Intern, tekst en administratie. Deze tekst wordt niet in het ebook gepubliceerd.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van bureau Formaat te Haarzuilens.

Copyright van structuur, vormgeving en CSS ligt bij Ferdinand Rusch

Hieronder volgt metadata en het colofon van de papieren versie van dit boek.

balanssjab1

De ware toekomst is niet het verlengstuk van het verleden.

Uit de toekomst komt ons iets tegemoet: ons leven.

Nelles heeft een geheel nieuw bewustzijnsmodel ontwikkeld. Gebaseerd op de theorie van de ontwikkeling van het menselijke bewustzijn en de daarin beschreven 7 levens- en bewustzijnsstadia, legt hij het fundament voor het LevensIntegratieProces (LIP). Waar Bert Hellinger de werking van de liefde en de ziel in alle facetten laat voelen, zet Nelles de volgende stap. In heldere en beeldende taal tekent hij een landkaart van het bewustzijn. Tegen de achtergrond van deze landkaart laat hij zien welke rol de psychotherapie in het algemeen en de familieopstellingen in het bijzonder spelen bij de spirituele ontwikkeling van ons bewustzijn. Met deze “fenomenologische psychologie” komt hij in hetzelfde domein als Otto Scharmer met Theorie U.

Nelles nodigt de lezer uit om verder te kijken dan actuele kennis, voorbij huidige overtuigingen. En met een open hart te verbinden.

Inhoud

Het leven kent geen weg terug

Voorwoord

Dankwoord

Deel 1 De evolutie van het menselijk bewustzijn

Hoe het bewustzijn zich ont-wikkelt

Oude en nieuwe Goden

Wat is spirituele groei?

De ontwikkelingsniveaus van het menselijk bewustzijn

Overzicht van de bewustzijnsniveaus

Zijn bewustzijnsniveaus hiërarchisch?

Opstelling van de bewustzijnsniveaus met A4tjes

De individuele levensfases en de collectieve bewustzijnsniveaus

Niveau 1: De ontwikkeling in de baarmoeder en het symbiotische eenheidsbewustzijn

Niveau 2: De kindertijd en het groepsbewustzijn

Niveau 3: De jeugd en het ik-bewustzijn

Niveau 4: De volwassenheid en het verbondenheidsbewustzijn

Niveau 5: De rijpe volwassene en het zendingsbewustzijn

Niveau 6: De ouderdom en het heelheidsbewustzijn

Bewustzijnsniveau 7: De dood en het al-bewustzijn

Deel 2 Familieopstellingen als spirituele therapie

Bewustzijn en therapie

De opstellingsmethode: een sprong in het diepe

Inzichten van de familieopstellingen

De oplossingen die familieopstellingen bieden

Basisordeningen in menselijke relaties

Zien wat er is

Noten

Meer over Wilfried Nelles

Workshops, trainingen en opleidingen met Wilfried Nelles

Over de vertaler en redacteur: Coen Aalders

Over de vertaler en redacteur: Inge Land

Over Uitgeverij Het Noorderlicht

Wilfried Nelles

Het leven kent geen weg terug

De fundamenten van het levens-integratie-proces (LIP)

Uitgeverij Het Noorderlicht

Augustus 2016

Gebaseerd op de 1ste druk, augustus 2016, ISBN 978-94-92331-11-3

© 2016 Uitgeverij Het Noorderlicht, Avenhorn

Oorspronkelijke titel: Das Leben hat keinen Rückwärtsgang

Vertaling: Edelgard Henke

Redactie: Coen Aalders en Inge Land

Vormgeving: Mirjam Strijbosch, www.styl.nu

E-book: Ferdinand Rusch, www.formaat.nl

Het maken van een e-book van deze kwaliteit, vraagt tijd en geld. Tijd en geld dat we met plezier besteden omdat we geloven in deze vorm van kennisdelen. Om te kunnen blijven delen is een uitwisseling nodig. Indien er voor dit e-book niet betaald is, verzoeken wij u dit alsnog te doen door het e-book via een van de gebruikelijke kanalen te bestellen, bijvoorbeeld direct bij www.hetnoorderlicht.com

Alle rechten voorbehouden

Uitgeverij Het Noorderlicht

www.hetnoorderlicht.com

ISBN: 978-94-92331-30-4

NUR 770

Stufen

Herman Hesse

Wie jede Blüte welkt und jede Jugend

Dem Alter weicht, blüht jede Lebensstufe, 

Blüht jede Weisheit auch und jede Tugend

Zu ihrer Zeit und darf nicht ewig dauern.

Es muß das Herz bei jedem Lebensrufe

Bereit zum Abschied sein und Neubeginne, 

Um sich in Tapferkeit und ohne Trauern

In andre, neue Bindungen zu geben.

Und jedem Anfang wohnt ein Zauber inne,

Der uns beschützt und der uns hilft, zu leben.

Wir sollen heiter Raum um Raum durchschreiten,

An keinem wie an einer Heimat hängen,

Der Weltgeist will nicht fesseln uns und engen,

Er will uns Stuf‘ um Stufe heben, weiten.

Kaum sind wir heimisch einem Lebenskreise

Und traulich eingewohnt, so droht Erschlaffen,

Nur wer bereit zu Aufbruch ist und Reise,

Mag lähmender Gewöhnung sich entraffen.

Es wird vielleicht auch noch die Todesstunde

Uns neuen Räumen jung entgegen senden,

Des Lebens Ruf an uns wird niemals enden...

Wohlan denn, Herz, nimm Abschied und gesunde!

Voorwoord

Ik ben nu 60 jaar en het lijkt wel of ik in mijn volwassen leven tenminste drie levens heb geleefd.

Het eerste was het leven van een intellectueel, een student, een assistent, een jonge onderzoeker en docent aan de universiteit. Het duurde tot mijn 33ste levensjaar en toen begon het tweede: het leven van een spiritueel zoekende als volgeling van de Indiase meester Osho. Dit eindigde ongeveer op mijn 48ste, toen ik opeens merkte dat ik geen leerling en geen zoekende meer was, ik wilde simpelweg weer een ‘normaal’ leven leiden. Dat was nadat ik met familieopstellingen was begonnen en er mijn beroep van had gemaakt.

