-

DONALD NIEDEKKER

Oksana

EEN BALLET

-

Copyright © 2016 Donald Niedekker

Omslagontwerp David Koppernik

E-book Suzan Beijer

NUR 301

www.koppernik.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de derde druk, 2017, ISBN 978 94 923 1312 6

-

Als het lente wordt, breekt alles open, en alles begint te stromen en te roepen, overal duiken kleuren en geluiden op, van alle kanten stroomt het op je af en het duizelt je van voorjaarsgeluk, in de bomen zit een fee of een maagd, een wonderschone vrouw, een meisje met lang goudblond haar en zomerzoete sproeten, ze zegt dat ze alles ziet en alles voor je zal bewaren, want zij vergeet niets, zij is het meisje van de lente, zij is de herinnering en de rijping, zij is het meisje van de lente en van de vlierbessen.

De rivier draagt de ijsschollen naar zee. En jij mag mee. Je blijft in je dorp, je blijft bij je trouwe hond met zijn schooierige vacht, je blijft bij de vlierstruiken, bij de holle boom waarin een beer overwintert. In het dorp wonen alleen zuiplappen, baboesjki, Sergej Stepanovitsj die bijenvolken heeft en drie, soms vier koeien houdt. Voor wie zal jij nu dansen?

Dauw bewasemt de velden, het gras is bedekt met de sneeuw van de lente, de boer kan zijn schrik laten varen.

Als de koekoek roept mag je trouwen.

Ik sta op het perron van de stad met de schouwburg, nu heb ik het dorp van grootmoeder voorgoed verlaten, nu zal ik in het Westen mijn geluk beproeven.

-

Het was voorjaar toen we uit het grote dorp met de verharde wegen, winkels en een school moesten vertrekken.

Het voorjaar bracht geen leven maar de dood.

Een snelle dood en een dood die zich over decennia zal uitsmeren.

Een dood die zich als een bezopen fuifnummer overal heen laat waaien.

Het werd lente.

Dit zal geen sprookje zijn.

-

Op blote voeten loop ik naar de rivier.

Slaperige koeien aan de oever nemen me goedmoedig op, zoals alles goedmoedig is, de trage stroom van de brede rivier, rook die boven een houten boerenhut kringelt, de schorre zang van een verscholen vogel, Sasja, die uitgestrekt op de steiger zijn hondendroom droomt.

Ik boen de onderkant van een pan schoon.

Een libel hangt stil boven het water vlak bij het riet aan de oever.

Ik maak van schors, twijgen en een geelgroen berkenblaadje een bootje en laat het te water.

‘Lena!… Lena!’

Grootmoeder roept me. Roept ze me? Of zingt ze? Haar eigen deuntje, zoals elke vogel zijn eigen lied heeft.

‘Leeeeenaaaaaaaaa!’

Ik was kleren. Voor alles heeft de rivier haar eigen plek. Ik pies ver stroomafwaarts bij de grote wilg. Kleren was ik dichter bij het dorp en de vaat doe ik op de steiger. Maar water haal ik uit de put.

Door de karamelbruine vacht van Sasja trekt van staart tot zijn oogleden en snuit een rilling, zijn poten trillen even en hij kreunt zachtjes.

Mijn naam kringelt als een rooksliert boven grootmoeders huisje.

-

Mama en papa ben ik kwijtgeraakt. Opeens waren ze er niet meer. Op een ochtend reed een colonne bussen door het grote dorp met de verharde wegen, winkels, een school en een papierfabriek. Papa was toen al twee dagen niet thuis geweest. Mama legde niets uit. Toen de colonne kwam werden we uit school naar huis gestuurd. We zouden met de bussen meegaan. Maar het was geen schoolreisje en ik mocht niks meenemen. Alleen mijn schooltas en wat kleren. Worwa, mijn pop, moest ik thuislaten. Voor hoe lang? Waar ging ik heen? Wanneer zou ik mama en papa weer zien? Een man in een grijs uniform zei dat ik naar het kleine dorp van grootmoeder ging. Zou mama ook bij baboesjka komen? ‘Je gaat naar je grootmoeder,’ zei de man en hij liep naar een volgend kind bij wie hij een grijze poes uit de handen rukte. Hij had haast.

