterwand is donkerblauw, met links een keukenblokje. Op het blad van roestvrijstaal staan een waterkoker en een koffiezetapparaat.

In plaats van een glazen koffiepot staat er een metalen thermoskan onder het filter en de messen in de bestekla zijn van plastic. Mijn moeder weet dus wel degelijk dat eenzame opsluiting niet niks is. Maar ik kan het hebben. Ik ben het gewend om alleen te zijn.

Op een plank boven het aanrecht staan mokken en crèmekleurige voorraadbussen waar koffie, thee en suiker op staat. Ik ken ze. Ze stonden bij opa en oma Van Tuyl in de keuken toen die nog niet gerenoveerd was. Rechts van het aanrecht staan een vuilnisbak, een bezem, een emmer met mop. Daarnaast een Billy met op de middelste plank een goed gevulde koektrommel, een pot snoep, een verbanddoos en een stapel handdoeken. Op de andere planken staan boeken, een draaitafel en langspeelplaten. De boeken zijn niet van mij, met uitzondering van de encyclopedie over tropische vissen. Die komt uit mijn flat, net als de platen en de speler. Mijn moeder weet hoezeer ik aan dat boek en mijn lp’s gehecht ben. Mijn speakers ontbreken, maar mijn koptelefoon heeft ze gelukkig wel meegenomen.

In de dichte kast naast de Billy ligt mijn kleding, gestreken en in nette stapeltjes. Thuis lag alles in een hoek te stinken. De kattenbak was het enige waar ik nog schoon op was.

In de rechterhoek staat een uit de kluiten gewassen wcpot en achter een blauw met wit gestreept gordijn is een douche. In het huis hierboven zijn vast heel wat kinderen opgegroeid, want tegen de andere zijwand staan een kast vol speelgoed, een kinderstoel, een ledikantje en een box. In de box staat een rotanwieg. De witte kanten gordijntjes steken scherp af tegen de groene muur.

In een zomervakantie - ik was dertien - wilde ik mijn kamer in mijn ouderlijk huis schilderen. Het gewenste eindresultaat zag ik helemaal voor me: groene en blauwe wanden en een gewolkt plafond. Ik fantaseerde dat het in mijn kamer zou voelen alsof ik aan het water zat, met een weiland in mijn rug. Met wat witte kwaststreken zou ik golven suggereren.

Mijn moeder, die vond dat ze me te weinig zag, meende dat het goed voor ons was om die klus samen te klaren. Bovendien mocht ik de ladder niet op. ‘Met trappen en ladders gebeuren zo veel ongelukken.’ Dus zij zou de hoge partijen voor haar rekening nemen. Ze ging naar de bouwmarkt en kwam thuis met blauwe en groene verf, maar zonder witte. Op wolken en golven zou ik toch maar snel uitgekeken raken, meende ze. Alles werd effen.

In deze kelder heeft ze geprobeerd mijn jongenskamer na te maken. Ze heeft haastig geschilderd, in de hoeken schemert het oude wit nog door. Maar de kleuren kloppen. Wat dat betreft zou ik me hier thuis moeten voelen. Maar zonder daglicht pakken het groen en blauw somber uit. In plaats van aan het water, waan ik me in een zompig bos. Ik schop tegen de zitzak. Het oranje van het kunstleer past niet in het kleurenschema.

Op een serveerwagen staat een televisie. Hij is niet aangesloten. ‘Ik wil niet dat je het nieuws volgt. Je werk moet je nu vergeten,’ zei mijn moeder op de eerste dag. Wel liggen er stapels dvd’s. Ik heb er een paar bekeken. Liever luister ik naar muziek. Ik trek een lp van Junkie XL uit de kast. Of toch liever Arvo Pärt? Ik zet de platen terug. Mijn gedachten blijven draaien om wat mijn moeder met me van plan is. De celdeur, het schilderwerk, de inrichting, alle moeite die ze heeft gedaan, het maakt me bang.

‘Hebben mijn artikelen er nu wel of niet iets mee te maken?’ probeer ik nog maar eens, omdat ik niets anders kan verzinnen.

Op mijn eerdere vragen daarnaar antwoordde mijn moeder ontkennend. Ook nu schudt ze haar hoofd. ‘Maar dat betekent niet dat ik blij ben dat je bij dat blad werkt. De hele familie Van Tuyl niet trouwens.’

‘Op Gaath na dan natuurlijk.’

‘Als ze nog zou leven, ja.’ Haar gezicht betrekt.

‘Dat kan nog steeds.’

Al ben ik de enige, ik blijf hopen. We zwijgen samen.

