Betaalde Troost

Dick Scholten

Labels:
Roman

Romanttt

De mislukte verslaggever Henk Sipkes krijgt van het Rotterdamse nostalgiekrantje De Stem opdracht een reportage te maken over het Katendrecht van de jaren vijftig. Zo ontmoet Henk de hoogbejaarde Niek Stillewagt die aan de Delistraat kroegbaas geweest is. In de gesprekken met de kastelein ontvouwt zich een sensationele geschiedenis van prostitutie, armoede en criminaliteit tegen de achtergrond van het rigoureus veranderende Rotterdam in de eerste zestig jaar van de vorige eeuw. Tijdens zijn bezoeken leert Sipkes niet alleen zijn geboortestad beter kennen. Hij komt ook weer in contact met zichzelf.

Dick Scholten (Rotterdam, 1952) is schrijver van romans waarin hij op meeslepende wijze vergeten geschiedenis tot leven wekt.

Eerder verscheen van zijn hand Park 1943 Rotterdam over het Vergeten Bombardement op Bospolder-Tussendijken.

Betaalde Troost

Betaalde Troost

Copyright © 2018 Dick Scholten

Auteur: Dick Scholten

Uitgever: Qualiber

Druk: Scanlaser

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk: Dick Scholten

Redactie en correcties: H.R. van der Sluis; redactiebureau Double U; A.J. van Hoorn

Roman

ISBN 978-94-92270-11-5

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Betaalde Troost

Dick Scholten

Roman

Fouten hebben en die niet verbeteren, dat is pas fouten hebben.

Confucius

Inhoud

Aan de lezer

Voorwoord

Mokkenstorm

Rupsen worden vlinders

Kaapse Kronieken: Proloog

Groen licht

Kaapse kronieken: Heer Konrad

Tomaten

Kaapse Kronieken: Uithuilen en opnieuw beginnen

Stiekem

Kaapse Kronieken: Nalatenschap

Girls, Girls, Girls

Kaapse Kronieken: Verleiding

Vaders

Kaapse Kronieken: Heilige dag

Donkere dagen voor kerst

Kaapse Kronieken: Betonrot

Vuurwerk in de mist

Kaapse Kronieken: Opgeruimd staat netjes

Frontaal

Kaapse Kronieken: Vogelenmarkt

Je gaat het pas zien als je het doorhebt

Kaapse Kronieken: Abdicatie

Diepe krassen

Genaaid

Betaalde troost

Geraadpleegde bronnen

Geciteerde muziek

Index persoonsnamen

Aan de lezer

In Betaalde Troost spelen veel personages een rol. Om het u gemakkelijker te maken is achterin het boek een index opgenomen.

Voor correcties op deze druk, actuele en nagekomen informatie, zie www.qualiber-uitgeverij.nl.

Voorwoord

Als oudere Rotterdammers aan Katendrecht denken, denken ze aan betaalde liefde, pooiers en harddrugs. Maar ooit, lang geleden, was Katendrecht een boerendorp met buitenverblijven voor rijke Rotterdammers, zoals de Pincoffs en de Monchys, waar ze de stank van de stad konden ontvluchten. De naam van het gebied er vlak naast, Feijenoord, herinnert aan die goede tijden: Fijn Oord. Aan het einde van de negentiende eeuw werd het lot van het dorp bezegeld. De Rijnhaven aan de Maaskant was de voorbode van het definitieve einde. De Maashaven verzwolg een paar jaar later met zijn zestig hectare het hele dorp.

Het Katendrecht als rosse buurt is het gevolg van twee andere zeer rigoureuze ingrepen. Waar nu Stadhuis en voormalig postkantoor staan, was ooit het Zandstraatkwartier. 2500 mensen woonden op dat kleine stukje grond onder erbarmelijke omstandigheden in een doolhof van sloppen, gangen en stegen. Dit buurtje, in de volksmond bekend als De Polder, was tot ver buiten Rotterdam vermaard en berucht als hoerenwijk. Zelfs nette Rotterdammers bezochten de gezellige café’s, net als criminelen die zich daar ongrijpbaar voor de politie konden verbergen.

In die eerste jaren van de twintigste eeuw is het plan om het Coolvest, de westelijke grens van de stad, te dempen en te verheffen tot een boulevard van internationale allure. Die ambitie gaat ten koste van de arme lui die achter het Coolvest hun armetierige bedoeninkjes hebben. In 1912 doet de slopershamer zijn werk en de bewoners, die dure nieuwbouwwoningen niet kunnen betalen, wijken uit naar stegen rond de Schiedamsedijk. Daar strijken ook de vlinders, de dames van lichte zeden neer. Het bombardement van 1940 noopt de kroegbazen, prostituees en penoze opnieuw te verhuizen. Ze steken de Maas over, naar Katendrecht.