-

Grootmoeder wrijft de spiegel op. Ze blaast tegen het gladde oppervlak en veegt met haar mouw over de spiegel, die aan een paal boven de regenton hangt. Ze schept met haar rechterhand water uit de ton en plenst het in haar gezicht.

Grootmoeder was drie jaar verpleegster aan het front. Maar ze zag geen wereld in brokken. Ze genas met haar handen of ze nou wel of niet aan een ziekenhuisbed stond. En ze verstond de kunst een wond wat langer een wond te laten zijn. Waarom zo’n jongen weer naar het front sturen als zijn regiment over een week verlof heeft? Waarom die mooie soldaat met zijn blauwe ogen en zachte handen niet wat langer bij je houden?

Ik hoor vleugelslagen van zwanen vlak boven de rivier, soms kleppert een vleugel tegen het wateroppervlak.

In de watertrog baddert een gans. Ze steekt haar snavel in de borstveren en slaat in een waaier van zilver oplichtende spetters haar kop heen en weer. Sasja kijkt er met moede lodderogen naar.

De bijl staat schuin in het hakblok. Het lijkt alsof hij zweeft als in een schilderij van Chagall.

Ik wil zweven.

Als Naakt boven Vitebsk in de kleurenwereld van Chagall.

-

De zon was zwart en de dood bloosde van levenssappen.

Dat wilde ik dansen.

Daar wilde ik een ballet over maken.

Nu dans ik het, in de glitterende nachtclubs van Warschau en morgen, als ik de openingsact van de beurs Venus in the City doe, in Berlijn.

Als ik vlak voor de donkerslag mijn slip losknoop – je moet een slip met koordjes hebben, niet een broekje waar je je uit moet wurmen – en mijn geschiedenis wijdbeens aan het publiek toon, zien ze niet de begeerde leemte maar het zwart van Tsjernobyl. Het zwart van die voorjaarsdagen, het zwart van de doodblozende appel gaat over in het zwart van de black out. Het zwart dat er altijd is, overal, in ieder van ons.

Tsjernobyl. Zwarte zon. Zwarte zang.

Zwart van Malevitsj.

-

Dansen begint met vallen. Ik viel om de haverklap. We vielen om de haverklap. We moesten van Zoja Iljinisjna vallen. Als we niet waren gevallen, hadden we niet goed geoefend. Ze wilde dat we voorbij onze grens gingen.

‘Verlies je evenwicht!’ zei Zoja Iljinisjna voortdurend als we ons inhielden. ‘Ga verder… Verder… Je kunt nog verder.’

Het was volstrekt anders dan we stuk voor stuk bij onze plaatselijke balletjuf gewend waren geweest, toen de dans ons toescheen als een feeërieke wereld van roze tricots en vederlichte sprongen.

‘Je moet je evenwicht verliezen… Ga verder… Rechte rug… En verder.’

Haar stem snerpte als een visdiefje.

‘Waar ben je bang voor,’ zei ze. ‘Als je valt zweef je.’

En haar ogen priemden.

‘Dans is een gebaar van de goden. Ze vangen je heus wel op.’

Ze stond in de studio voor de barre op haar hoge hakken, in een strakke wollen rok die tot haar knieën kwam en een parmantig jasje. Ze had een spits gerimpeld gezicht, haar grijze ogen waren zoeklichten die ons fileerden en genadeloos elk spoortje van aarzeling in de heupen, het middel, de nek, de rug, elke oneffenheid in de uitvoering opspoorden.

‘Ga verder… Verder, verder… Verder! Het is zo zonde, je kunt verder… Lange rug… Langer… Kin intrekken… Ja… En ontspan.’

In elke positie wist je op een gegeven moment waar je uit balans dreigde te raken en we konden dat punt met chirurgische precisie tot op een micromillimeter naderen, ook in een bliksemsnel uitgevoerde moeilijke figuur terwijl je oog moest houden voor mogelijke onnauwkeurigheden in de uitvoering van je partner.

Dankzij Zoja Iljinisjna heb ik overleefd.