Dan vraag ik: ‘Mam, voor alle zekerheid, ik zit hier toch niet omdat de familie Van Tuyl commentaar op mijn werk heeft?’

‘Rotjong.’

‘Je snapt toch wel dat ik alles opper wat in me opkomt?

Ik wil hier weg.’

‘Dat jij kunt denken dat ik jou dit aandoe om wat de familie vindt,’ zegt ze op die toon die ik zo goed ken. Mijn nekharen staan recht overeind.

Zo gek was mijn gedachte niet. De Van Tuyls hebben eerder over me geklaagd. In medialand word ik de luis in de pels van de democratie genoemd. Een geuzennaam, vond Gaath. Mijn tante was de enige Van Tuyl die daar zo over denkt - of dacht. Ik ben het zwarte schaap van de familie sinds zij er niet meer is en mijn neef na zijn arrestatie zijn leven heeft gebeterd. Albin verhandelde pillen die hij uit de apotheek jatte en kreeg een taakstraf. Volgens mij denkt hij nog steeds dat ik hem destijds verlinkt heb. De eikel.

Ik herhaal mijn vraag in andere woorden: ‘Dus het gaat niet om mijn werk?’

Ze aarzelt en zegt dan: ‘Niet echt.’

Ze laat me vast pas gaan als ik de reden exact zo formuleer als zij het in haar hoofd heeft. Net als een computer-wachtwoord: als er ook maar één cijfer of letter onjuist is, kan ik mijn vrijheid vergeten. Trouwens, ook als ze meent dat ik iets heb misdaan waarvan ik geen weet heb. Dan heb ik een groot probleem.

‘Misschien ben je gewoon in de war,’ probeer ik zo vriendelijk mogelijk.

Haar ogen zwemmen omhoog, alsof ze achter haar voorhoofd wil kijken of dat klopt. Nadenkend schudt ze haar hoofd. Opeens kijkt ze me weer scherp aan. ‘Trek iets schoons aan.’

‘Mam, zou je hier niet eens met iemand over moeten praten? Weet heit dat ik hier zit?’

‘Heit,’ zegt ze, alsof ze vis van over de datum ruikt. Ze zal wel weer van hem willen scheiden. ‘Noem hem pappa. Pa voor mijn part, maar geen heit! Jezus Christus, we zijn hier niet in Friesland.’

Het is de eerste keer in zevenentwintig jaar dat ik haar hoor vloeken. Ik huiver. ‘Zie je wel dat ik hier zit omdat je boos op me bent.’

Ze slaat haar armen over elkaar. Dat doen mijn geïnterviewden ook als ze in de verdediging gaan. ‘Dit is moederliefde,’ zegt ze.

Op school stond ik in de pauzes meestal bij de meisjes. Wanneer ze touwtje sprongen, deed ik niet mee. Albin en zijn gevolg zouden me belachelijk maken. Ik verloor Albin zelden uit het oog, terwijl ik er tegelijk voor zorgde dat ik niet in zijn blikveld kwam. Ik was doodsbang dat hij me weer zou dwingen om zijn uitgekauwde kauwgom in mijn mond te nemen.

Ik zag er tegenop om naar school te gaan, al vond ik het in de klas wel fijn. Ik hield ervan om netjes te schrijven, te rekenen, opdrachten te maken met een atlas erbij, naar verhalen over de geschiedenis te luisteren en ik voelde me veilig aan het tafeltje voor in de klas, vlakbij de meester of juf.

Biologie vond ik het leukst. Ook voor taal haalde ik hoge cijfers. Ik werd vaak geprezen door de juf. Albin kreeg om de haverklap op zijn kop. Omdat hij niet oplette, zat te klieren of brutaal was. Zijn cijfers waren slecht. Alleen rekenen kon hij als de beste. Toch keek ik met afgunst naar hem. Naar hoe hij zich als een machtige potvis over het schoolplein bewoog, met in zijn kielzog minstens tien jongens die hij kon laten doen wat hij wilde. Potvissen jagen graag in groepen. Albin bepaalde tegen wie gestreden werd. Hij was de grootste van de klas en had de vuisten van een volwassen man. Volgens mijn moeder kwam dat door zijn Zweedse genen. Tante Venla was zelf ook fors voordat ze ziek werd.

Ik had meer weg van een garnaal dan van een potige roofvis. Een tijdje deed ik oefeningen. Ik probeerde me vijftig keer achter elkaar op te drukken, wat nooit lukte, en hing iedere dag aan een stang in de speeltuin tot mijn handen het niet meer hielden. Na drie weken had ik nog steeds geen spierballen en langer was ik ook niet geworden.

