Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van deze eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch.

Dit kader wordt NIET gepubliceerd in het eBook.

Hieronder het colofon van de papieren versie van dit boek

Colofon

© Het Noorderlicht 2017, eerste druk

Voor overnames graag contact opnemen met de uitgever:

Siets Bakker

Het Veer 38

1633 HE Avenhorn

sietsbakker@hetnoorderlicht.com

Auteur: Elmer Hendrix

Redactie: Els van Steijn, Basti Baroncini en Joris Udo de Haes

Eindredactie: Elly Hekman

Ontwerp & vormgeving: Elles Kramer, www.ellesofniets.nl

Grafische productie: Publishers Services, Oss

ISBN 978-94-92331-38-0

NUR 770

www.hetnoorderlicht.com

Intern

Iedere opsteller maakt op z’n minst, zo nu en dan gebruik van systemische zinnen. Maar wat zijn nu de juiste systemische zinnen? De zinnen die de ziel raken waardoor een helende beweging kan ontstaan?

Dit boek is een heldere leidraad voor iedere opsteller. Het leert je welke zinnen passend en werkend kunnen zijn binnen de dynamieken die zich tonen. Vanuit de familieopstellingen neemt Elmer je mee. Mooi geordend in dynamieken en met beschrijvingen van opstellingen ter illustratie.

Achterplat

“Dit boek is een parel. Systemische ordeningen en dynamieken worden helder en met respect beschreven. De zinnen gaan recht naar binnen en werken direct, niet alleen bij de cliënt maar ook bij mij als lezer. En ik houd van de uitnodiging om eigen werkzame zinnen te ontdekken. Elmer Hendrix opent velden.”

- Ingrid Dykstra

Biografie en bibliografie

Elmer Hendrix

Zinnen

systemische zinnen

die de

voor begeleiders

ziel

van opstellingen

raken

Titelpagina

Geschreven door:

Elmer Hendrix

Vormgegeven door:

Elles Kramer (printversie) en Formaat, Ferdinand Rusch (e-book)

Uitgegeven door:

Uitgeverij Het Noorderlicht

www.hetnoorderlicht.com

Jaar van uitgave: 2017. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 978 94 92331 44 1

NUR 770

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017

Colofon

Voor mijn vrouw Angeli,

die steeds weer mijn ziel raakt…

Opdracht en Motto

Inhoud

Index

Voorwoord

Inleiding  It’s a tool not a rule

Leeswijzer

Hoofdstuk 1  Dynamieken binnen opstellingen

Hoofdstuk 2  Transcripties van opstellingen

Hoofdstuk 3  De gewetens

Hoofdstuk 4  De verschillende emoties

Hoofdstuk 5  Meditaties

Tenslotte  Er zijn vele manieren om het niet fout te doen

Index

Alle beschreven dynamieken,
thema’s van de transcripties
en meditaties

Dynamieken binnen opstellingen

Het nemen van de moeder

De moeder is met een deel van haar ziel bij een overleden persoon

De moeder heeft zelf niet kunnen nemen van haar moeder

De moeder was/is ziek (lichamelijk of geestelijk)

Wanneer de dochter voor de moeder wil blijven dragen

Wanneer de moeder (nog steeds) wil dat de dochter haar lot voor haar draagt

Het kind is op zeer jonge leeftijd gescheiden geweest van de moeder

De moeder was en blijft ontoegankelijk voor het kind

De eigen plek innemen

Wanneer binnen partnerrelaties de eigen plek niet wordt ingenomen

Eén of beide ouders zijn trouwer aan hun eigen familie dan aan het huidige gezin

Wanneer broers en zusters niet op hun eigen plek staan

De relatie tussen kind en ouders

Op de plek van een ouder terechtgekomen zijn

Wanneer de ouders weer in hun kracht staan

Wanneer een van de ouders zwak blijft

Wanneer het kind nog groot wil blijven

Wanneer het kind zelf de eigen plek dient in te nemen

Wanneer Tussen de ouders terechtgekomen zijn

De ouders staan in hun kracht

De ouders staan (nog) niet in hun kracht

Boven de ouders terechtgekomen zijn

Het lot/trauma van één van de ouders dragen

Wanneer de dochter het lot voor de moeder wil blijven dragen

Wanneer de moeder (nog steeds) wil dat de dochter het voor haar draagt

Gescheiden ouders (loyaliteit)