Katendrecht is tijdens de oorlog voor Duitse soldaten verboden terrein, waardoor de wijk een broeinest wordt van de illegaliteit. Die achtergrond is bepalend voor de bloei van de Kaap als prostitutiekwartier. Een gemoedelijk en tolerant gebied tot in de jaren zestig, tot de seksindustrie volwassen wordt en de onschuld verdwijnt

Zevenhuissteeg omstreeks 1910 - bron: Jos Maissan, Rotterdam in oude ansichten (Collectie auteur)

Zevenhuissteeg omstreeks 1910 - bron: Jos Maissan, Rotterdam in oude ansichten (Collectie auteur)

Mokkenstorm

Woensdag

Het is nog vroeg in de middag, een kwartier voor de afgesproken tijd. Ik parkeer mijn acht jaar oude Suzuki Celerio op het erf in Monster waar mijn navigatiesysteem mij naartoe heeft gegidst. De wereld staat op zijn kop nu Donald Trump de Amerikaanse presidentsverkiezingen heeft gewonnen. Op de radio buitelen verslaggevers en experts over elkaar heen. Ze zijn te veel in shock om verstandige vragen te stellen, laat staan antwoorden te geven, maar mijn TomTom weet de weg.

Ik schrik van de overgang van de behaaglijke warmte van mijn Suzuki naar de grijze, miezerige november kou en trek mijn sjaal wat dichter om mijn hals. Nog voor ik aanbel, opent een slanke vrouw van rond de veertig met blond golvend haar de deur van het vrijstaande huis. “U zal meneer Sipkes zijn.” Uitnodigend steekt ze haar hand uit.

Mijn hand sluit om de hare; een warme, droge hand. “Ja, dat klopt. Henk Sipkes. Aangenaam kennis met je te maken.” Ik tutoyeer haar bewust en ik zie aan haar voorzichtige glimlach dat ze mij begrijpt.

“Leuk dat je er bent. Ik ben Klaasje van der Hoeven, zijn dochter. Ik zal je naar hem toe brengen.”

“Klaasje, is dat niet een wat ouderwetse naam?” ontglipt mij. Ik heb er direct spijt van.

Ze kijkt me lachend schuin aan waarbij in haar gladde wangen een smal rimpeltje zichtbaar wordt. Het is een mooie, heldere, bescheiden lach. Ze loopt voor me uit langs het vrijstaande huis. Achter het huis bevindt zich een kas, zoals er vele zijn in het Westland. Ze opent de deur van een tuinhuis die amper tussen kas en woonhuis past. “Pa, de man van de krant is er!” Ze zwenkt haar hoofd en haar ogen met een kleur waar zelfs de Middellandse Zee jaloers op zal zijn, kijken mij aan. “Je moet hard en duidelijk praten hoor, hij is wat aan de dove kant. Hij is oud, maar absoluut niet dement. Hij heeft ze allemaal nog op een rijtje in zijn bovenkamer.”

De typische stank die altijd rond oude mensen hangt vult mijn neus wanneer ik de deur achter mij sluit. Ik neem plaats op een tweezitsbankje tegenover een magere, stokoude en zwaar ademhalende man. Stillewagt. Hij lijkt wel honderd. Zijn met ouderdomsvlekken bezaaide handen beven. Uit de borstelige grijze wenkbrauwen boven zijn vermoeide, diepliggende lichtgrijze ogen steken lange haren. Een zwart apparaatje met een rode knop hangt met een veter om zijn nek. Zijn gezicht kan er geen nieuwe rimpels meer bij hebben, alle ruimte is door groeven en putten ingenomen. Dat heb ik weer, hoor. Moet ik een verhaal uit zo’n afgeleefd lijk zien te persen. In mijn hoofd beukt The Who. Hope I’ll die before I get old.

“Dag meneer Stillewagt. Mijn naam is Henk Sipkes van De Stem.”

Stillewagt tilt zwijgend zijn hoofd een klein stukje op.

“Ik ben hier om met u over Katendrecht te spreken. U heeft zich daarvoor opgegeven.”

Hij zou toch moeten weten wat ik hier kom doen? Oude mensen zijn vergeetachtig. Het kortetermijngeheugen laat hen dikwijls in de steek. Zelfs ik heb er soms al last van.

De grijsaard pakt met zijn bevende handen het fotoalbum dat voor hem op tafel klaarligt. Het album is volgeplakt met kleine Agfa Click zwart-wit kiekjes. Hij wijst met trillende vinger op een foto met twee mannen en een vrouw voor een etalageruit. Zodra hij met zijn zachte, krasserige stem begint te praten, leg ik de dictafoon op tafel en start het apparaat. Het is nou eenmaal het lot van een verslaggever te moeten luisteren naar slaapverwekkende prietpraat. Ik speel professioneel de geïnteresseerde luisteraar.

“Me zaak. Ja, dah ben ik met Mies en Klaas...” Hij kijkt me aan en controleert of ik wel naar de foto kijk. Dat doe ik, hoewel ik geen idee heb wat ik ermee moet. Twee mannen en een vrouw voor een kroeg. Ja, best, Dat geloof ik wel.

“Klaas Kaasjager,” kraakt hij verder. “Helemaal alles he ‘k te danken aan Klaas . Astie goser me niet geholpe had, kon ‘k hier nou nie mooi weer spele… Ah joh, de Kaap. ‘t Is nie de Kaap. Wat motte jullie met de Kaap? Ik sting op de Kaap met een tent, ja. Omdat die moffen ons van de Schiedamsedijk gekegeld hadde, moste we wel naar de Kaap. Dik ‘n week nadat die moffen de stad hadde platgegooid, sting die ouwe al op de Kaap. Met z’n kaaislette¹ en de hele santemekraam. Niet tante Rien - die is in het puin gebleve. Die visse ze weke later meters onder die klotepuinzoot op. Helemaal zwart en in stukkies. Klaas kapot, dat snappie. Ze moer was alles. En maar kankeren op ze baas. Dah was een mof.” Zijn blik dwaalt naar buiten, terwijl hij de tijd neemt om zijn ademhaling tot rust te laten komen.