Mijn zelfvertrouwen werd opgekrikt toen de juf onze opstellen uitdeelde. Boven het mijne had ze met een dikke viltstift een tien gezet. Ze vroeg: ‘Wil jij naar voren komen Lenny en je verhaal aan de klas voorlezen?’

Het was geen vraag, het moest. Ik ging naast het tafeltje van de juf staan en voelde mijn hart bonzen. Terwijl ik voorlas, hield ik mijn blik strak op het papier gericht, bang dat ik zou haperen als ik Albin zou zien. Toen het zeepaardje in mijn verhaal een grapje maakte, lachte Eloise, het vrouwelijke equivalent van Albin. Toen lachten de andere kinderen ook en ik durfde op te kijken. Mijn hart ging nog steeds tekeer, maar vrolijk nu. Het voorlezen ging daarna een stuk gemakkelijker.

De juf vond het opstel zo mooi dat ze aan de meester van groep zeven had gevraagd of ik het ook aan zijn klas mocht voorlezen. Ik was trots en vond het eng tegelijk. ‘Dat wil je toch wel?’ vroeg ze toen ze mijn gezicht zag.

Ik ergerde me aan mezelf, aan dat bange, haalde diep adem en zei: ‘Ja.’

De kinderen wachtten achter hun tafeltjes. Ik voelde me nog kleiner dan normaal in het volle zicht van deze grote kinderen. Maar ze keken belangstellend in mijn richting, blij met het verzetje. Met het zweet in mijn handen las ik mijn verhaal voor. Op de juiste momenten werd weer gelachen en toen ik klaar was, applaudisseerde iedereen enthousiast. Ik groeide centimeters en verliet met opgeheven hoofd het lokaal.

Daar, in de gang, stond Albin, terwijl de bel voor de pauze nog moest gaan. Zonder oogcontact te maken probeerde ik langs hem te glippen. Maar hij greep me. ‘Uitslover,’ zei hij. Hij trok me de lange gang door naar de toiletten en duwde me een wc-hokje in. Tegenwoordig zijn Albin en ik even lang, toen torende hij hoog boven me uit. Hij sommeerde me om me uit te kleden. Eerst mijn schoenen. Ik ging op de bril zitten om de veters los te maken. Van de zenuwen lukte het niet. Albin greep de hiel van mijn linkerschoen en trok die met geweld van mijn voet, daarna volgde de rechter. Het deed pijn.

‘Broek.’ Ik deed wat hij zei. De bel ging. ‘Onderbroek.’ Met mijn boxershort tussen duim en wijsvinger liep hij de speelplaats op. Ik ging achter hem aan, met mijn lange broek over mijn blote kont. Hij hield de lichtblauwe onderbroek boven zijn hoofd. Je kon zien dat hij niet schoon was. Albin riep tegen de kinderen die naar buiten stroomden dat het ding van mij was. Meisjes giechelden en gilden. De vrienden van Albin scandeerden: ‘Poepstreep van spitsmuis, poepstreep van spitsmuis, poepstreep van spitsmuis.’

Huilend rende ik het schoolplein af. Nooit meer wilde ik naar die rotschool. Waarom mocht ik niet met Meryem mee naar de Vrije School in Hoorn? In de auto van Meryems moeder was plaats genoeg. Ik had dat al zo vaak gevraagd thuis. Met Meryem erbij zou ik niet langer alleen zijn. Maar mijn moeder wilde me niet zo ver bij zich vandaan hebben, op een school waar ze de leerkrachten niet kende. De hele weg naar huis zag ik mijn vieze onderbroek voor me en toen ik thuiskwam huilde ik nog steeds. Ik wilde naar mijn konijnen in de tuin om rustig te worden. Maar mijn moeder greep mijn hand. Ik voelde de botjes over elkaar schuiven. Ze bracht me in marstempo terug naar school. Daar kneep ze Albin zo hard in zijn arm dat de blauwe plek er een week later nog zat.

Ik vertelde thuis altijd wat Albin gedaan had. Als het erg was, ging mijn moeder klagen bij Oom Sicco en tante Venla. Ik had kunnen weten dat ze die keer onmiddellijk op hoge poten naar hen toe zou gaan. Voor straf mocht Albin een maand niet voetballen.

De nacht voor mijn tiende verjaardag kon ik niet slapen. Van opwinding, omdat ik een aquarium hoopte te krijgen. Maar ook omdat ik bang was voor de wraak van Albin. Ik had eindelijk de leeftijd om te begrijpen waarom Albin mij niet moest. Ik was het miezerige, brave neefje met hoge cijfers dat door iedereen geprezen werd. En ik was een klikspaan bovendien.