De ouders kunnen hun verantwoordelijkheid nemen

Een of beide ouders kunnen de verantwoordelijkheid (nog) niet nemen

Ex-partners, relaties (eren van)

Adoptie- en pleegkinderen

Het weggegeven kind kan de beweging naar de biologische ouders maken

Het kind kan de beweging naar de biologische ouders (nog) niet maken

Liever ik dan jij

De ouder kan de volle verantwoordelijkheid nemen

De ouder kan de verantwoordelijkheid (nog) niet nemen

Ik volg je in je lot

Het zal mij niet beter gaan dan jou

Eigen lot onder ogen zien (ziekte, handicap, dood)

Onhandelbaar kind

De relatie tussen de ouders gaat slecht

De moeder trekt naar de dood

De moeder kiest voor het leven

De moeder blijft trekken naar de dood

Doden (om wie niet gerouwd kon worden)

Het onverwerkte verdriet om een ouder, broer of kind dat overleden is

Slachtoffers van oorlog of een ongeluk, terwijl jijzelf hebt overleefd

Verbinden met in de baarmoeder overleden tweelingbroer/zus

Het zusje kan zich omdraaien en haar zus aankijken

Het zusje blijft in zichzelf gekeerd en kan (nog) geen contact maken

Abortus

Misbruik

De vader kan de verantwoordelijkheid nemen voor wat hij gedaan heeft

De vader kan de verantwoordelijkheid niet nemen

Zielsdeel na trauma weer integreren (onverwerkte trauma’s)

Het zielsdeel kan zich omdraaien en de cliënt aankijken

Het zielsdeel blijft in zichzelf gekeerd en kan (nog) geen contact maken

Transcripties van opstellingen

Een deel van de ziel is bij de doden (1)

Een deel van de ziel is bij de doden (2)

Dochters zorgen voor moeders

Ik maak geen deel uit van het oorlogslot van mijn familie

Het Jappenkamp

Oorlog

Adoptie

Adoptie, ritueel met de biologische ouders

Scheiding, lasten dragen van de ouders

Afgesplitste zielsdelen (1)

Afgesplitste zielsdelen (2)

Incest, misbruik vader-dochter

Gebukt gaan onder zware lot van de ouders

Angst voor de dood

Loslaten

De ziel van het vaderland

Relatieprobleem

Meditaties

Het nemen van je ouders

Verbinden met je voorouders

Spiegels

Wie ben ik

Dit boek is een parel. Systemische ordeningen en dynamieken worden helder en met respect beschreven. De zinnen gaan recht naar binnen en werken direct, niet alleen bij de cliënt maar ook bij mij als lezer. En ik houd van de uitnodiging om eigen werkzame zinnen te ontdekken. Elmer Hendrix opent velden.

- Ingrid Dykstra

Systemisch therapeut en opsteller - www.ingrid-dykstra.de

Elmer bezit het vermogen om rechtstreeks de essentie te raken. Dit boek met systemische zinnen zorgt ervoor dat dat binnen ieders eigen bereik komt en bevat concrete handvatten waardoor je vol vertrouwen systemische interventies kunt toepassen.

- Els van Steijn

Coach, familie- & organisatie-opsteller en auteur van ‘De fontein, vind je plek’ - Els van Steijn training en Coaching - www.elsvansteijn.nl

Systemisch werken is reizen met je cliënt. Dit fraaie boek is een rijke gids om de taal van het Land van de Ziel te snappen en je eigen te maken. Niet een boek dat je pas begrijpt wanneer je het van A tot Z leest. Elke willekeurige pagina is het begin van een inspirerende reis. Vademecum, ofwel ’Reis met mij’.

- Eric de Waard

Executive coach, trainer, opsteller - de Waard coaching - www.dewaardcoaching.nl

De ervaring en het vakmanschap van Elmer worden zichtbaar in dit boek. Zijn opmerkingen over het gebruik van de juiste woorden en het aanvoelen van het juiste moment zijn essentieel. Dan wordt de ziel geroepen en werkt het door op celgeheugen van het lichaam. Een mooi boek als inspiratiebron in systemische begeleiding.