Tante Rien, Klaas, Mies? Zijn familie? Ik zoek naar een vraag om structuur in de stroom woorden te krijgen, maar nu hij uitgehijgd is, richt hij die griezelige, bijna wit-grijze kijkers weer op mij.

“Daggie dat de moffe die teringzoot zomaar platgesmete hebbe? ‘t Ware moffe bomme, maar ‘t plan is bedacht door die kankercoolsingel hootemetote. Wat daggie zellef, joh? ‘t Is geteisem daar, net as ‘n stukkie verder op ‘t Haagseveer en dat befgajes². Het laagste van ‘t laagste koleretuig daar. Die Mokkenstorm, godskolere.”

Hé! Mokkenstorm? Mokkenstorm… Mokkenstorm. Waar ken ik die naam van? Mokkenstorm. Waar ken ik goddorie die naam toch van? Terwijl hij doorratelt, kan ik niet meer luisteren.

Het is inmiddels drie uur en het vraaggesprek is krap een uur op weg, wanneer de oude man midden in een zin in slaap valt. Het is geen gesprek. De man kwebbelt, de ene zin lijkt niets te maken te hebben met de voorgaande en namen vallen zonder enig verband. Ik kan er mijn hoofd niet bijhouden sinds de naam Mokkenstorm is gevallen. Ik noteer op de achterkant van mijn visitekaartje dat ik opnieuw contact zal opnemen en leg het op tafel. Zo stil mogelijk verlaat ik het kabouterhuisje. Klaasje staat in de tuin bij een droogmolen met een mand vol wasgoed. Ze moet zich strekken om kleding op te hangen. De zon, laag in het zuidwesten, schijnt door haar jurk en toont het silhouet van haar benen en accentueert haar slanke lichaam.

“Je vader viel in slaap. Ik bel je van de week voor een nieuwe afspraak.”

Weer geeft ze mij die lach. Haar ogen lijken te fonkelen. Ze knikt ten teken dat ze me heeft gehoord. Mokkenstorm. Waar ken ik die naam toch van?

Terug in Rotterdam slenter ik wat rond in de kapsonesbuurt uit de jeugd van de oude Stillewagt. Eendrachtstraat, Kortenaerstraat, Zwarte Paardenstraat. Wat heeft dat met Katendrecht te maken? In het Nieuw Rotterdams Café aan de Witte de Withstraat bestel ik een glas bier. Ik eet een vlugge hap bij een shoarmatent voor ik naar huis ga. Het geslenter en getreuzel in die oude buurt is tevergeefs; er schiet me niets te binnen. Het deel van mijn geheugen met die informatie is onbereikbaar. Mokkenstorm, Mokkenstorm. Waar ken ik verdorie die naam toch van?

Om zeven uur doe ik voor de derde keer een poging mevrouw Klinkenberg te bellen. Zij is naast Stillewagt de ander die zich heeft opgegeven om herinneringen aan het Katendrecht van de jaren vijftig op te halen. Ongelofelijk, er zijn maar twee mensen die zich hebben opgegeven. Meer zijn er niet en nummer twee neemt niet op. Weer niet.

‘s Nachts droom ik van Klaasje. Ze staat bij de droogmolen en strekt haar armen naar de hoogste waslijnen. Haar jurk fladdert om haar ranke lichaam. Ze lacht. Een heldere, fluwelen lach. Ze heeft meer indruk op mij gemaakt dan ik vanmiddag voor mogelijk hield.

Donderdag

Met een mok koffie in mijn hand ga ik de koppen van de krant af. Eén helft van Amerika is in shock. Dat zal nog wel een poosje zo blijven. Even later Mokkenstorm zoeken met Google resulteert in een reeks pagina’s met verwijzingen naar LinkedIn profielen, Twitter accounts, artikelen en boeken van een met de naam Mokkenstorm opgetuigde psychiater. Je zou toch gek worden van een psychiater met zo’n naam? Verder vind ik niks. Verdorie, die naam stimuleert toch niet voor niets een paar grijze cellen in mijn brein? Het verbaast me dat zelfs Delpher niets oplevert. Ik heb ooit iets over hem geschreven, dat moet wel. Met een derde kop koffie verjaag ik de tegenzin in mijn lijf en open ik de gammele zelfbouw-schuifdeur in de slaapkamer. Hoewel het aanzien van mijn persoonlijk archief me hevig naar bed doet terugverlangen, is mijn nieuwsgierigheid toch sterker. Hierin móet ik iets kunnen vinden. Ik schuif de houten IKEA stoel die als dressboy dienst doet voor de in de kast gestapelde dozen en klim op de zitting om de bovenste doos uit de kast te trekken: Balkenende I – III. Balkenende IV ging aan mijn neus voorbij, de guillotine van de reorganisatie had mijn baan afgehakt voordat dat kabinet beëdigd werd, godverdomme.

Op de grond, met de doos tussen mijn benen, laat ik mijn hoofd op mijn handen zakken. Waar zoek ik eigenlijk naar? Ik kan toch moeilijk een voor een alle mappen gaan doorlezen in de hoop die verdomde naam tegen te komen? Ik worstel overeind en loop de slaapkamer uit. Ik pak mijn telefoon en bel een paar oud-collega’s op in de hoop dat zij mij verder kunnen helpen.

