-

WESSEL TE GUSSINKLO

De hoogstapelaar

ROMAN

-

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

ISBN 978 94 923 1385 0

NUR 301

www.koppernik.nl

Copyright © 2019 W.G.A. te Gussinklo

Omslagafbeelding Egon Schiele, Selbstbildnis in oranger Jacke, 1913 – Albertina, Vienna

Dit e-book werd gemaakt op basis van de tweede druk, 2019, ISBN 978 94 923 1363 8.

-

Voor mijn vriend en uitgever Bart Kraamer

-

I

-

Zo’n hoofd, zo’n gezicht hebben. Hij staarde naar de foto van de dirigent in het glanzende tijdschrift. Zo’n hoofd hebben, zo’n gezicht met net zo’n kaak en ook die groeven en donkere holten onder de krachtig uitstekende jukbeenderen, en de nobele welving van de iets gebogen neus. En natuurlijk zulke ogen; ogen, sterk en dwingend, maar toch met minzaamheid en begrip. Zo’n gezicht, zo’n uiterlijk, de voorsprong die je dan had. Hij zou de foto uitknippen en bewaren bij de andere bewonderenswaardige foto’s die hij uitgeknipt had en bewaard, opgeborgen in zijn kamertje onder schriftjes en boeken. Foto’s die hij steeds tevoorschijn haalde in de stilte van zijn kamertje en steeds opnieuw bekeek, zich inleefde hoe het was te zijn zoals zij: zo superieur en krachtig, zo soeverein eigenlijk. En al kijkend, al verzinkend in hun aanblik dat gevoel zelf ook te krijgen; haast of zo’n gezicht, krachtig en minzaam, ook in hem ontstond terwijl hij keek, ergens in hem groeide. Zo’n gezicht hielp. Als je maar zo’n gezicht had, en de kalme rustige bewegingen die daarbij hoorden, die dan eigenlijk als vanzelf over je kwamen (en niet zenuwachtig en stotterend, zoals hijzelf vroeger geweest was, weggezogen uit zichzelf om maar te antwoorden, te reageren, en aan de vraag die anderen waren te voldoen; dankbaar voor hun aandacht – maar rustig zoals nu, nu hij wist hoe het moest).

De dirigent bijvoorbeeld, hoe hij daar stond en zijn orkest tegenover hem – wat lager dan hij zodat hij op ze neerkeek. En bij de geringste wenk van hem bewogen ze, bij de geringste blik, en geen twijfel daarover kon er zijn. Of die heersers en machtigen van wie hij foto’s bezat. En hij zag de menigten voor zich op pleinen en straten die riepen en juichten, reagerend op hun woorden – maar eigenlijk op wie ze waren, als door onzichtbare krachten gedwongen; en die krachten waren zijzélf. Zo moest het. Zo hoorde het. Koel moest je zijn, hard. Jij koos, en de wereld antwoordde.

Hij zou de foto aan Meindert laten zien, maar misschien ook aan Frits, die straks langs zou komen. Frits, die problemen had en zorgen en daarover met hem wilde praten (net als andere jongens – ook meisjes soms – die zijn raad zochten, zijn hulp – nu al, terwijl hij nog maar zeventien was). Drie uur, had hij gezegd tegen Frits, drie uur precies, dan heb ik tijd voor je. (Ja, druk had hij het, maakte dat duidelijk, veel andere dingen te doen. Heel bijzonder dat hij zomaar tijd had, heel speciaal dat Frits langs kon komen.)

Dankbaar was Frits geweest, bescheiden kuchend. Frits met zijn veel te grote neus, en daaronder zijn kin, of eigenlijk geen kin; een kin terugwijkend naar zijn hals en daaronder opbollend zacht vlees als hij naar beneden keek – geen kaak, helemaal geen kaak. Hoe kon je zo bestaan, hoe kon je zo leven. Als hij zo’n kaak had, of liever zo’n gebrek aan kaak, zo’n gemis (iets treurigs en hinderlijks was dat, iets wat je weerhield te zijn wie je hoorde te zijn en te worden wie je voor je zag), als híj zo’n kaak had, zou hij daar steeds over nadenken en zijn kaak oefenen, zijn kaak naar voren steken, hoe moeilijk dat ook was. Of ’s nachts in bed als niemand het kon zien, een verband om zijn kaak teneinde hem te dwingen naar voren te staan. Met zo’n kaak die terugweek, die niet naar voren stak, was je een ander dan je hoorde te zijn. Want ook anderen zagen die kaak, of liever, ze zagen dat gemis, dat gebrek, en alles wat je zei, wat je deed was daarmee verbonden (jawel, mooie woorden spreekt hij, krachtige, mannelijke gedragingen – zeker, zeker. Maar ja, die káák…) En Frits wist het niet, hij leefde gewoon verder, hij dacht er niet aan. Terwijl hoe je eruitzag, je houding, je gezicht en ook je kaak, toch alles bepaalde, alles wat je deed en zei een andere vorm en waarde gaf, maar vooral een andere uitstraling – die verborgen kracht die naar anderen uitging en die hen vormde en veranderde; een kracht die je in jezelf moest wekken door houding, uiterlijk en gedrag. En ook door je stem; een stem rustig en beheerst met kalme superioriteit. Het strenge regime dat je jezelf moest opleggen om zo te zijn. Anders had je geen toekomst.

‘Je hebt een beetje een terugwijkende kin,’ had hij een keer tegen Frits gezegd, ernstig en meelevend naar hem kijkend. ‘Zou je daar niet iets aan doen? Als je hem meer naar voren steekt, dan zou je gezicht heel anders zijn, mannelijker, krachtiger. Dat is belangrijk joh.’ En rondogig had Frits teruggekeken, verbaasd, bevreemd, hij wist van niets. Kin? Kin? Kaak? En, nee dat kon hij niet – giechelen bij die woorden, raar lachen.

Maar niet alleen die kaak was er, die kin en dat giechelen en raar lachen, ook die rare kleren en zijn wat dikkige gestalte; een gestalte vrijwel zonder nek, zijn heupen bijna net zo breed als zijn schouders, en rare bruine truitjes, soms ook een bruine broek en schoenen. ‘Je lijkt wel een grote drol,’ had hij een keer gezegd. Niet pestend of jouwend, maar streng en ernstig. Een kille constatering.

Ach ja Frits; hij moest hem helpen en het hem uitleggen. Een warm gevoel van mededogen en begrip welde in hem op als hij aan Frits dacht, iets zachts en beschermends zoals je ook bij dieren had die argeloos en onschuldig alles van je verwachtten. Hij zou streng zijn, maar ook begripvol. En hij zou het ook aan de andere jongens, zijn vrienden, vertellen – Frits begrijpt het nog niet helemaal. Je moet geduld met Frits hebben –; zijn vrienden, jongens die hem bewonderden, die altijd bij hem wilden zijn – Egbert, Chris, Rudie, Meindert, Jan –, en die vol verwachting naar hem keken, luisterend naar zijn woorden – wat had hij nu weer gezegd, die Ewout, wat deed hij nu weer. Tjonge, die Ewout. En gedragen door hun instemming, hun verwachtingsvolle blik, deed hij, handelde hij, alsof ook hun kracht hem voortdreef, alsof zij zich aan hem toegevoegd hadden, zij het lichaam waren dat zich door hem uitte, en ook hun kracht, hun aanwezigheid de zijne was geworden, één met hem; net of hij verdubbeld was – nee, meer dan dat, verveelvoudigd, ontstegen aan zichzelf dankzij hen. Onkwetsbaar was hij.

‘Jullie moeten Frits een beetje ontzien,’ zou hij zeggen, ‘hem een beetje helpen, hij begrijpt het nog niet.’ En ook Frits zou zich daarna bij hen voegen, kijkend naar hem, en lettend op de anderen; op hun houding, hun aandacht, en zich bij hen aansluitend zijn aanwezigheid vermeerderen.

