-

WESSEL TE GUSSINKLO

De Weergekeerde Bloem

ROMAN

-

Copyright © 2017 Wessel te Gussinklo

Foto omslag © M.M.L.A. Sahetapy

Omslagontwerp David Koppernik

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 94 923 1333 1

NUR 301

www.koppernik.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de tweede druk, 1917, ISBN 978 94 923 1325 6

-

Voor Odilia

-

‘Maar in het hoogste stadium, dat van de Weergekeerde Bloem, wist hij in zekere zin helemaal niet meer wat hij deed: daar heerste de opperste vrijheid van de leegte.’

Harry Mulisch, Hoogste tijd

-

I

…plof, tjoek, tjoek, plof, en opnieuw een schok en daarna een paar meter verder rijden en weer met een ruk inhouden zodat ik er bijna af viel; daarna gedempte ploffende geluiden in de uitlaat en opnieuw stond de scooter stil en nu voorgoed. Van alles was hij voorzien deze Heinkel-motorscooter, het botsautomodel van op de kermis (met als motor, de startmotor van de Heinkel-bommenwerpers van Hitler, was mij verteld). Van alles voorzien: oranje richtingaanwijzers vóór en achter, door middel van een knopje op het stuur te bedienen, en een dashboard met snelheidsmeter, kilometerteller, maar geen benzinemeter. Onder de buddyseat zat een peilstok; weer vergeten te kijken, steeds opnieuw overkwam mij dat. Eén liter op veertig kilometer gebruikte dat ding, die machine; als op wind reed hij.

Ik had er wel aan gedacht de laatste dagen: toch even controleren of er nog genoeg benzine is. Maar ach… En verdomd weer opnieuw gestopt, afgeslagen halverwege deze laan; een laan met aan beide uiteinden parken, plantsoenen en zelf ook haast eerder een plantsoen met zijn gazons en bloemperken in het midden, en aan de rand wandelpaden omzoomd door hoge acaciabomen. Daar gestopt, of liever, daar gedwongen te stoppen met afgeslagen motor. De laan waar ik zojuist nog triomfantelijk, zelfs wat lachend en wijzend door gereden was – wat kon mij gebeuren. Boe roepen had ik nog net niet gedaan naar het nieuwe verschijnsel in deze deftige laan uitsluitend bewoond door artsen en hoogleraren en anders jonkheren: homo’s chic voortwandelend op de grindpaden, elegant leunend tegen bomen, voortglijdend tussen de donkere, avondlijke struikjes of verdwijnend in de bosschages van het belendende plantsoen aan de overzijde van een smalle asfaltweg.

Ik had gehoord van deze ontmoetingsplaats en was nu zelf gaan kijken. Tientallen homo’s – waar kwamen die zo plotseling vandaan. Natuurlijk kende ik homo’s – kennissen en verre familieleden – met trippelende pasjes en dunne stemmen gingen zij voort, steeds lachend en ook hun kleren; anderen wezen mij daarop.

Ja ik wist ervan. De keren dat ik liftte en de bestuurder een hand op mijn kruis wilde leggen. Maar even afweren of wat hoofdschudden en weigerend fronsen – minder eigenlijk – was steeds afdoende geweest. De oudere mannen op straat en hun blik die ik plotseling voelde, van geruime afstand naar mij kijkend tussen de anderen door – geen enkele aanleiding was er geweest juist naar mij te kijken; andere mensen, andere voorwerpen waren dichterbij, lagen meer voor de hand – het was of ze mij eruit lichtten, uit het scherm van zichtbaarheden dat hen omringde. Vasthoudend, aandachtig waren die blikken, meer dan zomaar naar iets kijken waar toevallig hun blik op viel, erlangs strijkend en dan weer iets anders. Nee, vasthoudend, oplettend, niet wegglijdend naar het volgende, maar of hun blik mij eruit lichtte, uit al dat gewemel, mij speciaal, alsof ik iets raars aanhad of vreemd liep, of iets anders – scheel, een gek hoofd, wat dan ook. Maar zo was het niet.

Ja, ik kende die blikken. Vroeger in de trein, het café, oudere mannen die bij mij aanschoven (Waar zat ik op school? Deed ik aan sport? Ik moest gaan boksen. Zelf hadden ze…), heel vriendelijke mannen, heel aardige mannen. Maar te vriendelijk, te aardig, alsof ze te dichtbij kwamen en binnendrongen in de ruimte die de mijne was; te dichtbij en te vasthoudend zonder de achteloosheid, de terloopsheid van maar wat praten en zomaar wat lachen van gewone gesprekken. En dan bij zo’n gesprek was alles op, en je knikte wat en keek om je heen. Maar nee, niets meer te zeggen over wat dan ook, en toch praatten ze verder – de zweetdruppels, het waas van zweet dat soms plotseling op hun gezicht verscheen. Maar aardig, heel aardig. Ja, ik wist ervan, maar vaagjes was het al met al gebleven, een gebeuren zonder veel reliëf, iets wat langskwam en weer vergeten werd. Maar ik wist ervan. De behoedzaamheid die ik soms voelde, het innerlijke terugleunen in cafés of zomaar op straat zonder veel gedachten eigenlijk, maar weten van de ruimte die de mijne was en die behouden moest blijven, zoiets ongeveer.

De keer dat ik een broek kocht bij Peek en Cloppenburg en de bediende, de verkoper, plotseling het pashokje binnenkwam om zich ervan te overtuigen dat de broek goed paste – alleen goede bedoelingen had hij: mij helpen. Zat het kruis wel goed? – zijn graaiende handen die hard en pijnlijk in mijn ballen knepen. ‘Nee, dat is niet nodig,’ zei ik. Maar dat was wél nodig bij deze nieuwe, modieuze broeken, dan kwam het er juist op aan: knijp, knijp. Geschokt was ik, bevreemd, ik kon het niet thuisbrengen; en naar man kijken bij het afrekenen was bijna onmogelijk – wat kon dat geweest zijn? Een paar dagen later pas schoot het mij te binnen: Verdomd! Verdomd…! Jaren geleden was dit alweer.

Had ik een hekel aan homo’s? Nee allerminst. De weinigen die ik inmiddels kende vond ik aardig en slim, en vooral grappig. En voor de rest, wat ze verder deden… Zou ik een extraterrestrial geweest zijn, was ik van buiten deze aarde: alles zou dan even gek zijn – mannen en vrouwen, mannen en mannen… Hoewel, geheel opwekkend waren die beelden toch niet: hun harige, over elkaar schurende borstkassen, die platte lijven die met elkaar hun wil deden – Van het Reve zei het al. Maar was dat in wezen anders dan de weerzin die sommige vrouwen bij mij wekten met hun bolle, vettige lijven, of met andere afwijkingen: kromme benen, geen borsten, of soms hun gezichten alleen al.

Maar geen hekel, geen afkeer terwijl ik hier rondreed – wel verbazing nu. Plotseling, alsof ze onder keien en putdeksels vandaan gekropen waren, overal homo’s; in parken en plantsoenen maar vooral in deze chique laan en het belendende kleine wat verwaarloosde plantsoentje. Drentelende homo’s, homo’s zittend op de spaarzame bankjes, of in de nabijheid daarvan in sierlijke houding pauzerend. Waar kwamen ze zo plotseling allemaal vandaan: grinnikend en uitnodigend kijkend van achter struikjes en bosschages.

Daar stond ik nu midden in deze laan, machteloos aan de kant van de weg ten aanschouwen van, in het zicht, met aandacht en belangstelling opgenomen door allen waar ik net nog zegevierend langs gereden was – grinnikend en ginnegappend, joelend bijna, en rondjes draaiend met mijn scooter op de het plantsoenachtige midden van de laan omringende asfaltwegen, en nog net niet wijzend of roepend – boe, of zo – naar de soms verwachtingsvol naar mij toegewende gezichten terwijl ik langsreed (misschien een gemotoriseerde homo). Daar stond ik dan, machteloos door een afgeslagen motor, eigenlijk vernederd en een beetje belachelijk.

‘Jezus,’ mompelde ik, ‘godverdomme’, moeizaam de zware scooter op zijn standaard sjorrend en vooral niet om mij heen kijkend, elke blik om mij heen vermijdend. ‘Jezus, geen benzine gvd. Ook dat nog.’ De dichtstbijzijnde benzinepomp was kilometers verder en misschien was hij zelfs niet meer open nu het al zo laat was. Jezus. Dat zou niet meevallen.

