Marcel van Deursen

De Wende

Mi vida loca

Design en opmaak: Jacqueline Siebelhoff

Eindredactie: Lineke Eerdmans

Drukwerk: PrintSupport 4U

ISBN: 9789492329295

Omslagfoto: Marcel van Deursen

Sculptuur: Harmonie, Corry Ammerlaan van Niekerk

Foto achterzijde: Marcel Witte Fotografie

De in dit boek voorkomende namen zijn om privacyredenen gefingeerd.

Voor de kinderen

De ernst en de gevolgen van niet-aangeboren hersenletsel (NAH) zijn niet te onderschatten. Na herstel en revalidatie zijn vooral de onzichtbare gevolgen het meest ingrijpend. Cognitieve functies, gedrag en persoonlijkheid kunnen voorgoed veranderen. Dat is niet alleen moeilijk voor de persoon in kwestie maar zeker ook voor de naaste omgeving.

Begrip voor de gevolgen van NAH is belangrijk maar in het maatschappelijk verkeer vaak beperkt aanwezig. Om onderzoek, kennis en de ontwikkeling van hulpprogramma’s te bevorderen komt de opbrengst van dit boek volledig ten goede aan het werk van de Hersenstichting.

1

TOULOUSE

“Alles verandert.”

Proloog

Die ochtend zocht ik tussen de puinhopen naar bouwstenen voor een nieuw bestaan. Er was geen beginnen aan want de druk van de implosie had brokstukken verspreid over een uitgestrekt gebied. De plek waar ons leven zich tot voor kort had afgespeeld was uiteengespat en verlaten. Eenzaam zocht ik waar niets restte dan leegte, tot ik wist wat ons te doen stond. We moesten herinneringen levend houden en koesteren. Stille getuigen van een verleden gebouwd op vertrouwen in de toekomst, gefundeerd op pijlers van geloof, hoop en liefde. Ik sloot een boek vol beloften en opende een volgende, benieuwd naar wat het ons ging brengen.

De eerste weken werden we bedolven onder voorspelbare reacties op wat zich had afgespeeld in de nacht van 18 op 19 juli 1999. Verpakt in verschillende formuleringen kwam het meestal op hetzelfde neer.

“Onnodig.”

“Oneerlijk.”

“Zulke lieve mensen.”

“Arme kinderen.”

Goed bedoeld natuurlijk, maar het hielp ons niet.

Ze reisden altijd ‘s nachts om files te vermijden en tijdwinst te boeken. Net als veel andere vakantiegangers lieten ze zich verleiden tot wat in essentie onnodige risico’s zijn. Natuurlijk vereist de noodzaak om heelhuids aan te komen uiterste voorzichtigheid en dus loopt het meestal goed af. Slechts vermoeidheid en andere menselijke factoren vormen een bedreiging.

Voor ons heeft het vraagstuk schuld nooit gespeeld en dus was niets of niemand verantwoordelijk. Het was puur een kwestie van pech. Maar omdat het noodlot ons meetrok riep het toch momenten van verwijt op.

Verbijsterd en geschokt bleven we achter in een voorland zonder uitzicht, maar met de zekerheid dat controle over het bestaan een illusie is.

Eerste

Om me te wentelen in bewondering en complimenten van Renée pakte ik mijn mobiele telefoon. De eerste dag van De Nijmeegse Vierdaagse zat erop en ik had dringend behoefte aan het geluid van haar stem. Mijn verwachtingen waren hooggespannen want ik was een van de snelste lopers op een zinderend warme dag. Toen ik de Wedren opliep en finishte waren de registratiebureaus nog maar net open. Maar vanwege een overbelast netwerk was het niet mogelijk om te bellen. Omdat Bas nog drie uur nodig had om te finishen zat er niets anders op dan te wachten. Tijd waarin ik meer en meer onder de indruk raakte van mijn prestatie. Het bracht me tot euforie die gedeeld moest worden en dus sprak ik iedereen aan die het horen wilde.

De inschrijving was een idee van Bas. Ik wilde hem niet alleen laten lopen dus stemde ik in. Het genot van het wandelen vind ik in de rust tijdens de afstanden die ik bij voorkeur samen met Renée afleg. De drukte van dit evenement stond me eigenlijk tegen, maar Bas was onervaren en dus hadden we samen getraind. Al lopende had ik hem voorbereid op wat je kunt verwachten tijdens lange wandelingen, hoewel de Vierdaagse ook voor mij nieuw was. Daar kwam nog bij dat ik voor het gedroomde kruis vijftig kilometer moest lopen. Een afstand die ik nog nooit en zeker geen vier dagen achter elkaar gelopen had. Omdat Bas ouder is mocht hij de veertig lopen, een afstand waarop ik meer ervaring had. In de dagen voor de start nam de onrust toe, maar dankzij de indrukwekkende organisatie en de sfeer rond de Wedren ebde die snel weg. Het enthousiasme en de toejuichingen van de toeschouwers langs de route deden de rest. Het deed denken aan de Elfstedentocht en het gaf het gevoel een topsporter te zijn.

Terug in ons hotel wilde ik niets liever dan Renée deelgenoot maken, maar voordat ik haar nummer kon intoetsen zag ik op het schermpje “Renée Bakker, oproep gemist” staan. Ze had een kort bericht ingesproken. Ik hoorde een weifelende, ietwat smekende stem waarmee ze me vroeg direct terug te bellen. Er bekroop me een gevoel van angst en ik moest moeite doen om vast te houden aan de gedachte dat ze gewoon wilde weten hoe het me was vergaan. Tegelijk wist ik dat er iets mis moest zijn, iets met de kinderen. Waarom anders zo’n boodschap inspreken? Terwijl ik haar belde droeg Bas me op haar de groeten te doen.

Ik merkte dat ze gehuild had. Haar stem was zwak en ik moest goed luisteren om te horen dat ze vroeg waar ik was.

“Ik ben terug in het hotel en zit in onze kamer op een van de twee bedden met Bas tegenover me. Je had me gebeld zag ik. Is er wat?”

De vraag was nog niet gesteld of Renée barstte los. Alsof ze lang op dit moment had gewacht.

“Astrid en Wim hebben een ongeluk gehad en ze hebben het niet overleefd. Dagmar en Wout liggen ernstig gewond in een ziekenhuis in Toulouse. Ik weet niet hoe ze eraan toe zijn maar het lijkt ernstig. De familie is door de politie op de hoogte gesteld en omdat Astrids ouders zich herinnerden dat er iets over de opvang van de kinderen is opgenomen in hun testament zijn ze gaan zoeken. Zo zijn ze bij ons terechtgekomen. Een broer van Astrid heeft me gebeld en hij vroeg of we vanavond naar zijn huis kunnen komen.”

Als door bliksem getroffen verdween alles om mij heen. Het leek of de vloer zich opende en een peilloze diepte ontsloot waarin ik langzaam wegzakte. Ik kon nog net uitbrengen dat ik moest ophangen en beloofde later terug te bellen. Tranen vulden mijn ogen en verdoofd liep ik naar de badkamer. Ergens ver weg hoorde ik Bas vragen wat er aan de hand was. Zonder te antwoorden sloot ik de badkamerdeur, kleedde me uit en stapte onder de douche. Het koude water mengde met mijn tranen wat me nog wanhopiger stemde. Hoe lang ik daar gestaan heb weet ik niet, maar de afkoeling bracht me langzaam bij mijn positieven. Na het bijmengen schoten gedachten als de kogel in een flipperkast door mijn hoofd. Verdwaald in een woud van wanhoop zocht ik een weg om mezelf en ons gezin te beschermen tegen de dreigende verwoesting van deze onheilstijding. Koortsachtige verkenning van mogelijkheden bood geen oplossing. De almaar neerstortende waterdruppels versmolten tot een geheel, sneden me de adem af en boden de illusie dat ik verdronk.