De zoekende keek lange tijd nogal neer op de intellectueel, hij voelde zich beter. De intellectueel – of wat hij symboliseerde, wat hij aan mijn leven toevoegde – heeft hem dat kwalijk genomen en heeft hem zijn steun geweigerd. Dit uitte zich feitelijk daarin dat amper iemand belangstelling toonde voor wat ik te zeggen had, voor wat ik schreef of op een andere manier wilde meedelen. In ieder geval niet zo dat iemand het voldoende geld waard vond zodat ik ervan had kunnen leven. Ondertussen was ik een aantal jaren helemaal niet meer in staat tot schrijven. En mijn doctorstitel leek volstrekt nutteloos.

De zoekende had daar onverschillig tegenover kunnen staan, hem ging het immers om het ‘hogere’. Maar hij was niet onverschillig want op de een of andere manier moest ook hij ergens van leven. Dat is hem weliswaar gelukt, maar hij bleef zitten met het gevoel dat het niet was wat het had moeten zijn, niet omdat hij het per se anders wilde, maar omdat het daadwerkelijk niet goed voelde. Desalniettemin ambieerde de zoekende het hoogste: de verlichting. Hij had tijdens diverse gelegenheden een grenzeloze liefde voor alles en iedereen ervaren, hij had het leven zien bewegen en pulseren in een grasstengel en in een bloem, hij had letterlijk naar binnen gekeken en het sap zien stromen. Hij had een regendruppel met verwondering bestudeerd en hij had in volkomen stilte gezeten, onberoerd door tijd en intentie. Dit waren geen ervaringen gerelateerd aan drugsgebruik en geen eigen verdiensten, het was er simpelweg opeens, meestal tijdens of na een meditatie. Hij wist dat er meer was dan dat hij tijdens zijn eerste intellectuele leven ooit had kunnen bevroeden. Maar hij kon het niet vasthouden, de verlichte momenten waren slechts momenten en in plaats van vaker leken ze minder vaak voor te komen.

Toen ik kennis maakte met familieopstellingen wist ik onmiddellijk dat ik hierin iets gevonden had dat ik gemist had en ik wist onmiddellijk dat ik ermee zou gaan werken. Het duurde niet lang of de zoekende vond zijn rust. Ik had gevonden wat ik nodig had: mijn wortels. En ik begon me niet alleen te bekommeren om mijn alledaagse leven maar om het ook te waarderen. Ik gaf toe aan mijn wensen, bijvoorbeeld aan iets ordinairs als een echt gave auto; ik stond mezelf toe de prestatie te waarderen die het verwerven van het doctorstitel betekende. Ik verstopte de titel niet langer maar voerde hem met erkenning voor de intellectueel in mij. Dit werd direct beloond, ik kreeg niet alleen de lang verwachte erkenning en de financiële beloning voor mijn werk maar ik voelde ook dat mijn titel me droeg.

En de verlichting? Ik ben haar vergeten. Als ze het wil zal ze me vinden, en als het zo is bedoeld zal ik voor haar klaar zijn. Tot het zover is bekommer ik me echter alleen om dat wat voor mij ligt. Sinds tien jaar mediteer ik niet meer en ik voel me nu meer verbonden met het hier en nu dan toen. Daarmee pleit ik niet tegen meditatie, het heeft me zeker geholpen om een bepaalde kalmte te ontwikkelen. Alleen, ik wil nergens meer naartoe, ik laat de dingen zijn voor wat ze zijn en ik laat mezelf zijn wie ik ben. Men zegt wel dat de verlichting direct voor je ligt, onder je neus, zij is niet ver weg maar heel dichtbij. Als dat zo is zal ik haar waarschijnlijk vinden zonder te zoeken. Ik heb net een paar regels van Eckhard Tolle gelezen, mooie ware woorden. Tolle is op het moment helemaal ‘in’ maar zelf interesseert het me niet meer. Er is een gevoel in mij dat zegt: het is allemaal waar en ik weet het allemaal al. Waar het op aankomt is niet om ergens naartoe te gaan en daar een beter bewustzijn te ontwikkelen, maar om te leven met en in de situatie waar ik op dit moment ben. Als dit mijn Ego is, dan zij dat zo, en dan is dit blijkbaar ook zo bedoeld. Als het iets anders is dan is dat ook prima.

Daarmee kom ik bij dit boek. Ik schrijf het omdat het zich bij mij meldde en ik me ertoe geroepen voelde. De bewustzijnsfases die hier behandeld worden beschrijven een steeds verder gaande ontwikkeling van het bewustzijn tot voorbij de verlichting. Zij lijkt mij het uiteindelijke doel van de evolutie. Ik begrijp de evolutie als evolutie van het bewustzijn waarbij het bewustzijn zichzelf stap voor stap ervaart en begrijpt. Het is mij er echter niet om te doen om dit doel zo snel of effectief mogelijk bereiken. Het is niet eens een doel dat je jezelf zou kunnen stellen, het is een innerlijke intentie, een innerlijk doel, een Telos. Ik merk bij mezelf dat ik ontspannen ben wanneer ik in overeenstemming ben met de beweging die op het moment aanwezig is. In deze zin beschrijf ik de fases van het bewustzijn als iets dat op dat moment altijd juist is, net zoals ik nu de intellectueel die ik ooit was helemaal in mijn hart gesloten heb en weet dat hij precies goed was voor de levensfase van toen. Zonder hem had ik dit boek nooit kunnen schrijven; als ik bij hem was gebleven evenmin. Hetzelfde geldt voor de zoekende, ook al zoek ik nu niet meer – of misschien alleen op een andere manier. Zonder hem had ik de waarheid nooit opgemerkt. Het is niet zo dat ik de waarheid nu gevonden heb en in mijn bezit heb, maar dankzij de zoekende heb ik de vaardigheid ontwikkeld om haar waar te nemen. Als ik niet gestopt was te zoeken (naar de waarheid, naar de verlichting of hoe je het ook wilt noemen) dan was ik nog steeds te druk om ze in het alledaagse leven te kunnen zien.