- Connie van der Arend

Natuurgeneeskundig en lichaamsgericht therapeute en coach en auteur van ‘Het veld van aandacht’ Systemisch werk via het lichaam - www.connievanderarend.nl

Elmer vult met ‘Zinnen die de ziel raken’ niet alleen de rugzak van mensen die systemisch werken. Hij geeft ook gevoel bij de systemische dynamieken. Ik realiseer me ten diepste de waarde van dit boek. Uit eigen ervaring weet ik dat de impact van een écht beweging gevende zin je leven kan veranderen.

- Kim Draijer

Managing

Partner Evolvere - Evolvere management consulting, leiderschapsontwikkeling en interim-diensten - www.evolvere.nl

Voorwoord

door Bibi Schreuder

Deelnemers van onze opleidingen in systemisch werk met opstellingen verzuchten vaak: ‘Hoe vind ik nou de juiste zin? Hoe weet ik nou welke zin de waarheid onthult?’ Mijn antwoord is meestal: ‘Test het gewoon, en wanneer het uitgesproken is merk je of de zin hout snijdt, of in de prullenbak kan. Zorg dus altijd dat je een prullenbak bij de hand hebt!’

Elmer zegt ook zo mooi: ‘Wanneer je waarneemt dat de ziel niet beweegt, is de zin niet systemisch effectief.’

Maar om te leren hoe je zinnen kunt gebruiken in het systemisch coachen of tijdens de opstelling, is het belangrijk dat je ervaren hebt hoe zinnen uit te spreken, welke zinnen in welke context passen en welke zinnen meer in de beginfase van een opstelling worden uitgesproken, welke meer de eindfase inluiden. Je moet ze als begeleider geproefd hebben, om ze in latere situaties in te kunnen zetten. Mijn ervaring is dat wanneer je een zin eenmaal uit je mond hebt laten komen, het de volgende keer makkelijker gaat.

Zeker wanneer het om van die liefdevol-meedogenloze waarheidszinnen gaat zoals: ‘we hebben je opgeofferd’. Het voelt vaak zo ongepast om zo’n zin voor te stellen, dat je als begeleider al je moed bijeen moet schrapen om zo’n zin te durven uitspreken. Maar als die eenmaal wordt uitgesproken en raak blijkt te zijn, dan is direct voelbaar hoeveel heling voortkomt uit het hardop zeggen van de waarheid die verborgen moest zijn om indertijd te kunnen overleven.

Daarom is dit een zeer behulpzaam boek voor de lerende systemisch werkers om veel zinnen alvast te kunnen ‘proeven’, waardoor je steeds makkelijker zinnen zal gaan inzetten. Het blijft echter fenomenologisch werk, dus elke keer hebben we uit te vinden welke interventie, welke zin werkt om de ‘energie weer te laten stromen’. Ik ondersteun ook graag hoe Elmer de lezer aanmoedigt: vind uit wat werkt, in díe context, op dát moment en wat voor jou als begeleider ook passend is. En wanneer je wat ervaring hebt met het uitspreken van zinnen die eigenlijk niet uitgesproken willen worden, zul je merken dat de kunst van het systemisch fenomenologisch begeleiden is om niet de juiste zin te vinden, maar om díe innerlijke houding te vinden waardoor de zin jóu vindt.

Bibi Schreuder

Bert Hellinger Instituut Nederland

Inleiding 
-

It’s
a tool
not
a rule

In de vijftien jaar dat ik werk met familieopstellingen, heb ik gemerkt dat veel collega’s en studenten moeite hebben met het vinden van de juiste systemische zinnen binnen familieopstellingen, terwijl dit mede cruciaal kan zijn om iemand te begeleiden naar een helende beweging. Er is blijkbaar behoefte aan een duidelijke leidraad: welke zinnen zijn passend en werkend binnen de dynamieken die zich tonen?

Hoewel dit boek voor iedereen waardevol kan zijn, is het met name bedoeld voor mensen die werken of willen werken met familie-opstellingen.

De zinnen zijn geschikt voor alle vormen van familieopstellingen, zowel de zogenaamd klassiekere vormen (waarbij over het algemeen meer zinnen gebruikt worden) alsook de daaruit geëvolueerde vormen zoals de bewegingen van de Geest, waarbij soms geen, soms slechts enkele zinnen gebruikt worden.

Maar ook voor systemisch coachen, opstellingen met poppetjes, vloerankers of opstellingen in de mind zijn de zinnen heel geschikt.