Frits. Ook al had hij een terugwijkende kaak, zijn gladgeschoren kin was blauwig van de nu al krachtige baardgroei. Hij wel – en hij lette daar zelfs niet op, hij dacht daar niet over na, niets in zijn gedrag bewees dat hij het besefte; het voordeel dat hij had, de voorsprong, de mannelijke allure die zo’n baardgroei gaf. Terwijl hijzelf, hij, Ewout, alleen de paar verspreide donzig blonde stoppeltjes op zijn wangen en vooral zijn kin elke dag zorgvuldig schoor – want scheren hielp, stimuleerde de haargroei. Maar helpen deed dat nog niet. Het oneerlijke voordeel van die jongen, iemand die zo onbenullig was. Hij wel een baard, hij wel. En misschien ook wel haar op zijn borst; zo’n vacht van haren die bewees wie je was, die je kracht toonde. En hijzelf: geen haar was op zijn borst te bekennen. Glad en strak was de huid van zijn borst als de huid van een kind. Oneerlijk, eigenlijk ondraaglijk en beschamend was dat. Zeventien was hij al, bijna achttien, en kijk eens aan, nog niets, geen baard, geen haren. Misschien zou hij anders moeten eten – of minder masturberen, misschien zou dat verschil maken, want de kracht die je dan verloor.

In de diepte van de huiskamer in de grote ovale spiegel met donkerbruine lijst naast de deur die naar de gang voerde, keek hij naar zijn gezicht. Teleurstellend gewoontjes was zijn gezicht, zelfs hier bij het gedempte en indirecte licht dat door twee ramen naar binnen viel. Geen bijzondere trekken, geen beschaduwde holten onder zijn jukbeenderen. En zijn kaak… Alleen maar de onderkant van zijn gezicht was die kaak – meer niet –, glad en vormloos aansluitend, een overgang was niet te zien naar zijn wangen, zijn mond en zijn lippen. Niets was zichtbaar van de krachten die hij in zich had en waarvan hij wist. Misschien moest hij zijn mondhoeken naar beneden trekken en zo zijn wangen strakker en vlakker maken. Maar het was onnatuurlijk en vreemd wat hij nu zag; niet de ontspannen argeloosheid van een gezicht dat duidelijk maakte wie hij was. Nee, het was al een daad als hij zo’n gezicht trok, een keuze – fout was die mond, fout het gezicht dat hij dan kreeg; net of hij een beetje nijdig, een beetje wrokkig en misprijzend was; hij zag het zelf. Maar niet op de goede manier nijdig en wrokkig. En wrok was nooit goed, en nijdig zijn ook niet; dat was machteloosheid. Het betekende dat je al verloren had en niet meer goed durfde. Het was geen moed, geen echte boosheid, die dan zichtbaar was; het was de machteloze, bijna heimelijke woede van de zwakke, de verliezer die niet echt boos durfde te zijn. Zo’n gezicht was fout, die mondhoeken, dat nijdige en wrokkige en ook afwijzende dat het uitdrukte. Nee, zo moest het niet. Net zoals dat fronsen, dat hij ook nu weer in de spiegel zag – ongemerkt fronsen, samentrekken van zijn wenkbrauwen, vernauwen van zijn ogen, hij wist van niets. Ook dat was verkeerd, het leek dan of hij nadacht, zich ergens op concentreerde, afgesloten, afgewend van de wereld die hem omgaf, alsof hij zich terugtrok in zichzelf, maar niet op de goede manier; niet argeloos en ontspannen omdat hij zeker was van zichzelf en van de dingen. Nee, ontwijken, afsluiten leek het, alsof je op je hoede was in plaats van ontspannen en vrij. En de anderen zagen dat, zagen dat fronsen en ontwijken. Herkenbaar zou hij dan voor hen zijn; meetbaar. Nee, ook niet meer fronsen, daar moest hij voortaan op letten. Argeloos en ontspannen moest zijn gezicht zijn, maar toch hard en vastbesloten – niet om te reageren op wat zich voordeed, mee te doen concurrerend met anderen, zijn best doend om zich te bewijzen, zich aan hen te tonen. Nee, verbazen moest je ze, verrassen; vrij blijven, onschokbaar zijn, nooit reageren op wat anderen zeiden of deden, want dat was de val; dan was je vormbaar naar wat anderen van je wilden en wegdwalend van wie je hoorde te zijn. Of wel reageren, maar anders dan ze verwachtten, ze verbazen en verrassen, steeds in verwarring houden. Vrij was je dan, beschikbaar voor wie je wilde zijn.

Hij keek naar zijn ogen, roerloos terugkijkend naar hem in de spiegel. Als camera’s moesten zijn ogen zijn, koel en onbewogen en iets opengesperd om elk turen en scherp kijken te vermijden – want ook dat was inzet, ook dat was herkenbaar zijn. Nee, roerloos onbewogen starend als camera’s. Hij zag het in de spiegel. Altijd zou hij veilig zijn als hij dat maar vasthield, dat nooit vergat: deze blik, deze koele hardheid, die hij nu kon tonen – wat anderen ook zeiden of deden, geen reactie zou er zijn. En dan zomaar plotseling, omdat hij, hijzelf, dat wilde een kleine glimlach, of nee minder, een glanzen, een fonkelen in zijn ogen. Hij zag het ook nu in de spiegel, alleen zijn ogen en iets daaronder een samentrekken en opduwen – ook dat kon hij nu, niets was voor hem onmogelijk. En als anderen dat zagen, dat opglanzen in zijn ogen (hij wist het, ook gisteren was dat zo geweest, gisteren in de jazzkelder. Iets zette uit in zijn borst, zijn longen als hij eraan dacht – gisteren pas toen hij opnieuw toonde wie hij kon zijn, en alles meeboog met zijn wil ((alleen die vermoeidheid plotseling, opnieuw die uitputting, zomaar – de machteloosheid dan)).) En als anderen dat zagen – zijn glimlach – glimlachten ze ook, opgelucht omdat hij geglimlacht had. Maar niet hij reageerde, zij reageerden op hem, en meteen glimlachte hij niet meer, staarde hij roerloos en onbewogen. Die macht bezat hij nu, niet glimlachen als ze dat verwachtten en dan plotseling opnieuw zijn glimlach, maar ingehouden, de weerschijn eerder van een glimlach. Want meeglimlachen met anderen dan liep je in de val; zij glimlachten en jij glimlachte ook; en ze werden vriendelijk en amicaal, en ze lachten en ze hadden praatjes en verhalen – ze rekenden op je reacties en je antwoorden. Ze kwamen te dichtbij; ze kwamen in de ruimte die de jouwe was, alsof ze aan je trokken en in je duwden met hun verhalen, hun lachen, hun zekerheid, alsof ze je wegvoerden van jezelf. Onvrij was je dan, alsof je een pop was die anderen bespeelden. En als je dan toch zweeg en staarde, niet langer reageerde… Te laat was het dan, te laat; saai was je en onbenullig, een jongen die niet meedeed, in plaats van raadselachtig en vreemd. Nee, vrij zijn, vrij blijven, nooit reageren. Of wel reageren, maar anders dan ze verwachtten, reageren met ongrijpbare, niet te plaatsen reacties die geen antwoord waren, niet aansloten bij hen, maar die iets anders brachten, iets nieuws wat ze verraste en verbaasde. De ruimte om hem heen die dan ontstond door hun bevreemding, hun ongemak. Afgeremd, stilgezet in wie ze waren, werden ze dan; afgeremd en stilgezet door hem, Ewout. En in de ruimte die dan rondom hem opengegaan was, sprak hij opnieuw, handelde hij en bewoog. Niets was voor hem onmogelijk, als hij maar oplette, waakzaam was, strak en onbewogen bleef. De verantwoordelijkheid die dat steeds weer gaf, de eis bij alles die het meebracht – elke dag opnieuw zou dat moeten – en steeds nieuwe eisen, steeds nieuwe opdrachten zouden er zijn. Er zou geen einde aan komen. De dodelijke vermoeidheid die hij soms voelde. Maar ontsnappen was niet mogelijk, want hoe dán verder leven? Grauw en onopvallend wegduiken tussen de anderen? Vlak en onzichtbaar zijn, en zo leven zonder eisen, zonder verantwoordelijkheid, gezichtsloos voortspoelend door de tijd? Nee, dan had je al verloren, dan was de dood er al. Nee, ontkomen was niet mogelijk.