Op die avond nam ik me voor niet langer braaf te zijn. Het moment waarop ik die beslissing nam, herinner ik me als de dag van gisteren. Had ik dat niet besloten, dan was alles anders gelopen. Wat ik niet goed meer weet is of ik het deed uit angst voor Albin, of omdat ik er ook zelf genoeg van had om altijd maar te doen wat er van me verwacht werd.

De volgende dag werd in de klas voor me gezongen. Zelfs Albin deed mee. Iedereen was aardig. Er deed zich geen gelegenheid voor om brutaal te zijn. Ik was blij toe. Maar toen ik naar het huis van mijn grootouders liep, voldoende afstand houdend van Albin die op weg was naar het huis ernaast, was ik ontevreden over mezelf. Er was niets van mijn nieuwe ik te zien geweest. Toen ik bij oma binnenkwam, vroeg ze of het leuk was geweest op school. Chagrijnig schudde ik mijn hoofd.

‘Jochie toch. En dat op je verjaardag.’ Oma knuffelde me extra lang. Mijn moeder was in het voorhuis, in de apotheek met opa. Oma paste iedere dag na schooltijd op mij. Ze zei vaak dat ze dat heerlijk vond. ‘Omdat ze wat in te halen heeft,’ sneerde mijn moeder dan als oma het niet hoorde. Oma had het volgens mijn moeder vroeger zo druk met de apotheek gehad, dat ze het opgroeien van haar eigen kinderen had gemist.

Met de klanken van beroemde aria’s op de achtergrond hengelde oma zo vaak ik maar wilde samen met mij snoeken, baarzen en palingen met een magneet uit een aquarium van karton. Met Albin deed ze dat nooit. Daarvoor was Albin te ruw, zei ze. Het spel was zowat antiek, oma had er zelf als kind mee gespeeld. De dag voor mijn verjaardag was ze flink tegen Albin uitgevaren. Hij had geknikkerd in het halletje achter de apotheek. Levensgevaarlijk, had ze het genoemd. Er zou wat zwaaien voor Albin als ze hem ooit nog binnenshuis zag knikkeren.

Ik maakte me van oma los en vroeg: ‘Krijg ik nu taart?’

Boven klonk babygehuil. ‘Ik ga eerst Rosa halen,’ zei oma. Iedereen was dol op de mollige baby met de grote blauwe Van Tuyl-ogen en het bruine kroeshaar. Ik vond er niets aan. Oma zorgde vaak voor het dochtertje van Agaath, die bommoeder was. Mijn moeder had me uitgelegd dat, als een vrouw net zo ontzettend graag als tante Agaath een kind wil, het ook zonder man kon. En dat bom stond voor bewust ongehuwde moeder.

‘Omdat geen man het bij haar uithoudt,’ had heit gegniffeld.

‘Douwe!’ Mijn moeder keek hem bestraffend aan. Agaath mocht nog zo’n grote mond hebben, in de ogen van mijn moeder was Agaath toen nog haar lieve zusje.

Mijn vader zei maar gauw dat hij zijn schoonzus erg graag mocht. ‘Maar ze is wel verdomd feministisch.’

Wat dat was, wist ik niet. Zoals heit het zei, klonk het negatief. Ik vond tante Gaath juist heel erg lief. Toen ik klein was zat ik graag bij haar op schoot. Ze rook zo lekker naar kokos en ze deed spelletjes die meestal eindigden in kietel- en knuffelpartijen waarbij we gierend van de lach van de bank af vielen. Zoiets zou mijn moeder nooit doen. Zij toonde haar genegenheid door me tegen haar borst te klemmen alsof haar leven ervan afhing.

Toen ik ouder werd deed Gaath dingen met me die ik van mijn moeder niet mocht. Samen met losse handen fietsen bijvoorbeeld, of in bomen klimmen. En toen mijn moeder me op mijn negende nog steeds te jong vond om te leren zwemmen, trok Gaath zich daar, in tegenstelling tot mijn vader, niets van aan. Ze leerde me de schoolslag, watertrappelen en rugzwemmen. Nadat de baby kwam, had mijn tante nog maar weinig tijd voor mij.

Terwijl oma boven met Roosje in de weer was, haalde ik mijn knikkerzak tevoorschijn. Er zaten minstens honderd kleine knikkers en een stuk of vijf bonken in. Toen oma met Rosa terugkwam, zat ik op mijn knieën in de kamer en probeerde met een kleine knikker de grote melkwitte bonk te raken die onder de eettafel was gerold.