In café @Home aan de Goudsesingel eet ik een broodje kaas. Als een oude, grijze man zijn winterjas uittrekt, valt mijn oog op zijn donkerbruine overhemd.

Natuurlijk. De Oorlog! Daar moet ik zoeken.

Terug in mijn slaapkamer gooi ik dozen uit mijn archiefkast met verse energie op de grond, totdat ik de kartonnen doos met 40-45 zie. Het eerste mapje doorbladerend terwijl ik op mijn bed zit, dringt het tot mij door dat dit net zo zinloos is. De vloer van mijn slaapkamer ligt intussen vol met witte Gamma Verhuisdozen Handle With Care. Ik laat de rommel achter me en probeer het internet weer. Na een kwartiertje vruchteloos zoeken geef ik het op voor vandaag.

Tijdens mijn eerste middagbiertje belt klootzak himself, Tom Hoogerwerff. De tyfuslijer die mij bovenaan de lijst ‘Vervangbaar’ had gezet. Mijn persoonlijke beul. De zakkenwasser!

“Je valt de mensen hier lastig, Henk. Wij hebben hier wel wat beters te doen dan voor jou te gaan rondneuzen.”

“Tom, ik had…”

“Je zoekt naar Mokkenstorm? Mokkenstorm was een fout kereltje in de oorlog. En niet alleen in de oorlog. Hij was corrupt. Ruim een halve eeuw geleden is hij verdwenen. Zijn auto lag in de Maas. Zijn vermissing werd in verband gebracht met ene Kaasjager, een Nederlandse drugscrimineel. Zo nou heb je wat. Doe ons verder een lol en ga zelf zoeken.”

Kaasjager én Mokkenstorm? Dat klinkt interessant. Wie weet kan ik nog meer uit die Judas trekken. “Hoelang geleden, Tom? Ruim een halve eeuw is wel heel erg vaag. Weet je wanneer precies?”

“’ns Kijken … ‘57, Juni 1957. Henk, niet meer bellen. Misschien is het langs je heengegaan nu je voor die streekkrantjes werkt. Tegenwoordig is er zoiets als het internet.”

Bah. Wat een slang van een vent.

Ik start de opname van het interview van gisteren. Ha! Het is precies zoals ik het me herinner: ‘Helemaal alles he ‘k te danken aan Klaas Kaasjager’. Van één naar twee namen. Van een foute politieman naar een drugscrimineel. Dit begint verdraaid op iets te lijken. Ik bel Klaasje voor een nieuwe afspraak.

Vrijdag

Het is al laat in de ochtend als ik wakker word. Langzaam vervaagt de droom. Een draaikolk van beelden van gestapelde Gamma verhuisdozen met daarop een schaterende Klaasje in de hoofdrol: “Je wordt vroeg dement, uilskuiken!” Schateren. Dat kan ze dus ook.

In de badkamer, met haar gezicht in gedachten, zie ik mijzelf. Spiegels zijn onverbiddelijk en kennen geen genade. Gemeen accuraat wijst het stuk glas mij op mijn leeftijd. Zelfs als ik mijn gezichtshuid straktrek bij het scheren, blijven diepe groeven zichtbaar. Enkele rechtopstaande sprietjes haar op mijn schedel zijn de laatst overgebleven exemplaren van een verrot gewas op een vergeten akker. Ik scheer ze met het krabbertje weg.

Jan-Willem van der Tier, chef bij De Stem, heeft mijn voicemail ingesproken. Om vier uur vanmiddag moet het eerste artikel Katendrecht binnen zijn. Een uur later zakt de zaterdageditie.

Eerst een bak koffie en het nieuws.

Halleluja! Leonard Cohen is dood. Ik wil hem gelijk horen. Trav’ling lady, stay awhile until the night is over. Mijn moeder noemde hem altijd De Chagrijn. Nee ma, chagrijnig word je van de krantenkoppen. Trump wil onder het klimaatakkoord uit. Noodverordening tijdens intocht Sinterklaas. PSV weigert de namen van die walgelijke supporters, die in Madrid bedelaars hebben vernederd, aan de Spaanse justitie te geven.

Bij het uitsterven van de klanken van One of Us Cannot be Wrong, luister ik verder naar de opname van het gesprek met Stillewagt.

“’t Is nie de Kaap. ‘t Was de Schiedamsedijk. ‘k Was nog nat achter me ore azzik kattekwaad dee en de kapsones gong zieken. Man, man. Ze konne me wel schieten in de Kortenaerstraat.”

Dit is niks. Dit gaat inderdaad niet over Katendrecht. Hier kan ik geen artikel van maken. Dan het alternatief maar weer eens proberen. “Mevrouw Klinkenberg, dit is je laatste kans op je fifteen minutes of fame,” roep ik luid. Ze neemt opnieuw niet op. “Dan heb je pech gehad, ouwe muts.” Ik slok de rest van de koffie op. De zon doet een poging de dag een vriendelijk sausje te geven. Daar trap ik niet in. Ik laat me niet foppen. Niemand kan mij voor de gek houden. Ik draai mijn sjaal twee keer om mijn nek en met winterjas ga ik de herfst in.