*

Astrid en Wim hadden het vaak over het starten van een bedrijf. Toen ze te horen kregen dat ze geen kinderen konden krijgen, leefde die sluimerende wens op en toen Wim een geschikt pand vond was de start van het Javaanse eethuis een feit.

Het restaurant vervulde de droom van Wims moeder. Een Javaanse, die tijdens de politionele acties een verhouding kreeg met een Nederlandse militair en zwanger raakte. Terug in Nederland hoorde Wims vader van de bevalling. Hij trouwde met de handschoen en liet moeder en kind overkomen. Wat volgde was een huiselijk bestaan en drie dochters. En nu was haar wens alsnog uitgekomen.

Haar enthousiasme kende geen grenzen. Ze diende zich aan als “kokkie”, zorgde voor de recepten en hielp Astrid in de keuken die ze beschouwde als haar domein. Ook wij hebben de eerste jaren geholpen, allereerst met de verbouwing en inrichting van het pand. In de weekenden hielp Renée in de keuken en ondersteunde ik Wim in de bediening.

Het besef dat Astrid zwanger was kwam laat. Tot dan toe had ze enkel geklaagd dat ze aankwam ondanks de intensiteit van het werk en de lange dagen in het restaurant. Het duurde tot enkele maanden na de opening eer Wim droog de voorspelling van hun huisarts logenstrafte. Zijn zwakke zaad had de kans van één op een miljoen op het krijgen van kinderen weten te halveren.

De geboorte van Dagmar verhoogde hun geluk, maar er waren grote problemen. Het gebrek aan opvang tijdens openingstijden liet geen andere mogelijkheid dan haar mee te nemen naar het restaurant. Ze legden haar te slapen in een tuinhuis achter de keuken en troostten en voedden haar met vooraf gekolfde en diepgevroren moedermelk.

Toen we zeker wisten dat Renée zwanger was en ik met de hoorn in mijn hand aanstalten maakte om Astrid en Wim te informeren, belde Wim. Ik had nog niet opgenomen of hij liet enthousiast weten dat Astrid opnieuw zwanger was.

“Dat van die vijfhonderdduizend was nog hoog geschat, maak er maar tweehonderdvijftigduizend van, zei ik tegen die arts. Het wordt tijd om voorbehoedsmiddelen te gebruiken.”

“Tjonge, wat een verrassing”, reageerde ik beduusd. “Geweldig nieuws en het toeval wil dat ik met de hoorn in mijn hand stond om jullie te vertellen dat Renée zwanger is. We zijn uitgeteld op 18 december en jullie?”

Er viel een stilte aan de andere kant van de lijn voordat hij lucht gaf aan zijn verbazing.

“Wij ook…!”

De tussenliggende maanden verliepen probleemloos en regelmatig vergeleken Astrid en Renée de omvang van hun zwangere buiken met elkaar. Uiteindelijk waren wij de eersten en kort na de bevalling van Douwe raakte ik bevangen door een diep besef van zorg en verantwoordelijkheid. Hij was klein en niet op gewicht maar dankzij een gebruinde huid leek hij gezond. Toch bracht juist zijn kleur hem enkele dagen later in het ziekenhuis; dreigende hersenbeschadiging vanwege een hoog bilirubinegehalte maakten dat ik hem daar moest achterlaten. De fladderende witte jas waarmee een arts op mij afvloog staat in mijn geheugen gegrift.

Een vriendelijke zuster nam het stevig gebakerde kind van me over en stelde me op mijn gemak. Vrolijk meldde ze dat er eerst een foto gemaakt werd. Door de vermoeienissen van de afgelopen dagen had het sentiment vrij spel en denkend aan de straling van een röntgenfoto beving me een lichte paniek. “Is dat per se nodig?”, vroeg ik.

Breeduit lachend zei ze: “Natuurlijk, dat doen we altijd! Dan hebben de ouders nog iets tastbaars voor thuis.”

De polaroid-opname was een schrale troost, maar toch vulde de foto iets van de leegte die me in bezit genomen had. De leemte herstelde zich snel dankzij Renée. Voor de bevalling had ik bij wijze van grap meerdere malen geroepen dat ons kind rond de zestiende verjaardag het huis moest verlaten. “Langer onderdak bieden is slecht voor de zelfstandigheid en zestien jaar verwennerij is genoeg”, stelde ik balorig vast. De bevalling en het kraambed hadden niets van haar scherpte weggenomen en toen ik met het fotootje in mijn hand de slaapkamer binnenliep, verwelkomde Renée me met een gevat: “Nou, die had je snel het huis uit!”

In plaats dat het me relativering en verlichting gaf, ontnam het me alle moed en beteuterd gaf ik haar het plaatje waarop Douwe te zien was in een couveuse. Misschien kwam het door de enorme navelklem, maar het viel me op dat hij op de foto nog kleiner leek dan ik al dacht. Enkele dagen later mocht ik hem tot mijn opluchting weer ophalen. En kort daarna belde Wim om te vertellen dat Wout geboren was.

Zo snel als we konden gingen we op kraambezoek. Omdat Douwe vastgesnoerd in het kinderzitje op de stoel naast mij zat, had Renée zich noodgedwongen op de achterbank genesteld. Een hoosbui ontnam me het zicht en het gordijn van water dat auto’s voor mij optrokken, maakte het er niet beter op. Meestal genoot ik van de spanning die het rijden in extreme omstandigheden met zich meebrengt, maar nu voelde ik mij onzeker. Het liefst wilde ik de auto aan de kant van de weg zetten en het drong tot me door dat het kleine, kwetsbare leven naast me volledig van ons afhankelijk was. Sindsdien liet die gedachte me niet meer los en toen ik dit Renée voorhield bleek zij iets soortgelijks te ervaren. Als vanzelf bracht ons dat bij de vraag wie we de zorg toevertrouwden mocht ons iets overkomen en de wens om dat zo snel als mogelijk vast te leggen.

Intuïtief wisten we van elkaar dat alleen Wim en Astrid in aanmerking kwamen. Onze levens hadden zich de afgelopen dertien jaar als in een parallel universum ontrold maar toch sloten onze denkbeelden en opvattingen naadloos op elkaar aan. Regelmatig deelden we onze beslommeringen waarbij we moeiteloos de overstap naar de wereld van de ander maakten. Even hadden we stilgestaan bij de mogelijkheid om voor familie te kiezen. We realiseerden ons dat dit meer voor de hand lag dan het aanwijzen van vrienden en alleen daarom was het de overweging waard. Een min of meer verplichte oefening. Ik ben thuis de jongste. Mijn broers en zussen hadden al kinderen zodat we konden zien en ervaren dat hun wijze van opvoeden niet aansloot bij onze opvattingen. Mijn ouders waren al op leeftijd en stonden daardoor te ver van ons af.

Renée is daarentegen de oudste en de rest was gewoonweg te jong. Ondanks de generatiekloof kwamen haar ouders in aanmerking, maar nu zij net de grootste inspanningen achter de rug hadden wilden we hen niet opnieuw opzadelen met zo’n zware verantwoordelijkheid.

Op een avond vroeg Astrid of we al nagedacht hadden over wat er met Douwe moest gebeuren als ons iets overkwam en of we al wisten aan wie we dan de zorg toevertrouwden. “Toevallig hebben we het daar vaak over gehad en, geloof het of niet, we dachten aan jullie”, antwoordde ik.

Het was niet vreemd dat juist zij het onderwerp aan de orde stelde. Voor de opening van hun restaurant werkte ze in de pleegzorg en dus was ze vertrouwd met het onderwerp.

“Dat komt dan goed uit, want wij hebben aan jullie gedacht”, zei Wim. “We roepen wel wat over onszelf af dus laten we niet meteen beslissen. Het zal niet nodig zijn, maar als dat wel het geval is dan staat je wat te wachten.”

Achteraf weet ik dat we geen van allen wisten wat ons dan precies te wachten stond. We realiseerden ons wel dat het niet alleen om de eer ging, zonder daar verder bij stil te staan. Ik moet bekennen dat het me streelde en ik denk dat voor Renée, Astrid en Wim hetzelfde gold.