Dit boek gaat niet alleen over een persoonlijke spirituele zoektocht. Die lijkt mij niet meer dan een weerspiegeling van een beweging die het algemene bewustzijn tot ontwikkeling stimuleert. In werkelijkheid bestaat bewustzijn alleen als geheel, de splitsing in persoonlijk, maatschappelijk of collectief bewustzijn (en nog meer aspecten) is weliswaar nuttig, maar uiteindelijk slechts kunstmatig. Met ons persoonlijke bewustzijn bewegen we ons niet alleen voortdurend in een bovenpersoonlijk veld van bewustzijn, maar ons bewustzijn is in feite niets anders dan een heel kleine uitdrukking van het pure bewustzijn. Ook is de beweging van ons eigen bewustzijn slechts te begrijpen in de context van de hele beweging.

Ik bied hier geen theoretisch boek aan, mij interesseert bewustzijn alleen in praktisch opzicht. Het is immers ons bewustzijn dat bepaalt hoe we ons voelen, hoe we naar ons leven kijken en of we gelukkig of ongelukkig zijn. Volgens mij lijden we in die mate waarin ons ‘zijn’ gesplitst is van ons bewustzijn. Hier is dan de plaats om therapie in het spel te brengen, als een middel om ‘zijn’ en bewustzijn met elkaar te verbinden. Verzoening bereiken met het verleden, instemmen met wat er is en laten ontstaan wat er wil ontstaan op dat moment – om deze processen gaat het mijns inziens in therapie. Een goede therapeut is in staat om zijn cliënt te helpen deze afstemming te bereiken. In dit proces kan de landkaart van het bewustzijn die ik hier schets hopelijk behulpzaam zijn. Niet doordat hij weergeeft wat fout en wat goed is maar doordat hij misschien het innerlijk inzicht stimuleert in wat op het moment gepast en nodig is. En doordat hij aanzet tot waardering van elk van de beschreven fases.

Hiervoor lijkt mij het werken met opstellingen buitengewoon geschikt, mits men zich tegelijkertijd bewust is van de ontwikkeling van het bewustzijn. Opstellingen laten op een nieuwe en andere manier de werkelijkheid zien, ze brengen ons onmiddellijk in contact met onszelf en met de mensen en gebeurtenissen die onze ziel het meest beïnvloed hebben, ze laten ons de waarheid van onze ziel zien. Ze helpen ons in het bijzonder met het waarderen van onze afkomst en met het zichtbaar maken van een perspectief op de toekomst. Omdat opstellingen direct met lichaam, ziel en geest ervaren kunnen worden ondersteunen ze deze processen op een praktische en holistische manier. Het opstellingenwerk heeft zelf tot op heden nog geen helder inzicht in waar zij (of welke variant van haar) bij hoort in het proces van spirituele ontwikkeling. Ook op dit punt wil ik met dit boek graag een bijdrage tot verheldering leveren.

Wilfried Nelles

Dankwoord

Op deze plaats wil ik ten eerste al mijn leraren bedanken, goede en minder goede, vriendelijke en minder vriendelijke. Ik had hen allemaal nodig en ze hebben me allemaal op hun manier geholpen. Bedankt.

Bijzonder belangrijk waren 2 mensen voor me die zichzelf niet als leraar zagen wat misschien wel de reden was dat ik van hen het meeste geleerd heb: Osho, van wie ik 15 jaar lang een spirituele leerling was en Bert Hellinger die voor mij 10 jaar lang een levende bron van inspiratie en een vriendschappelijke reisgenoot was. Van beide heb ik afstand genomen omdat ik verder moest gaan maar beiden ben ik dankbaar en blijf hen in liefde verbonden.

Ik wil ook mijn oude vriend Deva Basir (Roland Werner) noemen met wie ik 20 jaar geleden over veel gediscussieerd heb en van wie ik veel geleerd heb, wat nu in mijn groeimodel terug te vinden is.

Heinrich Breuer en Joachim Vogel hebben de eerste versie van het manuscript gelezen, me behoed voor een aantal fouten en belangrijke adviezen gegeven.

De samenwerking in onderling vertrouwen met Heinrich Breuer op diverse congressen en in ons gemeenschappelijk instituut Eurasys heeft mij in veel opzichten gesteund en aangemoedigd.

Mijn uitgever Jivana Wärter, reisgenote en vriendin sinds meer dan 20 jaar (mijn God, nu merk ik hoe oud ik ben!) had alle vertrouwen in dit boek, gaf me de tijd die ik nodig had en was zodoende een grote steun voor me. Bedankt, Jivana.

En last but not least heeft mijn vrouw wederom de ups en downs van mijn boekzwangerschap begeleid, was ze mijn sparring partner en een geduldige luisteraar die me met haar opmerkingen op belangrijke dingen wees. Ook voor jou, Birgid, een groot dankjewel.

Deel 1
De evolutie van het menselijk bewustzijn

Hoe het bewustzijn zich ont-wikkelt

Oude en nieuwe Goden

De wereld draait steeds sneller en menigeen wordt er duizelig van. Geld, geld, geld lijkt het enige wat ertoe doet. Of het nu gaat om de bonussen van managers, de transfergelden en salarissen van profvoetballers of om opbrengsten van aandelen of andere beleggingsvormen: meer en nog meer is het enige dat telt. En ook dat is niet voldoende: dagelijks komen fraude en bedrog van welgestelden aan het licht. Een paar jaar geleden zag ik op de Frankfurter Buchmesse een affiche voor de Grossen Brockhaus (eh: een encyclopedie vergelijkbaar met de Van Dale) met erop Marcel Reich-Ranicki (eh: gerenommeerd Duits literatuurcriticus) en zijn uitspraak: ‘Wie veel weet wil nog meer te weten komen.’ Deze uitspraak karakteriseert niet alleen de houding ten opzichte van kennis maar ook de huidige tijdsgeest in het algemeen: wie veel bezit wil nog meer hebben. In menige boekenkast staat Erich Fromm’s werk ‘Haben oder Sein’ (‘Een kwestie van hebben of zijn: grondslagen voor een nieuwe levensoriëntatie in de consumptiemaatschappij’) en misschien wordt er ook nog uit geciteerd in zondagse toespraken – in de praktijk is het allang duidelijk: Hebben is waar het om gaat. Niemand gelooft nog (in) de brave vermaningen en veroordelingen. Wie vandaag met de vinger wijst naar de anderen en de hebzucht van de financiële jongleurs aan de kaak stelt, kan morgen zelf aan de schandpaal genageld worden. Als de jackpot van de loterij tientallen miljoenen bedraagt worden er dubbel zoveel loten verkocht als anders. Jan en alleman zijn net zo hebzuchtig als de mannen van Wallstreet.