Maar zoals gisteren, gisteren nog maar, in de jazzkelder, hoe hij zich daar getoond had, en had laten zien hoe hij kon zijn. Als hij daaraan terugdacht; het schokje van vreugde dat door hem heen ging, bijna of hij zijn adem inhield, of nee, alsof zijn adem stokte, en daarna het brede uitademen haast of alles stilstond om hem heen, in rust neerlag. Zo’n gedrag, zo’n houding had hij nu al. Dat zou toenemen en groeien tot hij zou worden degene die hij hoorde te zijn. Maar ook nu: de greep op alles die hij reeds bezat, de kracht. Hij zou worden! Hij zou zijn!

Hij ging in de stoel bij het raam zitten en legde zijn voeten op de lage vensterbank – een vensterbank even hoog als de zitting van zijn stoel – en keek naar buiten naar de gracht achter zijn huis, de kaden langs het water, de hoge muren van de werfkelders daarachter, en daarboven de straat en de huizen. Hij stak een sigaret op achteroverleunend in zijn stoel – de achteloze breedte van zijn gebaren; de sigaret naar de asbak, hem aftikkend ook al was dat nog niet nodig en dan terug naar zijn mond, krachtig inhalerend en daarna het langzame uitblazen in rust en kalmte. Zo moest je roken, met die brede gebaren; de ruimte die je dan beheerste, de kalme zekerheid, de rust die dan zichtbaar was.

Als zijn moeder nu binnenkwam en hem zo zag zitten in die stoel met naast hem het kleine tafeltje met de asbak, zijn pakje sigaretten, lucifers en ook een glas koude nog wat bruisende cola – maar vooral die benen, die schoenen op de vensterbank – zou ze boos zijn en geërgerd, en een beetje tegen hem schreeuwen; of minder dan schreeuwen, bijtend zou haar stem zijn, hard en vlak van ingehouden maar machteloze woede: ‘Daar zit hij weer op zijn luie gat’ (alleen dat woord al) ‘te roken en te drinken, te lamlendig om iets uit te voeren. Ja, roken, drinken, met zijn benen op de vensterbank.’ En met snijdende stem: ‘Doe je benen eraf!’ En hij zou dat doen, hoofdschuddend en glimlachend. Want wat betekenden dat soort ouderen, dat soort volwassenen die grauw en stijfjes in zichzelf zaten zonder beweging of verlangen. Verloren waren ze, zinloos was hun bestaan, vormvast en onveranderbaar waren ze geworden en geen hoop was er overgebleven. Spot voelde hij, hoon en kille afkeer – die machteloze praatjes.

En terwijl ze naar hem keek en weer langs hem keek: ‘Dat ligt daar maar tot twaalf uur in zijn luie nest’ (‘nest’, dat gore woord alleen al, de ranzige viesheid die eruit opklonk, alsof er iets smerigs uit lekte en sijpelde), ‘terwijl iedereen hard werkt en zijn best doet. Geen wonder dat ze je van het internaat verwijderd hebben, dat de directeur je eruit gegooid heeft. Als je vader dat nog meegemaakt had…’ Ja ja, zijn vader, altijd weer zijn vader, hij wel, die stommerd die zich dood had laten schieten in de oorlog. Zó zou hij nooit willen worden. ‘Je vader zou je wel klein gekregen hebben.’

‘Of ik hem.’ Hij had het niet kunnen laten dat te zeggen. Roerloos naar haar starend, roerloos, maar met grote zekerheid.

‘Moet je dat gezicht zien, moet je die ogen zien,’ had zijn moeder gezegd, een beetje geschrokken, maar ook haast met treurige voldoening, terwijl ze naar hem keek; bijna of ze hem opnieuw zag, hem nu pas echt, pas goed zag – nu voor het eerst, nu pas echt. Het werkte dus met zijn ogen, dat bleek nu weer, hij was op de goede weg, de koele, de onbewogen hardheid was zichtbaar ook voor haar.

‘Moet je die ogen zien. Het is de duivel die daaruit spreekt, jongen. Keer terug van deze verkeerde weg.’ En ze was de kamer uitgegaan zonder nog een woord te zeggen. Dat had je ervan met al die Bijbels, die kerkboeken en bundels met psalmen, gezangen, beneden in de winkel, de boekhandel die ze samen met een compagnon dreef; boeken met preken en verklaringen. Theologen kwamen langs en dominees, en zijn moeder sprak bescheiden tegen hen, eerbiedig bijna.

‘Heeft u het niet druk?’ had hij een keer tegen zijn moeder gezegd toen ze daar stond, verwijtend en ook een beetje bezorgd. ‘Moet u niet nodig naar beneden, Bijbels verkopen en een preekje lezen of zo’ (steeds een stapje verder moest je gaan, de grenzen van wat mogelijk was, van wat hij kon zeggen en doen, opschuiven, elke keer wat verder, wat meer). Hij lachte een klein beheerst lachje, schamper maar ingehouden, terwijl hij naar haar keek. Wat zou ze nu zeggen, wat zou ze nu doen. Ze stond daar halverwege de kamer, haar armen slap langs haar lichaam, alsof ze machteloos was, onmachtig zich te verweren en het gelaten over zich liet komen, en keek naar hem.

Nu nog een stapje verder; afdoende, zegevierende woorden.

‘Een psalmpje?’ zei hij. ‘Een gezangetje? En dan wat lezen in die kleuterverhalen?’ Hij wachtte even terwijl hij keek. ‘Kleuterverhalen,’ zei hij opnieuw. ‘Sprookjes. Roodkapje en de boze wolf. En dan maar zingen over Roodkapje en preken over Roodkapje, en waarschuwen voor de boze wolf. Oei oei.’ Hij zwaaide met zijn arm, zijn hand en de sigaret daarin; brede bewegingen, brede wegwuivende gebaren. ‘Of nee, Sneeuwwitje en de zeven dwergen. Nog mooier: bidden voor Sneeuwwitje, Sneeuwwitje aanroepen, net zo wit worden als Sneeuwwitje. Tjonge,’ zei hij (echt vloeken durfde hij niet; vloeken, die krachtige woorden hard als stenen die je achteloos om je heen liet vallen, ze uitsprekend in overmacht). Wat zou zijn moeder nu doen. Ze stond daar nog aarzelend, twijfelend, alsof ze niet meer wist wat te beginnen. ‘Sprookjes,’ zei hij. ‘Roodkapje, Sneeuwwitje. Om overal vanaf te zijn geloven ze dat, om niet verantwoordelijk te zijn voor wie ze zijn geworden. Niks,’ zei hij hard, ‘niks zijn ze geworden.’

Schuin achter hem was de klik van de huiskamerdeur, en in de gang, het halletje, hoorde hij een kort snikgeluid. Maar alleen moedwil voelde hij, onschokbare, ontoegeeflijke hardheid. Onveranderd bleef zijn houding, de vaste groef waarin hij gevallen was.

Een keer was hij te ver gegaan. ‘Ach mens, ga toch naar beneden,’ had hij geroepen, en daarna krachtig: ‘Ga weg, donder op, ik wil nadenken.’ Maar dat was een stap te ver geweest, te onbeschoft, ‘vlerkerig’ had zijn moeder gezegd, ‘deze week geen zakgeld’. De vijf gulden, het schamele loon voor zijn aanwezigheid als zoon; geld dat hij nodig had, waarop hij rekende, bijvoorbeeld om sigaretten te kopen (de extra allure en kracht, de uitstraling van overwicht die een sigaret gaf) en in een café zitten samen met zijn vrienden – de jongens die altijd bij hem wilden zijn – en cola drinken, krachtig sigaretten rokend. Maar geen geld, dan geen cola, geen sigaretten. (En die andere keer, vreselijk was dat geweest, afschuwelijk, die keer dat ze onverwacht binnenkwam in zijn kamertje, terwijl hij daar zat met die spullen, die kleren. ‘O jongen!’ had ze geroepen. ‘O jongen!’ Alsof ze haar hand voor haar mond sloeg. Meteen was hij naar haar toe gesprongen en duwde haar zijn kamertje uit, de deur sluitend en op slot. ‘Jongen!’ riep ze. ‘Jongen!’ Ze bonkte op de deur en riep opnieuw. Als van steen was hij, als bevroren. Hij reageerde niet. En daarna het zachte, haast dreinende geluid van zijn moeder, die daar stond aan de andere kant van de deur en niet wegging. Huilend stond ze daar, machteloos en gelaten. En pas veel later hoorde hij haar zachte, haast sloffende voetstappen zich verwijderen. Nooit had ze iets gezegd, geen woord was erover gesproken. Onbestaand, vervluchtigd als een droom was het gebeuren geweest.)