Een paar maanden later bracht Astrid het onderwerp opnieuw ter sprake. “Hebben jullie al een besluit genomen? Wij in ieder geval wel. Wat ons betreft regelen we een notaris.” We wisten dat de rechtsgeldigheid van dit soort afspraken vereiste dat het is vastgelegd in een testament. Mondelinge of schriftelijke afspraken waren onvoldoende en konden overheidsbemoeienis niet voorkomen. Wat dan zou volgen was een onderzoek door de Raad voor de Kinderbescherming en een adviesrapport voor de kinderrechter. Deze beslist uiteindelijk en niets garandeert dat de uitkomst de gewenste is.

“Ja, wij zijn er ook uit”, antwoordde ik. “We gaan het doen.” “Mooi, dat is dan opgelost”, zei Renée opgelucht. “Maar, vertel eens, waarom hebben jullie niet voor familie gekozen?” “Tja”, reageerde Astrid, “daar valt genoeg over te zeggen, maar laat ik het erop houden dat het gaat om verschil in opvattingen en mogelijkheden. De een kampt met zijn gezondheid en de ander heeft problemen genoeg met het opvoeden van de eigen kinderen. Het past gewoon niet.”

“Net als bij ons dus”, stelde ik vast.

“Het is trouwens verstandig om dit binnen de familie te delen”, merkte Wim op. “Het moet niet zo zijn dat ze verrast worden.”

We waren het roerend eens en toch hebben we er onvoldoende werk van gemaakt. Waarschijnlijk omdat we meenden dat onze regeling slechts een verzekering was voor het onwaarschijnlijke. Informeren van de familie roept onnodige vragen, verontwaardiging en misschien zelfs ruzie op. Toen we hoorden dat Astrid toch haar ouders had ingelicht hebben we alsnog Renée’s ouders op de hoogte gesteld. Later bleek dat we, onafhankelijk van elkaar, de kinderen hadden verteld wie er voor hen ging zorgen als ons onverhoopt iets overkwam.

*

Onze gezamenlijke vakantie op de flanken van de Mont Ventoux leverde onvergetelijke momenten op. Het zorgeloze bestaan tussen eindeloze velden met lavendel en zonnebloemen, licht wiegend op een zachte bries en overgoten door het schijnsel van de zon, kwam voor Astrid in de buurt van het paradijs. Ze genoot van de Provence waar de gulle sfeer op lommerrijke markten haar op het lijf geschreven waren. De vrijheid die we ervaarden op hun favoriete naturistencamping was ook voor ons een weldaad, slechts verstoord door de steek van een onder de voetjes van de rondwaggelende Wout in het nauw geraakte wesp. De zich eindeloos herhalende zoektocht van Dagmar en Douwe naar witte mini-slakjes, die dagelijks werd ingezet, ontlokt me nog steeds een glimlach. De typisch Provençaalse diertjes, die cagaroulettes genoemd worden, werden verzameld in een gele strandemmer. Tot hun verbazing was die de volgende ochtend akelig leeg waarop het circus opnieuw begon.

Terwijl ik de kranen dichtdraaide en mij afdroogde wist ik dat ontsnappen onmogelijk was. Ik schaamde me later voor mijn eerste gedachten. Ter vergoelijking hield ik mezelf voor dat het een natuurlijke reactie geweest moest zijn, want ik wilde helemaal niet ontsnappen. Ik ben opgegroeid in de overtuiging dat wie A zegt, ook B moet zeggen. Ik was het aan Astrid en Wim verplicht, belofte maakt schuld. Van het ene op het andere moment waren we verantwoordelijk voor Dagmar en Wout en deze gedachte verdrong mijn eerdere radeloosheid enigszins. Toch voelde ik mij nog steeds verdooft; als een bokser die na een serie klappen naar de hoek van de ring slentert om te worden opgelapt. Ons leven trilde op zijn grondvesten. Het besef dat iets nooit meer zo wordt als het was is overweldigend. Alles komt in een ander licht te staan, niets is meer hetzelfde. Mijn gedachten gingen terug naar een gesprek met een goede vriendin. Ze had zich de rol van levensgids aangemeten en stelde dat als je iets hebt te geven je erop kunt rekenen dat het bevraagd wordt. Ik had toen nog geen idee van wat ik te geven had en waarnaar gevraagd werd, maar terwijl ik aanstalten maakte om Renée terug te bellen begon het me te dagen.

*

Het heeft maanden geduurd voordat ik een samenhangend beeld van het ongeval heb kunnen vormen. In de daarop volgende jaren heb ik het op details bijgeschaafd maar in essentie kwam het op hetzelfde neer. De behoefte een verklaring te vinden was groot. Niet alleen voor mezelf of Renée, maar vooral voor de kinderen. Gebrek aan een sluitend verhaal maakte de weg vrij voor gemakzuchtige verwensingen en verwijten aan het adres van Astrid en Wim dus combineerde ik alle informatie waarop ik de hand kon leggen. Zo ontstond er in gedachten stukje bij beetje een film van wat zich in de auto moet hebben voorgedaan.

Astrid sliep en op de achterbank gold hetzelfde voor Wout en Dagmar. Anderhalf uur eerder had Wim het stuur overgenomen, nadat hij haar en zichzelf ervan had overtuigd dat hij fit genoeg was om verder te rijden. Maar de laatste kilometers kon hij zijn ogen nauwelijks openhouden. In plaatst van te stoppen klemde hij zijn handen om het stuur; het was nog maar een paar kilometer tot de camping.

De opkomende zon scheen recht in zijn ogen en samen met de terugkerende vermoeidheid deed het de tweebaansweg en de voor hem rijdende vrachtwagen vervagen. In plaats daarvan bracht de verbeelding hem terug naar het smalle wegdeel waar voor hem de wielrenners verschenen die hij kort daarvoor nog had ingehaald. Slaapdronken en gevangen in zijn waan moet hij zijn uitgeweken om ze te passeren.

De plotselinge trilling en bonkende wielen brachten hem waarschijnlijk terug in de realiteit waarop hij reageerde door te schakelen naar de automatische piloot. Nauwelijks in staat om de auto in bedwang te houden heeft hij het stuur omgegooid waardoor de achterkant van de auto uitbrak. Op het moment dat de wielen de grip terugkregen en de auto vooruitschoot doemde de telegraafpaal op. Waarschijnlijk heeft hij in een uiterste poging nog geprobeerd de koers te verleggen maar het was te laat. Na de klap heeft het stuur hem ongenadig vastgedrukt in zijn stoel. Voordat hij in de diepte van het onderbewustzijn verdween moet hij hebben beseft dat die paal het laatste was dat hij ooit zou zien.

*

Vanuit de gedachte dat erover vertellen kon helpen bij de verwerking en zodoende een nog beter beeld te krijgen van wat zich heeft afgespeeld, nodigde ik haar meermaals uit om het onder woorden te brengen.

De laatste keer zaten we aan de koffie in een museumcafé toen ik haar vroeg om nog een keer terug te gaan naar die noodlottige ochtend. Waar deze herhaalde vraag bij anderen vermoeidheid of minstens enige reserve had kunnen opwekken, was Dagmar altijd bereid om me tegemoet te komen. Het leek wel of erover praten haar opluchtte, wat de vraag vergemakkelijkte en waardoor het gesprek altijd in een natuurlijke sfeer verliep. Zoals verwacht ging ze er ook dit keer probleemloos mee om.