Was ik soms een vandaal, een straatschender zoals zo iemand heette? Nee, het was anders – of ja, ook dat wel – maar vooral was het rebelleren, was het opstand wat ik deed; dwars ingaan tegen de verschrikkelijke braafheid, de zoetsappige toegeeflijkheid van iedereen hier in deze laan. Rebelleren was het, dwarsliggen, woede over die braaf heid, die zoetsappigheid. Daarachter zat wat ze echt voelden maar niet mochten laten blijken: en dat was verwarring, dat was spot, en ergernis. Daarachter zat wat die braafheid, die zoetsappigheid wekte; nee meer nog, wat die houding aan ze oplegde; ze waren het zelf niet. Nooit zou ik daaraan meedoen. Met spot zou ik ze overladen de braven, met hoon, met woede de keurigen, betrappen zou ik ze bij al die houdingen die het echte niet waren – de leegte daarachter, de schijn die geen werkelijke reden of inhoud had behalve braaf zijn, keurig zijn –, betrappen zou ik ze, ontmaskeren. Nooit meedoen, vrij blijven; schateren bij de braven, honen bij de keurigen. Vrij. Vrij. Dat wat niet hoorde, dat wat men niet doet; de grote, bijna onweerstaanbare aandrang daartoe die ik soms voelde. Lachen moest je, spelen, de eindeloos doorgaande grauwe pasmunt van gedragingen doorbreken. Niets echts was daarin; het waren alleen maar vormen, alleen maar houdingen. Een hele dag ging voorbij en alles schoof voort, braaf, keurig, oplettend en begripvol, de duizendmaal herhaalde houdingen; steeds dezelfde. Niets waar je van opkeek, wat verraste, wat dan ook. Als wind was het. De benauwdheid die mij soms overviel, de woede, de ergernis, maar ook de lachlust en spot. Verbazen zou ik ze, verrassen.

De brave avondlijke wandelaars uit deze laan, op weg naar de brievenbus of wandelend met een hondje bij het kleine ommetje voor het slapengaan. Met spitse maar lege gezichten gingen ze voort, alsof ze niets zagen, niets merkten en geheel verzonken waren in dat late wandelingetje naar de brievenbus, de bedrijvigheid van het hondje; alles hield ze bezig, maar niet de plotselinge verrijking die hun laan had ondergaan, het openluchttheater dat daar plaatsvond; niets merkten ze want dát was beschaafd zijn, zo hoorde het. Maar ik zag ze, ik lachte, ik wees bijna terwijl ik langsreed; betrapt waren ze, opgemerkt en door mij gezien.

En die homo’s, sierlijk voortstappend op de grindpaden – sommigen trippelend en kaarsrecht alsof ze hun eigen biljartkeu hadden ingeslikt, of heimelijk voortglijdend tussen de struikjes. Als achter glas liepen ze daar, als onder een stolp. Haast of het een eiland was dat plantsoen, die laan, en er geen omgeving, geen buitenwereld bestond, en alleen zij er waren, glimlachend, knikkend en heimelijk wenkend. Dat vieze mannetje dat ik gezien had (even slechts, maar in één blik had ik hem omvat), ouder al, grijs en krombenig, dat in zijn kruis grijpend, grinnikend, langs een bankje liep. Ik zag het, ik had het gezien. Daar gleden ze voort, wandelden elegant stappend, of stonden daar maar wat in sierlijke houdingen alsof ze samen alleen waren en niemand anders ze kon zien.

Maar ik zag ze, hoe heimelijk ze ook deden, hoe afgewend ze ook waren. Grinnikend reed ik rond, bijna wijzend, bijna roepend. Ja ja, betrapt! Ook dat was mogelijk, niet alleen die slaapverwekkende braafheid zoals het hoorde, zoals iedereen deed en net doen alsof je niets zag. Nee, betrapt. Gezien. Lachen moest je, wijzen en zwaaien.

Maar daar stond ik nu aan de rand van het trottoir, een beetje belachelijk. Maar ook verdacht natuurlijk, want waarom dat grinnikende rondrijden en dat stoppen nu. Dat kon niet zomaar zijn.

Asjemenou. Ik begon me behalve belachelijk en daarbij ook nog gewogen en getaxeerd, en nauwlettend opgenomen door vele ogen, ook wat lacherig te voelen. Nu zou ik ook zelf weg moeten lopen, mij verwijderen naar de benzinepomp, met net zo’n spits en onbewogen gezicht; niets ziend, nergens op lettend als de door mij gehoonde avondlijke wandelaars met hun brief of hun hondje. Want glimlachen of terugkijken zou de indruk van toeschietelijkheid wekken, van iets willen of verwachten nu ik niet meer gemotoriseerd daar wat rondliep. Ik zag het voor me: de ginnegappende koppen uit struikjes en achter bomen vandaan die lokkend naar mij keken, of kordate typen die zomaar op mij afstapten – ‘ook gezellig wat wandelen hier?’ ‘Ja hoor. Nou en of.’ Net zo weggaan als die brievenen hondentypen en als het erop aankwam natuurlijk afdruipen… Ik voelde me steeds lacheriger worden.

Plotseling, ik had hem niet eerder opgemerkt, ook niet bij het rondrijden door de laan; plotseling, ik wist niet waar vandaan, ergens opzij van mij tussen de auto’s moest het geweest zijn, of uit de struikjes en de bomen bij de grindpaden, dat leek me nog het meest waarschijnlijk, zag ik de man naderen, de jongeling eigenlijk nog, die ik wel kende, of liever, die mij al eens eerder opgevallen was. Alleen, en wat gebogen voortlopend in de stad, maar niet echt gebogen, meer iets van opgetrokken schouders en naar beneden kijken, haast of hij niet gezien, niet opgemerkt wilde worden terwijl hij daar liep, en zonder een blik opzij of om zich heen – maar niet omdat hij in gedachten was. Nee, het was het tegendeel van niet kijken, alles zag hij, alles merkte hij op. Als een pantser was dat bleke roerloze gezicht, uitdrukkingloos, om af te schermen, geen blik toe te laten, want elke uitdrukking, hoe gering ook, zou houvast bieden en opbloeien onder de blik van anderen, gestuurd zou hij worden, uitgeleverd aan hun blik als hij die toegang bood. Nee, uitdrukkingloos zijn, onbewogen, onzichtbaar blijven. Alsof er een ruimte om hem heen vol ogen was meebewegend met hem en hij in die ruimte alles registreerde, alles opmerkte ook al keek hij niet. Bijna of hij als een vis ziende, waarnemende strepen had, en zelfs strepen achter op zijn rug. En in die ruimte, die leegte die zich om hem heen gevormd had, wandelde hij voort. Niets bleef onopgemerkt; die bleekheid, de strakheid van zijn gezicht wees daarop. En heel alleen, heel eenzaam, want die ruimte, die leegte om hem heen was niet alleen wat hij wekte, het was ook wat hem afscheidde.

Hij was mij opgevallen. Ook in cafés zag ik hem soms. Alleen zat hij daar aan een tafel met een glas bier en een sigaret en om hem heen ruimte, stilte terwijl hij roerloos voor zich uit keek. Maar roerloos? Hij bewoog zijn arm, zijn schouder, de hand met de sigaret, hij leunde op het tafelblad en hij bewoog zijn arm opnieuw, zijn schouder… Niet zomaar wat bewegen om gemakkelijker te zitten, aangenamer te leunen; nee, die arm was niet in de juiste houding, niet de goede knik in de elleboog; en die schouder… Hij trok de manchetten uit zijn jasje, hij hief zijn kin en bevroor opnieuw. En daarna pakte hij zijn glas om wat te drinken. Maar het was niet zomaar een glas pakken, achteloos en terloops, zonder een gedachte, nee, hij nam het op en hief het naar zijn mond, zeer bewust een keuze, een daad, en daarna het opsteken van een sigaret, het aftikken van as op de rand van de asbak; een handeling was het met grote aandacht volvoerd, en daarna weer die schouder, die arm, zijn kin, en opnieuw staren met roerloze vogelogen, in de verte kijkend hoewel er geen verten waren in het café. Maar niets ziend, want ergens naar kijken zou onbeheersbare krachten kunnen wekken. En het bestellen van een biertje – prevelend zonder een beweging in zijn gezicht. Het was heel eigenaardig.