Normen en waarden moeten weer doorgegeven worden is het wijdverbreid devies. Oude deugden moeten uit de kast gehaald worden, de kinderen moeten weer met normen en waarden opgevoed worden. Dat dit niets uithaalt zie je bijvoorbeeld bij de kandidate voor het Amerikaanse vice-presidentschap, Sarah Palin. Terwijl zij bezig is met een campagne voor de herinvoering van conservatieve waarden in het algemeen en voor de onthouding van seks voor het huwelijk in het bijzonder, heeft haar minderjarige dochter seks met een jonge man wiens moeder aangehouden werd voor drugsdelicten. Natuurlijk is dit niet de schuld van Palin, maar dit voorbeeld zou iedereen aan het denken moeten zetten die van mening is dat je de klok terug kunt draaien. Ervan uitgaande dat Sarah Palin getracht heeft haar dochter op te voeden in de geest van haar eigen politieke overtuigingen laat haar voorbeeld zien dat dit niet eens in het eigen gezin werkt. Palin zelf illustreert haar deugdzaamheid en haar gevoel voor waardes door de duurste designkleren te dragen, betaald van politieke donaties en door haar functie te gebruiken voor een persoonlijke vendetta. Je kunt daar verbijsterd over zijn of je er kostelijk over amuseren – afhankelijk van je levensovertuiging – beide reacties komen niet om het principiële feit heen dat de oude ordeningen niet meer werken, de zogenaamde waardes werken niet langer als handelingsrichtlijn en bovenal: er is geen weg terug. Want dit is niet slechts het verhaal van een Amerikaanse huisvrouw die de top van de wereldmacht wilde bereiken – maar het is net als de jacht op de jackpot - het verhaal van ons allemaal.

De rol van de ‘oude waarden’ is uitgespeeld. Ze vinden hun oorsprong in een bewustzijn dat vandaag de dag nog amper bestaat. We teren nog op de resten ervan terwijl we ze tegelijkertijd vernietigen. Misschien is ‘vernietigen’ niet goed uitgedrukt. Ze worden uitgehold, verdwijnen vanzelf, vergaan gewoon. Het is de natuurlijke gang van zaken, het lot van de wereld. Een lot dat niet teruggedraaid en niet eens tegengehouden kan worden. Een paar jaar geleden, vlak na de millenniumwissel, was ik in Boedapest en daar heb ik vanuit de burchtheuvel naar de andere oever van de Donau gekeken waar de prachtige oude gebouwen uit de 19de en de vroege 20ste eeuw staan. Sommige ervan werden net opgeknapt, andere straalden alweer in hun oude pracht. Het was alsof de stad die in coma geraakt was nu weer tot leven kwam. Opeens had ik een ingeving: de communisten hebben geprobeerd om de wereld staande te houden. Ze boden weerstand aan de natuurlijke gang van zaken die z’n eigen wet volgt en wilden de wereld onderwerpen aan hun eigen plan. Ze wilden hun eigen ‘waarden’ doordrijven. Ik kon daar in die stad helemaal voor me zien hoe de wereld daar bijna aan gestikt was.

Ook in ons persoonlijke leven zijn we dood, voordat we overlijden, als we proberen ons eigen plan aan het leven op te leggen. Het leven heeft een geheel eigen beweging en het wil dat we ons ontwikkelen. Sommige mensen verlangen terug naar hun kindertijd, maar die is voorgoed voorbij. Veel mensen zijn van mening dat ze vroeger iets tekort gekomen zijn en dat ze alsnog iets moeten krijgen, bijvoorbeeld van hun ouders. Ze doen hun beklag over te weinig aandacht, liefde, zorg, bescherming en geborgenheid. Maar er valt niets meer te halen, ons bestaan voorziet niet in verbeteringen achteraf. Het enige dat ons werkelijk helpt is het inzicht dat alles goed is zoals het was en zoals het is, dat we over alles beschikken wat we nodig hebben. Sommige mensen proberen van anderen te krijgen wat ze gemist hebben, bij voorkeur van hun partner. Maar die piekeren er niet over om Mams ‘of Paps’ tekortschieten te compenseren. Zelfs al zouden ze het proberen, vroeger of later zijn ze uitgeput en geven op. En we kunnen niet alleen niet meer terug naar het verleden ook het heden glipt ons door de vingers als we het verleden proberen vast te houden. Het leven gaat alsmaar door, van de wieg tot het graf. Alleen ons bewustzijn loopt niet in de pas met deze beweging van het leven, we willen haar stopzetten, terugdraaien, soms misschien ook vooruit hollen. Dit alles is echter tevergeefs en veroorzaakt een moderne volksziekte: stress. In mijn kindertijd bestond dit woord nog niet, in ieder geval niet op het platteland waar ik vandaan kom. Stress is niets anders dan het lijden aan de discrepantie tussen wat ik wil en ervaar of denk te moeten doen (of zijn) en wat er daadwerkelijk is. Met andere woorden: een discrepantie tussen zijn en bewustzijn. De enige effectieve therapie tegen stress is de verzoening van het bewustzijn met het zijn.