“Ik schrok wakker door de klap en terwijl ik naar voren schoot, drong een vaag gevoel van pijn tot me door. Het ergst was de gordel die in mijn hals sneed en even wist ik niet wat er gebeurd was. Om me heen vulde de cabine zich met rook. De lucht was zwanger van benzine en het leek net alsof de neus van de auto om een paal gevouwen was. Naast me hing Wout tegen de rug van de stoel voor hem. Ik herinnerde me dat hij eerder de gordel half afgedaan had en zag nu dat die slechts om zijn middel zat. Het leek of hij met zijn hoofd het klaptafeltje geraakt had. Om me heen lagen de spullen uit de bagageruimte. Zelfs de zware tent was de auto in gevlogen en waarschijnlijk had die Wout in zijn nek geraakt. Er liep een straal bloed uit zijn neus. Hij reageerde niet toen ik hem riep, waarschijnlijk omdat hij bewusteloos was. Door de rook kon ik Astrid en Wim niet goed zien. Volgens mij lag Wim tegen de deur van de auto maar zeker ben ik daar niet van. Wel zag ik het achterhoofd van Astrid tussen de stoelen. Haar nek vertoonde een vreemde knik en haar hoofd hing naar beneden. Waar ik normaal altijd hun voornamen gebruikte hoorde ik mezelf “mamma … mamma …” fluisteren. Ze antwoordde niet. Plotseling zag ik vlammen oplaaien vanonder de motorkap.”

Verklaringen van getuigen wijzen er eerder op dat ze in paniek was. Wat voor haar gefluister was, bleek geschreeuw te zijn veroorzaakt door radeloze angst. Iemand heeft het raam naast haar ingeslagen, haar gordel losgemaakt, haar opgetild en door het raam naar buiten getrokken. Luid stamelend heeft ze nog geprobeerd duidelijk te maken dat haar broertje in de auto zat en dat ze hem er ook uit moesten halen. Even later hebben ze haar op een deken gelegd waarna geprobeerd is haar gerust te stellen. Van de komst van een traumahelikopter, ambulances, de rit naar het ziekenhuis en de eerste behandeling van haar verwondingen weet ze zich weinig te herinneren.

“Wat me nog helder voor ogen staat, is dat er plotseling een vrouw naast mijn bed zat. Ze kwam me bekend voor, zag er netjes uit en sprak Nederlands, wat een opluchting was na al die witte uniformen en Frans sprekende verpleegsters. De vrouw stelde zich voor en meteen herinnerde ik me dat het iemand van de camping was. Ze bewoonde met haar man een groot huis aan de rand van het terrein en was waarschijnlijk de eigenaresse. Haar man ontwierp grote, zware tenten zoals die van ons.” “Ik hoorde vanochtend op de radio wat er gebeurd was en ik dacht er goed aan te doen om meteen naar het ziekenhuis te gaan om te zien of ik ergens bij kan helpen”, zei ze. “Dus, kan ik iets voor je doen?”

De vragen die zich in mijn hoofd opgestapeld hadden buitelden over elkaar heen, maar het enige wat over mijn lippen kwam was: “Waar is Wout?” De vrouw aarzelde even voordat ze antwoord gaf. “Jullie hebben een zwaar ongeluk gehad en daarbij ernstige verwondingen opgelopen. Je bent geopereerd en gestabiliseerd, maar Wout ligt in coma op de intensive care. Hij is met zijn hoofd ergens tegenaan gekomen en het is de vraag of het goed komt. Gelukkig is hij jong, dus de artsen gaan ervan uit dat hij een goede kans maakt. Jij hebt verwondingen opgelopen door rondslingerende spullen. Enkele organen zijn beschadigd of getraumatiseerd en daarom krijg je alleen vloeibaar eten, zoals soep. Om het niet erger te maken en gelet op je genezing, moet je heel stil blijven liggen. Daarom hebben ze je benen vastgemaakt.”

“Toen drong pas tot me door dat ik mijn benen niet kon bewegen. Dat ze uiteengespreid aan bed vastgemaakt leken te zijn. Ik stelde me voor dat ik, van boven gezien, op een vastgespijkerde kikker leek.”

“De familie in Nederland is op de hoogte gebracht en ik denk dat er morgenmiddag iemand hier is. Tot die tijd moet je het met mij doen. Wil je wat drinken of soep? Het is tenslotte alweer etenstijd.”

“De vrouw is nog een tijdje gebleven maar over Astrid en Wim hebben we het niet gehad. Achteraf vermoed ik dat ze het niet aandurfde en zelf had ik geen enkele behoefte om hier met een vreemde over te beginnen. Niet dat ik het bewust uit de weg ging want in mijn hoofd wemelde het van de vragen. Eigenlijk wist ik de antwoorden al, maar op dat moment zat ik niet te wachten op bevestiging.”

*

Ik zat voorovergebogen op mijn bed en toen ik vanachter mijn linkerarm naar hem keek, zag ik de vraagtekens in zijn ogen. Hij zei niets. Gebiologeerd wachtte Bas kennelijk op het moment dat ik zover was om hem bij te praten en een verklaring te geven voor mijn gedrag. Toen dit uitbleef stelde hij tenslotte toch een vraag: “Is er iemand overleden?”

Ik wist niet waar ik woorden kon vinden om de situatie uit te leggen, maar omdat ik hem niet langer in het duister kon laten begon ik na een lichte aarzeling maar gewoon te praten. “Vrienden van ons zijn gisterochtend verongelukt op weg naar hun vakantieadres in Frankrijk. Astrid Vogel en Wim Paulisma, je kent ze misschien wel. Wat er precies gebeurd is weten ze niet, maar het lijkt op een eenzijdig ongeval. Hun auto is op een of andere manier van de weg geraakt en tegen een paal tot stilstand gekomen. Ze waren op slag dood, begrijp ik.” “Allemachtig, dat is me wat.”

“Zeg dat wel, hun kinderen zaten achterin. Ze leven nog, maar ik hoorde dat ze zwaargewond zijn en in een ziekenhuis in Toulouse liggen. Hoe ze eraan toe zijn weet ik niet, maar ik vrees het ergste.”

Bram onderbrak me: “Hoe oud zijn ze?”

“Het meisje, Dagmar, is elf en Wout, hun zoon, is negen.” Terwijl ik verder vertelde voelde ik opnieuw tranen die hun weg zochten op mijn wangen.

“Je zal je misschien afvragen waarom ik zo reageer. Het is erg genoeg natuurlijk maar er komt nog bij dat we afgesproken hebben om voor de kinderen te zorgen als zich zoiets voordoet. Ik moet dus naar huis, naar de kinderen, naar Frankrijk. Maar eerst wil familie van Astrid ons spreken. Ze vragen zich af wie we zijn en of de regeling nog actueel is. Ik heb net met Renée besproken waar we elkaar treffen.”

Terwijl ik aan het praten was zag ik de vertwijfeling in zijn gezicht. Hij boog voorover en ondersteunde zijn hoofd met zijn handen waarna hij bijna fluisterend vroeg: “Kunnen jullie hier nog onderuit?” Het raakte de schaamte over mijn eerdere gedachten en om die te verbloemen antwoordde ik dat ik dat niet wilde ook al zou het kunnen.

Bas en Loes zijn zowel buren als vrienden. Toen we ons huis betrokken was Bas een van de eerste buurtbewoners die ik tegen het lijf liep. Een dynamische, ietwat ijdele man met zilvergrijs haar, die zijn mening niet onder stoelen of banken stak en met een intimiderende stijl menigeen in de gordijnen jaagde. Samen met zijn vrouw bestierde hij een goed bekend staande winkel in de binnenstad.

Onze eerste kennismaking verliep moeizaam. Ik was de woning aan het schilderen en Bas sprak mij aan over de kleur. Hij liet in niet mis te verstane bewoordingen weten dat het de bedoeling was dat we de originele kleur gebruikten. “Laten we dat nou niet van plan zijn”, zei ik. “En reken erop dat ons voorbeeld gevolgd wordt.” De huizen waren toe aan een frisse kleur, maar Bas dacht daar duidelijk anders over. Hij mopperde dat hij ons verantwoordelijk hield voor de waardedaling van zijn huis, stapte zonder te groeten in zijn auto en reed weg.