Een keer zag ik hem lopen in een buitenwijk (opmerkelijk ook dat lopen, ietwat glijdend, haast sluipend; niet zomaar iets), hij liep daar, een brief in zijn hand – en zag ik dat goed, had ik dat goed gezien, huilend leek het me.

Aha, zo zat het dus, het verbaasde me niet: een homo, een fiel – deze man, deze jongeling –; ik had het kunnen weten. Ook hij daar tussen de struikjes en bomen van de inmiddels donkere, avondlijke laan met slechts hier en daar het licht van een lantaarnpaal, verder lichten van de statige villa’s achter hun voortuinen. Maar ik kon de man, de jongeling (helemaal duidelijk was het mij niet) goed zien, terwijl hij midden op de asfaltweg, dichtbij al, naderde, kijkend naar mij en naar de scooter; onmiskenbaar naar mij op weg, maar toch aarzelend en langzaam, en midden op het asfalt, net of hij zich elk moment kon bedenken en weer afslaan om tussen de hoge acaciabomen rond het middenplantsoen te verdwijnen – maar toch nog doorlopend naar mij toe alsof hij een plan volvoerde, een voornemen, zich er haast toe dwong, zelfs al was het moeilijk en veeleisend; ook aan zijn gezicht was dat te zien. En die ogen: iets vreemd roerloos en starends was daarin, en ook iets of hij een beetje loenste; maar niet echt loensen, terwijl hij nader schreed. Want schrijden was het zag ik nu, dat voortglijdende lopen dat mij al eerder opgevallen was; niet het korte getrippel van de meeste homo’s of dat kittige gestap, maar schrijden, sierlijk voortglijden met iets vreemd schroefachtigs bij iedere beenbeweging: het been naar voren en daarna draaiden onderbeen en voet opzij. Merkwaardig, merkwaardig. Onmiskenbaar zelf uitgevonden en bedacht en daarna flink geoefend en zorgvuldig toegepast om extra elegant te zijn.

Ik keek toe. Wat wilde de boy? Sierlijk praten over het weer, de mooie avond (fijne struikjes hier, bosschages zelfs), of een eindje met mij rijden, fijn achter op de scooter met fraai wapperende haren en sjaaltje? Niets gemerkt natuurlijk van mijn ellende, mijn afgang eigenlijk; een gelukkige scooterbezitter was ik die daar maar wat stond in de warme zomeravond om toe te kijken, zomaar wat alvorens verder te gaan – of misschien juist niet.

Aan de roerloze, uitdrukkingloze ogen van de boy was niets te zien, alleen het kijken, het in zich opnemen van het tafereel – mij en de scooter – met iets opengesperds, in zijn blik iets verwijds alsof hij alles aandachtig wilde beschouwen, geen ding hem mocht ontgaan. Maar kijkend als naar een foto, als door een camera; niets wat zich instelde in die blik op een dialoog, een gesprek, of op de situatie. Als naar dingen, als naar voorwerpen dat kijken, kieskeurig en precies.

‘Malheur?’ vroeg hij. Hij knikte naar de scooter, langs mij, naast mij kijkend. En na nog wat knikkende hoofdbewegingen plotseling roerloos stilstaand, zijn blik vast op de scooter gericht, niet op mij. Hoewel – zag ik dat goed – één snelle zijdelingse oogbeweging, en opnieuw dat knikken, begripvol leek het me en iets als zuchten of steunen daarbij, alsof hij ‘ja ja’ wilde zeggen en ‘wat rot voor je’, maar het niet zei.

‘Wat?’ vroeg ik. Het onverwachte woord daalde maar langzaam in – ‘malheur’ nog wel – en vreemd lispelend en binnensmonds uitgesproken, en ook of hij de woorden niet voltooide maar ergens halverwege af kneep. Had ik het wel goed verstaan. Merkwaardig hooghartig ook die stem, niet of hij zomaar wat praatte, en alleen om de mededeling ging het dan en hoe je dat zei maakte niet veel uit als het maar begrepen werd; nee, voordragen leek het, reciteren, heel kunstmatig en geaffecteerd, en toch binnensmonds en halverwege weggeslikt.

‘Wat?’ vroeg ik opnieuw. Hij herschikte zijn houding, nog steeds hardnekkig langs mij kijkend, of nee, weer snelle blikken opzij werpend maar alleen peilend, onderzoekend; niets van een uitdrukking of een poging tot verstandhouding daarin; alleen peilend, metend – een moment opzij gericht die blik en dan weer ronddwalend langs de scooter, de huizen, de bomen. Hij schoof een voet over het asfalt naar voren: ‘Lispel, lispel… bromfiets… ritsel, lispel, tjilp… kapot…’

Goddorie, wat zei de stakker? De ijle, hooghartige stem was nauwelijks verstaanbaar en dat wegslikken en lispelen en ook nog opzij praten, niet rechtstreeks naar mij maar naar de scooter, de trottoirrand, het tuinhekje daarachter met gekrulde spijlen. Wat wilde hij? Waarom was hij naar mij toe gekomen? Wachtte hij erop dat ik praatjes ging maken – avances heette zoiets – ‘mooie avond hè’, ‘zachte temperatuur’, ‘echt iets voor een klein wandelingetje… de struikjes, het struweel’… Aan zijn roerloze gezicht was niets te zien. Hij schoof zijn voet weer naar voren en daarna terug over het asfalt met een klein haast pompend beweginkje van zijn lichaam, zich opnieuw herschikkend, wat heen en weer wiebelend, iets ingewikkelds, en keek om zich heen alsof hij nog iets wilde zeggen, iets zocht om te zeggen in de ruimte, de omgeving – woorden, ideeën.

Wat wilde de boy? Weglopen deed hij niet. Achter hem op de grindpaden de chique wandelaars, vaag zichtbaar in het nu nachtelijke duister, kijkend naar ons, aandachtig en oplettend. Niet dat ik gezichten kon onderscheiden, maar de hoofdbewegingen, het iets inhouden en een beetje strekken van de gestalten in het voorbijgaan, halfverborgen achter de zware donkere stammen van de acaciabomen en silhouetachtig afgetekend tegen de verre lichten van de huizen aan de overkant van de laan. Een hoge lucht boven ons, een lichte wolkeloze zomeravond.

‘Wat,’ zei ik. ‘Wat? Wat was er met die bromfiets?’

‘Mijn bromfiets ging ook zomaar gewoon plotseling kapot.’ Verbazingwekkend genoeg verstond ik hem nu wel ondanks het opzij praten en wegslikken, maar op een vreemde manier: eerst het geluid, iets als het geheel van de zin, de afgerondheid, de logica van het geheel en toen pas de betekenis die neerdaalde. Aha, zo zat het dus, eigen ervaring, eigen belevenissen als mogelijkheid om contact te zoeken, als toegang, als introductie om praatjes te maken. Ik keek op mijn horloge: half elf al, later zelfs. Waarschijnlijk ging de benzinepomp om elf uur al dicht.

‘Nee nee. Hij is niet kapot. Geen benzine!’ Ik lachte wat en haalde mijn schouders op. ‘Stom. Stom. Niet aan gedacht. Gewoon vergeten. Dat ding rijdt zo voordelig, iets van één op veertig. Stom. Stom.’ Ik vertrok mijn gezicht en maakte bewegingen van mijn gebalde vuisten naar mijn hoofd alsof ik ertegenaan wilde slaan van ergernis. ‘Stom,’ zei ik opnieuw. ‘Stom. Stom. Verdomme.’

Ik keek op. Een klein, voorzichtig lachje plooide het tot dan toe bleke en roerloze gezicht van de boy. En ook in zijn ogen iets vriendelijks en haast kinderlijks van glinsteren en glimmen dat plotseling opdook, tevoorschijn kwam achter het kieskeurige staren en uitdrukkingloze kijken. Het verbaasde en verraste mij een beetje. Blijkbaar was het niet helemaal zinloos dat ik iets tegen hem zei. De woorden die je gebruikt, de gebaren die je gebruikt om het passeren van mensen moeiteloos te maken; je had ze gezien, gaf het aan en je gebruikte een paar woorden, wat zinnen om dat te laten merken, het soepel en zonder stroefheid te laten zijn. Het betekende nooit iets. Maar hier: dat lachje, dat bijna kinderlijke glimmen, heel voorzichtig, maar onmiskenbaar, van iets in zijn ogen, iets van meer, meer. Had ikzelf eerst nors en gehinderd geleken, ontoeschietelijk en afgewend, en weerspiegelde hij mijn houding alleen maar? Was het dat geweest?