Dat is nu juist niet zo makkelijk omdat een kenmerk van het moderne bewustzijn is dat het zich verzet tegen het zijn. Het is een en al rebellie, opstand tegen het zijn, tegen het feit dat de dingen zijn zoals ze zijn. Een eeuwigheid lang heeft de mensheid zich deels aangepast aan het zijn met niet meer dan bescheiden pogingen om het geheel te beïnvloeden middels offers, gebed en magie. De moderne mens steekt al zijn energie in het beheersen van het zijn, om het zijn aan hem te onderwerpen. De instemming met dingen en omstandigheden, of erger nog, de overgave aan wat er is, wordt bestempeld als fatalisme. Tegelijkertijd ga je de strijd aan met het leven met het gevoel geen andere keuze te hebben. De meesten ervaren onze tijd als het einde van een lange ontwikkeling waar niets nieuws en anders meer op kan volgen in plaats van een fase in een proces dat veel verder gaat dan wijzelf. Het historische denken is op het verleden gericht. Naar voren, richting toekomst lijkt er geen ontwikkeling te zijn. Dit is de meest diepe en tevens meest verborgen vorm van het einde-der-tijden denken dat de scepter zwaait midden in onze moderne samenleving. Dit is het geloof van ons verlichte eeuw: dat wij nu leven aan het einde van de menselijke ontwikkeling; dat het menselijke bewustzijn, de menselijke geest zijn hoogste vorm bereikt heeft. We kunnen hem weliswaar nog eindeloos verfijnen en verbeteren, maar niet transformeren naar een hogere vorm. Ook de innerlijke dynamiek die eigen is aan dit bewustzijn en die de mens tot hier gebracht heeft zou niet door verdere ontwikkeling tot hogere niveaus in staat zijn. De wetenschap zou de absolute top zijn en daarna is er geen stijging meer mogelijk, alleen nog het vallen in duistere dieptes. Het verlichte denken, de zogenaamde rationaliteit, zou het hoogste niveau van de menselijke ontwikkeling zijn, dit zou kort gezegd ‘het einde van de geschiedenis’ zijn – de titel van een boek van een gerenommeerde wetenschapper dat veel belangstelling trok1. Weliswaar wordt er juist in onze moderne tijd voortdurend gepraat over vooruitgang en wordt er heel veel in geïnvesteerd alleen is dit geen vooruitgang richting iets hogers maar slechts de eindeloze verbetering van het bestaande waarvoor er geen alternatief lijkt te zijn. Vooruitgang wordt als puur technisch gezien, als het perfectioneren van de beheersing van de natuur. Het bewustzijn zelf heeft allang de top bereikt ook al gedraagt de mens zich nog steeds barbaars. In werkelijkheid echter is deze top een eindeloze vlakte waarop je blijft doorlopen zonder dat je je kunt voorstellen dat er nog iets hogers is, bijvoorbeeld een hoger of dieper bewustzijn op een niveau dat kwalitatief volkomen anders is. Hier heb je de einde-der-tijden mentaliteit in optima forma.

Daarentegen vertegenwoordig ik in dit boek het standpunt dat we ons pas in het midden van de ontwikkeling van het bewustzijn bevinden. Wellicht is dit midden een bijzonder cruciaal punt (vergelijkbaar met het individuele midden van het leven met de midlifecrisis) omdat hier – mede door de verwerkelijking van ratio en individualiteit – inderdaad het hoogste punt van het proces tot dusver bereikt wordt en de ontwikkeling in bepaald opzicht kantelt: namelijk richting een nieuwe vorm van holisme. Het idee dat ons menselijk bewustzijn zijn hoogtepunt bereikt zou hebben, afgezien van de verbetering van onze technische middelen, lijkt mij niet alleen nogal arrogant maar geeft ook blijk van een totaal a-historische, egocentrische en niet bepaald logische manier van denken. Uiteraard is het tijdperk van Verlichting niet in staat middels haar eigen instrumentarium, namelijk de ratio, zichzelf te overstijgen, net zo min als de religie middels het geloof duidelijkheid over zichzelf kon krijgen, twijfel en ratio waren nodig om de beperking van het geloof te zien. Maar waarom zou er geen transrationeel bewustzijn bestaan die de ratio te boven gaat, een bewustzijn dat zich in kwaliteit onderscheidt van het rationele bewustzijn en het overstijgt?2

Voor het antwoord daarop moeten we ons met het bewustzijn zelf bezig houden. Dan zullen we zien dat niet alleen de natuur zich ontwikkelt, ook niet alleen ons uiterlijke leven, maar ook het bewustzijn en dus ons innerlijke leven. En dan zowel het bewustzijn van elk individu als het bewustzijn van de mensheid als geheel. Je kunt dit duidelijk zien in het eerste deel van ons leven: een ouder kind heeft een ander bewustzijn dan een zuigeling, een puber heeft een ander bewustzijn dan een kind en een volwassene heeft een ander bewustzijn dan een puber. Daar stopt de groei van het bewustzijn bij de meeste mensen, in ieder geval wat de kwaliteit betreft.

Het verschil tussen een kinderlijk bewustzijn en een volwassen bewustzijn is namelijk kwalitatief van aard. De volwassene heeft niet alleen meer kennis, hij ziet de wereld principieel met andere ogen, hij leeft bij wijze van spreken in een andere wereld dan het kind (mits zijn bewustzijn niet is blijven steken in de kinderlijke fase, iets wat bepaald niet zelden voorkomt). Dit geldt ook voor het bewustzijn in het algemeen, dat wil zeggen het collectieve bewustzijn. Ook het collectieve bewustzijn ontwikkelt zich en groeit en wel zo dat de wereld vanuit de verschillende niveaus van het bewustzijn volledig anders ervaren en begrepen wordt. Elk niveau heeft zijn eigen wereldbeeld, zijn eigen waarheden, zijn eigen voorkeuren, zijn eigen leerdoelen en zijn eigen problemen. Dat mensen nu vaak denken te weinig tijd te hebben is bijvoorbeeld voor iemand van het premoderne bewustzijnsniveau totaal onbegrijpelijk. Als er toen ergens voldoende van was dan was dat wel tijd. Maar anders dan tegenwoordig waren natuurkrachten en honger een voortdurende bedreiging. En Goden en geesten waren tastbare werkelijkheid. Ooit heb ik een Ayahuasca-ceremonie meegemaakt die geleid werd door een sjamaan van de Amazone. Wij zien Ayahuasca als hallucinogene drug, voor de indianen is het een heilige plant die ze onder leiding van ingewijden mogen gebruiken voor genezende ceremonies en voor de communicatie met de Goden. De sjamaan had het niet over een plant laat staan drug en z’n uitwerking, hij had het over de Ayhuasca-geest die je tot je neemt en met wie je via het drankje in contact komt. De geest was tevens een God. Een van de deelnemers vroeg of hij ‘geest’ letterlijk of figuurlijk bedoelde. De sjamaan, een jonge man die best goed Engels praatte en zich heel modern gedroeg, keek de vraagsteller niet begrijpend aan. Hij zei dat hij de vraag niet begreep. Of hij gelooft dat er werkelijk een Ayahuasca-geest bestaat, zei de vraagsteller. Ja natuurlijk bestaat die, antwoordde de Indiaan, dat heeft niets te maken met geloof, dat is gewoon zo en iedereen in het regenwoud weet dat.