Niet alleen Bijbels in die winkel, en dominees en theologen, ook gewone boeken; het merendeel gewone boeken: kunst, filosofie, literatuur – Dostojevski bijvoorbeeld, of Tolstoj en ook Sartre en Camus, die grote schrijvers en filosofen –, en ook moderne jonge schrijvers die ertoe deden; schrijvers zoals Mulisch of Remco Campert, en ook Hermans met dat boek over die man met judotenen, die al of niet in het verzet zat en die zijn snor moest laten groeien om niet herkenbaar te zijn (kon hij niet), of zijn baard (kon hij ook niet). Daar had je het weer: een snor, een baard waren belangrijk. Onbegrijpelijk dat zo’n Frits die al had. Frits nota bene, de onbenullige Frits met zijn keurige haar; van dat ouderwetse haar met een scheiding en zelfs achterovergekamd, ook dat nog (keurig haar had zijn moeder prijzend opgemerkt). Frits had het nog niet begrepen.

-

Hij keek op zijn horloge, over een kwartier zou Frits langskomen, om zijn raad te vragen en hem aan te horen. Hij zou het hem uitleggen – zijn ouders, zijn school, meisjes, en natuurlijk zijn uiterlijk, dat haar, zijn gedrag. ‘Dat is belangrijk, joh,’ zou hij zeggen. ‘Zoals jij doet…’ En Frits zou het aanhoren: de raadgevingen, de harde waarheden – ‘Zoals jij bent. Zo keurig, zo… dat kan natuurlijk niet’ – eerbiedig, zelfs wat aanhankelijk, dat kon je aan hem zien.

Alles verwachtte de jongen van hem: zijn raad, zijn advies. Maar helpen zou het niet, hij wist dat nu al. Frits had het niet in zich – net als die andere jongens die steeds bij hem waren. Geen wilskracht, geen beheersing. Hard moest je zijn, zoals hijzelf, streng en beheerst, maar dat konden ze niet. Geruststellend was die gedachte – geruststellend, want Meindert of Chris en zelfs Egbert hadden wel een groot, breed hoofd, wat alles gemakkelijker maakte, of van die groefjes bij hun mond, of een brede, grote gestalte. Als zij hun best zouden doen zoals hij, als zij wisten hoe het moest, zouden ze met dat voordeel het beter kunnen dan hij. Maar ze wisten het niet, geen gedachte daaraan schoot hen te binnen.

Nee, die keurige Frits zou niet geweigerd worden door zijn moeder; in de winkel bijna bij de deur al worden tegengehouden. ‘Nee, Ewout is er niet’, of ‘Ik wil niet dat Ewout met jou omgaat’. Dat soort woorden en daarna weggestuurd, terwijl hijzelf er niks van wist en in zijn eentje boven zat in de huiskamer; of met andere vrienden, jongens die niet geweigerd werden – Meindert, Chris, Egbert – daar maar wat zat, samen rokend en cola drinkend. (Cola, die moderne Amerikaanse drank, niet zoetig en kinderachtig, maar krachtig en bruisend, die duidelijk maakte wie je was en dat je het begrepen had; begrepen de onbenulligheid, het achterlijke gedrag iets anders te drinken – limonades en zo. Juffrouw Klaver, de huishoudster, zorgde daar steeds voor, glimlachend, haast knipogend naar hem als ze de boodschappen uitpakte.)

En terwijl hij daar zat in de huiskamer en van niets wist, rokend en drinkend en starend naar de gracht, de straat daarachter, de huizen, de twee bomen op de kade aan de gracht, verscheen op de straat aan de overkant een vriend (een van zijn echte vrienden, een van de jongens die zijn gelijke waren of bijna zijn gelijke, even onverschillig en superieur als hij. André bijvoorbeeld met zijn grote massieve hoofd en een kaak ook, en een bewonderenswaardig golvende lok haar schuin over zijn voorhoofd ((met behulp van de krulspelden van zijn moeder had hij wel eens verteld. Maar ook al zou hij, Ewout, dat proberen, zulk haar had hij niet.)) Of Karel, een Indische jongen die zeer nauwe broeken droeg, soms zelfs een streepjesbroek van lichtblauw en wit, en tweekleurige schoenen, en van zijn mondhoeken naar zijn kin twee dunne streepjes baard in zijn verder gladgeschoren gezicht; bewonderenswaardig zoiets en ook benijdenswaardig ((als hij Ewout eenmaal een baard had…)) en tot ver over zijn voorhoofd dik zwart haar. Karels moeder vond zulke broeken en schoenen wel goed – zij wel –, kocht ze zelfs voor hem.) Ze verschenen aan de overkant van de gracht, zijn vrienden, wuivend, zwaaiend om zijn aandacht te trekken, hard roepend. Natuurlijk weer geweigerd door zijn moeder, bij de deur al tegengehouden. En hij ging naar buiten, lachend naar André, lachend naar Karel, hoofdschuddend. ‘Die is gek,’ zei hij, ‘dat komt van al die Bijbels en dominees.’ Of briefjes van zijn vrienden bij de sigarettenwinkel, als hij zijn dagelijkse pakje sigaretten haalde – Caballero, want dat merk rookte je –: ‘Hoi Ewout, ik kwam langs, maar je moeder liet me niet binnen. Ik ben nu…’

‘Zulke jongens wil ik niet in mijn huis hebben,’ had zijn moeder gezegd. ‘Dat zijn slechte jongens. Ik wil niet dat je met zulke jongens omgaat.’ En ook een keer: ‘Ik zou niet graag zo’n jongen ’s avonds in het donker op straat tegen willen komen. Huu.’ Zo moest je zijn, indruk moest je maken, schrikwekkend en onverschillig moest je zijn, en net als zij nageroepen worden op straat. Ook hem overkwam dat, terwijl hij voortliep met ordeloze brede bewegingen, zijn haar ver over zijn voorhoofd en het blauwe ribfluwelen jasje, en daaronder een dunne kraagloze, horizontaal rood en zwart gestreepte katoenen trui, en natuurlijk de lange zwarte wollen sjaal, de franjes hangend tot op zijn knieën. Daar liep hij, daar ging hij voort, de enige die bewoog in de wijde omtrek te midden van het zinloze gewemel om hem heen. In de weerspiegelende ruiten van de etalages zag hij steeds opnieuw zijn gestalte, zijn bewegingen, de heffing van zijn hoofd, de onweerstaanbare kracht die hem voortdreef, krachtig starend; roerloos, knipperloos starend ook al traanden zijn ogen. ‘Kijk niet zo naar me,’ had een man, een passant een keer tegen hem gezegd pasgeleden nog maar – geschrokken was hij van zijn blik, de kracht daarin, het onverzettelijke. Ja, zo moest het, zo was het goed. En nageroepen werd hij, terwijl hij langskwam, door arbeiders op steigers of werkend aan de weg, of zomaar jongens die op de fiets passeerden: ‘Hé Napoleon! Hé Caesarkop! Nozem!’ Maar geen blik, geen reactie; onbewogen liep hij voort.

Zo moest dat, dat wist hij nu. En hij vertelde het later aan zijn vrienden, de jongens die ertoe deden: ‘Twee keer vandaag nageroepen! Drie keer!’ En zijn vrienden knikten glimlachend. Ook hen was dat overkomen.

Nee, Frits zou niet tegengehouden worden door zijn moeder. Frits was welkom – ‘Wat een aardige jongen, en zo beleefd en welopgevoed.’ Jazeker, dat soort woorden gebruikte zijn moeder ‘welopgevoed’, ‘beleefd’. En dat was kinderachtig zijn, braaf zijn, gedwee opvolgen wat ouderen wilden, vooral wat zijn ouders wilden (en niet zijn zoals hij, Ewout), en steeds beleefd glimlachen en knikken bij elk woord dat ze zeiden, terwijl je juist jezelf moest zijn en niet zoals anderen wilden dat je was. Nee zélf nadenken, zélf kiezen, zélf bepalen om te worden wie je wilde zijn.

