Bert Hellinger

Mijn leven, mijn werk

Colofon

Copyright © 2019 Uitgeverij Het Noorderlicht www.hetnoorderlicht.com

Auteur: Bert Hellinger

1e druk november 2019

Drukwerk:

Omslagontwerp: Mirjam Strijbosch - www.styl.nu

Vormgeving binnenwerk: Sandra Klercq - www.studioeight.nl

Technische realisatie: Sandra Klercq - www.studioeight.nl

Originele titel: Mein Leben, mein Werk

Van: Bert Hellinger, met Hanne-Lore Heilmann

© 2018 Ariston Verlag, onderdeel van Verlagsgruppe Random House GmbH, München

Vertaling: Jochen Beyer - www.beyerenzo.nl

Idee en inhoudelijke redactie: Jan Jacob Stam - www.hellingerinstituut.nl

Tekstredactie: Barbara Trappenburg - www.schrijflab.com

Eindredactie: Siets Bakker - www.sietsbakker.nl

autobiografie

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019.

ISBN 9789492331816

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, door middel van druk, fotokopieën, geautomatiseerde gegevensbestanden of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Sophie, mijn grote liefde

Urworte, orphisch

Wie an dem Tag, der dich der Welt verliehen,

Die Sonne stand zum Gruße der Planeten,

Bist alsobald und fort und fort gediehen

Nach dem Gesetz, wonach du angetreten.

So musst du sein, dir kannst du nicht entfliehen,

So sagten schon Sibyllen, so Propheten;

Und keine Zeit und keine Macht zerstückelt

Geprägte Form, die lebend sich entwickelt.

Johann Wolfgang von Goethe

Inhoudsopgave

Voorwoord door Bert Hellinger

Voorwoord door Hanne-Lore Heilmann

Kindertijd en jeugd

Arbeidsdienst en soldatenleven

Religieus leven en priesterwijding

Missionaris in Zuid-Afrika

Terugkeer naar Duitsland en uittreding uit de Orde

Therapieopleiding en huwelijk

De doorbraak naar de familieopstellingen

De klassieke familieopstellingen

De verschillende gewetens

De eerste ordening der liefde: het recht erbij te horen

De tweede ordening der liefde: de rangorde

De derde ordening der liefde: het evenwicht tussen geven en nemen

De ordeningen der liefde tussen man en vrouw

De ouder-kindrelatie

Abortus

Wat ziek maakt in families

De systemische achtergrond van een aantal ziektes

Succes en nieuw geluk

Familieopstellingen met Joden in dienst van verzoening

De aantijgingen

Het nieuwe familieopstellen

Alles gaat verder

De toekomst

In plaats van een nawoord

Dankzegging van Bert Hellinger en Hanne-Lore Heilmann

Bibliografie

De ‘Potsdamer Erklärung’

Voorwoord door Bert Hellinger

Als je – zoals ik – terug kunt kijken op bijna honderd jaar leven heb je veel te vertellen. Al langere tijd vroeg mijn vrouw Sophie me om mijn autobiografie te schrijven. Ik weigerde steeds resoluut. Naar mijn mening is wat ik te zeggen heb te vinden in de meer dan honderd boeken die ik geschreven heb. Want vanaf het einde van het Derde Rijk werd mijn leven niet meer bepaald door externe omstandigheden, maar door mijn kennis en mijn gedachten. Ik volgde die onverschrokken en deelde ze op allerlei manieren.

Ik ben geen rockster of een Hollywoodacteur die zijn privézaken graag publiek maakt. Ik zag geen reden om meer over mezelf te vertellen. Niettemin voedden sommige gebeurtenissen in mijn leven allerlei geruchten en speculaties. Een ex-priester die op tachtigjarige leeftijd scheidt van zijn vrouw en hertrouwt met een veel jongere nieuwe partner, is snel onderwerp van gesprek. Noch mijn vrouw Sophie noch ik hebben er ooit commentaar op gegeven. Ook heb ik geen van de aanvallen op mijn persoon gepareerd. Ik concentreerde me op mijn werk. Want ik ben ervan overtuigd dat wat werkt, blijft. En zo gebeurde het.