In de boekwinkel van Snoek op de Meent vind ik De Winkel van mijn Vader³ van auteur Simon Rozendaal. In het hoofdstuk Van de Polder naar de Dijk naar de Kaap vind ik voldoende informatie voor een inleidend artikel. In een mum van tijd toveren mijn vingers een goed leesbaar artikeltje in de tekstverwerker. Om tien voor vier stuur ik het artikeltje naar de redactie.

Zaterdag

Mijn dochter Dafne komt langs en schopt mijn voornemen het weekeinde te gebruiken om op zoek te gaan naar Kaasjager ruw omver. Gesprekken met haar zijn altijd heftig. Ze beperkt onze conversatie tot één thema: de drankzucht van mijn ex-vrouw, waarvan ze mij de schuld geeft. Ze lijkt op haar moeder. Met haar grote, zwarte bril en het korte, strak en plat op haar hoofd gekamde haar, is ze net de strengste schooljuffrouw van de basisschool.

“Je kan toch best wel een beetje op haar letten? Wie heeft zij nou nog om haar heen? Wie zorgt voor haar?”

“Luister. Je moeder is mijn ex. Ze heeft iedereen om haar heen weggejaagd met haar bezopen gelal. En nou verwacht je van mij dat ik ga babysitten? Ik ben niet voor niks gescheiden.”

“Jij en ik weten hoe ze zo geworden is. Er heeft maar een schuld, pa. Dat ben jij.”

“Dafne, als jij vindt dat ze aandacht verdient, als jij vindt dat iemand op haar moet passen …”

“Ja. Zeker vind ik dat. Iemand moet dat doen.”

“Ik zou zeggen, meid, ga je gang.”

Hoofdschuddend vertrekt ze. De buitendeur smakt ze dicht.

Sinterklaas vaart met zijn stoomboot de haven van Maassluis binnen. De menigte op de kade, een ME-peloton, pro-Zwarte Piet demonstranten, anti-Zwarte Piet demonstranten en een handvol kinderen geven de Goedheiligman een hartverwarmend welkom. Wat een gezeik, die Pieten discussie. Wat nou, cultureel erfgoed. Zwarte Piet is pas cultureel erfgoed als je daarbij ook de inspanningen van onze voorouders die de Afrikanen naar de slavenmarkten brachten rekent. Balkenende, die malloot, de gelukkig zo goed als vergeten minister president van 2002 tot 2010, heeft nog geprobeerd onze nationale identiteit te stimuleren door ons een VOC-mentaliteit aan te praten.

De zaterdag verdwijnt in gelummel, 5 afleveringen van Netflix-serie The Crown en de zaterdageditie van de Volkskrant. Vooral het cryptogram vergt veel tijd. Om half een in de nacht struin ik een paar live-webcams af voor ik naar bed ga.

Zondag

Ook Gods rustdag begint met lui lanterfanten. Op het internet kom ik foto’s tegen van het Zandstraatkwartier en dringt tot mij door hoe weinig ik weet van mijn eigen stad. Hoe is het mogelijk dat ik geen flauw benul heb van de oude stadsgrenzen? Je hoeft niet lang door Amsterdam te lopen om door te krijgen hoe die stad door de eeuwen heen is gegroeid. Ga naar Utrecht, en je ziet duidelijk de oorsprong. Delft, Alkmaar, Zwolle, al die steden zijn schillen rond een geboorteplek. Zo niet Rotterdam. Pas nu zie ik dat de Coolsingel ooit, als Coolvest, de westelijke stadsgracht was en een stadsmuur droeg. Hoe is het mogelijk dat ik me nooit heb afgevraagd wat de oorsprong is van straatnamen als Weena, Rode Zand, Achterklooster?

Dwalend op het internet beland ik op de website engelfriet.net die een schat aan informatie over Rotterdam herbergt. Burgemeester Zimmerman⁴, een autoritaire krachtpatser, heeft er zo’n beetje in zijn eentje voor gezorgd dat het centrum van Rotterdam een flinke duw naar het westen kreeg. De oude stadsgracht was in zijn visie de ideale locatie voor een brede boulevard naar het voorbeeld van Parijs. De stadsgracht werd gedempt en het Coolvest werd Coolsingel.

Het bombardement van 1940 gaf ruimte voor nog grootsere plannen. De gemeente onteigende de grond van het verwoeste gebied en kreeg zo de handen vrij om een nieuw stratenplan te ontwikkelen. Ten westen van de Coolsingel situeerde stedenbouwkundige Van Traa⁵ met zijn kornuiten het winkelgebied, dat voor de oorlog met de Hoogstraat aan de andere kant lag. Wanneer wij Rotterdammers door onze Lijnbaan slenteren, raken onze voeten de grond waarop onze voorouders ‘s zondags wandelden door tuinen. Keek mijn overgrootvader naar het oosten, dan zag hij het Coolvest met molen De Hoop. Draaide hij zijn blik naar het westen, dan zag hij het gehucht Cool.

Wij weten het niet, omdat dat niet in onze aard zit. Wij zijn Rotterdam. Rotterdam is een stoere stad. Rotterdam ziet niet om. Rotterdam kijkt alleen vooruit.