‘Verlies je evenwicht!’

Niemand, niets kreeg me omver.

Was ik bang geweest, had ik niet durven vallen, dan had ik me schrap gezet, dan had ik me verzet en was ik in een draaikolk van strijd en walging en weerzin en spijt terechtgekomen, zoals veel meisjes met wie ik het lot in een huis met altijd gesloten rolluiken heb gedeeld.

Ik viel en ik stond op.

-

Op een dag stond een man op het binnenplaatsje bij oma. Het hek was overwoekerd met wingerd, klimop en vogelkers. Van de luifel boven de veranda hingen de paarse tuien van een sering af. De gans gakte met hoge kreten, Sasja richtte zich stijfjes en schokkerig op, sjokte naar de man en snuffelde aan diens leren schoenen.

De man stond bij het hakblok en vroeg naar mij. Oma sloeg haar handen voor het gezicht. Ze zei dat ik met hem mee moest gaan en dat ik over twee dagen terug zou zijn.

Met de elektritsjka boemelden we naar de stad met de schouwburg en daar stapten we op een trein met gordijntjes voor de ramen. We sliepen in de trein en toen we wakker werden, kwamen we niet veel later aan op een chaotisch station met een wirwar aan sporen. Dat was het Beloroesski Station in Moskou, zei de man. Voor het overige zei hij weinig. Hij wenkte een taxi en ik hoorde hem iets van ‘gospital’ zeggen.

De chauffeur slalomde door het verkeer. Op de geasfalteerde trottoirs verkochten vrouwen met hoofddoeken om van achter uitklaptafels bloemen. De auto’s stonden zes rijen breed stil zonder dat ik verkeerslichten zag, maar de taxichauffeur, die een donkere teint had en op een collega van papa uit Georgië leek, zag telkens een gaatje waar hij met getoeter en gevloek tussendoor wist te glippen. De auto’s blonken. We stopten bij een gebouw dat er helemaal niet als een ziekenhuis uitzag, het leek een fabriek maar zonder hoge schoorsteenpijp. Binnen rook het naar ziekenhuis, chemisch, de gangen waren lang en glommen.

‘Eén ding moet je me beloven,’ zei de man, van wie ik het uiterlijk me niet kan herinneren, zodat ik soms twijfel of hij echt heeft bestaan, maar zijn stem zou ik uit duizenden herkennen. Altijd hoor ik zijn stem, die, ondanks dat we twee volle dagen zijn opgetrokken, maar een paar woorden tot me heeft gesproken. ‘Je mag tegen niemand zeggen dat je hier bent geweest.’

Ik knikte zonder te weten waarom ik niks mocht zeggen over hetgeen me te wachten stond.

We liepen door twee klapdeuren, in elk waarvan een rond raam was uitgespaard. In de gang stonden brancards waarop grijze dikke plastic zeilen lagen.

‘Je moet de tweede deur rechts in. Ik wacht achter de klapdeuren. Je hebt vijf minuten.’

Dit moest iets met de verdwijning van papa en mama te maken hebben. Dat vermoedde ik toen ik grootmoeder haar gezicht achter haar handen zag verbergen, ik begreep het toen ik het woord ‘gospital’ hoorde. Alles ging in die dagen geheimzinnig. Mensen verdwenen zonder dat er naar ze gevraagd werd, colonnes liepen met koffers naar bussen, plotseling waren overal militairen en gonsde de voorjaarslucht niet van de muggen maar van de helikopters.

Het was mei, de lente werd gevierd, 1 mei werd gevierd, de overwinning op Duitsland werd gevierd. Er waren spandoeken met levensblije leuzen, rode ballonnen, er werd gezongen bij harmonicamuziek, vrouwen droegen bloemenkransen in het haar.