Waarom veranderde ik van gedachten en schreef ik toch mijn autobiografie? Eerst en vooral was het de blik op mijn leeftijd en de daaraan verbonden noodzakelijke stappen. In 2018 heb ik al mijn professionele activiteiten zoals de Hellinger-scholen en de uitgeverij Hellinger Publications overgedragen aan mijn vrouw Sophie. Al bijna twintig jaar ontwikkel ik met haar de methode van familieopstellingen en geef ik seminars over de hele wereld.

Maar de vraag rijst hoe lang ik dit nog zal kunnen doen. Hoewel ik geniet van een goede gezondheid kan ik voelen hoe de jaren hun tol eisen. De kracht neemt af, lichaam en geest vragen steeds meer en langer herstel. Dat maakt me niet verdrietig omdat ik denk dat ik na de vele decennia van intensief werk wat meer rust heb verdiend. Ik heb dit jaar mijn reisactiviteiten drastisch ingeperkt, steeds vaker laat ik Sophie alleen de seminars leiden. Zij gaat verder en ik volg haar, ook in de verdere ontwikkeling van het familieopstellen. De paden en inzichten die ze volgt vullen mij met bewondering en vreugde.

Mijn vrouw heeft een grote last op zich genomen met de overname van al mijn professionele activiteiten. Het eist veel van haar. Niet alleen in tijd maar ook in energie en inspiratie. Haar bereidheid om dit te aanvaarden is een teken van haar liefde voor mij en haar betrokkenheid bij familieopstellingen. Iedereen die zo’n partner in zijn leven heeft, heeft het echte geluk ervaren.

Maar mag ik van mijn vrouw ook verwachten later, als ik er niet meer ben (en dit kan elke dag gebeuren) voor mij te spreken? Om vragen die betrekking hebben op mijn persoon namens mij te beantwoorden? Zou ze voor mij moeten doen waar ik geen zin in had? Ik heb het recht niet om haar dat aan te doen. En zelfs áls ze het allemaal voor mij zou doen, zou ze dan geloofwaardig zijn? Zou je haar niet verdenken van partijdigheid en haar blootstellen aan extra moeilijkheden? Het is daarom tijd om zelf het woord te nemen en zo verschillende vragen te beantwoorden en bepaalde onderwerpen uit te leggen.

Tegelijkertijd wist ik dat ik steun nodig zou hebben voor zo’n uitgebreid werk als mijn autobiografie. Op mijn leeftijd is het nauwelijks mogelijk om weken achtereen achter de computer door te brengen om te schrijven. Per toeval kreeg ik hulp uit onverwachte hoek. Ook al geloof ik niet in toeval, maar eerder in de door Carl Jung gebruikte termen als synchroniciteit en coïncidentie.

Mijn vrouw Sophie en ik hielden ons al een tijdje bezig met het onderwerp autobiografie. Op een avond kregen we een telefoontje van onze goede vriendin Christina Niederkofler. Zij is de directeur van de Hellinger-school in Italië. Ze is bevriend met oud-journalist en auteur Hanne-Lore Heilmann. Zij had Christina gevolgd tijdens haar opleiding familieopstellingen en bij verschillende seminars in Italië. Op die dag had Hanne-Lore Christina benaderd met het idee om de biografie van Hellinger te schrijven en verzocht om een ontmoeting met mijn vrouw en mij te arrangeren. De volgende dag kwam Christina bij ons langs om dit te bespreken. Vier dagen later kwam Hanne-Lore bij ons voor twee weken. We hebben haar voorgesteld om samen aan mijn geplande autobiografie te werken. Een idee waar ze direct mee instemde.

Een paar dagen later sloot mijn goede vriend dr. Rüdiger Rogoll zich bij ons aan. Hij is neuroloog, psychiater, psychotherapeut en een van de bekendste mensen op het gebied van de transactionele analyse in Europa.