Ik lachte weer. ‘Op wind rijdt die machine, die scooter,’ zei ik. ‘Ik vergeet steeds dat ik moet tanken. Het is de zoveelste keer al dat ik zonder benzine sta’ (het was zo). ‘Ik rijd met dat ding regelmatig naar Zwitserland. Of liever: ik reed. Ik heb daar gestudeerd. Twee, drie keer tanken onderweg. Meer niet. Elfhonderd kilometer en dan twee, drie keer tanken…’ Ik schudde verbaasd lachend mijn hoofd, maar ook wat bewonderend over zoveel zuinigheid en kwaliteit.

‘Ha ha,’ lachte de boy nu ook. ‘Ha ha.’ Hij wiebelde heen en weer en opnieuw die voet, dat been naar voren en weer terug, schrapend over het asfalt (toch poep onder zijn schoen?). Ook dat lachje, dat ‘ha ha’, was heel kunstmatig geweest. Ook daaraan was geknutseld en geprutst net als aan dat lopen, zijn houding – of zijn stem, die leek op de stem van de cabaretier Wim Sonneveld: hooghartig geaffecteerd en quasideftig, maar niet echt deftig, eerder deftig als ironie; dat deftige overdreven en kunstmatig – homo’s onder elkaar, bedacht ik opeens, hadden hun eigen toon, zoals bouwvakkers dat hebben, of corpsballen.

In Amsterdam had ik de groepjes jongeren met gillerige jodelstemmen en snerpend gegiechel tijdenlang voor typische Amsterdammers gehouden; zulke stemmen hadden ze daar: die volkszangers in de cafés, de tenore napolitano Willy Alberti bijvoorbeeld – je struikelde over die typen. Maar nu: homo’s had iemand mij verteld; groepsgeluid, ze imiteerden elkaar, ze herkenden en begrepen elkaar daardoor. Deze boy dus ook, maar toch weer anders. Nu wel deftig en chic, maar moeizaam en zonder ironie.

‘Een eind, joh, naar Zwitserland,’ zei ik. ‘Een hele tocht.’ Ik keek naar het onmiskenbaar belangstellende gezicht. Een soort koorknaap, dacht ik: dat gladde, bleke gezicht bijna zonder lijnen of trekken, een fietser met veel tegenwind en regen en daardoor helemaal gladgespoeld. Eerst door meneer pastoor op een fiets gezet, gewijwaterd en toen meteen op pad met groepjes medekoorknapen – en maar doorgaan, en maar volhouden; dat kwam ervan. Angelo of zoiets moest hij wel heten. Keurig haar ook, blond, bijna hoogblond haar, achterovergekamd en strak in model met krulletjes bij zijn oren en in zijn nek, terwijl iedereen nu zijn haar wat langer en slordiger had. Maar homo’s hadden dat keurige haar, het was mij eerder opgevallen; kapsels heette zoiets.

‘Een eind joh, vanaf Zwitserland. Daar doe ik dan wel bijna een etmaal over; zeventien, achttien uur van Rasthaus naar Rasthaus. Vooral ’s winters als het koud is en dat ding,’ ik wees en knikte waarderend naar de scooter, ‘rijdt wel honderd, honderdtien kilometer per uur. Maar als je achter een bus kunt rijden, zo’n touringcar je weet wel – die rijden net iets harder, iets van honderdtwintig – dan word je meegezogen. Dat schiet op. Maar, ha ha, dan moet je wel oppassen.’ Ik keek lachend naar de man, de jongen, de boy, jong nog, twintig misschien, of eenentwintig. Hij hield zijn armen gestrekt voor zijn lichaam, met de ene hand de andere omvattend en ook deze houding was heel sierlijk. Maar hij keek verwachtingsvol, al bijna lachend, meelachend met mij. Het viel wel mee met deze boy.

‘Het zijn slaapwagens hè,’ zei ik, ‘die touringcars. En dan trekken ze daarbinnen de wc door of zoiets, en dan klets, getverdemme, krijg je de volle laag. Weet ik veel wat het is, geen poep of zo, misschien de afwas. Maar getverdemme. Heb ik een paar keer gehad. Dan moet ik me bij het volgende Rasthaus van top tot teen afspoelen. Tja tja.’

Ik keek lachend naar de boy, die ook lachte, een beetje voorzichtig, een beetje ingehouden. Een lachje, een glimlachje nog haast als van achter iets vandaan, als van achter een verre hoek of zo, maar met instemming, met plezier. En nog iets, in zijn ogen waren de beelden te zien, of liever mede door zijn ogen; de herkenning daarin, de zichtbaarheid ook voor hem, van de nachtelijke autobaan, de scooter, de touringcar en de onverwachte golf van smerige derrie die uit een klein luikje, een haast onzichtbaar pijpje naar buiten spoot. Aardige boy al met al. Ik keek op mijn horloge.

‘Ik moet ervandoor,’ zei ik. ‘Bijna tien voor elf. Om elf uur gaat die pomp dicht. En die andere tot twaalf uur, maar die is een stuk verder weg.’

Ik draaide de scooter op slot en stapte het trottoir op. Meteen in een hoog tempo op pad. ‘Tot ziens hè,’ wilde ik nog over mijn schouder roepen. Maar tot mijn verbazing, mijn verrassing – en eigenlijk iets hinderlijks, eigenlijk iets ongewensts – de boy bevond zich al naast mij, ook zeer snel lopend.

‘Je hoeft je niet verplicht te voelen met mij mee te lopen hoor,’ zei ik een beetje nors, een beetje afhoudend. Want wat nu weer, wat wilde de boy. Toch vriendjes worden, mannelijk maar schattig? ‘Nee, prevel, lispel, prevel…’ Van mij afgewend praatte hij naar de hekjes, de tuinen naast ons langs het trottoir.

‘Sorry,’ zei ik. ‘Ik verstond je niet.’ En opnieuw: ‘Lispel, prevel… kant uit…’, schuin voor zich uit pratend, niet naar mij toe, terwijl hij al ietsjes voor mij uit liep, ook zeer gehaast. Ik gaf de moed op.

Lastig, eigenlijk een beetje hinderlijk; haast te hebben, ergens naartoe te willen, terwijl je eigenlijk alleen dat doel voor ogen had, en dan iemand bij je die maar wat meeliep – en geen vriend, een bekende, die hetzelfde wilde als jij, die daar samen met jou liep met hetzelfde plan, hetzelfde doel, maar zomaar iemand, zo’n boy nog wel. Vreemd, lastig, alsof ik iets van mijn vrijheid, iets van de noodzakelijke ruimte om mij heen, de ruimte om te ademen en te bewegen kwijt was, iets als zelf te willen mikken op de afstand, het doel en de manier waarop ik dat zou aanpakken. Hinderlijk, hinderlijk. Gelukkig sprak hij niet meer, voortgaand over de laan en langs het Koninginnepark met de donkere, sombere herenhuizen dicht tegen het trottoir aan – het park waar ik, toen ik enige tijd zeer arm was, ’s nachts naartoe fietste om daar – verdekt opgesteld achter struikjes en onzichtbaar vanaf de grote weg – met behulp van een touw met daaraan een kromme spijker en een korst brood grote karpers uit de vijver te halen. Karpers die ik klapperend onder de snelbinders van mijn fiets naar mijn kamer vervoerde om ze dan te bakken en te braden.

Schuin voor mij liep de boy, niet eens naast mij, alsof hij nog meer haast had dan ik en geen moment wilde verspillen met praten of iets anders dat maar ophield. Ik kon dat lopen nu goed zien, dat voortglijden en deinen met lange pas, grotere passen dan ik nam, en die schroefachtige beenbewegingen, die voeten – misschien liep hij daarom voor mij uit, om de sierlijkheid van zijn voortgaan, de elegantie van zijn bewegingen te tonen. En sneller lopend dan ik, zodat ik mijn best moest doen hem bij te houden. Want nog vreemder dan hier samen lopen zou het zijn als hij zich langzaam van mij verwijderde, eerst meters, dan tientallen meters en daarna huizenver voor mij uit, terwijl wij toch dezelfde kant op gingen; samen, hoewel niet door mij uitgenodigd, bij mijn scooter vertrokken.