‘Keurige jongen,’ had zijn moeder gezegd. ‘Dat vind ik nou een leuk vriendje van je’ (‘vriendje’, jazeker ‘vriendje’), ‘netjes en met dat frisse gezicht.’ Ja, ook zoiets: een ‘fris gezicht’. Onnozelheid betekende dat, schaapjesachtige braafheid. En dan dat haar, die scheiding, zijn onbenullige kleding, dat giechelen… Hij zou dat Frits opnieuw vertellen en uitleggen – ‘Nee, zo moet je niet doen joh. En dat haar…’

Frits zou nu uit school naar hem toe komen, om drie uur precies, met zijn boekentas, die hij bedrijvig en overdreven zuchtend naast zijn stoel zou zetten. En daarna zou hij ‘hè hè’ zeggen, en blij kijken. Hij wist het nu al. Aanstellerig en ergerniswekkend eigenlijk dat gedrag, het opzichtige erin, dat overdreven zuchten en blij kijken. Ook daar zou hij iets van zeggen.

Plotseling dacht hij opnieuw aan dat meisje, die vrouw, op de hoek van de straat, een paar dagen geleden nog maar. Ze liep daar, een mooie blonde vrouw, te veraf om dat echt goed te kunnen zien, maar haar houding, haar kleren – een donker jasje, een groengele zomerjurk – en ook dat haar, toonde het, maakte het duidelijk – mooi, mooi. Ze liep daar, toen een plotselinge windvlaag haar jurk omhoog woei, bijna tot haar middel. En daarna de geschrokken bewegingen, een beetje naar voren buigend en bukkend om haar rok naar beneden te duwen. En opnieuw een windvlaag, en in een flits zag hij haar billen, haar dijen; de rondheid, de zachte glanzende huid. Een golf van licht vloog in hem op – die rondheid, die zachtheid, en dan die armen, die handen; de geschrokken bewegingen, de weerloosheid, de machteloosheid die ze toonde – alsof hij in dat beeld sprong, nee, in háár sprong, in haar weerloosheid en schrik. Oók aan die kleren trekken, óók die billen, die benen, die onnoembare zachtheid en rondheid, die als vloeistof naar zijn hoofd steeg, alsof alles om hem heen zich samentrok in dat ene beeld, dat ene meer dan zichtbare. Onmogelijk te verwezenlijken wat hij zag, wat hij voelde – overweldigen, verkrachten, alles met haar doen… Maar ook dat zou niet genoeg zijn. Als een machtige golf over haar komen en in haar verdwijnen. Hij voelde de pijnlijke erectie in zijn broek en meteen masturbeerde hij al, half achter het gordijn in de huiskamer; vrijwel onmiddellijk klaarkomend, schokkend over zijn hele lichaam. En daarna ’s avonds opnieuw en ’s nachts – dagenlang.

Maar nu opnieuw. Hij zag het weer, alsof een kracht hem wegtrok, voor alle heldere dingen schoof (die armen, die dijen, die jurk). Hij voelde zijn geslacht zwellen. Opnieuw een pijnlijke, knellende erectie in zijn broek. Hij zou moeten masturberen om helder en scherp te zijn als Frits kwam, dit beeld kwijtraken, het wegwerken, dat steeds zou schuiven tussen Frits en hem, hem zou hinderen en verzwakken. Nog een kwartier voordat Frits kwam. Maar als hij nu masturbeerde, zou hij moe zijn en verzwakt, niet zo krachtig als waar Frits op rekende, en minder overtuigend. Hij zou Frits misschien wel tegenvallen.

-

‘Kom op, jongens!’ had hij gezegd tegen Meindert en Chris, de jongens die al bij hem waren, en ook Frits was er geweest. ‘Kom op jongens! Naar die nieuwe jazzkelder, je weet wel, die nieuwe verderop aan de gracht. Laten we daar maar eens gaan kijken. Vast ook leuke vrouwen’ (ja, dat woord gebruikte hij ‘vrouwen’). Gisteren, gisterenavond pas was dat geweest, de vrijdagavond, de avond om uit te gaan.

Ja, die jazzkelder; ze waren op pad gegaan. Ook Frits, die dat niet mocht van zijn ouders. Maar hij had aangedrongen. ‘Nou even dan,’ had Frits gezegd.

Langzaam liepen ze over de al donkere avondlijke gracht – negen uur pas, niet koud, maar al donker, de zomer was voorbij – naast hem Meindert met zijn grote gestalte, een jongen die altijd bij hem wilde zijn en die gewillig en vol vertrouwen alles aanhoorde wat hij zei, die hem bewonderde en knikkend instemde bij wat hij vertelde – ‘Zag je wat ik toen deed… Hoorde je wat ik toen zei… Je moet dan altijd…’ Dat zei hij allemaal tegen Meindert, zijn vertrouweling, en Meindert knikte en stemde in. ‘Jíj kunt dat,’ zei hij. ‘Jíj durft dat.’ En Meindert glimlachte bij zijn glimlach, lachte mee als hij lachte. Op Meindert kon hij rekenen. Veilig was hij met Meindert in de buurt, beschermd en toch vrij; alsof zijn kracht, de kracht van Meindert, zich aan hem toegevoegd had. Meindert, die op judo zat en ook op boksen. Maar zelfs al was hij sterk en geoefend, helpen deed het hem niet, evenmin als zijn grote massieve hoofd. Belangrijk een groot hoofd, de krachtige zware trekken die je dan had; maar niet bij Meindert met zijn mollige, vormloze wangen en weke trekken; een gezicht dat gewillig alles onderging, meebewoog met wat anderen aanboden en eisten; geen keuzen zelf, geen afstand en strengheid. Maar wel als hij, Ewout, erbij was, wel namens hem. Als iemand hem, Ewout, uitschold, hem bedreigde, stapte Meindert naar voren, streng kijkend, massief en onverbiddelijk waren zijn trekken. Gelukkig dat hij dat niet zelf wist – zijn strengheid dan, zijn harde onverbiddelijkheid –; geen kennis had hij ervan dat dit voor hem mogelijk was. Nee, met Meindert zou hij altijd veilig zijn – alsof hij zich verdubbeld had.

Aan de andere kant naast hem liep Chris en daarnaast maar iets achter hen, alsof hij niet goed mee durfde te lopen en bescheiden afwachtte, Frits. Lichtblond krulhaar had Chris, in kleine golfjes achterovergekamd, net het haar van een krokodil. Verkeerd haar, een verkeerd kapsel. Hij had dat tegen Chris gezegd. ‘Je lijkt wel een orgeldraaier met dat haar, joh, met die krullen en zo, vooral als het langer is. Je moet het kort laten knippen, dan vallen die krullen niet meer zo op. Of kam het naar voren met vet erin of water, dan gaan die kinderachtige krullen er wel uit. Je bent zo net zo’n brave winkelbediende.’

Maar dat was Chris ook, in een winkel werkte hij, achter een toonbank, al speelde hij viool en had hij vioolles. Soms zag hij hem in de verte lopen of fietsen met een viool op zijn rug. Eigenlijk bewonderenswaardig zoiets, maar dat hij dat wist en besefte was niet aan hem te zien. (Ach ja, dat viooltje, dat ijselijke gekras en gepiep. Hij had een keer bij Ewout thuis in de huiskamer opgetreden. ‘Prachtig,’ had Ewouts moeder gezegd, ‘geweldig van zo’n jongen uit die wereld’ – de achterbuurt bedoelde ze.) Achttien was hij al, misschien al bijna negentien, maar merkbaar was ook dat niet. Een aardige jongen, een vriendelijke jongen, die steeds blij lachte als hij hem zag en heel vriendschappelijk deed; bijna te vriendschappelijk, bijna of hij hem tot iets wilde dwingen, iets van hem eiste met al dat aardig zijn (meer vriendschap; hij en Ewout samen speciale vriendjes – net zulke vriendjes als Ewout met Meindert was bijvoorbeeld); te vriendschappelijk, te hartelijk en blij, zodat Ewout koeltjes werd, wegkijkend van zijn glanzende gezicht, nors zwijgend af en toe; of iets strengs zei, iets kils over zijn uiterlijk zijn gedrag om zo de ruimte tussen hen, de afstand die nodig was, te behouden. Te dichtbij kwamen zulke jongens, zoals hij en Frits, aan hem plakken wilden ze, in hem duwen, aan hem trekken om speciale vriendjes te worden – zoiets ongeveer –, door te dringen in de ruimte die alleen de zijne was. Vrij moest hij zijn, afstand moest er blijven, streng en koel moest zijn houding zijn.