Tegenwoordig hebben we andere geesten die voor ons werkelijkheid zijn. Ze heten Dax, Dow-Jones en Nikkei en het Walhalla wordt tegenwoordig Wallstreet genoemd. Net als de oude Goden beheersen zij louter willekeurig ons leven. Zelfs al geloven we niet in hen, ze doen zich gelden door aardbevingen op de beurzen en soortgelijke natuurrampen die indirect ook hen treffen die zich er niet mee bezig houden. De Bosjesman in het Afrikaanse regenwoud en de Orang Asli op Kalimantan kan het verder niets schelen, voor hen zijn hun oude Goden nog van levensbelang. Maar voor de meeste anderen geldt dat er nieuwe Goden heersen in de hemel.

Elk tijdperk, elk bewustzijn heeft zijn eigen verdiensten en creëert zijn eigen problemen. En dan komt er een moment dat deze problemen zo diep of zo veelomvattend zijn dat ze niet meer op te lossen zijn met het bestaande geldende bewustzijn. Niet alleen is er een nieuw instrumentarium nodig (het oude zou voor de regulering van de financiële markten nog toereikend kunnen zijn) maar er is een nieuw bewustzijn nodig, eentje dat de wereld en het eigen bestaan op een kwalitatief andere, verdere, hogere en diepere manier waarneemt. Want de serieuze problemen van de moderne maatschappij heten geen Dax en Dow, ook niet Kanker en Aids, niet eens Oorlog en Honger. Zelfs al waren we van deze problemen als bij toverhand verlost, dan nog zouden we voor de rand van de afgrond staan, misschien dan zelfs dichterbij dan nu. Misschien dat we inderdaad eerst het grootste deel van deze problemen moeten oplossen voordat we in staat zijn te kunnen zien hoe ziek en wankel het moderne bewustzijn is3.

Zolang de bovengenoemde problemen er nog zijn, zijn we tenminste druk bezig en merken de innerlijke leegte slechts af en toe op. Zouden deze problemen opeens verdwenen zijn zou je een tsunami aan zelfdodingen krijgen waarbij het aantal slachtoffers van oorlog en ziekte zou verbleken – tenzij wij een ander bewustzijnsniveau bereiken waarop we weer innerlijke vervulling kunnen vinden.

Wat is spirituele groei?

Groei hoort bij onze natuur. Op deze aarde is er niets wat niet groeit. Alles groeit en het groeit vanzelf. Om Osho’s woorden te gebruiken: Sitting silently, doing nothing – the grass grows on its own (terwijl je stil zit en niets doet groeit het gras uit zichzelf).

Alles groeit – dat doet denken aan een beroemde uitspraak van een wijze man uit de Oudheid: de Griek Heraclitus. Zijn ‘Panta rhei’ (Alles stroomt) drukt met 2 simpele woorden uit hoe de wereld in elkaar zit. Als je deze zin helemaal in je opneemt kom je in een diepe meditatie. De op het oog stabiele dingen om ons heen lijken net zo vloeibaar te worden als dat wat onze geest als feiten ziet. Niets staat vast, niets is duurzaam, alles is in beweging, alles verandert voortdurend. Tweeënhalfduizend jaar vóór de kwantummechanica en de deeltjesversnellers wist de oude ziener het reeds: bergen groeien of krimpen, zelfs in een klont ijzer zijn de deeltjes continu in beweging en door deze beweging verandert de klont, onzichtbaar voor onze waarneming. Ook ons ‘ik’, wie wij denken te zijn – alles stroomt. Op een andere plek gebruikt Heraclitus een ander beeld: ’je kunt nooit twee keer in dezelfde rivier stappen’. Dat is niet alleen omdat ‘dezelfde’ rivier de tweede keer anders is – het water van de eerste keer is allang doorgestroomd – maar ook omdat degene die er in stapt inmiddels veranderd is. Hij heeft het wellicht niet opgemerkt, maar ook degene die hij was toen hij de eerste keer erin stapte is er allang niet meer. Als je bereid bent deze woorden en het beeld dat ze oproepen werkelijk op je in te laten werken dan zal je vastomlijnde wereldbeeld snel aan diggelen vallen. En zinnen als ‘ik heb geen grip meer op mijn leven’ of ‘ergens weer grip op willen krijgen’ , zinnen die ik tijdens mijn workshops vaak te horen krijg, zullen je gauw absurd voorkomen.