Hij keek niet om, hij lette niet op mij en geen woord. Misschien was het de bedoeling van de boy wel: gewoon dezelfde kant op onafhankelijk van mij. ‘Kant uit… lispel, lispel,’ had hij gezegd. Misschien was het per ongeluk dat hij zo snel liep. Onbehaaglijk zoiets, hinderlijk. Misschien moest ik even wachten en stoppen; maar haast had ik – de benzinepomp! Of hem gewoon door laten lopen, honderden meters voor mij uit, en dan weg.

Voor ons, na een bocht in de weg voorbij de school voor typende meisjes, was de brede helder verlichte winkelstraat haaks op het park, en halverwege die straat bij een wegsplitsing de benzinepomp.

Nabij de hoek van de laan hield ik wat in en de boy verwijderde zich en toen ik de hoek omsloeg was hij al tientallen meters voor mij uit, snel voortschrijdend zonder om te kijken of in te houden. Merkwaardig, heel merkwaardig.

Halverwege de winkelstraat al een kleine honderd meter voor mij uit stak de boy plotseling over naar de gezochte benzinepomp – een helder verlicht hokje tussen dikke, geknotte kastanjebomen met daarvoor drie pompen bij een inham in het trottoir. Dus toch. Ergernis en een beetje verbazing. Waarom, als hij toch van plan was met mij mee te gaan naar die benzinepomp, waarom dan niet gewoon naast mij blijven lopen, zijn tempo aangepast aan het mijne? Raar. Vreemd.

Daar stond hij in het heldere witte licht uit het hokje nadrukkelijk wachtend op mij, kijkend hoe ik naderde, ik zou bijna zeggen trappelend, al was dat niet zo, maar wel weer dat schrapen over de trottoirtegels, buigend en elegant in steeds andere houdingen – en met iets tevredens en glanzends in zijn gezicht zag ik nu terwijl ik naderde, alsof hij wilde zeggen: kijk mij eens braaf alvast vooruitgelopen zijn. Een zonderling, die jongen. Raar. Een beetje ergerniswekkend. En die houdingen en dat gebuig, en geschraap met zijn schoen en dat onverstaanbare prevelen en lispelen…

In het heldere licht van het hokje kon ik zijn kleren nu ook goed zien. Een roze blouse met ruches en daaroverheen een donkerbruin corduroy jasje, jasje zeg ik met nadruk, bijna te nauw, strak aansluitend, bijna als getailleerd en alle drie de knopen dicht.

Ook zoiets ergerde me plotseling: dat vertoon, die kleren. Ik die altijd wat oude, slordige dingen aanhad: een versleten spijkerbroek, een zwarte, dunne coltrui, zelfs met dit weer, en een lichtgewicht, blauw zomerjasje voor mijn sleutels, mijn rijbewijs en scooterpapieren. Nee, bediende in een herenmodezaak dacht ik opeens, tussen die kleertjes, die pantalons, die colberts, blouses en kostuums, daar deftig en bescheiden lispelen tegen de klanten – en ook ballen knijpen natuurlijk.

Ik stak eveneens de straat over, een beetje hijgend en over mijn tempo gejaagd, of liever door hem, door die boy niet in mijn eigen tempo gekomen, en voelde hoe mijn gezicht verstrakte terwijl ik overstak, niet meer lacherig was en een beetje geamuseerd door deze situatie, maar nors werd, afwerend. Die boy, daar moest ik vanaf. Ik keek niet meer naar hem.

Maar de benzineman, een man met een elastieken hoofd, waarin behalve de kaak eigenlijk het hele gezicht bewoog terwijl hij sprak, alsof hij tegelijk kauwgom kauwde of iets ander groots; de benzineman had geen fles. Had hij dan misschien iets als een plastic zak, want met behulp van een trechtervormig opgerolde krant of zo kon het ook. Had hij ook niet. Alleen een kleine gele jerrycan met een schenktuitje: drie gulden borg.

Ik keek in mijn portemonnee, geen drie gulden of toch wel maar dan geen benzine. De benzine in mijn handen ernaartoe dragen? Ach jezus. Mijn scooter hier in de parkachtige buitenwijk laten staan en te voet naar mijn kamer ver weg voorbij de binnenstad en dan morgen terug? Tjezus.

‘Als ik nou twee gulden…’

‘Nee drie…’

‘Als ik nou mijn kentekenbewijs… als ik…’

‘Nee, daar begin ik niet aan.’ Steeds dwars kauwend, malend met zijn hele gezicht die man maar met een harde stem.

‘Nou, zeg het maar. Ik gaan zo dicht.’

Naast mij lispelde en ritselde iets. De boy, mij bijna aanstotend om mijn aandacht te trekken. Hij zou de borg betalen. Aardig was dat van de boy, vriendelijk ook en onverwacht. Maar tja, tja, tja. Dankbaar zou ik nu moeten zijn, dankbaar voor zijn hulp. Maar misschien juist daardoor; ik voelde mijn afweer, mijn norsheid toenemen.

‘Nou, dat is aardig van je,’ zei ik stug. Wat wilde de boy? De complicaties. Hij glimlachte nu zelfs een beetje. Maar aan de andere kant, ik was er zelf bij dus waarom niet. ‘Oké,’ zei ik glimlachloos naar de benzineman kijkend en naar de kleine jerrycan.

Met twee liter benzine in de kleine jerrycan – meer moest je de hele terugweg maar dragen en morgen zou ik de scooter wel vol tanken – liep ik zwijgend met de boy (weer een halve meter, een meter voor mij uit schrijdend) de donkere wegen langs de plantsoenen in.

Wat moest ik met deze man, deze jongen – wist ik veel. Het zwijgende voortgaan was beklemmend en de vasthoudendheid waarmee hij mij ongevraagd begeleidde evenzeer. Goed, die jerrycan waarvoor hij betaald had, maar vreemd bleef het, haast onbehaaglijk. Toch weer iets zeggen, iets vragen? Ik zou hem weer niet verstaan of nauwelijks verstaan; en wat te vragen of te zeggen. Iets over zijn kleren, zijn uiterlijk; iets aardigs? Toch nog maar een keer over zijn hulpvaardigheid, zijn vriendelijkheid? Ik had het al een keer gezegd. Het zou raar klinken. En in deze stilte tussen ons, het zwijgende voortgaan zou het haast zijn of ik mijn dankbaarheid aan hem opdrong en daardoor iets van hem wilde, een blije reactie of dankbaarheid van zijn kant voor mijn erkentelijkheid – en alleen geprevel, gelispel, onverstaanbaar zo schuin voor mij zou het gevolg zijn. Daarna opnieuw stilte; niets zou op gang komen.

‘Nou maar eens kijken of hij wil starten,’ zei ik, de jerrycan in het halfduister van de laan – geen lichten meer in de huizen te zien of chique typen op de paden – voorzichtig, met mijn hand aan de schenktuit om de vulopening niet te missen (zoveel benzine had ik niet en gemorste benzine was vanwege de ontvlambaarheid gevaarlijk), legend in het benzinetankje. ‘Ik hoop dat de startmotor nog sterk genoeg is, eigenlijk de accu natuurlijk, die moet het naar de motor pompen.’

Ik keek op naar de boy, die secuur en oplettend toekeek, maar geen reactie, zelfs geen beamend knikje, schuifelen, wiebelen, zijn ogen strak op de scooter en de jerrycan gericht.

‘Tja,’ zei ik, de schroefdop van het benzinetankje dichtdraaiend, en daarna met een klap de alles afsluitende buddyseat. ‘Tja, eens kijken wat hij doet,’ ik haalde mijn schouders op. ‘Ik zal jou trouwens wel even terugbrengen. In ieder geval bedankt joh. O ja, wat moeten we met die jerrycan?’ Ik viel even stil. ‘De pomp is nu natuurlijk dicht.’ Hij hem terugbrengen voor de borg? Of ik, en dan hij later het geld?

‘Tja nou ja,’ ik haalde opnieuw mijn schouders op, ‘we zien wel.’

‘Heb je wel eens scooter gereden, zo’n motorscooter,’ vroeg ik nu rechtstreeks naar hem kijkend, ‘of bromfiets?’ Er was me iets ingevallen: wat terugdoen, een aardig gebaar, deze rare maar al met al vriendelijke en behulpzame boy een pleziertje gunnen en hem een eindje laten rijden op mijn scooter. In deze doodstille nachtelijke laan kon het leek mij geen kwaad. Als hij het tenminste wilde en vooral natuurlijk durfde.