Als je terugkijkt op een leven zo lang als het mijne, dan merk je dat sommige herinneringen zich teruggetrokken hebben in afgesloten achterkamers van het geheugen. Mijn blik en richting is bovendien altijd naar voren gegaan. Om bij mijn herinneringen te kunnen komen was een speciale sleutel nodig. Deze sleutel had mijn vriend Rüdiger. We kennen elkaar vanaf 1970 en delen veel ervaringen. Hij ontsloot veel van mijn geheugenruimtes met de zin: ‘Herinner je je die keer dat je ...’ En plotseling was de herinnering terug. Maar meer nog dan dat vergezelde mijn vrouw Sophie mij op deze reis naar het verleden.

In de daaropvolgende maanden bezocht Hanne-Lore mij en mijn vrouw regelmatig om te helpen de stukjes van mijn leven te verzamelen. Rüdiger voegde zich ook steeds bij ons. In deze groep van vier werd mijn levensverhaal beetje bij beetje ontgonnen. We waren verbonden door een gemeenschappelijk doel en wederzijds(e) respect en genegenheid. Je kunt je geen betere samenwerking wensen. Ik hoop dat de harmonie die er was tijdens het ontstaan van dit boek ook van invloed zal zijn op de lezer en dat hij door mijn autobiografie de weg naar een voller en gelukkiger leven zal vinden.

Voorwoord door Hanne-Lore Heilmann

Zo’n vijftien jaar geleden vertelde mijn goede vriend Holger Richter, oud-programmadirecteur van RTL-Radio in Luxemburg, over zijn ervaringen met familieopstellingen door Bert Hellinger. Wat ik hoorde fascineerde me zo, dat ik zelf een seminar heb bijgewoond. Ik had, net als iedereen, een probleem in mijn leven dat ik met een familieopstelling hoopte op te lossen. Wat ik tijdens het seminar heb ervaren, heeft diepe indruk op me gemaakt. Sterker nog: het liet me niet los. Ik begon de Hellinger-methode intensiever te bestuderen en schreef me uiteindelijk in als student aan de Hellinger-school om zelf familieopstellen te leren begeleiden.

Vandaag de dag kan ik met volledige overtuiging zeggen dat niets mijn leven meer heeft veranderd dan de inzichten van Bert Hellinger. Voor mij is er dus een leven vóór Hellinger en een leven na Hellinger. Veel van mijn beslissingen zijn beïnvloed door zijn gedachten. Misschien nog belangrijker: door zijn inzichten over de ordening van het leven is mijn begrip van en voor andere mensen vergroot. Wat mij ooit van streek maakte in andere mensen, zie ik vandaag in een ander licht. Dus ik ben Bert Hellinger niet alleen dank voor een grotere kennis van de menselijke ziel verschuldigd, maar ook een toename van mijn innerlijke vrede.

Tijdens mijn opleiding als familieopsteller ontmoette ik Christina Niederkofler, directeur van de Hellinger-school in het Zuid-Tiroolse Bressanone in Italië. Sindsdien hebben we een hechte vriendschap. Zij legde het contact met Bert en Sophie Hellinger, waaruit het idee voor deze autobiografie groeide.

Het feit dat ik de kans heb gekregen om aan de autobiografie van Bert Hellinger te werken, vervult me met diepe dankbaarheid. Ik wil mijn medewerking echter vooral zien als een groot eerbetoon aan het levenswerk van Hellinger.

In de afgelopen twee jaar bracht ik veel tijd door met Bert en Sophie Hellinger in hun huis in Berchtesgaden. Ik leerde hen kennen als twee buitengewone mensen. Nooit eerder in mijn leven heb ik zo’n welwillende persoon ontmoet als Bert Hellinger. Ik was ook onder de indruk van zijn vrouw Sophie, die met een oneindige energie haar leven wijdt aan familieopstellingen en die met haar eigen inzichten naar nieuwe dimensies heeft gebracht.