Het goed omgaan met helende zinnen en rituelen vraagt nogal wat van de begeleider. Het vraagt om een afstemming op het systeem van de cliënt, in harmonie te zijn met het ‘spirituele geweten’, het vraagt het aanvoelen van het juiste moment voor een interventie, het juiste moment om een zin te laten uitspreken, het aanvoelen wanneer de volgende zin uitgesproken dient te worden, of dezelfde zin nog een keer, en nog een keer, en nog een keer. Wanneer laten we de stilte spreken en wanneer dienen we zonder aarzelen handelend op te treden?

Hoewel dezelfde zinnen vaak in gelijk lijkende situaties gebruikt worden, mogen ze nooit routine worden. Routineus handelen in een opstelling betekent dat je niet afgestemd bent, niet in contact met het systeem van de cliënt, met de ziel. Ook na tien opstellingen achter elkaar, die schijnbaar dezelfde situatie weergeven, dient er ieder keer weer ingevoeld te worden of de zin die je al tien keer gebruikt hebt ook hier weer de juiste is. En omdat je afgestemd bent is die zin voor jou en het systeem van de cliënt iedere keer weer nieuw en krachtig.

Ik heb de meest voorkomende situaties binnen familieopstellingen geschetst, en daar een aantal mogelijke zinnen (en soms ook rituelen) bij toegepast. Zie de volgorde van de zinnen vooral als een mogelijkheid, want ze dienen natuurlijk altijd per situatie aangevoeld te worden. Dit werk is immers fenomenologisch.

Het mag duidelijk zijn dat er meer goede zinnen bestaan die voor systemisch werk gebruikt kunnen worden dan de zinnen die in dit boek beschreven staan; dit boek is dan ook per definitie niet volledig. Ook zijn de zinnen niet in steen gebeiteld en kunnen ze in de loop der tijd, al naar gelang de inzichten, wat veranderen. Er kunnen nieuwe, krachtige zinnen bijkomen en anderen raken misschien wat meer naar de achtergrond. Natuurlijk is iedereen van harte uitgenodigd om te onderzoeken welke zinnen het beste bij je passen en ze waar nodig aan te passen aan je eigen smaak en authenticiteit.

Gebruik vooral ook zinnen die in jezelf opgekomen. De effectiviteit is altijd in het moment te bepalen. Waak er alleen wel voor dat ze systemisch effectief zijn, en niet louter emoties oproepen. Wanneer je waarneemt dat de ziel niet beweegt, is de zin niet systemisch effectief.

Een heleboel zinnen van Bert Hellinger blijken nog steeds even krachtig als in het begin van zijn werk, en ik durf dan ook wel te beweren dat dit soort zinnen (vaak wat archaïsch) een soort van evergreens zijn. Andere zinnen bewegen misschien wat meer mee met de tijdgeest en met de belevingswereld van de begeleider.

Het belangrijkste van een systemische zin is dat die meer de ziel aanspreekt, en minder het gevoel. Vaak komen er (heftige) emoties los bij familieopstellingen, maar dat is een gevolg van de pijn die los komt, zeker geen doel op zich. De juiste zinnen bereiken niet de emoties, maar de ziel.

Ik hoop dat dit boek een hulpmiddel is voor iedereen die zich bezighoudt met familieopstellingen. En bedenk alsjeblieft: ‘It’s a tool, not a rule’.

Ik wil de mensen bedanken die hebben bijgedragen aan dit boek. Een aantal die de grootste inspanningen hebben geleverd wil ik hier bij naam noemen.

Els van Steijn, Basti Baroncini, Elly Hekman en Joris Udo de Haes voor hun onvolprezen redigeerwerk en aanvullende opmerkingen, Ine van der Aa voor haar zorgvuldig uitgeschreven transcripties, Elly Hekman voor de eindredactie, en verder nog alle deelnemers van onze opleidingen in familieopstellingen, die mij regelmatig ‘dringend uitgenodigd’ hebben tot het schrijven van dit boek. Hun volharding was een stimulans.

Elmer Hendrix

Wat ons zo vaak in de weg staat,
is het willen weten.