‘Ja, ik heb een bromfiets gehad, maar die is kapotgegaan,’ zei hij – lispelend, dat wel, maar plotseling, alsof hij zich op vertrouwd terrein bevond, duidelijk verstaanbaar. O ja, die bromfiets, hij had het eerder verteld. ‘Zo’n HMW-bromfiets net als Gerard Kornelis van het Reve.’ Hij glimlachte een beetje voor zich uit kijkend, knikkend, schuifelend alsof hij het voor zich zag de kapotte machine, de pech – ‘malheur’ zou hij het wel noemen.

‘Ja,’ zei ik, ‘ja’, ik was stomverbaasd, lachend van verbazing ook. ‘Ja, die bromfiets waarmee Van het Reve ’s nachts in de ijzige kou – sneeuw en zo – over het platteland rijdt naar een feest en zijn ballen en zijn geslachtsorgaan er bijna af vriezen. Goh, heb jij dat gelezen? Ken jij die boeken?’ Van het Reve gelezen, ik stond ervan te kijken. Natuurlijk was Van het Reve populair onder homo’s, maar dan nog, dit rare, schuifelende, lispelende individu – waarschijnlijk zou het wel om Van het Reves meedogenloze jongeling gaan en dat soort ideeën.

‘Wat vond je ervan?’ vroeg ik.

‘Prachtig.’ Hij keek rechtstreeks naar mij, niet meer scheef en schuin naast mij met een bleek en uitdrukkingloos gezicht en dan wat prevelen en lispelen, onverstaanbaar en helemaal ver opzij van mij. Nee, rechtstreeks naar mij kijkend maar nog wel prevelend, half binnensmonds en raar deftig op hoge toon: ‘Ik heb al zijn boeken. Een groot schrijver. Hij is echt een voorbeeld voor mij.’ (Ja, dat zou wel.)

‘Heb je ze allemaal gelezen? Ikzelf alleen Op weg naar het einde en Nader tot U’ (mooi, cynisch, leuk: lieden met bekken als apenreten). ‘Maar De Avonden…?’ Verder dan de eerste hoofdstukken was ik niet gekomen. Die vieze mensen met die verkeerde onderbroeken en dat bewasemde huis ruikend naar bewaarkool; de zweetlucht, de ranzige viezigheid die uit de bladzijden opsteeg. Dat soort mensen, daar wilde ik niets van weten, daar wilde ik niets mee te maken hebben. Van top tot teen moest je je wassen als je zoiets gelezen had en dan nog: die vieze beelden raakte je niet kwijt. ‘Nee, De Avonden kon ik niet doorheen komen.’

‘Prachtig,’ zei de boy, ‘prachtig,’ hij keek vastbesloten. Nee, nu over die vieze mensen beginnen, die rare hoofdfiguur die maar wat zat en niets deed…?

‘Heb je die boeken allemaal gelezen?’ vroeg ik.

‘Ja prachtig, een geweldige schrijver Van het Reve.’ Hij spitste zijn lippen alsof hij bewonderend wilde fluiten. ‘Maar ook Hermans, daar heb ik ook alle boeken van.’ Het was verbazingwekkend. Hermans! Ik had een goed verhaal van hem gelezen, iets over medelijden, en een roman over een soort klimopmannetje met van die zuignaptenen van het judoën die steeds moest onderduiken in de oorlog en dan zijn snor moest laten staan (had hij niet), of zijn baard (had hij ook niet). Leuk boek, maar verder… Ik las Dostojevski, Tolstoj en Stendhal, ik las Camus en Sartre, Thomas Mann, dat soort boeken, Mulisch zelfs, en natuurlijk Nietzsche. Ach al die boeken die steeds verschenen, en die grote schrijvers: Hermans bijvoorbeeld, Van het Reve… ach.

‘Heb je die ook allemaal gelezen, die boeken van Hermans?’ Ik keek wat lacherig en verbaasd naar de boy. Alles gelezen van Van het Reve. Natuurlijk ook van Hermans, dat wist ik nu al. Ik stond ervan te kijken.

‘Ja, prachtig allemaal,’ hij knikte bij die woorden ijverig en gedreven en niet meer opzij kijkend en om zich heen woorden zoekend in de verre ruimte, maar rechtstreeks naar mij, mijn ogen zoekend alsof hij mij iets duidelijk wilde maken, van iets wilde getuigen, nu ook duidelijker sprekend, wel hooghartig en geaffecteerd, maar duidelijk, maar verstaanbaar. Aardig en interessant vond ik hem opeens; zomaar al die boeken gelezen. Niet alleen maar een vreemd stramme en vooral schichtige ijdeltuit, een zonderling, maar boeken lezen, boeken van belang – of nou ja… Hoewel al dat ‘prachtig’ en ‘allemaal gelezen’ ook wat kinderlijk was. Maar ja, twintig was hij misschien pas of eenentwintig.

‘Ja, prachtig,’ zei hij opnieuw, glimlachend en om zich heen kijkend, en knikkend als een soort afronding, een laatste bevestiging van wat nu voorgoed vastgesteld was. ‘Geweldige schrijvers. Ze zijn mijn grote voorbeeld.’

‘O,’ zei ik. ‘Zo zo. Ja ja…’

Plotseling was het of de boy iets naar voren kwam met een rukje, een schokje, scherp kijkend naar mij net alsof hij iets krachtig wilde stellen, iets betogen, een beschuldiging misschien wel. ‘Jij schrijft ook, hè?’ Ik hoorde dat hij bijna ‘u’ zei. ‘Jij schrijft een roman, hè?’

‘Nou,’ zei ik, ‘uh.’ Ik voelde hoe mijn gezicht bevroor; nors voelde ik me opeens, star. Ik keek een andere kant uit, haast of ik me af moest sluiten voor beschuldigingen en bedreigingen, en zelfs niemand mijn ogen mocht laten zien.

Dat schrijven, die woorden die geen beelden werden, geen zinnen, woorden waar je dwars doorheen keek en niets was daarachter, niets. En ik begon opnieuw, ik deed het anders. Een moeras van woorden, vormloos, zonder de beelden die ik voor me gezien had, of zonder de inzichten waarvan ik wist. Zinloos was alles en ongrijpbaar. In duisternis ging ik voort. Slapen moest ik om weer helderheid te vinden, weg zijn, dit koortsachtige doormalen stoppen – slaapmiddelen en nog een keer slaapmiddelen. Nooit sprak ik erover.

‘Hoe kom je daar zo bij?’ vroeg ik. ‘Waarom denk je dat?’

‘Nou, dat is mij verteld.’

Ja, ik had wel eens iets meegedeeld aan een bekende als ik somber en uitgeput in het café zat – opnieuw de hele nacht geschreven, schrijvend als steeds, almaar schrijvend en niets lukte meer, alles liep vast. En dan maar weer slaapmiddelen en drank en drugs. Uitgeput zat ik daar in het café, drinkend en vertrouwelijk wat pratend: moeilijk moeilijk. En die bekende vertelde het weer in vertrouwen aan iemand anders, en die weer aan anderen, nu niet meer in vertrouwen. Zo ging dat, iedereen wist het, alleen ikzelf wist van niets.

‘En dat je een paar verhalen in literaire tijdschriften gepubliceerd hebt.’

Ja, het was waar, verhalen en ook een hoofdstuk van mijn nieuwe roman. Maar o, die roman. Onbegrijpelijk was alles geworden. Want waarom die handelingen, waar grenzen leggen bij wat ik beschreef, bij wat ik wist en zag en dat ook van belang was. Want het één hing met het andere samen, niets was zomaar. Sferen, geuren geluiden, wat een hoofdfiguur zag, wat hij wilde met zichzelf, met anderen en met de wereld om hem heen, en de krachten die hem vervormden, hem dwongen en bepaalden. Dat alles was onlosmakelijk met elkaar verbonden. Hoe, terwijl het toch bestond dat wat ik zag en wist, beperken. Ik keek in de boeken van andere schrijvers die zich kordaat en kortaf daardoorheen sloegen; geen bijzaken, niets van de verwarring en chaos die er wel was, stond in hun boeken, of de moeizaamheid in alle dingen, en de vervreemding, de haast ongrijpbare gewaarwordingen. Helder en duidelijk was alles bij hen – er waren problemen en moeilijkheden, maar alles overzichtelijk en meestal duidelijk en ook helder. Er waren hinderingen en andere gebeurtenissen, en o ja, soms ook veel gepieker en getob, maar ook dat was helder en overzichtelijk. En juist daarachter, achter die helderheid, die overzichtelijkheid zat het echte, of liever, daar was dat andere: het onherbergzame, het vormloze en ongrijpbare waar het mij werkelijk om ging: de heimelijke krachten. Maar hoe dat alles te beschrijven?