Meer dan twintig jaar hou ik me als therapeut bezig met de problemen van anderen. De deelnemers aan mijn cursussen komen uit alle sociale lagen, zijn van alle leeftijden en inmiddels ook van bijna alle continenten. Hun problemen en de achtergronden ervan omvatten bijna elk aspect van het menselijk leven: echtelijke ruzies, het verlies van een baan, seksueel misbruik, het plotseling overlijden van een kind, een fatale ziekte, een moord gepleegd in de familie, het uitroeien van hele families tijdens de Holocaust of tijdens de Chinese culturele revolutie. Veel deelnemers willen gewoon iets doen voor hun ‘innerlijke groei’ of gewoner gezegd om dichter bij zichzelf te komen. Hoe dan ook: het is altijd een probleem van het bewustzijn, nooit van het Zijn op zich. Het Zijn op zichzelf is gewoon en wie daarin helemaal opgaat is ook gewoon. Het is altijd het bewustzijn dat tussen het Zijn en de persoon gaat staan en zo ontstaat er een probleem. Bijvoorbeeld doordat het in ons het gevoel oproept dat er iets mis is met dit Zijn, dat het verkeerd is en daarom afgewezen, veranderd of overwonnen zou moeten worden. Op dat moment heb je een probleem. Dat het probleem ontstaat in het bewustzijn en ook alleen daar reëel is, geldt ook voor armoede en rijkdom, net zo als voor ziekte en gezondheid en zelfs voor leven en dood. Mèt geld leef je zonder twijfel veel aangenamer dan zonder, en gezond zijn is veel prettiger dan ziek zijn, maar het maakt een groot verschil of ik er ontspannen mee omga of geobsedeerd ben door geld, gezondheid of iets dergelijks. De feiten en omstandigheden van het leven zijn één ding, hoe ik ermee omga is een ander ding. Het leven prettiger te maken en daarbij onze natuurlijke behoeften en wensen te volgen is prima, deze behoeften en wensen als maatstaf voor ons geluk of voor de kwaliteit van ons bestaan te hanteren is een andere zaak. Er zijn mensen die elk fysiek ongemak ervaren als een ramp of bedreiging terwijl anderen met een ernstige ziekte een gelukkig leven leiden. De tegenwoordig zo populaire overtuiging dat gezondheid het hoogste goed is zou bij veel mensen uit andere culturen of tijden grote verbazing oproepen. Ja natuurlijk is het mooi als je gezond bent – maar dat zien als het belangrijkste? Voor een volk van nomaden is dat de gezondheid van het vee, dat het genoeg te grazen en te drinken heeft of dat er genoeg nakomelingen zijn. Dat je je eigen gezondheid boven die van het vee zou plaatsen is voor leden van zulke volkeren waarschijnlijk totaal onbegrijpelijk. Want van het vee hangt het welbevinden en het voortbestaan van de hele clan, van de hele stam wellicht af – wat stelt dan je persoonlijke gezondheid voor? Niet eens het eigen leven is zo belangrijk. Als je doodgaat leven je kinderen voort. Als het vee doodgaat is het afgelopen. Voor anderen is misschien het belangrijkste dat de Goden hen welgezind zijn of dat je – gezond of niet – in overeenstemming leeft met Gods wil.

Je zou dus kunnen stellen dat de inhoud van ons bewustzijn zelf het probleem is, de manier waarop wij de werkelijkheid bekijken. Dat is ook wat de grote wijzen en verlichten hun volgelingen al duizenden jaren trachten duidelijk te maken: ontdoe je van elke vorm en inhoud van je bewustzijn door eenvoudigweg gewaar te zijn. Het bewustzijn dat zij leren is er één zonder inhoud, volledig leeg. Puur en wakker zijn, de werkelijkheid ontmoeten, niet vertroebeld of gefilterd door gedachtes of door enige herinnering aan vroegere ervaringen. Het bewustzijn begrepen als inhoud wordt hier vervangen door puur bewustzijn. Peter Sloterdijk heeft aan het eind van zijn eerste grote werk ‘Kritik der zynischen Vernunft’ (Kritiek van de cynische rede) een indringend beeld gebruikt: ‘Het gaat om ervaringen die ik niet anders kan omschrijven dan als een vruchtbaar leven. In onze beste momenten wanneer je in pure flow terechtkomt zodat ook het meest daadkrachtige handelen verdwijnt, oplost in niet-doen, wanneer het ritme van het leven ons draagt, dan plotseling staat de moed en de bezieling op als een euforische helderheid of een prachtige kalme ernst. Deze moed en deze bezieling maken het hier en nu in ons wakker. Koel en licht komt elk ogenblik bij je binnen; je bent één met zijn koelte, zijn licht en zijn vreugde. Slechte ervaringen verdwijnen door deze nieuwe omstandigheden. Het verleden laat je niet verouderen. De liefdeloosheid van gisteren heeft geen macht meer. In het licht van deze helderheid van geest is de vloek van de voortdurende herhalingen opgeheven. Elk bewust moment maakt de voorbije wanhoop ongedaan en wordt de eerste seconde van een nieuwe geschiedenis4.’

Het ligt dus voor de hand om je met het bewustzijn zelf bezig te houden als je duurzaam van je problemen af wilt komen. Dat is precies wat de meeste ‘spirituele therapieën’ of ‘spirituele gemeenschappen’ doen: ze werken aan spirituele groei met het doel hogere bewustzijnsniveaus te bereiken van waaruit je de inhoud van je eigen bewustzijn kan doorzien en loslaten of je er zelfs helemaal van ontdoen. Het idee echter dat het bewustzijn beter zou moeten worden, of helderder of wakkerder of hoger of breder is wéér een idee dat spanning veroorzaakt tussen wat is en wat zou moeten zijn. Als ons doel dus de groei van ons bewustzijn of zelfs de totale leegte is, dan creëren we opnieuw een probleem. Eigenlijk zelfs twee: ten eerste het conflict met het eigen bestaan dat we als onvoldoende beoordelen waardoor een voortdurend aan jezelf werken vereist is. Om dit vol te houden heb je een groep gelijkgestemden nodig en idealiter ook een goeroe die bevestigen dat je op de goede weg bent, dat je vorderingen maakt – die natuurlijk nooit genoeg zijn. Uiteindelijk wacht de beloning mits je met volle inzet aan jezelf blijft werken. De gelijkenis met de christelijke verlossingsleer valt niet te ontkennen. Het verschil is dat de christelijke verlossing na de dood wacht, na een deugdzaam leven. Bij de hedendaagse spirituele verlossing zullen de verlichting of bevrijding nog in dit leven plaats kan vinden mits je hard blijft werken aan jezelf. Beiden streven naar een verlossing van dit ‘tranendal’ in plaats van het ten volste te leven. Ten tweede kan het via oefeningen bereiken van een hoger bewustzijnsniveau leiden tot zware psychische problemen als iemand niet beschikt over een sterk en reëel fundament van werkelijke geestelijke ontwikkeling5. Want echte groei kan niet worden gemaakt, het gebeurt van binnenuit.