Eerst dacht ik dat de verhoudingen verstoord waren, een gevalletje “rijdende rechter”, maar al gauw bleek dat het wel meeviel. Renée had van Loes begrepen dat Bas hield van duidelijkheid en mensen met een rechte rug. “Bas is nogal direct en heeft een uitgesproken mening, waarvan veel mensen schrikken”, had Loes gezegd. Bovendien speelde hun zoontje vaak met Douwe en zoiets schept een band. Kinderen plaveien wel vaker de weg naar langdurige vriendschappen.

“Ik breng je wel”, zei Bas. “Even opknappen en dan pik ik je op in het restaurant.”

Bij de receptie van het hotel stond een rek met kranten en automatisch nam ik er een uit. Direct trok een foto met politie en brandweermannen rondom iets wat op een auto leek, mijn aandacht. Het was hun auto en het beeld benam me de adem. Er was niet veel van over en ik vroeg mij af hoe het mogelijk was dat Dagmar en Wout daar levend uitgekomen waren. De tekst bij de foto meldde dat de ouders in het ziekenhuis opgenomen waren en dat hun twee kinderen het ongeval niet overleefd hadden. Slordige journalistiek, verkeerd overgenomen van de longlist van het ANP door een stagiair of een slapende reporter. Hoe dan ook, het verknoopte mijn gedachten een moment. Ik probeerde me voor te stellen wat het verlies van kinderen betekent en kwam tot de conclusie dat de werkelijkheid de voorkeur heeft; kinderen hebben meer toekomst dan hun ouders. Hun leven moet nog beginnen, waar de ouders een groot deel van het menu geconsumeerd hebben. Ik probeerde me voor te stellen hoe Astrid en Wim hun laatste seconden beleefd hadden. Wat gaat er door je hoofd op zo’n moment? Mensen die het kunnen navertellen zeggen dat ze hun leven als een film voorbij hebben zien komen, maar ik vroeg mij af of daar wel voldoende tijd voor was. Misschien hadden ze wel even aan ons gedacht en ik hoopte dat de zekerheid over de opvang voor de kinderen enige rust gegeven had. Het zal wel niet, maar het troostte en verleende betekenis aan de taak die ons wachtte.

Terwijl Bas me in stilte reed probeerde ik een voorstelling te maken van het komende gesprek. Waar moest je het over hebben in deze situatie? Over het ongeval natuurlijk, maar verder? We kenden elkaar nauwelijks en het kon niet anders dan dat ons bestaan en de vastgelegde voogdij als een inbreuk ervaren werd. Indringers dus, die toegang moest worden ontzegd tijdens een ramp als deze. Tenslotte is familie van nature geroepen om iets te doen voor verwanten.

Het woonerf onderscheidde zich niet van andere woonerven. In het midden een aantal blokken met rijtjeshuizen, omgeven door een ring van krap geschakelde maar voor het oog toch vrijstaande woningen. De witte steen, de afgetimmerde tweede verdieping en het zadeldak met afgeschuinde voor- en achterzijde ofwel wolfseinden, bezorgden de villa’s een rustieke uitstraling.

Toen we het erf opreden zag ik Renée naast onze auto staan. De parkeerplaats lag op enige afstand van de woning. Het maakte dat we elkaar onopgemerkt konden treffen, konden bijpraten en moed verzamelen. Nog voor Bas de motor uitschakelde stond ik al naast de auto en vielen we elkaar in de armen. Ik voelde haar tranen door mijn shirt heen.

Op dit soort momenten word ik gevangen in een cocon van rust, wat praktisch en logisch denken mogelijk maakt. Het dringt mijn eigen emoties naar de achtergrond waardoor ik in staat ben om te troosten in situaties waarin ikzelf getroost wil worden, en te handelen als dat nodig is.

Ook Bas werd het teveel. In het hotel had hij me toevertrouwd dat de hele situatie hem terugvoerde naar de breuklijn in zijn eigen leven. Jaren geleden hadden Loes en hij een kind verloren. Het moment waarop alles verandert, het verlies en het afscheid van plannen voor een gedroomde toekomst en de verwarring en het verdriet dat dat veroorzaakt, kende hij maar al te goed. Hij begroette Renée, nam haar eigenlijk van mij over en het verbaasde me dan ook niet dat ik hem hoorde zeggen hoe erg het allemaal was en dat het de emoties rondom zijn eigen verlies raakte. Zijn eigen verdriet geprojecteerd op het onze gaf een diepe verbondenheid en maakte Loes en hem tot lotgenoten. We stonden niet alleen in onze misère en dat bracht Renée terug in de realiteit. “Er wordt op ons gewacht dus we moeten gaan”, zei ze tegen Bas.

Terwijl hij het woonerf uitreed rondden wij de hoek van de straat en liepen langzaam op ons doel af. Van bijpraten of moed verzamelen was het niet gekomen. We wisten ook te weinig en bovendien hadden we geen idee van wat er komen ging.

Tweede

De voordeur viel met een doffe klap in de sponning. Normaal zou ik gecontroleerd hebben of hij in het slot gevallen was, maar ik had haast. Ik moest op tijd zijn voor een gesprek over een stageplaats waarvan ik zeker was dat ik die zou krijgen. Doelbewust en zelfverzekerd stapte ik op de bus die me vlak voor een statige villa afleverde.

Er werd opengedaan door een wat oudere man. Hij keek me aan door dikke brillenglazen gevat in een stalen montuur. In zijn mondhoek bewoog een brandende sigaret. "Ik ben Herman", zei hij. Hij liep door de lange gang en ging voor op de trap. Met driftige bewegingen maakte hij duidelijk dat er geen tijd te verliezen was en dus liep ik snel voor hem langs de kamer binnen.

Tot mijn ergernis zag ik dat er nog een kandidaat uitgenodigd was. Hij was in gesprek met een man met een opvallend grijze baard waaruit een vlammende wijnvlek opflakkerde. “Pak een stoel en ga zitten”, zei de man terwijl hij opstond om mij een hand te geven. Meteen na de handdruk was ik zijn naam alweer vergeten. Terwijl ik ging zitten vroeg ik me nog even af of ik mijn eigen naam wel genoemd had.

Ik kende mijn tegenkandidaat van de academie. Veel contact hadden we niet tijdens de eerste studiejaren. Toch was het genoeg om een hekel aan hem te hebben. Mijn minachting was zelfs toegenomen omdat hij kennelijk de moed had gehad om op dezelfde plaats in te tekenen.

Met dezelfde drift als waarmee hij me naar binnen had gedirigeerd nam Herman bezit van de laatste lege stoel. Op dat moment werd de ruimte omarmd door een vrolijke stem waarvan de woorden "hoi, ik ben Astrid" diep binnendrongen. Verbaasd keek ik naar de hoek van waaruit de stem had geklonken. Boven op een bureau zat een jonge vrouw. Haar ene been bungelde nonchalant in het luchtledige. Het andere lag onder haar gevouwen op het bureaublad. Haar bovenlijf helde licht achterover steunend op haar armen. Haar opvallende houding legde beslag op mijn gedachten maar ik wist me snel te herpakken, stond op en liep op haar af. "Hallo, ik ben Mark, Mark Poort”, zei ik terwijl haar smalle hand in de mijne verdween. Terwijl ze me van top tot teen bekeek hoorde ik haar zeggen: “Dus je wilt hier komen werken?”

“Als dat zou kunnen, dan graag”, antwoordde ik. Onze ogen ontmoetten elkaar en het liefst had ik dit moment bevroren. Met tegenzin liet ik haar tengere vingers uit mijn hand glijden. Er werden vooral oppervlakkige vragen gesteld. De man met de wijnvlek putte zichzelf uit in het vertellen van verhalen over zijn werk, consequent onderbroken door Astrid met de opmerking: “Rob, hou eens op.” Het gesprek verliep voorspelbaar tot het moment waarop Astrid zich van het bureaublad liet glijden en op haar knieën bij ons kwam zitten. Haar hand raakte de mijne terwijl ze mijn armleuning beetpakte. Even vroeg ik me af of ik haar al eerder had ontmoet, maar ik kon het me niet voor de geest halen.