Eén keer was hij met Chris gaan zeilen, een tocht over de plassen, en ’s nachts sliepen ze in een kleine driehoekige tent bij het water. En wat had hij later gehoord van andere vrienden, die het hem wat lacherig vertelden, en ook een beetje of het een geheim was, iets wat eigenlijk niet verteld mocht worden; een zwakte die geopenbaard was in hem, Ewout; een moment van weerloosheid, haast van vernedering, waar ze slechts heimelijk, haast sprekend van achter hun hand over konden vertellen. Iets geks en beschamends.

Midden in de nacht, terwijl hij en Chris daar sliepen in die tent, had hij een arm om Chris heen geslagen en gezegd: ‘Al mijn vrienden hebben mij verlaten, alleen jij bent mij trouw gebleven.’ Was hij toen wakker geweest…? Had hij dat echt gezegd…? Wat? Wat…?

Hij wist van niets. Zoiets zeggen en dan ook nog een arm om Chris heen slaan, hij kon het zich niet voorstellen. Dat zei hij ook. ‘Natuurlijk niet, ben je gek. Zoiets…’ Hij lachte een klein, kil lachje. ‘Zoiets?’ Maar ja. Maar ja… Toch… Het zei iets, het vertelde iets over het belang dat Chris aan hem hechtte, hoe hoog hij hem inschatte. Die jongen moest wel erg op hem gesteld zijn, dat hij zoiets vertelde. Een aardige jongen die Chris, ook een aanhankelijke jongen, op hem zou hij steeds kunnen rekenen. Maar voorzichtig moest hij zijn, terughoudend.

Meteen toen ze buiten waren, langzaam voortlopend over de stoep van de stille, donkere gracht met slechts een paar fietsers, een enkele wandelaar, zo ver van het centrum en de bioscopen en de cafés daar, de restaurants en zelfs een terras. Toen ze daar nog maar net liepen, doken vanuit het duister en de stilte, lachend en roepend, jongens op, ook vrienden, die daar zittend op kozijnen van etalages verderop in de straat, of staand in portieken op zijn komst gewacht hadden. Wachtend om zich aan te sluiten – wat zouden ze vanavond gaan doen – Jan, Egbert, Rudie, jongens die erbij hoorden en die, nu de winkel gesloten was, vast bang waren geweest om aan te bellen bij zijn strenge moeder. En hijzelf zou zittend in de eetkamer, daar nog nazittend van het avondeten samen met Meindert, Chris en Frits, die welkom waren geweest, de deurbel niet gehoord hebben.

‘Jongens,’ had hij gezegd, ‘we gaan naar die nieuwe jazzkelder. Je weet wel van die vent, die man die vroeger feesten gaf in dat zalengebouw. Je weet wel. Hartstikke goeie feesten. En die heeft nu zo’n kelder. Het moet er fantastisch zijn. Mooie vrouwen ook.’ Hij trok een gezicht. De jongens, zijn vrienden, lachten. ‘Jippie!’ riep Egbert. Maar te vulgair dat woord, Egbert hoorde het zelf. ‘Waarachtiglijk,’ sprak hij, ‘een goede queeste.’

Ja, die feesten in die zalen. Nooit was hij toegelaten. Hij had aangebeld meer dan een jaar geleden, ook Meindert was erbij geweest, en de man, de vent had de deur opengedaan, niet meer dan halverwege, om naar hen te kijken. Een grote man, maar slank, een oudere man al, vast al boven de dertig, misschien zelfs ouder, en ook ondanks die feesten en iedereen die daar kwam, met verkeerd haar – krullen en zo –; het kon hem blijkbaar niet schelen.

‘Ja, jongens?’ had hij gezegd, terwijl hij kieskeurig naar hem en Meindert keek. ‘Ja?’

‘We willen graag naar binnen,’ had Ewout gezegd, ‘naar het feest.’

De man, de vent schudde zijn hoofd. ‘Het is vol,’ zei hij, ‘er kan niemand meer bij.’ Hij keek opnieuw, zijn blik dwalend van hem naar Meindert. ‘En jullie zijn te jong. Achttien jaar moet je zijn.’

‘Ik ben al bijna achttien,’ had Ewout gezegd. Hij strekte zich, niet om langer te lijken, maar krachtiger, zekerder. ‘Nog maar een paar maanden…’ Onwaarschijnlijk was dat bij Meindert. Want al was Meindert groter en breder dan hij; die zachte sponzige wangen, die vochtige kinderblik.

De man, de vent schudde zijn hoofd. ‘Nee, jongens…’

Streng, bijna beschuldigend was hij, Ewout, toen geworden; aandringend, een beroep op hem doend, zijn redelijkheid, zijn sportiviteit – want de man glimlachte nog, de man aarzelde. Achter hem klonk de muziek, het gelach en gepraat.

‘Kom op nou, Gert,’ had hij gezegd (Gert, de naam schoot hem plotseling te binnen). ‘Kom op nou, Gert,’ zei hij, aandringend; maar op koele redelijke toon, bijna of hij een medevolwassenen was, die de ander, zijn gelijke, aansprak op iets flauws en onredelijks. ‘Kom op nou, doe nou niet zo kinderachtig. Wat kunnen jou die paar maanden schelen. En twee man erbij, dat merkt toch niemand?’ Zestien jaar was hij nog maar pasgeleden geworden, maar toespreken, zeker volwassenen, kon hij wel. ‘Dat is toch kruideniersgedrag, dat is toch onbenullig?’

Gevaarlijk zulke woorden ‘kruideniersgedrag’, ‘onbenullig’; gevaarlijk zoiets te zeggen. Weer een stap meer, bijna een stap te ver. Maar het moest, het kon niet anders nu hij daar stond tegenover die Gert. Bijna of hij blind en duizelend in een onbekende ruimte stapte waar niets hem beschermde of opving. Te ver. Maar het moest, hij kon het niet laten.

‘Waarom praat jij zo arrogant?’ zei de man die Gert heette, zijn blik verscherpte.

‘Maar ik praat helemaal niet arrogant,’ zei hij nog. ‘Nee hoor, helemaal niet. Wij willen graag naar binnen…’

‘Nee dus,’ zei de man, Gert. Hij wierp nog een snelle blik op hem en sloot de deur.

‘Die vent, die Gert, hij heeft nu die kelder. Hartstikke goeie muziek die jazz,’ zei hij. ‘Daar komen ook leuke vrouwen op af, die willen dat ook horen en erbij zijn.’ (‘Vrouwen’ zei hij – niet die giechelende trutjes die voortdurend praatten en wilden lachen; kinderachtig en onbenullig, zodat jijzelf ook kinderachtig en onbenullig werd. Nee, vrouwen die rustig en beheerst rondgingen, glimlachend en veelbelovend. Misschien zou hij daar…)

‘Ja, leuke vrouwen,’ zei hij. ‘Maar die muziek, die jazz…’ Hij keek nadrukkelijk en wachtte even. En de jongens om hem heen beaamden het. ‘Djoeng djoeng!’ riep Egbert, en: ‘Pieeep! Lachen jongens, bepaaldelijk lachen!’