Een verdere ontwikkeling van het bewustzijn is inderdaad mogelijk, maar het is een natuurlijk proces. Deze ontwikkeling is duurzamer naarmate we meer in overeenstemming zijn met het nu in ons aanwezige bewustzijn. Die overeenstemming heeft tot gevolg dat we samen met dit bewustzijn groeien, zonder aan sneller groeien te hoeven denken. Als je werkt aan je groei met als doel sneller te groeien dan is dat alsof je een kind zo snel mogelijk een volwassene wilt laten worden. Je leert het als een volwassene te denken, te praten en te handelen en je isoleert het of laat het alleen in een bepaalde groep kinderen spelen waar iedereen zo snel mogelijk moet groeien. Misschien geef je ook nog hormonen. Wat kan je daarvan verwachten? In het beste geval een arme kerel die geen echte kindertijd heeft gehad waardoor hij daar altijd naar zal blijven zoeken. In het slechtste geval een monster. Het is niet toevallig dat veel spiritueel zoekenden buiten hun eigen groep grote problemen ondervinden om iets van hun leven te maken. Dat is niet te wijten aan de slechte wereld maar aan de afstand die ze hebben van de werkelijkheid. De werkelijkheid, dus wat wij zijn en wat we ervaren, het leven zelf is de eigenlijke bron van onze groei. Het is ook de bron of de humus van ons bewustzijn, daar krijgt het zijn voeding.

Alles groeit, ook het bewustzijn. En zo zijn we terug bij Heraclitus. Misschien is ook het bewustzijn een grote stroom. Zoals elke rivier heeft het zijn oorsprong in het geheel, komt ergens bovengronds en wordt de unieke rivier die zich na verloop van tijd verenigt met vele andere rivieren om ten slotte weer uit te monden in het grote geheel, de oceaan, waarin hij uiteindelijk volledig opgaat. En ook hier kan je niet twee keer in dezelfde rivier stappen – het bewustzijn stroomt voortdurend, het kent geen stilstand noch achteruitgang en het is elk moment nieuw. Omdat hij uit het geheel voortkomt draagt elke rivier de herinnering in zich aan dit geheel en misschien heeft hij het vermoeden dat zijn weg aan het eind weer bij het geheel uitkomt, bij de grote oceaan. Al wordt hij ertoe aangetrokken, al wijst de oceaan hem zijn richting, dan nog zou het onzinnig zijn om zich in te spannen om er zo snel mogelijk te komen. Dan zou hij geen recht doen aan zijn wezen als rivier, hij zou de prachtige landschappen missen waar hij doorheen stroomt op weg naar de oceaan – en die hij door zijn stroming mede vorm geeft. De oceaan, het opgaan in het geheel, komt helemaal vanzelf, het is de natuurlijke bestemming doel van de rivier.

En net zoals alles vanzelf stroomt groeit alles vanzelf. Groei ligt in de natuur van het leven. We kunnen hooguit een beetje bemesten, water geven, kruisen – ook hier doe je gauw teveel je best. Dan krijg je uiteindelijk wel mooie maar zwakke en smakeloze groente. Misschien is groei zelf – de wereld zoals die is en de mens zoals die is – een aspect van het bewustzijn en zijn ontplooiing. Deze groei is niet het resultaat van handelen, niet op kosmisch niveau en niet op individueel niveau. Het is een gebeuren met een eigen tempo en een eigen ritme. Spirituele ontwikkeling of groei is niets anders dan de ont-wikkeling van het bewustzijn zelf, de verwerkelijking van het bewustzijn. Deze beweging wordt niet door ons veroorzaakt en volgt niet onze wil en onze wensen, maar is een beweging van het bewustzijn zelf. Het bewustzijn is het voorwerp, het ont-wikkelt zichzelf en wij zijn een deel van deze ontwikkeling. Wat we dus nodig hebben (als we al iets nodig hebben) is niet dat we harder groeien; wat we nodig hebben is niet een beter bewustzijn; wat we nodig hebben is de overeenstemming met dat wat er is, met de werkelijkheid waarin we leven en met onze reacties erop. Dat sluit de aanvaarding in van ons bewustzijn zoals het nu is in. Daarom ligt de nadruk van dit boek op het bewust maken van het de betreffende bewustzijnsniveaus.

De ontwikkelingsniveaus van het menselijk bewustzijn

Ter inleiding mijn lievelingsgedicht van Hermann Hesse dat ons door het hele boek zal vergezellen:

Stadia6

Zoals elke bloem verwelkt en iedere jeugd

voor ouderdom wijkt, bloeit elke levensfase, 

bloeit iedere wijsheid ook, en heeft elke deugd

zijn tijd en kan niet eeuwig duren.

Het hart moet bij iedere levensroep

bereid tot afscheid zijn en nieuw beginnen

om zich dapper en zonder spijt

te wijden aan andere, nieuwe dingen.

Bekoring schuilt in elk nieuw beginnen

dat ons beschermt en leven helpt.

Blijmoedig moeten we alle stadia doorlopen

en niet blijven hangen als aan een vaderland.

De wereld wil ons niet kluist’ren en benauwen, 

maar tree voor tree verheffen en verruimen.

Nauwelijks thuis in eigen levenskring

genoeglijk ingeburgerd, of er dreigt verslappen.

Alleen wie bereid is te vertrekken en te reizen

kan zich de verlammende sleur ontrukken.

En ook al zal het stervensuur misschien

ons nog nieuwe ruimten schenken,

de roep van het leven zal nooit zwijgen…

Vooruit dan, hart, neem afscheid en word gezond! 