‘Och ja,’ zei ik. ‘Ach ja.’ De norsheid week niet. Ik haalde mijn schouders op.

‘Ik schrijf poëzie.’ De boy begon op dreef te raken. Hij keek naar mij, vertrouwelijk en nu zelfs een beetje glimlachend; een haast kinderlijk glimlachje. Poëzie nota bene, niet gewoon gedichten, nee poëzie, ‘vaerzen’ had hij misschien wel willen zeggen. Een gevoel van bijna vaderlijke bescherming kwam in mij op, begrip, haast een beetje medelijden – achtentwintig was ik al –; weer zo eentje met gedichten en schrijven. ‘Zo zo,’ zei ik, ‘ja ja.’

‘En ik wil me nu toeleggen op creatief proza.’ Allemachtig, wat bedoelde de stakker.

‘Creatief proza, wat is dat?’ vroeg ik stomverbaasd.

‘Dat zijn verhalen. Je hebt creatief proza en essayistisch proza.’ Verhaaltjes schrijven, ook dat nog, ‘creatief proza’ nog wel, voor minder deed hij het niet, en ook nog zich ‘toeleggen’ daarop.

‘Zo zo,’ zei ik, ‘ja ja.’ Nu was het mijn beurt om wat schuifelende bewegingen met mijn voeten te maken, wat schoppen en naar het asfalt kijken. ‘Nou, dat valt niet mee, joh, een beetje goede verhalen schrijven of romans. Alles is al gedaan en toch moet je iets nieuws, iets eigens brengen, iets dat jouw stem heeft.’ Ik schudde mijn hoofd.

Alle cafés zaten vol met jongeren die gedichten wilden schrijven of romans en die daarover vertelden, een beetje heimelijk dat wel – iets bijzonders dreef ze voort: een gedicht, een roman –, maar vol zelfvertrouwen en zekerheid. Ze hadden het nog niet begrepen. Soms vroeg ik er nog wel eens naar: hoe is het met je boek, met die gedichten, die teksten? Maar: ach nou ja – te moeilijk – eerst een tentamen – een verhuizing – mijn vriendin… of: nee, dat was niks, ik schrijf nu liedteksten. Overal kwam je ze tegen, nu deze boy weer. Mededogen en begrip, maar vooral mededogen, iets als ontferming; helpen zo’n jongere, het hem uitleggen, meteen al naar een tekstje van hem kijken. Maar ik wist het nu al: daar zat ik in het café somber en in de put, niets lukte wat ik ook probeerde, onmogelijk de sleutel – die woorden, die blik die alles op gang zou brengen – te vinden. Daar zat ik in het café versuft door de slaapmiddelen, voor mij uit starend en koffie drinkend in de hoop enige helderheid, enige inspiratie terug te vinden. Maar inspiratie? Die had ik niet meer; zwoegen ploeteren, kniediep wegzinken in de moerassige veelvormigheid – en geen dammetje, geen pad te bekennen en nee, geen uitzicht, duisternis rondom. En daar verscheen de jongere, hoopvol kijkend met opnieuw een tekstje bijkans al wapperend in zijn hand. Nee, dat moest ik vermijden. Maar deze jongere, deze opmerkelijke boy.

‘Nou dat valt niet mee, joh,’ zei ik opnieuw. ‘Het is een vak hè’ (net als schilderen, had ik kunnen zeggen, maar daar heb je een academie voor, of vioolspelen, componeren). ‘Het is niet zomaar wat zinnetjes opschrijven. Die zinnen alleen al zijn belangrijk, korte zinnen, lange zinnen; alleen zoiets al roept heel andere werkelijkheden, heel andere werelden op. En eenvoudige woorden of juist wat moeilijker; ook dat zorgt voor andere sferen en roept andere aanwezigheden op. Je maakt dingen mogelijk, maar je sluit ook dingen uit. Hoe aanwezig wordt iets,’ zei ik, ‘hoe zichtbaar, hoe dicht kom je erbij, bij iets, iets geheims, iets raadselachtigs. Dat vooral. En dan nog de verhouding tussen dialoog en beschrijving; ook dat maakt alles anders. Trager, zwaarder, of luchtiger. Ook dat geeft andere werkelijkheden.’ Ik schudde mijn hoofd. ‘Moeilijk, lastig allemaal.’

‘Maar ik vond je verhalen in dat tijdschrift goed.’ Weer had hij bijna ‘u’ gezegd. Ja, ouder was ik natuurlijk en ook al met gepubliceerde verhalen. Maar ‘goed’ had hij alleen maar gezegd, niet ‘heel goed’ of ‘prachtig’. Alleen ‘goed’ – toch even een gevoel van wrok; die hooghartigheid, die houding; het lef hebben om een oordeel over mijn verhalen te vellen.

‘Ach ja.’ Ik keek een andere kant uit, wat lusteloos en onverschillig. ‘Ach ja, dat is alweer een tijd geleden. Ik ben nu met heel andere dingen bezig’ (ja, met de vreselijkheden, met het moeras).

Ik keek op mijn horloge. Nog iets aardigs, iets toeschietelijks zeggen – een goeie jongen al met al deze boy; was met literatuur bezig, had mijn verhaal gelezen. ‘Ik wil wel eens naar iets van je kijken als je zin hebt.’ Toch weer zo’n aanbod, ik kon het niet laten. Maar ook herstel van de verhoudingen: ik had verhalen gepubliceerd en hij had alleen maar ‘goed’ gezegd, meer niet. Hij die nog maar net begon. Maar toch ook gevoelens van begrip en mededogen, iets warms en hartelijks: die rare en schichtige man helpen – begeleiden heet dat –, zijn tekstjes inkijken, streng maar welwillend ook al werd het niets.

‘O ja,’ zei ik en stak een hand uit, ‘Hajé heet ik’ – maar dat wist hij natuurlijk –, ‘van Hendrik Johannes. Maar dat is natuurlijk niks. Hendrik Johannes Gerritsen voluit zoals Van het Reve dat doet. Bwaah.’ Ik schudde walgend mijn hoofd. ‘Of Henk Gerritsen. Dat is ook niets. Dat is iemand die boeken over cactussen of kanariepieten schrijft of achter een loket zit ergens. Dan kun je maar beter meteen kruidenier worden met zo’n supermarktje of zo. Hajé heette ik trouwens op school al.’

‘Marcel,’ zei de boy. Zijn handdruk was onverwacht krachtig.

‘Nou,’ zei ik. Ik keek weer op mijn horloge, zorgelijk en ernstig om iets aan te geven, een afronding, een besluit.

‘Nou, ik moet ervandoor. Ik moet naar huis, het is al bijna twaalf uur.’ Naar huis… aan het werk, schrijven, zei ik niet eens, alsof ik daarmee iets beschamends, iets weerloos en kwetsbaars bloot zou geven; en ook de eenzaamheid bij wat ik deed, het alleen aan mezelf verantwoordelijk zijn zelfs al mislukte alles. In wreedaardige verlatenheid zou ik schrijven tot diep in de nacht. Ik alleen met mezelf, met het papier, de schriftjes en niets of niemand die mij zou kunnen redden, het van mij over zou kunnen nemen. En meteen al mislukte alles, steeds opnieuw, elke nacht weer. Onbegrijpelijk was het, niet te begrijpen. Waarom kon ik het niet meer? Moeilijk was schrijven altijd geweest, maar ik ging zitten en daar was het papier en daar kwamen de woorden, de zinnen, de beelden. En nu: geen zin klopte meer, geen woord was treffend en wat ik wilde schrijven… alles gleed weg onder mijn handen. Maar het moest, het moest. Met de boy gezellig wat verder praten? Die duisternis en eenzaamheid uitstellen? Hem helpen en begeleiden – ‘moeilijk, moeilijk’ zou ik zeggen en nog meer van dat soort woorden. En: ‘Het is een vak dat je moet leren.’ ‘Gaat niet zomaar.’ ‘Veel andere schrijvers lezen…’ Ja dat deed hij al – maar belangrijke schrijvers, wereldliteratuur. Ik zou het hem allemaal uitleggen, en hij zou het dankbaar aanhoren en mooi vinden en belangrijk. Dat wist ik nu al. En het werd later en later en dan ging ik toch naar huis; moe, al mijn energie zou verdwenen zijn, verspild aan de boy. De innerlijke leegte, de beschikbaarheid voor dat wat op moest doemen en geschreven moest worden – de beelden, de woorden – de leegte die noodzakelijk was, zou gevuld zijn met deze praatjes en eigenlijk deze moeiteloze, ontspannen gezelligheid. Onmogelijk hieraan toe te geven, want thuiskomend, hoe laat ook, zou ik toch nog aan mijn tafel gaan zitten en proberen te schrijven; maar te moe en te afgewend; en alles werd dan alleen maar erger.