Ik opende de deur en zag op een hoog bed met drie kussens in haar nek mama liggen. Om het bed hing een doorzichtig plastic gordijn. Een man in een groen pak stak zijn handen door twee openingen in het gordijn en smeerde zalf op de buik van mama. Hij droeg grijze handschoenen. Ik stond achter een glazen wand. Mama keek opzij en glimlachte toen ze me zag en tegelijk vertrok haar gezicht in een verwrongen grimas. De man keek om. Het was een vrouw. Ik geloof dat ze boos was toen ze me ontdekte. Ik ben weggerend, de kamer uit, de gang met de brancards in, voor mijn ogen zweefden de zwarte vlekken op de buik van mama, ik rende maar vond de klapdeuren niet, de zwarte vlekken werden groter tot zich twee armen om mij heen sloten. Het was een verpleegster die me haastig een kamer in loodste. Ik hoorde rennende voetstappen op de gang. Ik was nog niet uitgehijgd of een arts in eenzelfde groen pak als de vrouw bij mama had gedragen kwam binnen, sloot de deur onmiddellijk, hield met zijn andere hand een apparaatje bij mijn hoofd en gleed ermee langs mijn lichaam, hield het lang stil bij mijn schoenen en legde toen hij weer rechtop stond een hand om mijn schouder. In de gang pakte hij me bij de hand. Zonder dat ze een woord wisselden gaf hij me over aan de man die me bij oma had opgehaald en nu achter de klapdeuren op me stond te wachten.

De volgende middag was ik bij grootmoeder.

Ik zei dat ik mama had gezien. Maar oma reageerde niet. De man die me naar het ziekenhuis had gebracht, wist iets wat hij niet had mogen weten en deed iets wat hij niet had mogen doen. Misschien heeft hij het vaker gedaan, met meer kinderen of andere familieleden, ik weet bijna zeker van wel, zo routineus en onverschrokken verrichtte hij zijn handelingen. Hoewel ze elkaar niet groetten leken hij en de arts elkaar te kennen. Hij was een van de vele anonieme helden van Tsjernobyl. Hij is mijn held. Hij heeft me het zwarte gat laten zien, de onverschilligheid, waaraan de machthebbers ons als het te heet onder hun voeten wordt, uitleveren. Bovenal heeft hij me mama nog een keer laten zien, waardoor ze niet, en papa ook niet, spoorloos uit mijn leven is verdwenen. Later, veel later, begreep ik dat hij in de eerste plaats mama nog een keer een blik op mij heeft gegund. Ik hoop dat ze met dat beeld is gestorven, want papa zal ze net zomin als ik ooit nog gezien hebben.

-

Mijn artiestennaam is Sheila.

Treurig eigenlijk.

Het is een treurige naam. Hij is zo nep, zo fucking 100% nep. Sheila.

Ik hoor de aankondiging, kom op, kronkel om de paal, knoop na veel vijven en zessen mijn beha los, kronkel verder, hang op mijn kop, spreid mijn benen, speel wat met de bandjes van mijn slip, blaas een kus de bar in en ga af.

Applaus voor Sheila.

Sheila ligt daar als beha op het podium.

En ik zit voor de spiegel.

Strijk mijn geld op en moven.

-

Oma stond op het perron. Nu had ik het dorp zonder straten, winkels of een school voorgoed verlaten, nu ging ik in het Westen mijn geluk zoeken.

Ik schoof het raampje naar beneden. Twee betraande ogen keken me aan. ‘Over een paar maanden ben ik terug. Of misschien al eerder. Anders over een jaar. Als ik genoeg geld heb verdiend kopen we een wasmachine!’

Grootmoeder wist dat ik niet terug zou komen. Wie naar ‘daar’ ging, kwam niet terug, hooguit voor een beleefdheidsbezoek.

Het front rukte op, het hospitaal was nauwelijks in een schoolgebouw ingericht of ze moesten al weer opbreken. En op een dag stond ze in Berlijn, of wat daarvan over was. Oma kreeg rode wangen als ze over die dagen vertelde. Ze was jong, de oorlog was voorbij, ze hadden gewonnen, de wereld, dat wil zeggen Europa, en in concreto Berlijn, lag letterlijk open. Geen gezag van ouderen. Ze was erg jong, zoals je het maar eenmaal in je leven bent. Ze zocht zich een Heinrich of Günther uit en nam die bij wijze van herstelbetaling mee naar het land van de moerassen, wouden en wisenten, waar de paar steden in stof en de vele stadjes in rook waren opgegaan.