Ik mocht vele intense en mooie momenten in het huis van de Hellingers ervaren. Een bijzondere herinnering is een zomeravond toen we op hun terras zaten met uitzicht op de Watzmann, de berg die al meer dan honderd mensen noodlottig is geworden. Bert Hellinger zette het avondlied Der Mond ist aufgegangen door Matthias Claudius in. Hij kent alle coupletten uit het hoofd:

hoofd

Der Mond ist aufgegangen,

die goldnen Sternlein prangen

am Himmel hell und klar.

Der Wald steht schwarz und schweiget,

und aus den Wiesen steiget

der weiße Nebel wunderbar.

Wie ist die Welt so stille

und in der Dämmrung Hülle

so traulich und so hold

als eine stille Kammer,

wo ihr des Tages Jammer

verschlafen und vergessen sollt.

hoofd

Seht ihr den Mond dort stehen?

Er ist nur halb zu sehen

und ist doch rund und schön.

So sind wohl manche Sachen,

die wir getrost belachen,

weil unsre Augen sie nicht sehn.

Wir stolzen Menschenkinder

sind eitel arme Sünder

und wissen gar nicht viel.

Wir spinnen Luftgespinste

und suchen viele Künste

und kommen weiter von dem Ziel.

hoofd

Gott, lass dein Heil uns schauen,

auf nicht Vergänglichs trauen,

nicht Eitelkeit uns freun;

lass uns einfältig werden

und vor dir hier auf Erden

wie Kinder fromm und fröhlich sein.

‘Wollst endlich sonder Grämen

aus dieser Welt uns nehmen

durch einen sanften Tod;

und wenn du uns genommen,

lass uns in’ Himmel kommen,

du unser Herr und unser Gott.

hoofd

Bij het laatste couplet sloot Sophie Hellinger zachtjes aan en zongen ze gezamenlijk in de schemering:

hoofd

So legt euch denn, ihr Brüder,

in Gottes Namen nieder;

kalt ist der Abendhauch.

Verschon uns, Gott, mit Strafen

und lass uns ruhig schlafen.

Und unsern kranken Nachbarn auch!’

hoofd

Na een moment van stilte zei Bert Hellinger: ‘Dit was een volle dag.’ Hij zei dat aan het einde van elke dag.

Toen Sophie Hellinger me eens ophaalde van het vliegveld in Salzburg, zei ze tegen me op weg naar haar huis: ‘Dit is nu je tweede thuis.’ Dat raakte me diep.

hoofd

Bedankt, Sophie.

Bedankt, Bert Hellinger.

Met mijn autobiografie begeef ik me op een reis. Een reis naar het verleden die mij terugbrengt naar het hier en nu. De man ontmoet het kind, de ouderdom ontmoet de jeugd, het naderende einde het begin. Ik loop door mijn leven dat zich in een cirkel gaat sluiten. Waar alleen het laatste stukje nog ontbreekt. Dat is de toekomst, waarvan voor mij slechts nog een beetje blijft. Ik kijk naar haar zonder weemoed. Want er werd mij veel tijd gegeven. Een rijke tijd die mij gegund werd om deze in te vullen, terwijl ze mij bepaalde. Met alle belevenissen en mensen, met alle inzichten en gedachten. Zo kijk ik vandaag vol dankbaarheid en eerbied terug op deze tijd. Ze heeft het goed met mij voor gehad.

Kindertijd en jeugd

Ik werd op 16 december 1925 als het tweede kind van mijn ouders, Albert en Anna, geboren. In het rustige plaatsje Leimen bij Heidelberg, bij nieuwe maan. Mijn ouders gaven me de naam Anton. Hoewel ik niet veel afweet van astrologie, lijkt het erop dat het voorspellen van een karakter aan de geboortedatum klopt: baby’s die bij nieuwe maan geboren worden hebben de neiging om de wereld vorm te geven met hun idealen en persoonlijk karakter, zo wordt beweerd. Bovendien wordt gezegd dat mannen die in het sterrenbeeld boogschutter geboren zijn, niet bereid zijn om ondergeschikt te zijn, dat deze steeds zichzelf blijven, anderen weten te enthousiasmeren maar ook eisen weten te stellen. Deze mannen gaan onvoorwaardelijk voor wat zij als waar en juist beschouwen.