Leeswijzer

Over de inhoud

Voor het overzicht heb ik het boek in verschillende dynamieken onderverdeeld, maar er zijn natuurlijk ook kruisbestuivingen mogelijk. Bij ‘parentificatie’ kan ook ‘het lot van een ouder dragen’ horen met de daarbij behorende zinnen. Je wordt dan ook wel verondersteld enig inzicht te hebben in de verschillende mogelijkheden.

Om het boek niet onnodig dik en onoverzichtelijk te laten worden heb ik een moeder-dochterdialoog niet nog een keer herhaald voor bijvoorbeeld vader-zoon. Daar waar ik in een bepaalde situatie de moeder zinnen laat uitspreken tegen een dochter, kun je dezelfde zinnen ook gebruiken voor moeder-zoon, vader-zoon en vader-dochter. Ook in andere situaties kunnen zinnen met oom, tante, broer, zus, opa enzovoort naar situatie uitgewisseld worden.

Daar waar sprake is van schijnbaar dezelfde dynamieken, maar met subtiele verschillen in de dialoog, staat opnieuw de hele tekst uitgeschreven.

Na hoofdstuk 1, ‘Dynamieken binnen opstellingen’ vind je in hoofdstuk 2, ‘Transcripties’ een aantal opstellingen uitgeschreven. Dit zijn familieopstellingen die ik begeleid heb, zodat je ook werkelijke voorbeelden uit de praktijk ter beschikking hebt.

Hoe de zinnen te gebruiken

Ik heb in dit boek dynamieken geschetst zoals ik ze vaak tegenkom bij familieopstellingen. Het betreft dan altijd het moment waarop proceswerk gedaan dient te worden, zoals het uitspreken van helende zinnen en het uitvoeren van rituelen.

De volgorde waarin zinnen gebruikt dienen te worden is belangrijk, maar dat wil niet zeggen dat ze, zoals beschreven in dit boek, in de juiste volgorde staan voor iedere situatie. Ook wanneer je dit boek gebruikt als hulpmiddel, dien je na te voelen of de zinnen passend zijn en of de volgorde van de zinnen de juiste is voor de situatie waarin jij ze gebruikt.

Ook hoef je zeker niet alle zinnen die er staan te gebruiken. Soms gebruik ik in één sessie (bijna) alle zinnen, en soms maar een paar of zelfs maar één.

Wanneer er zinnen gebruikt worden tussen bijvoorbeeld een vader en dochter, laat ik een groot deel van de tekst van de vader eerst helemaal ‘uitspreken’, en daarna de tekst van de dochter. In de opstelling kan dat natuurlijk heel anders zijn. Binnen de dynamiek tussen vader en dochter kan het helemaal kloppen dat de zinnen om en om uitgesproken worden. Dit is natuurlijk altijd afhankelijk van het moment.

Nog een paar tips over het door de cliënt laten uitspreken van de zinnen:

•Zinnen dienen met een normale stem uitgesproken te worden, zonder stemverheffing, zonder drama.

•Wanneer je merkt dat iemand een uitgesproken zin niet meent, zeg je:

‘Spreek de zin nog een keer uit, en dan alsof je het meent…’

•Wanneer een representant of cliënt twijfel in de stem heeft bij het uitspreken van een zin, zeg je:

‘Nog een keer, en dan zonder vraagteken in je stem…’

•Wanneer iemand een zin niet kan of wil uitspreken, laat dan eens het tegenovergestelde uitspreken, bijvoorbeeld wanneer een slachtoffer tegen een dader dient te zeggen:

ik ben niet beter dan jij…

ook in mij zit geweld…

Dat wordt dan:

ik ben beter dan jij…

in mij zit geen geweld, nooit…

De cliënt of representant voelt meteen dat dat niet klopt, en staat dan over het algemeen meer open om de andere zinnen uit te spreken.

•Ook is het belangrijk om na te voelen van waaruit weerstand tegen het uitspreken van de zinnen voortkomt. Is het vanuit angst, gehechtheid aan oude beelden of vanuit rationele overwegingen.

Het verschil kunnen navoelen tussen ‘drempelvrees’, en er (nog) niet aan toe zijn is belangrijk. Drempelvrees dient begripvol aangemoedigd te worden, het ‘er (nog) niet aan toe zijn’ dient gerespecteerd te worden.

Hoofdstuk 1 
-

Dynamieken
binnen
opstellingen

Alles is onderling verbonden, alles bestaat in essentie uit energie en is in resonantie.