Toen de herstelbetaling was voldaan, kreeg oma een zoon die in zijn eerste jaar stierf. Daarna kwam opa, die ik nooit heb gekend, behalve dan door mama, want zij zou meer op opa dan op oma lijken en omdat ik meer op mama dan op papa lijk, lijk ik vast ook op opa.

Opa had niets te herstellen en niets te betalen maar hij dronk zich gekweld door de oorlogsherinneringen dood. Tussen de nachtmerries en katers door zal het eens vuurwerk tussen opa en oma geweest zijn want in de wateren van oma groeide mama in dit land van moerassen.

De wagonbegeleiders zwaaiden met hun borden. De wagon kreunde, schokte, de stootbokken knarsten. En toen kwam de trein in beweging.

-

Ik heb geen uitgesproken Slavische trekken, eerder een spits gezicht, maar binnen die categorie toch meer aan de ovale kant. Middellang kastanjebruin haar waarin bij zacht licht, bijvoorbeeld van een zonsondergang in de herfst, een rode gloed valt te ontdekken. Mijn ogen, die dicht bij elkaar staan, niet zo dicht dat het storend opvalt of het gezicht domineert, zijn grijsblauw noch blauwgrijs, maar kijken ongenaakbaar groen de wereld in, met een tikkeltje overmoed of trots, wat door de discipline van de dans geslepen is tot het sierlijk hooghartige van een hert. Ik behoor tot het slag mensen dat de kunst van het vluchten, het in zichzelf terugtrekken beter verstaat dan de met een gulle lach en joviale schouderklop beleden openhartigheid. Mijn iets te brede neus en de volle, misleidend sensuele lippen (je zou zelfs kunnen zeggen dat de onderlip pruilt) zijn het meest Slavische aan me en zij versterken door de contrastwerking het afstandelijke van mijn groene ogen. Mijn hautaine blik, geheel voor rekening van mijn meer smaragd- dan calcietgroene irissen, de gezichtsspieren hebben weinig in te brengen, overheerst zowel in de eerste indruk die ik op mensen maak, een van kracht, met welk effect ik ondanks mijn schuwe aard gezag, zij het broos, kan afdwingen, als in de herinnering die aan mij in een geest blijft rondwaren. Zoals gezegd, de dans heeft er de scherpe kantjes vanaf gehaald en het met de kalmte van de volharding verdiept. Ik kan voor een spiegel gaan zitten. Ik geef me zo bloot, met een ketting aan woorden om te beschrijven wat u in een fractie van een fractie van een seconde zou registreren indien u mij kon zien. Er is niets verloren, de verbeelding aanspreken is voor de mentale lenigheid even onmisbaar als de barre voor de ballerina.

-

Aan het eind van de zomer, als ik weer naar school moest, begin september, soms ook eind augustus, maakte grootmoeder siroop en jam van vlierbessen. De besjes hingen aan purperen, paarse, ambrozijnrode steeltjes in zware zwarte trossen aan de struiken. Ik hielp grootmoeder bij het plukken in het bos. Aan de randen langs de paden stonden de vlierstruiken. Bij haar izba had grootmoeder ook vlieren geplant, maar die bessen liet ze ongemoeid, want dat waren, zoals ze zei, ‘haar wachters tegen vliegen’.

Met vier emmers vol bessen keerden we uit het bos terug. In een grote pan kookte grootmoeder de vlierbessen, daarna kiepte ze ze in een kuip, panlading na panlading, en als ze wat afgekoeld waren mocht ik ze pletten. Ik schopte mijn sandalen uit, bond mijn rok omhoog en sprong in de kuip. Ik stampte dat het een lieve lust had. Grootmoeder klapte in haar handen. Ze zong:

Meisje van de vlierbessen

Meisje van de vlierbessen

Dans voor ons! Dans!

Dans tot de lente weer komt!

Ik danste van uitgelatenheid, van de warme bessen aan mijn voetzolen, het spetterende sap, de zachte velletjes, en omdat ik altijd wilde dansen. Het vruchtvlees drong zich tussen mijn tenen. De schilletjes bleven aan mijn nagels kleven. Ik stampvoette door de brij. Dit was een oude volksdans. Na een halfuur was ik afgepeigerd. Maar grootmoeder bleef me met haar geklap opzwepen. Het was een van onze spelletjes.