‘Ik moet weg,’ zei ik vastbesloten. ‘O ja,’ ik glimlachte: iets aardigs. ‘Wil jij een eindje op de scooter rijden?’ Ik wees en keek naar hem. ‘Van hier naar die winkelstraat. Dan kun je het eens proberen. Hier kan het geen kwaad.’

Ik stak de sleutel in het contact. Na wat schrapend malen en kuchen kwam de motor op gang, het gedempte, kalme viertaktgeluid. ‘Je weet hoe het moet van je bromfiets,’ zei ik. ‘Die stuurversnelling naar boven en terug.’ Hij wist het.

‘En vooral de achterrem gebruiken, die pedaal op de bodem naast de koppeling, als dat nodig is. Te veel vóór remmen dan blokkeert hij en dan slaan we misschien over de kop. Ha ha.’

Hij knikte. Streepachtig smal van opzij gezien was de boy, de jongeling, de man die Marcel bleek te heten, zag ik opeens. Alsof hij uit bordkarton gezaagd was of uit triplex, of tijdenlang te drogen had gelegen in een herbarium of klem had gezeten tussen de bladen van een boek.

‘Niet verder dan die hoek daar bij de winkelstraat, hè. En voorzichtig aan,’ zei ik.

Alleen een kort knikje was de reactie, geen blik meer in mijn richting. Ik nam achter hem op de buddyseat plaats, het tankje in mijn hand, mijn andere arm om zijn middel geslagen om houvast te hebben. Met een schokje reden we bij de stoeprand weg, maar daarna meteen op snelheid. Moeiteloos en glad schakelend, ach ja, een bromfietser natuurlijk. Deze machine was nauwelijks anders, alleen wat groter en zwaarder.

‘Stoppen nu,’ zei ik tegen die rug voor me, dat achterhoofd, toen we de afslag naar de winkelstraat naderden. ‘Dat ging goed. Nu stoppen.’

Geen reactie. Geen beweging van het lichaam voor me, ook niet wat langzamer rijden of inhouden. Op volle snelheid nam hij een halve rotonde en schoot de brede winkelstraat in zonder vaart te minderen langs zijstraten en vluchtheuvels. Zestig, zeventig kilometer per uur reed hij, zag ik over zijn schouder.

‘Stoppen, godverdomme! Stoppen!’ riep ik. ‘Stoppen! Ben je gek geworden!’ Gelukkig nergens verkeer op een eenzame fietser na.

Op volle snelheid schoten we over de kruising met een brede door bomen omzoomde altijd drukke verkeersweg en meteen de volgende winkelstraat in – gelukkig, gelukkig, geen auto te zien – langs de twee nu gesloten benzinepompen. Ik droeg geen helm, ik droeg nooit een helm. Nu een aanrijding krijgen; ik zou, zo bijna zonder houvast achter op die scooter, gelanceerd worden en pijlvormig zonder helm tegen een boom vliegen of een lantaarnpaal of nog iets anders: een etalage in. En afstappen, me van de scooter af laten vallen? Onmogelijk bij deze snelheid.

‘Stoppen!’ riep ik. ‘Godverdomme! Marcel! Stoppen!’ Ik bonkte op zijn rug en probeerde zijn arm te pakken om zo de gastoevoer te verminderen. ‘Godverdomme.’ Ik had hem bij eerdere keren goed ingeschat met dat gezicht: een racefietser op een fiets gezet door meneer pastoor na koorknapengezang en wijwater en nu uitdrukkingloos, al zijn trekken gewist door tegenwind en inspanning op weg naar de verte. Bij de singel kruiste een auto onze weg en hij moest remmen.

Meteen stond ik naast de scooter en greep het stuur. ‘Eraf!’ zei ik. ‘Godverdomme. Wat zullen we nou hebben! Eraf! Ben je helemaal gek geworden! Tot de hoek had ik gezegd. Tjezus.’ Onthutst was ik, haast geschokt door het gebeuren, niet eens echt boos of woedend, maar een beetje in de war en geschrokken.

‘Jezus joh,’ zei ik. En opnieuw: ‘Wat had ik nou gezegd?’, en: ‘Tot de hoek zei ik verdomme.’

Daar stond hij de boy die Marcel heette, weer schrapend met een schoen en wat gebogen voor zich uit kijkend, zijn handen op zijn rug. Ik keek vragend naar hem, zelfs een beetje eisend – antwoorden, reacties, excuses en spijt – maar geen woord, geen beweging; hij keek voor zich uit, wat naar beneden naar de straat, het asfalt, de dingen, en niet deemoedig of spijtig of betrapt, maar afgewend, bleek en uitdrukkingloos alsof hij geduldig en gelaten alles over zich heen zou laten komen zonder dat er iets bij hem veranderde.

‘Hier,’ zei ik. Ik gaf hem de kleine jerrycan. Ik lachte een beetje – vreemde, rare snuiter, een autist of zoiets.

‘Nou, we zien elkaar wel weer eens.’ Hij keek niet naar mij en ook ik keek niet.

Ik stak een hand op bij het wegrijden.

-

II

Een paar weken later zag ik hem opnieuw. ‘De rare vogel’ zoals ik hem in gedachten noemde als ik verbaasd en wat lacherig aan het gebeuren terugdacht. In het café, eigenlijk een café-restaurant; een grote wijde ruimte met hier en daar glas-in-loodramen en donker houten lambriseringen tot schouderhoogte en zelfs palmen, zag ik hem aan een tafeltje in een hoek zitten. Een ruimte, een stilte, een leegte rondom hem – zoals ik dat eerder gezien had –, van roerloosheid, waarin ook hij niet bewoog, maar waarin hij dat noodgedwongen wel zou moeten doen – want dat biertje voor hem op de tafel, dat pakje sigaretten met een aansteker ernaast –, maar die bewegingen uitstelde, daar niet aan toe kwam. Hoe kreeg hij het gedaan iets te bestellen met dat onverstaanbare lispelen en opzij praten en wegkijken en die rare schichtigheid? Zo’n café binnengaan alleen al; de wilsdaad die dat moest zijn.

Ik had hem eerder zo zien zitten in cafés, afgescheiden van iedereen in die stolp van stilte en roerloosheid die hem omgaf, onaangeraakt alsof alles, het geroezemoes, het gelach en het geschreeuw, het heen-en-weerlopen, de muziek, langs hem heen ging, niet bestond. Maar juist die afgewendheid; het was niet in gedachten wat wegdwalen, de omgeving,hoewel behaaglijk opgenomen in dat geheel, vergeten, en wat denken en peinzen. Het was afwenden, buitensluiten. Het was, hoewel aanwezig niet aanwezig, niet zichtbaar willen zijn en daardoor des te aanweziger, des te zichtbaarder. Zijn ogen niet kijkend maar starend en naar binnen gericht in iets als een schichtige oplettendheid, zijn roerloze gezicht blinkend van de weerkaatste blikken. Opmerkelijk. Opmerkelijk.

Ik ging ver bij hem vandaan aan de leestafel zitten; te moe, te lusteloos voor praatjes en voor zulke moeizame contacten als met hem. Half achter rekken met kranten en tijdschriften keek ik nog een ogenblik. Hij had mij gezien, daaraan was geen twijfel mogelijk, natuurlijk had hij mij gezien al was er geen reactie bij hem zichtbaar geweest – niets ontging hem. Hoe kwam hij hier in dit café ver van het centrum terecht, deze rare vogel? Meteen wist ik het antwoord al: juist hier in deze buurt waren de heren-homo-wandelpaden. Maar juist híj nou net hier in dit café dat ik zelf speciaal uitgezocht had om niemand, geen vrienden, geen bekenden tegen te komen; te moe, te uitgeput na een nacht zonder slaap, zenuwachtig piekerend, paniek al bijna. Een eindje wandelen maar weer naar dit café in een verre buitenwijk om alleen te zijn en koffie te drinken en een beetje bij te komen; een krant lezen en wat om mij heen kijken.