Maandag

De middag is nog jong wanneer ik voor de tweede keer tegenover Stillewagt zit. Ik ben vastbesloten antwoord te krijgen op twee vragen: wie is die Kaasjager aan wie hij alles te danken heeft en wat verbindt die man met Mokkenstorm. Stillewagt kijkt naar buiten. “Klaas had Mokkenstorm al derek motte omlegge.” Daar moet ik het mee doen. Tergend langzaam brengt hij zijn lichaam naar voren en staat op. Ik zie dat het strekken van zijn rug hem pijn doet. Hij pakt zijn rollator en schuifelt naar het kleine aanrecht in de hoek van de kamer. Als hij eindelijk terug is, blijkt hij twee blikjes bier te hebben gehaald. Een zet hij op tafel neer voor mij, de andere klikt hij open. In één teug klokt hij de inhoud naar binnen. Hij blijft zeker vijf minuten nahijgen voordat hij weer rustig ademhaalt, en zijn longen van voldoende zuurstof zijn voorzien om te spreken. “Luistert vader. Ik krijgt nog liever ‘n rotschop van ‘n paard, dan dah ‘k mooi weer ga lulle over de Kaap. Dondert toch op.” Hij drukt op een apparaatje dat met een veter aan zijn hals hangt, zakt terug in zijn stoel en zegt niks meer.

Ik weet me geen houding te geven. Het lukt me niet iets te zeggen. Er schiet mij niets zinvols te binnen. Het tweezitsbankje waarop ik zit lijkt groter te worden, alsof ik tussen de naden van de kussens weg kan glijden. Ik weet niet waar ik kijken moet. Klaasje bevrijdt mij uit de onaangename stilte. Voor ik de deur uitloop kijk ik om naar Stillewagt, die mijn half opgedronken bierblikje aan zijn lippen zet.

Mijn lichaam schrikt van de confrontatie met de buitenlucht. Ik trek mijn sjaal vaster om mijn nek en sluit mijn jas. Het weer deert Klaasje niet. Het zwarte joppertje hangt achteloos over haar schouder. “Heb je trek in een kopje koffie?”

“Graag!”

Door de achterdeur lopen we haar keuken in, waar het naar schoonmaakmiddel ruikt, naar een pas geboende vloer.

“Je vader heeft hier geen zin in. Het is dat hij zo oud is, anders had hij me de deur uitgeschopt.”

“Ja, die ouwe is niet de makkelijkste.” Weer klinkt die heldere lach. “Hij is van Katendrecht naar hier verhuisd voor ik geboren werd, dus ik kan je niet helpen. Het is van nature een stille man, meer een luisteraar, maar kan een spraakwaterval zijn als je oprecht in hem geïnteresseerd bent. Als je goed voorbereid bent en de juiste vragen stelt, kun je een boek over hem schrijven.”

Dat is makkelijk gezegd. Hoe weet ik wat de juiste vragen zijn?

Klaasje lijkt mijn gedachten te lezen. “Dat Katendrecht op zichzelf lijkt me niks voor hem. Dat krantje van je zal op zoek zijn naar nostalgische, romantische en sappige verhalen uit het hoerenleven. Daar moet je bij hem niet mee aankomen. Het spijt me, ik denk dat dit een vergissing is.”

“Wat hebben ze dan van de krant gevraagd dat hij erop in is gegaan?”

“Ík heb gereageerd. Ik heb de krant gebeld nadat ik een stukje had gelezen waarin ze Katendrechters zochten die iets konden vertellen over vroeger. Pa gaat achteruit. Hij begint nu echt oud te worden en ik had gehoopt dat wat afleiding hem uit zijn negatieve, depressieve sleur zou trekken. Soms denk ik dat hij zich voorbereidt op het onvermijdelijke. Maar het is een taaie, hoor. Ik heb dat wel vaker gedacht.”

“Tja. Als ik mijn tijd hier aan ga besteden moet hij wel willen. Ik zal met iéts moeten komen. Ik heb de opdracht gekregen om over het Katendrecht van de jaren vijftig te schrijven. Als hij daar niet over wil vertellen, dan, tja, dan houdt het op.”

Het gesprek valt stil.

“Wat weet jij van Mokkenstorm en Kaasjager?” probeer ik. Waarom zoek ik eigenlijk verder? Katendrecht interesseert me niks, dat fossiel van een Stillewagt evenmin.

Ze trekt haar wenkbrauwen naar elkaar en staart naar de grond. Haar rechterhand pulkt aan haar onderlip. “Wacht, misschien heb ik iets voor je.” Ze loopt de kamer uit. Met mijn ogen volg ik haar gracieuze lichaam. Wanneer ze langs het raam loopt zie ik de wind haar blonde krullen omhoog waaien waardoor haar rechteroor zichtbaar wordt. In haar oorlel zit een oorknopje met een blauw edelsteentje. Het blauw van de steen is het blauw van haar irissen.

Ze komt terug met hetzelfde fotoalbum in haar hand dat Stillewagt mij woensdag liet zien. Ze bladert in het boek en toont me een uitgeknipt krantenartikel. Ik herken het meteen. Het is een artikel waar de eindredactie destijds “Vraagtekens rond dood havenbaron” als vette kop voor heeft bedacht.

Klaasje staat op. Ik zou nog wel willen blijven, ik had nog wel een tweede espresso gewild. Ik had wel langer naar haar stem willen luisteren. Ik had wel langer naast haar willen zitten. Bij de achterdeur laat ze me uit. “Als je geïnteresseerd bent, duik dan in deze geschiedenis. Praat daarna eerst met mij, ik denk dat ik je wel kan helpen hem op gang te brengen.”