“Vertel eens wat je hier eigenlijk komt doen het komende jaar”, vroeg ze.

“Ik kom hier om de praktijk te leren kennen”, hoorde ik mijn tegenkandidaat vrijwel direct zeggen. Een afgemeten en nogal voor de hand liggend antwoord. Voor mij klonk de vraag als een uitnodiging die ik maar al te graag aannam. Vol passie vertelde ik haar mijn plannen over het bezoeken van vindplaatsen, mijn nieuwsgierigheid naar het leven van jongeren en mijn naieve verwachting daar een wending aan te kunnen geven. Het was alsof we elkaar al jaren kenden, alsof we werden uitgelicht waardoor de omgeving oploste. De illusie werd verbroken door Rob die plompverloren opmerkte dat het tijd werd om een keuze te maken. “Eigenlijk willen we dit niet”, zei Herman. “Iedere student heeft recht op een stageplaats, het is niet aan ons om een van jullie twee aan te wijzen.” Stomverbaasd hoorde ik hem aan. Waarvoor hadden we dit gesprek dan gevoerd, het was toch overduidelijk dat ik het meest te bieden had? Astrid doorbrak de impasse. “Laten we erom dobbelen”, hoorde ik haar zeggen. Ik kon mijn oren niet geloven. Het lot zou bepalend zijn. Aan de andere kant is er maar één manier om je lot te leren kennen en dat is door je eraan over te geven. Als mijn ontmoeting met haar voorbestemd was, kon er immers niets fout gaan?

Nog voor de zweefvlucht abrupt overging in een buiteling wist ik de uitkomst al. De dobbelsteen liet inderdaad zes ogen zien. Alea Iacta Est. Achteraf bezien een bevestiging van lotsbestemming. Vanaf dat moment raakten onze levens permanent vervlochten.

*

Herman was de stagebegeleider, maar Astrid begeleidde mijn stage. Vol bewondering volgde ik haar over de achtbaan die het reclasseringswerk voor me uitrolde. Er waren meerdere redenen om te kiezen voor dit werk waarbij ik mezelf en mijn omgeving liet geloven dat de wens om hulp te bieden voorop stond. Het was tenslotte een veel gehoord motief van hulpverleners en dus gemakkelijk en vrij van discussie. Bij de reclassering waren er mogelijkheden te over want kansarmen waren oververtegenwoordigd in het klantenbestand. De wens om te helpen kreeg vooral glans vanwege het spanningsveld tussen verplichte hulp en straf afgedwongen door rechtspraak. Die spanning leidde tot een hoogtepunt in de arena van de rechtbank, waar winst bestond uit opvolging van onze adviezen.

Eerlijk gezegd speelde er nog een kwestie die me deed kiezen voor de reclassering. Tegen mijn zin was ik in het net van noodwachtplicht verzeild geraakt. Ik had daar nog nooit van gehoord, totdat er een agent voor de deur stond die mij een schriftelijk bevel voorhield. Er was keuze tussen dijkwacht, brandweer, rode kruis of reservist bij de gemeentepolitie, waar ik me vervolgens binnen twee weken moest melden. In die tijd waren buitengewoon dienstplichtigen verplicht zich te melden bij de Bescherming Bevolking, een organisatie naar voorbeeld van de Engelse civiele bescherming van burgers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Omdat vrijwilligheid onvoldoende medewerkers had opgeleverd was de noodwachtplicht ingevoerd. De vrijstelling van dienstplicht dankzij twee oudere broers hadden mij het mijnenveld van dienstweigering bespaard en nu moest ik alsnog deelnemen aan de schermutselingen van een denkbeeldige oorlog. “Kan ik ook weigeren?”, vroeg ik, waarop de agent mij vanonder zijn platte pet vreemd aankeek. “Volgens mij niet”, zei hij om te vervolgen met een toelichting op de aanwezigheidsvergoedingen. Het kwam neer op een paar gulden per keer met uitzondering van de politie, waar een uurloon werd gehanteerd. Dat maakte de keuze makkelijk en door de nood gedwongen weken principes voor wat ik dan maar vergoelijkend een bijverdienste noemde.

Toen ik later hoorde dat tegenover buitengewone dienstplicht de levenslange inzet als noodwacht stond, startte mijn zoektocht naar een uitweg. Het bracht me op het spoor van conflicterende taken of anders gezegd: werkzaamheden die de uitoefening van politietaken in de weg stonden, zoals de reclassering. Mijn interesse was gewekt en met dit doel voor ogen schreef ik me in voor de opleiding maatschappelijk werk. De stage maakte een einde aan de noodwacht en mijn korte maar goed betaalde politiecarrière.

*

“En, hoe ging het?”, vroeg Astrid. “Denk je dat ze je volgen?” “Wat dacht je dan?”, antwoordde ik met de gebruikelijke bravoure. In werkelijkheid imponeerde het theater tijdens een zitting mij meer dan ik wilde toegeven en verschool ik mijn onzekerheid achter humor, brutaliteit en lef.

“Kom, we lopen naar het station”, zei Astrid. Daar had ik wel oren naar want haar nabijheid kon mij niet lang genoeg duren. Het vrolijkte me op. Ze was niet alleen grappig maar vooral origineel in haar benadering van dilemma’s binnen het werk. Als in een hogedrukpan stoomde ze me in korte tijd klaar voor het werk. Bovendien deelde ze haar vertrouwen met Herman, waardoor ik al snel zelfstandig zaken kreeg toebedeeld.

“Die advocaat heeft een oogje op me, geloof ik. Het lijkt wel alsof hij zich laat toevoegen als ik dienst heb, zodat we de laatste tijd steeds samen zaken doen. Het is zo’n type die lekker aan het werk gaat terwijl zijn vrouw zit opgescheept met vier kindertjes, luiers, boxjes en stapelbedjes.”

“Zou zo maar kunnen”, antwoordde ik. “Echt iets voor jou om thuis te zitten en al helemaal met kindertjes, ik zie het helemaal voor me.” Lachend keken we elkaar aan. “Stel dat het zover komt, dan stel ik voor dat jij mijn kindertjes opvoedt. Daar heb ik geen tijd voor”, zei ze beslist. “Zin in een kroketje?”

“Mij best”, zei ik automatisch, waardoor ik in het midden liet of het een antwoord was op mijn benoeming tot toekomstig pleegouder of het voorstel om iets te snacken. Astrid vatte het op als dat laatste en trok twee kroketten uit de muur. “Weet je wat we doen, we wisselen gewoon steeds van dienst. Zit ik tenminste niet meer met die lamzak opgescheept”, zei ze enthousiast en met halfvolle mond.

*

Er werd veel over hem gesproken, waardoor een beeld ontstond van een ondoorgrondelijke man die je beter niet tegen je kon hebben. Gesloten en mysterieus, genadeloos en overweldigend, waren de woorden die werden gebruikt en die mijn nieuwsgierigheid aanwakkerden. Dat er geen ontmoeting plaatsvond kwam doordat hij zijn ontslag genomen had om een reis naar Noorwegen te maken. “Een soort nooit-meer-slapen-trip, om het een beetje op een rij te krijgen”, zei Astrid liefdevol. Ik had geen idee van wat er werd bedoeld met “het op een rijtje krijgen” maar durfde er niet naar te vragen. Het leek te intiem omdat Astrid nogal geheimzinnig deed als het over hem ging. Vooral met een bevriende teamgenote verviel ze vaak in gesmiespel. Alsof er meer te vertellen was dan anderen mochten weten.