Dans voor ons! Dans!

Dans tot de lente weer komt!

-

Het is een suizend zuigen in mijn hoofd. Ik sluit mijn ogen en zie dieren rennen, een roedel. Of is het één beest? Het jaagt voort, een hyena of een wolf, of zijn het er meer? Een hondachtige, een katachtige? Een jakhals, een lynx met pluimpjes aan zijn oren, een Amoertijger, nee een grijsbruine wolf. Het rent, of ze rennen, maar dan als één groep, één jagend wezen, het rent over vlakten, eindeloze vlakten de onmetelijke ruimte in, weg van iets, ze zijn op de vlucht, ze gaan niet ergens in het bijzonder heen, ze ijlen voort, in een furieuze jacht, als vuur door een houten nacht. Ik open mijn ogen en achter mijn oogballen blijft het ruisend zuigen. Het woedende jachten.

-

Ik viel en ik stond op.

En ik danste.

En ik viel en ik stond op.

En ik danste.

‘En verder…’

Ik viel en ik stond niet op.

Zo was het.

Ik viel en ik stond niet op.

Ik wil er geen poppenkast van maken. Ik viel en ik stond niet op. Ik viel niet, ik zwikte, door mijn enkel, dacht ik, maar het was mijn knie.

Pijn?

We hadden altijd pijn, overal in ons lichaam. Ik voelde mijn knie niet. Dat was eerder alarmerend. Tot ik wou opstaan. Ik schreeuwde het uit. Meteen stond iedereen om me heen. De bezwete meisjes, nog uithijgend, Aleks, onze pianist, Joerij Vasiljevitsj, de inspiciënt, Zoja Iljinisjna. Gezichten komen op me af en deinzen met grote ogen en een hand voor de mond terug. Stemmen, geroep, zelfs gejammer van schrik. ‘De dokter komt zo! We hebben al gebeld!’ Dokter? Toen zag ik mijn onderbeen in een onmogelijke hoek ten opzichte van mijn bovenbeen liggen en trok het licht weg uit mijn ogen. Het werd een steeds kleiner stipje dat allerlei stemmen, handen, handdoeken, verhitte gezichten in spiralen met zich meetrok. ‘Goed zo,’ zei een mond. Ik zweefde de kermisdrukte voorbij, ik viel en het was tegelijk een sprong. ‘Goed zo!’ Ik vloog! Eindelijk.

Zo was het.

Ik danste, ik viel en ik stond niet op. Aan het eind van mijn vlucht zat een arts, naast mijn ziekenhuisbed, en hij zei wat elke danser met een kwetsuur vreest te horen. ‘Het is niet waarschijnlijk dat u weer kunt dansen.’

Zo was het.

-

De rivier stroomde langs mijn voeten.

Muggenkoren dansten onder de kastanjes in pulserende wolken. Zwaluwen zwierden in messcherpe patronen boven de rivier van oever naar oever. Koeien stonden met grote natte ogen in het water.

Grootmoeder riep mijn naam en ik liet me in een roeiboot de rivier afdrijven langs zandige oevers, af en toe met een riem bijsturend. Ik sloot mijn ogen en ademde diep de mestgeuren, het aroma van gemaaid gras en de bloemen in. Ergens werd brood gebakken.

Als ik mijn ogen opendeed, een beetje maar, danste er achter de schemer van mijn wimpers een wereld van glinsteringen, vonken, weerkaatsingen, schitterlichtjes in miljoenvoud tot ze langzaam terugweken, oplosten en de dingen onder het almachtig oog van de middagzon hun voorbestemde contouren innamen.

De wemelende wereld waarin het om dans draaide moest ik vaarwel zeggen.

De rivier stroomde langs mijn voeten. Grootmoeder riep mijn naam. ‘Leeeeeenaaaaaaaa!’ En mijn naam kringelde boven haar izba, slingerde in de meest buitenissige arabesken omhoog.

-