Met het uitgeknipte artikeltje gaf ze me het duwtje wat ik nodig had, want nu weet ik welke doos ik hebben moet. Begin jaren negentig schreef ik samen met de oude Herman van Haasbergen een serie over de bloedrode eerste dagen na de bevrijding. Herman is allang dood. Hij is jong gestorven. Een sterke man, wiens scherpe vragen in het Haagse kringetje werden gevreesd. Geen redactiechef die hem eronder kreeg. Daar was kanker voor nodig. Die rotziekte kreeg de kettingroker in no-time onder de grond.

Tussen alle in haast gekrabbelde notities vind ik wat ik zoek.

In de vroege middag van dinsdag 8 mei 1945 vinden werknemers in het kantoor van zijn bedrijf het levenloze lichaam van havenbaron Hauzendorff. De omstandigheden zijn onduidelijk. Twee Duitse soldaten, op de vlucht naar Duitsland, zijn op de plaats geweest waar het stoffelijk overschot is aangetroffen. Een door het slachtoffer gecharterd schip zou hen meenemen naar Duitsland. Later die dag meert het schip af in Nijmegen en draagt de schipper de vijand over aan het bevoegd gezag.

Met mijn rug steunend tegen de muur komen de herinneringen bovendrijven. Herman en ik hebben in ‘91 een van de soldaten, Klaus Hesse, in Düsseldorf bezocht. Ik zie die oude soldaat voor me staan, zo scherp als de dag van gisteren. Een ongeschoren man in een met vetvlekken bezaaid hemd en een enorme bierbuik tussen zijn benen, in een armoedig, uitgewoond flatje. Een krasse man met een uitstekend geheugen. Hesse ontkende Hauzendorff te hebben gedood en wees ons op ontlastende feiten, zoals de burgerkleding die voor beiden klaarlag, wat de achtergelaten uniformen bewijst. Stap voor stap lepelt hij de gebeurtenissen vanaf hun aankomst tot het moment dat zij ingerekend worden door het militaire gezag in Nijmegen uit zijn geheugen. Herman heeft het proces-verbaal van het Militair Gezag vergeleken met het relaas van Klaus Hesse. Het was volkomen identiek. Ondanks gebrek aan sluitend bewijs, veroordeelt de rechter de Duitsers in 1946 tot 10 jaar gevangenisstraf. Die straf hebben ze, geloof ik, in Vught uitgezeten.

Nu ik door de notities blader, begrijp ik waarom de naam Mokkenstorm in mijn brein is blijven steken. Deze geschiedenis stinkt. Natuurlijk heb ik er toen samen met Herman bij de hoofdredactie op aangedrongen deze zaak grondig uit te zoeken. Want waar zijn de proces-verbalen van de verhoren van Schierbeek en Kaasjager, de twee werknemers die Hauzendorff hebben gevonden? Zij worden met naam en toenaam in de getuigenverslagen genoemd. Minimaal vier mannen zijn in de gelegenheid geweest de moord te plegen. Behalve de Duitsers, is alleen Schierbeek verhoord tijdens het proces in augustus 1945. De opsteller van het verslag van dat verhoor was brigadier C. Mokkenstorm. Dan wordt de stank ondraaglijk, een heerlijke geur voor een journalist. Mokkenstorm was niet alleen fout in de oorlog, hij was ook een kennis van Kaasjager, want uit ons onderzoek bleek dat de twee klasgenoten zijn geweest. Die persoonlijke betrokkenheid zal de reden zijn waarom hij Kaasjager niet heeft verhoord. Waarom heeft een andere agent dat niet in zijn plaats gedaan? Maar nee hoor. De hoofdredactie en rising star Tom Hoogerwerff zagen geen nieuws in een oude moordzaak. Het derde kabinet Lubbers, de Golfoorlog en de ontwikkelingen in Rusland, daar moesten wij ons op richten.

Om vier uur doe ik het licht in de kamer aan. De avond wil zo snel mogelijk de plaats innemen van de middag en krijgt daarbij hulp van een loodgrijs wolkendek. Klaasje is niet uit mijn gedachten geweest. Zou Stillewagt een antwoord kunnen geven op de vragen die mijn notities oproepen? Hoe vaker ik naar die ouwe zak ga, hoe meer ik Klaasje zie. Ik sla met mijn vlakke hand op tafel en bel Klaasje.

“Ik zou graag met je willen bespreken wat ik heb gevonden. Misschien kan ik samen met jou een plan bedenken hoe we jouw vaders interesse kunnen opwekken. Het lijkt me beter als we dat in alle rust bespreken. Kunnen we misschien ergens samen een kop koffie drinken?”

Haar ademhaling ruist in mijn oor. “Misschien…”

Mijn buik trekt samen en ik haal diep adem. “Of beter nog, heb je bezwaar tegen een etentje in een restaurant?”

“Nou, nou. De brutalen hebben de halve wereld.”

“Klopt. En de bescheiden mensen de andere.” Ha! Goed zo. Lekker ad rem.

“Nee. Ik denk dat we dat maar niet moeten doen.” Hoor ik twijfel in haar stem?

“Waarom niet? Je krijgt een lekkere maaltijd van het krantje. We hebben daar een budget voor,” lieg ik, want ik zal de rekening uit eigen zak moeten betalen. “En dan gaan we naar de buurt waar je vader rondliep toen hij nog een schooljongen was. Als we iets moeten bedenken om je vader uit zijn depressie te trekken … Ik wil dat wel proberen en jij zei dat je me daarbij wilde helpen.”