Wat ik geloof dat waar en juist is heb ik gedurende mijn hele leven verkondigd. Ondanks waarschuwingen voor de gevolgen. Ik ben mijn leven lang bereid geweest de gevolgen van mijn keuzes en handelen te dragen. Ik was nimmer bereid te buigen. Wie buigt, verliest zijn grootte en waardigheid. Als tiener boog ik niet voor het wrede systeem van de nationaalsocialisten en werd ik als Volksschädling1 veroordeeld tot executie.

Ik was enkel bereid om me te schikken. Ik schikte me in de wetten van de katholieke kerk, want die waren in overeenstemming met mijn geweten. Toen ik niet langer kon schikken ben ik uit het priesterambt gestapt, tegen ieders verwachtingen in. Evenzo heb ik nooit om de meningen van anderen gegeven omdat die meningen vastzitten en bevooroordeelde denkpatronen zijn die naar bevestiging zoeken. Sommigen vielen me later aan, vanuit hun eigen mening. Maar ik liet me niet in verwarring brengen. Voor een goed argument stond ik echter altijd open.

Als ik terugkijk naar mijn kindertijd zie ik hoe ik lange tijd innerlijk verdeeld was. In mijn steeds wisselende levensomstandigheden moest ik mezelf steeds weer op een nieuwe manier tot mijn ouders verhouden. Alleen hierdoor is het me gelukt om de volle omvang van hun liefde te begrijpen.

In het grootste deel van mijn leven was ik mijn ouders in dankbaarheid en nederigheid toegewijd. Vanuit deze toewijding geloof je dat bijvoorbeeld de relatie met de moeder in orde is. Maar wanneer je dieper gaat, besef je dat deze pure kijk alleen niet genoeg is. Het gaat er niet om dat je denkt in harmonie met je moeder te zijn, het gaat erom dat je dit ook innerlijk voelt, intens en met overtuiging. In iedere confrontatie waarin herinneringen aan je moeder een rol spelen voel je weer de eerdere verwondingen die niet genezen zijn. Pas wanneer je deze als het ware vergeet, je ze niet langer onthoudt zelfs als je dat zou willen, kun je van heling spreken.

Iedereen kan dit bij zichzelf observeren, daar ben ik van overtuigd. Net zoals dat ik er zeker van ben dat je in opstellingen met je moeder resoneert, waardoor verdrongen situaties waar je je niet meer van bewust bent, aan het licht komen. Een vroegere gebeurtenis wordt als het ware getriggerd en in de tijd daarna opgelost. Dit is een levenslang proces. Elke volgende stap in dit levenslange proces heeft zijn eigen beginpunt. Elk beginpunt is anders door de veranderde relatie met de moeder. Net zoals je nooit tweemaal in hetzelfde water van een rivier kunt stappen.

De eerste jaren van mijn leven, totdat ik naar de basisschool ging, brachtt ik door in de slechts vierduizend zielen tellende plaats Leimen, de geboorteplaats van mijn ouders. Mijn vader was ingenieur. Hij leek op mijn grootvader van moeders kant, die zware fysieke arbeid had verricht in de cementfabriek in Leimen, het huidige Heidelberg Cement AG.

Het gezin leefde in een arbeidersdorp, dat heette toen nog een arbeiderskolonie. Het dorp was in 1900 gebouwd vanuit de privébezittingen van patriarch Friedrich Schott, op vergelijkbare wijze als de bekende Krupp-nederzettingen in Essen. Schott noemde dit bouwproject ‘huizen voor goede en verdienstelijke werknemers’. Elk gezin kreeg naast een huis ook een stuk land van de fabriek om eigen groenten en fruit op te verbouwen. Mijn grootvader hield ook kippen en een varken. Het was de overgang van het boeren- naar het industriële tijdperk. De dag werd van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat bepaald door de werkzaamheden in de fabriek en daarna door het werk op het veld.