‘Ja,’ zei hij. ‘Fantastische muziek. Niet die domme, brave liedjes, maar echte muziek. Echt. Je weet wel…’

Ja, jazz. Die krachtige Amerikaanse muziek; niet braaf en netjes en iedereen in de maat en allemaal gelijk; maar ruig en woest. Iedereen blies en toeterde uit alle macht, zomaar wat zoals het uitkwam, en toch was dat juist goed, was dat juist geweldig. Zo moest muziek zijn. Niet zoals die muziek waar hij vroeger naartoe moest van zijn moeder, samen met haar; muziek in concertzalen. Allemaal keurig en braaf daar in rijen op een podium, die musici, met keurige kleren en violen en fluiten. En hij met zijn moeder ook in een rij daartegenover, zwijgend, stilzittend; niets mocht je daar. En dan die muziek; het ijselijke gepiep dat opklonk, het gefiedel urenlang, er kwam geen einde aan – Bach, Mozart, Chopin, Beethoven. O ja, hij kende de namen.

‘Mooi hè, jongen,’ zei zijn moeder na afloop. ‘O o, wat was dat weer mooi!’ Ze zuchtte.

Hij had niets gehoord – ja gebruis dat maar doorging en niet eindigde, geritsel, gepiep – net een kerkdienst. En zo braaf, zo grauw en grijs.

Het was alweer lang geleden. Maar die jazz, die ruige Amerikaanse muziek, niet netjes en keurig, en ook niet met van die liedjes, dat gejengel over liefde en trouw (hoewel, die liedjes van Presley of Little Richard of Fats Domino – Fats omdat hij zo dik was – die waren wel mooi). Nee, echte muziek, die jazz; niet braaf maar wild en vrij, waar ze zelf ook enthousiast over waren, die musici, dat kon je zien aan hoe ze heen en weer bewogen op de muziek, soms op en neer sprongen, zwaaiden met hun instrumenten. Ja, enthousiasme, inzet. En dan soms plotseling stonden ze stil, aandachtig en geconcentreerd voor iets bijzonders. En iedereen juichte dan en applaudisseerde. Zo moest muziek zijn en niet dat stijve en saaie.

Hij keek glimlachend voor zich uit, langzaam lopend tussen de andere jongens. Meindert naast hem en aan de andere kant nog steeds Chris – en de andere jongens die op de stoep geen plaats meer konden vinden, op de straat daarnaast, omdat ze toch in diezelfde rij wilden blijven. Achteloos liep hij tussen hen, breed en onverschillig, zijn schouders wat heen en weer wiegend – en niet afgemeten en precies zoals zij, de jongens die bij hem waren en meeliepen met montere pasjes, geanimeerd, een beetje opgewonden (Naar de jázzkelder! Op pad! Op pad!), zachtjes pratend onder elkaar en wat lachend; maar ingehouden, nog wat stil en ernstig, omdat hij deze avond zo was, en niet pratend tegen hem daarom, niet roepend en vragend zoals anders – alleen Chris soms, maar ach ja, Chris. En als hij wat langzamer liep, merkten zij het en hielden wat in – hij had het uitgeprobeerd –, of sneller. En als hij een sigaret opstak, zijn hand om de lucifer gebogen, stopten ze en wachtten op hem. Dat had hij al bereikt. Aardige, goedwillende jongens, die niet alleen naar die jazzkelder durfden te gaan, of gedurfd zouden hebben zonder hem, een kelder met vooral twintigers of nog ouder; mannen eigenlijk die student waren of ergens werkten en die daar bij elkaar stonden, praatten en lachten met harde gedragen stemmen en krachtige gebaren. En kunstenaars met baarden en lang slordig haar. En ook vrouwen; rustige, waardige vrouwen, niet heimelijk giechelend met bewegingen waarin touwtjespringen en hinkelen nog zichtbaar waren, maar geheel beheerst en in vorm, met mooie kleren waar zij één mee waren – studentes misschien of secretaresses, hij had geen idee, maar geen meisjes van de kookschool, zoals in dancings. Allemaal volwassenen daar, of bijna volwassen, terwijl zijzelf nog maar zeventien waren en misschien niet naar binnen mochten, geweigerd werden – of op het nippertje toch; geduld door de anderen en niet meetellend. Maar met hem, Ewout, erbij…

Ja, verantwoordelijkheden had hij, verwachtingen waren er die hij moest inlossen.

Drie zijstraten verder, straten die haaks op de gracht stonden, hoorden ze al geroezemoes en het schrapende geluid van een blazer, een bekken. Daar aan de werf, de kade langs de gracht, was de jazzkelder in een van die middeleeuwse tongewelven die vanaf de kade onder de straat doorliepen tot zelfs onder de grachtenhuizen aan de andere kant van de straat. Zeer lange tonvormige gewelven opgebouwd uit grote bakstenen – ook onder zijn eigen huis bevond zich zo’n gewelf.

Ze daalden de trap naar de kade af. Halverwege deze kade tussen de bruggen over de gracht en vlak bij een dikke scheve boom was de jazzkelder al te zien, verlicht door een kale lamp boven de open deur waaruit flarden lawaai en muziek naar buiten dreven – bekkenslagen, snerpende blazers; harder nu. En voor de deuropening stond de man die Gert heette, pratend met een paar vrouwen. Mooie vrouwen, hij had dat al van veraf gezien; hun houding, hun bewegingen soepel en zeker wezen daarop; hun lachen ook – mooie vrouwen, zoals je bij hem, Gert, kon verwachten – de macht, de glorie haast van zo’n eigen club met die mieterse nieuwe muziek; niet glad en gillerig als in dancings met tango-orkestjes, maar ruiger, wild en nieuw; dat trok ze aan die vrouwen; dat glanzende, dat nieuwe. Als hijzelf nu eens in zo’n bandje mee zou doen en een instrument bespelen, een bekken of zo – en dan een solo, wild springend en trappend en uit alle macht slaand, steeds maar door (gedreven heette zoiets) tot de climax, tot de laatste finale overdonderende klap – en het applaus daarna, het gejuich, ook van meisjes, ook van vrouwen. Hij kon het zien: hijzelf zwijgend en strak kijkend na al die krachten en hartstochten, en daardoor uitgeput, en tegenover hem de glanzende, juichende gezichten; die ogen, die opengesperde monden… Ja. Ja. Ja…!

Ja, mooie vrouwen bij Gert, hij kon het nu beter zien terwijl hij naderde over de donkere kade. De goede kleren ook: wijde rokken met petticoats en van die puntige schoenen met dunne, hoge hakken en lachend op de goede manier; niet giechelend en gniffelend en een beetje wegduikend zoals meisjes doen, maar langzaam en rustig glimlachend naar Gert als reactie op zijn woorden – en zelf ook lachend en pratend. O ja uitdagend waren ze, maar toch rustig en vertrouwelijk, als vrienden bijna. Als hijzelf eenmaal…

‘Nou jongens,’ zei hij, ‘dat ziet er goed uit.’ Geen grote woorden als ‘fantastisch’, ‘geweldig’, maar ‘goed’, het woord van een kenner, een geroutineerde. ‘Kom op, laten we maar eens gaan kijken.’

In de schemerige diepte van de kelder achter de geopende deur, duister en veelbelovend, kon hij bezoekers zien; mannen en vrouwen die daar stonden en liepen, vaag zichtbaar achter het scherm van licht dat de schelle niet afgeschermde lamp boven de kelderdeur op de werf, de kade wierp. Zo moest het, zo’n schelle lamp, zo’n kale peer, zoiets slordigs en geïmproviseerds; dat hoorde bij jazz, die vrije, echte muziek; niet opgepoetst en braaf, maar vrij, echt, eerlijk. Ze liepen naar de deur recht tegen het harde licht van de lamp in langs Gert en de vrouwen.

‘Hé, jongens, waar gaat dat naartoe?’ De stem van Gert klonk vrolijk, haast een beetje jolig, niet streng en bits als van portiers bij dancings of soms van kroegbazen – nee niet nijdig of kortaf was zijn stem, alleen helder en zelfverzekerd; een klein wat spottend en plagerig lachje klonk erin door. Dat kwam door die vrouwen; een onderbreking waren zij van de gezellige sfeer, het vertrouwelijke praten en lachen samen – ach nou ja, even die jongens. Gert had zich naar hen toegewend en ook de vrouwen keken belangstellend, nog naglimlachend, hun ogen glansden.

Hij draaide zich naar Gert om, half uit het schijnsel van de lamp en achter hem de jongens, zijn vrienden. Namens hen stond hij hier.