Vlak voordat Astrid aankondigde dat Wim haar kwam ophalen, bleek mijn vermoeden te kloppen. Ze vertrouwde me toe dat ze een relatie hadden, maar dat ik dat aan niemand mocht vertellen, want Wim was getrouwd. Naast mij wist alleen haar teamgenote ervan. Het was de eigenlijke reden om ontslag te nemen en het maakte duidelijk wat hij op een rij moest krijgen. Omdat ik ernaar uitzag hem te ontmoeten, zorgde ik ervoor dat ik die dag nog laat afspraken had. Terwijl ik met mijn laatste klant naar de voordeur liep, hoorde ik hun stemmen in de vergaderruimte. Verwachtingsvol opende ik de deur waarachter Astrid en onze teamgenote hun blik gericht hielden op het raam waar Wim op de vensterbank zat, overdwars, met één opgetrokken been waarmee hij zich klem leek te zetten tussen de wanden van de nis.

“Ze hadden je moeten aannemen in plaats van met dobbelstenen hun verantwoordelijkheid voor een keuze te ontlopen”, zei hij tegen mij. “Toen we vlak voor mijn vertrek de binnengekomen sollicitaties en de te volgen procedure bespraken, heb ik nog geprobeerd ze dit aan hun verstand te brengen, maar ze wilden niet luisteren”, licht glimlachend stak hij zijn hand op bij wijze van begroeting. Ik zwaaide maar wat terug en pakte een stoel. Dat leek me gepast omdat het ons dwong naar hem op te zien en recht te doen aan de verhalen die hem vooruit gesneld waren. Wat er verder allemaal besproken is, kan ik me niet herinneren. Ongetwijfeld ging het over zijn reis en wat zich allemaal had afgespeeld tijdens zijn afwezigheid. Ook weet ik niet meer hoe lang we daar gezeten hebben. Het enige wat me is bijgebleven, is mijn verbijstering over zijn verschijning en de souplesse waarmee hij zich bewoog. Het zullen zijn Indische wortels geweest zijn, de kleur van zijn huid, zijn lange zwarte haar en de lichte baardgroei die indruk op me maakten. Zijn tred, als van een Oosterse prins, viel mij des te meer op vanwege het contrast met onze houterigheid. Verder was hij klein, ongeveer even groot als Astrid en onze collega die - dat viel mij gek genoeg toen pas op - ook Indisch bloed had.

*

Ook buiten het werk trokken Astrid, Renée, Wim en ik steeds vaker met elkaar op. Wim zagen we tot zijn scheiding minder vaak dan Astrid. Toen ze gingen samenwonen veranderde dat. Renée en ik hadden een zolderetage in de buurt gevonden en met regelmaat gingen we bij elkaar op bezoek. Wim bleek achteraf minder mysterieus dan verwacht maar wat klopte was zijn geslotenheid, in mijn ogen voortkomend uit een aangeboren gereserveerdheid. Het kon lang stil blijven totdat hij het gekrakeel zat was en zijn terughoudendheid werd overvleugeld door temperament. Op die momenten maakte hij met grote beslistheid duidelijk wat zijn mening was, soms ingeleid met een klap op tafel. Ik heb zelden meegemaakt dat iemand de moed had ertegenin te gaan. Alleen Astrid durfde het aan en met de haar zo eigen humor lukte het vaak om hem milder te stemmen. Jaren later herkende ik de maskerade rondom mijn kwetsbaarheid in zijn optreden. Mijn bravoure had dezelfde functie als zijn overrompeling en intimidatie. De herkenning was wederzijds, wat onze vriendschap bijzonder maakte. We namen samen zitting in comités en besturen, waar we elkaar spontaan en naadloos aanvulden alsof het ingestudeerd was. Meestal beet ik het spits af door tijdens een bijeenkomst of vergadering aanwezigen te bedelven onder een vloed van woorden en argumenten. Als dit onvoldoende effect had eindigde de discussie met een klap op tafel en het woord “hakken” waarmee Wim een onomkeerbaar besluit aankondigde en we onze zin alsnog wisten door te drukken.

*

Toen ik haar topless aantrof op het terras achter ons kantoor wist ik me geen houding te geven. Ondanks de neiging rechtsomkeert te maken dwong ik mezelf om plaats te nemen en te doen alsof ik verdiept was in aantekeningen. Maar Astrid zag mijn komst als afleiding en begon geanimeerd te praten over de ontdekking van blote-billen-campings, voorbruinen en naaktzwemmen. Dankzij Wim was ze tot de ontdekking gekomen dat het haar een gevoel van vrijheid opleverde. “Kom eens langs met Renée als we een weekje op een naturistencamping staan. Je zal zien hoe heerlijk dat is”, zei ze. “Ja, misschien, wie weet”, mompelde ik verward en terwijl ik mijn ogen nauwelijks van haar af kon houden probeerde ik de opwinding te onderdrukken die haar uitnodiging bij me teweegbracht.

Seksuele voorlichting stelde tijdens mijn jeugd niet veel voor. De technische details rondom geslacht en de daarbij horende fysieke kenmerken kregen we op school aangereikt. Invulling en gebruik waren het domein van het gezin. In mijn geval bleef dit beperkt tot enkele katholieke vlugschriften waarin werd voorgeschreven dat tijdens het baden niet naar beneden gekeken mocht worden, handen niet langdurig in broekzakken thuishoorden en tijdens het slapen boven de dekens hoorden te liggen. Het antwoord op de vraag hoe een gezin tot stand kwam werd niet geleverd. Kennelijk werden we geacht hier zelf achter te komen, wat betekende dat die kennis en ervaring van de straat kwam. Daar waren antwoorden en mogelijkheden ruim voorradig. Sommigen spraken schaamteloos over seks en alles wat daarbij kwam kijken. Voor mij was de confrontatie met dit aspect van het leven aanvankelijk lastig. Het stond zo ver van me af dat ik de kloof nauwelijks kon overbruggen. Naarmate de tijd vorderde lukte dit alsnog, maar ik heb me nooit helemaal kunnen ontworstelen aan het ongemak bij het delen van ervaringen of fantasieën.

De openheid en spontaniteit waarmee Astrid altijd over haar relatie met Wim sprak bracht me daarom in verlegenheid. Het veroorzaakte onrust en verwarring in het denken over haar en Renée. Mijn gevoelens voor Renée waren oprecht maar pril. Onze relatie was niet ouder dan anderhalf jaar en dus kwetsbaar. Astrids openhartigheid bracht me uit balans omdat het gevoelens veroorzaakte die grensden aan het ongemak van jaloezie.

Het moment op het terras deed me beseffen dat ik van haar kon houden als van Renée. Dat is nooit meer verdwenen. Ik kon en kan altijd van haar houden en vermoed dat dit ook voor haar gold. Ook al leidde het leven ons naar een ander, het heeft mijn onuitgesproken gevoelens nooit gehinderd. Renée en Wim vormden ieders fundament en samen gaven we betekenis aan de wereld om ons heen.

*

Spanning maakte ons werk aantrekkelijk. Van de ontmoetingen met jongeren ging vaak een zekere dreiging uit. We bewogen ons op vreemd en voor veel mensen ontoegankelijk terrein. De uitgangspunten kwamen voort uit het zogenaamde vindplaatsgericht werken en het daarop gebaseerde buurtgericht werk binnen de reclassering. Het ontbrak hulpverleners aan durf om op deze wijze contacten te leggen. Zelf heb ik daar nooit last van gehad. Voor Astrid en mij was contactlegging met jongeren op hun tijd en in hun omgeving niet meer dan natuurlijk. We wonnen daarmee vertrouwen en waren in staat om toegang te krijgen tot hun leefwereld.

Maximale toenadering met behoud van distantie, het adagium van psychiater en hoogleraar H.C. Rümke, hadden we met enig dedain achter ons gelaten. De gevolgen wensten we niet te zien, hoewel Astrid regelmatig moeite had om zich de jongens van het lijf te houden. Het had een waarschuwing kunnen zijn, wat de onverwachte schietpartij in een tot buurthuis gepromoveerde houten keet zeker was. We legden daar contact met jongeren en belandden op een avond in een uit de hand gelopen ruzie. Twee jongens ramden bij wijze van wraakactie met een gestolen auto de pui. Terwijl ik Astrid - of zij mij - onder het buffet duwde vlogen kogels door de ruimte. Vanwege het belang van het voortbestaan van onze werkwijze hebben we er nooit melding van gemaakt. Om dezelfde reden heeft Astrid nooit gemeld dat een van haar klanten een verhouding met haar wilde beginnen en daarom ging scheiden. Hoewel ze sympathie voor hem had was een relatie ondenkbaar. Dit werd nog eens bevestigd toen bleek dat een collega een verhouding had met een van haar gedetineerde klanten. Ondanks ruime media-aandacht werd ontslag voorkomen, maar meer dan receptiewerk zat er vanaf dat moment voor de collega niet meer in.