Alles is permanent in ontwikkeling en alles organiseert zichzelf in een dynamische balans, en alles is voortdurend in beweging.

Wanneer binnen een sociaal systeem patronen zich blijven herhalen, stagneert de ontwikkeling.

Het nemen van de moeder

Met ‘het nemen van’ wordt bedoeld dat het kind (ook wanneer het al volwassen is) de moeder helemaal aanneemt zoals ze is, zonder enig oordeel, zonder verwijt en zonder enig aanspraak te maken op meer. Je moeder heeft je gegeven wat ze je kon geven. Had ze je meer kúnnen geven, dan had ze dat gedaan. En natuurlijk heb je via je ouders het leven gekregen, en dat is al zo’n geschenk!

Dit is een deemoedige houding. Je zegt daarmee ook ‘ja’ tegen het lot van je moeder en ‘ja’ tegen je eigen lot.

Op die manier je moeder kunnen nemen brengt je in verbinding met de stroom van het leven. Je zou kunnen zeggen: het nemen van je moeder betekent ook het nemen van het leven zelf.

Dit nemen van je moeder is misschien wel de belangrijkste beweging binnen systemisch werk.

Er kunnen diverse oorzaken zijn waardoor het voor het kind niet mogelijk was om de moeder helemaal en zonder enig oordeel of aanmatiging te kunnen nemen.

Verschillende situaties waardoor het niet mogelijk was om de moeder te nemen:

•De moeder is met een deel van haar ziel bij een overleden persoon.

•De moeder heeft zelf niet kunnen nemen van haar moeder.

•De moeder was of is ziek (lichamelijk of geestelijk).

•Het kind is op zeer jonge leeftijd gescheiden geweest van de moeder (bijvoorbeeld door een opname in het ziekenhuis).

•De moeder was en blijft ontoegankelijk voor het kind.

De moeder is met een deel van haar ziel bij een overleden persoon

De moeder kan er voor haar kinderen niet of niet helemaal zijn, ze kan haar kinderen niet echt zien, omdat een deel van haar ziel nog bij een overleden dierbare is. Dat kan haar eigen moeder of vader zijn die is overleden toen de moeder nog heel jong was, dat kan een (tweeling)broertje of zusje zijn of een eigen kind. Meestal heeft er dan geen rouwproces plaatsgevonden tussen de moeder en de overledene.

Rouwen is de pijn en het verdriet helemaal toelaten, waardoor deze pijn op een natuurlijke manier haar plek krijgt in het leven van de moeder. Wanneer er zo gerouwd kan worden, mag de overledene uiteindelijk ook dood zijn, en kan de moeder weer verder met haar leven. De moeder bij de levenden, de dode bij de doden.

Soms is de pijn te groot voor de moeder, en kan ze niet rouwen. Want rouwen betekent ook loslaten. Wanneer dat het geval is, mag de dode niet dood zijn, en is de levende niet vrij om goed verder te leven. Ze zijn nog aan elkaar gebonden.

We gaan nu niet kijken naar de dode waar de moeder innerlijk op gericht is, maar we gaan kijken hoe de verbinding tussen dochter en moeder weer hersteld kan worden, of dat er in ieder geval een helende beweging op gang kan komen.

Wanneer de moeder in de opstelling niet naar de dochter kijkt, maar wegkijkt (naar boven, de verte in, of naar de grond, naar een dode) en zich niet uit zichzelf wil en kan omdraaien naar haar dochter toe, is het een mooie manier om de dochter; mama, lieve mama uit te laten spreken naar haar moeder. Mama, ik ben je dochter.

Deze zinnen raken direct de ziel van de moeder en kan maken dat ze zich langzaam losmaakt van datgene waar ze ingebonden was en zich naar haar dochter draait (Ik vind deze manier eleganter en effectiever dan de representant zelf om te draaien, vaak tegen wat weerstand in). Vervolgens wacht en controleer je of ze elkaar helemaal zien kunnen. Dan kan het bijvoorbeeld zo verder gaan:

Dochter

mama, ik ben je dochter of: lieve mama, ik ben je dochter

Wanneer er bij de dochter veel boosheid zit, eerst die boosheid de ruimte geven door bijvoorbeeld uit te laten spreken:

ik ben zo ontzettend boos op je

En misschien zelfs:

ik ben woedend!

Moeder

mijn lieve dochter