‘Nou Gert,’ zei hij alsof hij hem kende, een vertrouwde van hem was en ook een gelijke die even langskwam. ‘Nou Gert, we gaan even binnen kijken, als je het goedvindt’ (fout die laatste woorden, vanzelfsprekend moest het zijn dat hij naar binnen ging en wat rondkeek en dan pas besliste). ‘Even kijken,’ herhaalde hij (ook niet de goede woorden, bijna of hij opnieuw om toestemming vroeg, nederig soebatte en zeurde, bedelend om toestemming). De vrouwen keken oplettend.

‘Misschien is het leuker dan Acropolis’ (ook een jazzkelder, wat verderop aan de gracht), zei hij. ‘Vast wel.’ Oei. Oei, het ontsnapte hem. Net of hij Gert mild wilde stemmen, een beetje omkopen met prijzende woorden. Dat ging verkeerd. Gert zou hem afschepen en weigeren; misschien meteen al.

Gert keek een ogenblik aandachtig naar hem en daarna naar de vrouwen, glimlachend, een beetje of hij zijn hoofd wilde schudden. ‘Kijken is kopen, jongens,’ zei hij. ‘Iedereen een gulden entree dan mogen jullie naar binnen’ (een gulden: twee pakjes sigaretten – het goedkoopste merk Gipsy –; een vijfde van zijn zakgeld, en dan de cola nog). ‘Trouwens, zijn jullie al achttien?’ Gert lachte nu een beetje, maar vriendelijk, niet nijdig of afwijzend. De vrouwen glimlachten met hem mee.

‘Natuurlijk zijn we al achttien.’ Hij, Ewout, trok zijn wenkbrauwen op, verbaasd, bijna verontwaardigd over zo’n vraag. ‘Natuurlijk! Hè jongens?’ zei hij wat opzij kijkend naar de anderen, zijn vrienden, die gedwee en ernstig naast en achter hem stonden en wat mompelden. ‘Nee, negentien al,’ hoorde hij Chris zeggen. Hij keek opnieuw naar de man Gert, die oplettend terugkeek. Niet het bolle, grove gezicht van een cafébaas, of de gladde nijdige kop van een portier bij een dancing – hun haar met scheiding glad en glanzend als twee schilden van een insect over hun schedel geplakt. Nee, een ander soort gezicht, misschien was hij wel student geweest of studeerde hij nog steeds (hoewel ouder dan dertig was hij al, misschien bijna vijfendertig), of was hij afgestudeerd en deed hij dit erbij, want alleen in het weekend was zo’n club, zo’n kelder open. Nee, niet het grove harde gezicht, de botte domme kop van zo’n achterbuurter van cafés en dancings, die meteen dreigend en kortaf snauwde, en als je wat terugzei woorden als ‘hé jochie’ gebruikte en soms ‘donder op jochie, smeer hem’. Geen reactie, geen weerwoord was dan nog mogelijk, je was een ‘jochie’ (iets kleins en onbenulligs) en ‘smeer hem’ – de botte rotkop was al afgewend, en anders dreigen en gevaar. Een leraar misschien, deze Gert of iets anders, maar wel net zoiets. Het was hem niet opgevallen, toen bij de deur van de feestzaal; alleen als veel ouder had hij hem toen gezien (zestien was hijzelf toen pas geweest), veel ouder, kortaf en streng. ‘Arrogant’ had Gert hem genoemd, en zijn machteloze protesten toen terwijl de deur al gesloten werd. Een leraar – zo iemand. En die vrouwen…? Geen winkelmeisjes van de Hema, of meisjes van de kookschool (de school waar hij vroeger, lang geleden al – hij had het toen nog niet begrepen – op de stoep wachtte als die uitging, om daarna mee te fietsen met het leukste meisje, praatjes makend onderweg, grapjes, terwijl het meisje stug doorfietste, geen blik in zijn richting. En soms, op een stille weg probeerde hij zo’n meisje klem te rijden om een afspraakje te maken voor later op de avond in een cafetaria, of in de ijssalon, terwijl het meisje alleen maar met haar fiets over de stoep probeerde weg te komen, of om hem heen wilde fietsen. Ook dan niets, geen woord. Alleen één keer: ‘Ga weg engerd,’ had een meisje gezegd. Een succes was dat nooit geweest.) Nee, dit waren andere vrouwen; vrouwen die het leven kenden en begrijpend glimlachten.

Hij keek naar Gert en de vrouwen naast hem; ze wachtten. En meteen terwijl hij keek kwam het over hem, zoals steeds de laatste tijd, alsof iets in hem oprees, hem zwaar maakte, massief en onverzettelijk, hij hoefde maar te wachten en als vanzelf vielen hem de goede woorden in. Hij hoefde niet te denken, hij sprak en de woorden waren er al; verrassende woorden, verbazingwekkende woorden, alsof ze gereedlagen, geen gedachte daarbij, geen overweging – net of iets, hij wist niet wat, dóór hem sprak, hem overgenomen had. En zijn houding, zijn lach opgloeiend en dan weer ingehouden, steeds het goede en als vanzelf – alsof een kracht hem stuurde. Veilig was hij, onkwetsbaar nu hij wist hoe het moest.

‘Gert,’ zei hij, hij stapte iets naar voren, glimlachend, maar vooral zijn ogen, hij liet zijn ogen fonkelen terwijl hij strak naar de man, naar Gert keek, ‘Gert, we kijken even en daarna doen we “Le choix original” die de rest van de avond zal bepalen.’

Geen woord verder, alleen deze woorden, geen verklaring. Hij glimlachte veelbetekenend, zijn ogen glanzend en recht op Gert gericht – wat zou hij nu doen, die Gert. Maar wat Gert ook deed, als vanzelf zouden de nieuwe woorden en gebaren komen; onbestrijdbaar, steeds verrassend en nieuw – hij wist het nu al, hij hoefde maar te wachten. Groter was hij nu ook, zwaarder. En achter hem de jongens, zijn vrienden die daar stonden en ook keken. Namens hen sprak hij; zij, een massieve kracht die zich aan hem toegevoegd had – of meer nog: hij was dat ook; vormloos en onzichtbaar was hun aanwezigheid terwijl hij sprak, maar de ogen waren er, de zwaarte van hun aanwezigheid. Wat zou Gert nu doen.

Een van de vrouwen naast Gert lachte zacht. ‘O o,’ zei Gert. Hij knipperde wat met zijn ogen en glimlachte, maar een ander glimlachje dan eerst. Nu een oplettend glimlachje, een waakzaam glimlachje; niet als zojuist nog glimlachend, lachend met de vrouwen om hem heen – ik lach, en jij lacht en het is alles gezellig, en ach, kijk die jongens nou toch. Nee, waakzaam was zijn glimlachje, oplettend.

‘Ho ho,’ zei hij. ‘Zo zo.’ Hij knikte even, niet nadénkend, maar als een bevestiging van wat hij gehoord had, maar zijn glimlach week niet. Ook de vrouwen glimlachten. Hij, Ewout, zag het, maar vooral hij wist het, hij voelde het aan de ruimte die er plotseling was, het verzachten en wijkende in de dingen, het vertragen van alles. Opmerkzaamheid was dat, verwachting – wat zou die jongen nu doen, en Gert…?

‘Ho ho,’ zei Gert opnieuw. ‘Zo zo. Sartre hè? Nou. Nou. Tjonge. Wat weet jij van Sartre…?’ Hij slikte even. ‘Jongen’ had hij willen zeggen; een plaatsbepaling, een definitieve bevestiging die duidelijk maakte wie hij zelf was, en hoe hij hier stond – een volwassene met een jazzkelder, en mooie vrouwen, ook volwassen, om hem heen, en tegenover hem die jongen – achttien misschien, een ‘jongen’; niets eigenlijk. Zichtbaar vormde zijn mond zich al naar dat woord. Maar hij zag Ewouts blik, zijn roerloos fonkelende ogen strak op hem gericht en het wetende lachje daarin; waakzaam, op alles voorbereid, en het woord gleed weg. En hij, Ewout, knikte naar hem onveranderd glimlachend, grootogig en roerloos was zijn blik.