Na verloop van tijd werd het Astrid teveel. Regelmatig gaf ze hier lucht aan door te spreken over haar verlangen om een aardbeienkraam op de markt te starten. Eerst dacht ik dat het een grap was en nam ik haar niet serieus. Naarmate de tijd vorderde werd me meer en meer duidelijk dat haar vertrek bij de reclassering aanstaande was. Haar keuze voor de pleegzorg was dan ook nauwelijks een verrassing te noemen.

Na zijn terugkeer uit Noorwegen vond Wim werk als coördinator Vietnamezenopvang. Hier werd hij achtervolgd door actualiteit en onzekerheid rondom een onontgonnen werkterrein. Geconfronteerd met hartverscheurende beelden van bootvluchtelingen stonden we welwillend tegenover hun instroom. Dit lag overigens anders bij de acceptatie van opname in de buurt of het gunnen van werk en inkomen. Het voortdurende gevecht met de realiteit ging Wim goed af, hoewel het aanpassingsvermogen en de zelfstandigheid van de Vietnamezen daarbij meer dan behulpzaam was. Ook de achtergrond van de migratie werkte mee. Kennelijk werd een vlucht voor rood gevaar anders beoordeeld dan die welke gedreven werd door honger en uitzichtloosheid. Achteraf kun je stellen dat de Vietnamezen geruisloos verdwenen achter de coulissen van ons dagelijks bestaan en daar slechts achter vandaan kwamen om ons te verwennen met hun loempia’s.

Nadat de laatste groep de opvang verlaten had, stapte Wim over naar het woonwagenwerk. Deconcentratie en herverdeling van de kampbewoners was staand beleid, waarvan de uitvoering werd overgelaten aan mensen zoals hij. Eigenlijk gingen ontruimingen en andere aspecten van dit werk tegen Wims opvattingen in en dus miste hij de overtuiging om het goed te doen. Populair werd hij er in ieder geval niet van en uiteindelijk werden toenemende dreigementen hem teveel. Renée miste onze hang naar spanning en sensatie. Zij koos voor een meer gestructureerde omgeving en werkte voor en met lichamelijk en geestelijk gehandicapten, later gevolgd door bijstandsgerechtigden. Kennelijk bood dit werk haar uitdaging genoeg en tegelijkertijd genoot ze van onze avonturen. Haar betrokkenheid kreeg kleur door haar tijdelijke baan als receptioniste bij de reclassering en de vrijwillige inzet als docent Nederlands bij de Vietnamezenopvang.

Toen Astrids gedroomde marktkraam vorm kreeg met de opening van het Javaanse restaurant stonden we klaar om te helpen en er een succes van te maken. Ik denk niet dat we veel bijgedragen hebben, hoewel we eens per twee weken enthousiast ons weekend opofferden. Vooral de recepten van Wims moeder en de kookkunst van Astrid bepaalden de aantrekkingskracht van het restaurant. Toen het een vast onderdeel van het uitgangsleven genoemd mocht worden, voegde Wim zich volledig in de dwang van de toegestroomde clientèle. Tot dan genoten ze financiële zekerheid doordat hij het woonwagenwerk aanhield. Daarnaast steunde hij Astrid zoveel mogelijk door inkoop en bediening voor zijn rekening te nemen. Renée hielp Astrid in de keuken, waar ze de kennis opdeed die ons nu nog heerlijke rijsttafels oplevert. Ikzelf bracht ervaring mee uit bijbaantjes in de horeca en hielp Wim achter de bar en bij het serveren van gerechten.

*

“Dit is de eerste en laatste keer dat ik ’s nachts rijd”, zei ik tegen Astrid die mij half slapend vanaf een stretcher aankeek. “Doe niet zo gek joh, van files knap je echt niet op en hoe sneller we in de zon liggen hoe beter”, antwoordde ze terwijl ze lui op haar zij draaide. “Dan ga je toch gewoon een dag later weg”, wierp ik tegen, maar ik geloof niet dat ze dat nog hoorde. Naast haar lag Wim luid te snurken terwijl Dagmar, Wout en Douwe onophoudelijk kleine witte slakjes verzamelden.

Eerder dat jaar hadden we besloten om samen op vakantie te gaan. Astrid en Wim hadden het jaar ervoor een huisje gehuurd op een naturistencamping en wisten ons te overtuigen met verhalen over natuur, cultuur, luxe huisjes met tuin en buitendouche, een groot zwembad en de mogelijkheid om voor elkaar de oppas te verzorgen.

Eigenlijk heeft een vakantie in Frankrijk ons nooit getrokken. De gedachte aan de weken die we samen konden doorbrengen, het plezier dat vooral Douwe en Dagmar aan elkaar beleefden en de mogelijkheid om zonder Douwe op stap te kunnen, deed ons overstag gaan. Achteraf kan ik zeggen dat Astrids enthousiaste bespiegelingen uitkwamen. De gevreesde warmte bleek dragelijk en we genoten van ons naakte bestaan, de douche, het zwembad en de zwoele avonden waarin we ons tegoed deden aan wijn en kaas in een van beide tuintjes achter onze bungalows. Bezoeken aan Avignon en vooral een uitvoering in de Romeinse arena in Orange vormde hoogtepunten naast de intimiteit en gezelligheid van het samenzijn. Op een foto reikt Douwe met een heldere glans in zijn ogen naar de lens van mijn camera. Zijn lachende gezicht weerspiegelt het onbevangen plezier tijdens die dagen.

De vakantie bevestigde de natuurlijke wijze waarop we met elkaar omgingen, die boven vriendschap uitsteeg. Het besef met elkaar verbonden te zijn is toen ontstaan en nooit meer verdwenen.

Een abrupt probleem verbrak de serene sfeer waarin we onze dagen doorbrachten. Douwe was ’s ochtends wakker geworden met hoge koorts en een bezoek aan de dorpsarts leerde dat hij acute angina had opgelopen. Voorzien van een koortsdempend middel en het advies om direct terug te reizen voor verdere behandeling, restte ons niets anders dan in te pakken om in allerijl te vertrekken. Astrid en Wim waren solidair en we besloten samen terug te rijden.

Om tijd te besparen pakte Renée de auto om ons af te melden bij de receptie en te betalen. In de haast vergat ze de handrem en liet ze het portier openstaan waarna ze de receptie binnenliep. Vanwege de licht aflopende helling zocht de auto een eigen weg en het was te danken aan de gesloten slagboom dat groter malheur voorkomen werd. De neus van de auto kwam onder de versperring, waardoor die als vanzelf omhoogging. Het contragewicht boorde zich in de achterdeur en stopte de auto; een geluk bij een ongeluk. We hielden er een forse deuk en een verbrijzelde ruit aan over en het was aan het plakwerk van Wim en mij te danken dat we uiteindelijk toch thuiskwamen.

*

Nog steeds kijk ik graag terug op mijn eerste ontmoeting met Astrid. Denkend aan haar word ik overspoeld door herinneringen en de warmte waarmee ze, enkel door haar aanwezigheid, mij en vele anderen omringde. Nog steeds glimlach ik onwillekeurig wanneer ik aan haar, haar humor en de soms hilarische momenten terugdenk. Zo leeft ze voort in mijn herinnering. Net als Wim, wiens vastberadenheid nog steeds bepalend is voor mijn koers op momenten van onzekerheid. Het geeft me daadkracht op momenten dat dat noodzakelijk is.