“Misschien.” De twijfels lijken het te gaan winnen. “Ik denk er even over na. Ik bel je terug.”

Met de telefoon in mijn hand wacht ik twintig minuten. Wanneer het apparaat begint te trillen laat ik het op de grond vallen.”

“Oké dan. Voor mijn vader. Wanneer?” Haar stem klinkt vrolijker. Hoor ik daarin een vleugje enthousiasme?

“Vrijdagavond. Komt dat uit?”

“Even kijken … Ja, ik kan vrijdag.”

“Zal ik je om zeven uur ophalen?”

“Ja, dat is goed.”

Wanneer we afscheid hebben genomen en ik mijn telefoon heb neergelegd klik ik in MediaMonkey op I Want You, van Bob Dylan. Ik draai het volume hoog op en sta hard meezingend te dansen in de kamer. I wasn’t born to lose you. I want you. Ik zwaai naar de buurvrouw aan de overkant. Hoofdschuddend sluit ze haar gordijn.

Rupsen worden vlinders

Vrijdag

Voor 75 euro laat ik mijn auto van binnen en buiten grondig reinigen. In de stad koop ik een pak voor 500 euro, waardoor ik diep in het rood ga deze maand.

“Als je je auto zelf gewassen hebt, dan mag je de mijne ook wel eens doen,” lacht Klaasje haar frisse lach als ik haar ophaal. Onder haar joppertje is een klein stukje van het zwarte met rood en geel motief bedrukte textiel van haar jurk zichtbaar. De japon reikt tot een stukje boven de knieën van haar in donker nylon gestoken benen. Als ze in de passagiersstoel gaat zitten, schuift het jurkje ver omhoog en toont haar benen tot voorbij het donkerdere boord van haar panty. Haastig onttrekt ze haar dijen aan mijn blik. Bij het wegrijden zwaait ze naar een man die voor het raam staat.

Tijdens de autorit naar Wereldeethuis Bazar in de Witte de Withstraat, verken ik voorzichtig de grenzen. Zo kom ik erachter dat ze 42 is, twaalf jaar jonger dan ik.

“Hebben jullie kinderen?”

“Ja, twee jongens. Een van vijf en een van zeven.”

“Liggen ze al op bed?”

“Nee, ze logeren vanavond bij mijn schoonmoeder.”

“Vindt je man het niet vervelend als je met een ander op stap gaat?”

Ze schudt haar hoofd. “Nee. Hij heeft nooit zin in zoiets en hij gunt het me wel. Het gaat om vertrouwen, hè? Heb jij kinderen?”

“Ja, een dochter van vierendertig.”

Ze lacht en plagerig kaatst ze mijn opmerking terug. “Vindt je vrouw het niet vervelend dat je met een ander op stap gaat?”

“Dat weet ik niet. We zijn al meer dan twintig jaar gescheiden.”

“Oh sorry.”

Schaamt ze zich over haar plaagstootje of verbeeld ik me dat blosje tussen haar slaap en wang?

Aan tafel in het restaurant lijkt ze te genieten van de entourage. Lichtjes schitteren in haar ogen.

Een meisje brengt de menu’s en vraagt of we wat willen drinken.

“Wat neem jij?” vraagt ze.

“Een witte wijn. Een Chardonnay, kan dat?” vraag ik het meisje.

“Voor mij ook graag,” zegt Klaasje als het meisje mijn vraag heeft bevestigd.

Nu ze haar jas heeft uitgetrokken en ze de kaart bestudeert, kijk ik heimelijk gulzig naar haar hals. Een kralenketting valt tussen de V-hals van haar donkere jurk over haar decolleté.

Ze laat haar blik glijden langs de in gelijke rijen opgestelde tafeltjes. Als ze klaar is met haar visuele rondgang kijk ze me aan. “Leuk restaurant. Het is gezellig druk hier.”

“Het was een gok, want ik ben hier nog niet eerder geweest.”

Ze lacht. “Goede gok. Probeer de staatsloterij eens.” Met haar rechterwijsvinger op haar onderlip vervolgt ze haar zoektocht op de menukaart.

Het meisje brengt de wijn. “Weet jij al wat je neemt?” vraagt Klaasje mij.

Ik schud mijn hoofd. Om een stilte te voorkomen vraag ik haar: “Wat bedoelt jouw vader als hij zegt dat hij alles aan Kaasjager te danken heeft?”

Ze schuift lichtjes voorover gebukt haar stoel een stukje dichter bij tafel. “Mijn vader had een kroeg op Katendrecht in, ik dacht de Dahliastraat, kan dat?”

“Nou, ik denk dat je de Delistraat bedoelt.”

“Oh, als jij het zegt. Mijn vader huurde dat café. Later heeft Kaasjager het gekocht en aan mijn vader gegeven. Mijn vader verkocht het jaren later tegen een woekerprijs en is met dat geld de tomatenkwekerij in Monster begonnen.”

“Nogal een stap.”

“Hij was aardig voor mijn vader, maar ik geloof dat die Kaasjager een meedogenloze boef was die niet terugschrok voor een moord.”

“Heeft hij Hauzendorff vermoord?”

“Hauzendorff? Wie is dat?”

“Dat was een havenbaron. Je liet mij dat krantenartikel zien, weet je nog? Die havenbaron die een paar dagen na de bevrijding is vermoord.”