Mijn grootvader was al gepensioneerd toen ik geboren werd. Doordat ik voor mijn schooltijd voor langere tijd bij mijn grootouders woonde, groeide ik op in dit milieu van eenvoudige lieden. We waren met veel kinderen. Voor ons was het een idylle. Er was een gazon en een plek met schaduwrijke bomen waar we konden spelen. We kwamen bij verschillende families thuis, alsof we een van hen waren. We leefden als een grote familie.

Deze manier van leven had iets bijzonder hartelijks en oprechts. Het heeft me voor de rest van mijn leven gevormd. Nog steeds is Leimen voor mij een thuis. Zelfs al klinken vandaag de dag het monotone brommen van de kabelbaan in mijn oor en de zachte klikgeluiden van de 265 slingerende groene lorries als ze over de masten van de kabelbaan gingen. Met deze kabelbaan werd de kalksteen vanuit de groeven naar de cementfabriek getransporteerd, over de daken van Leimen. Zes kilometer lang.

Ik heb altijd van eenvoud gehouden. Zelfs in tijden van voorspoed was de verleiding van geld niet aantrekkelijk voor mij. Mijn leven is bepaald geweest door een bijna landelijke down-to-earth-benadering, doorzettingsvermogen en discipline. Ik word niet gelukkig van de verfijnde keuken, maar wel van een goede aardappel of een maaltijd met goede kruiden, bereid door mijn vrouw Sophie. Ik heb geen nieuwe limousine maar een twintig jaar oude auto in onze garage. Hij voert nog steeds trouw zijn diensten uit – waarom zou ik een nieuwe kopen?

Mijn luxe is een mooi huis met uitzicht op de imposante Watzmann. Veel bergbeklimmers hebben hun leven gelaten op deze ongeluksberg. We hebben kamers voor vrienden en familieleden. Ze komen ons vaak bezoeken en dineren dan bij ons in de keuken of op de veranda aan eenvoudige houten tafels. Ze vergezellen Sophie en mij vaak op onze dagelijkse middagwandeling langs een nabijgelegen kreek. De natuur om ons heen geeft ons kracht en innerlijke vrede. De vreugde van de natuur en de harmonieuze en inspirerende gemeenschap met andere mensen wijken steevast voor de kracht van geld.

Toen ik vijf jaar oud was, verhuisden mijn ouders naar Keulen met mijn twee jaar oudere broer Robert en mijn twee jaar jongere zus Marianne. Maar mij lieten ze achter bij mijn grootouders. Totdat ik naar school moest. De echte reden heb ik nooit gehoord. Ik vermoed dat mijn ouders het afscheid voor mijn grootouders wilden verzachten. Hoewel ik graag bij mijn grootouders woonde, had de scheiding van mijn ouders een diepe impact op me. Ik voelde me achtergelaten en achtergesteld. Vooral omdat Robert wel mee mocht naar het nieuwe huis. Het gegeven dat ook Marianne bij onze ouders mocht blijven was voor mij niet zo belangrijk. Ze was tenslotte mijn kleine zusje. Ik zag waarschijnlijk mijn broer als een concurrent.

Het feit dat ik bij mijn grootouders moest blijven, was van grote invloed op mijn relatie met mijn moeder. Die relatie werd erdoor beschadigd. Later zag ik in familieopstellingen bij cliënten die soortgelijke dingen hadden meegemaakt, dit effect vaak terug. Ik noemde het de ‘vroeg onderbroken uitreikende beweging naar de moeder’.

Wat betekent deze onderbroken beweging naar de moeder voor een persoon? Het leven komt in de eerste plaats door de moeder naar ons. Zoals we onze moeder nemen, nemen we ook ons leven. Wat we ook hebben te stellen met onze moeder, dit hebben we ook te stellen met ons eigen leven. Wie zich van zijn moeder afwendt, keert zich van het leven af. Daarom lukt het leven pas in onze relatie met onze moeder. Wie zijn moeder heeft ingesloten, straalt, wordt bemind en trekt onmiddellijk anderen aan. Harmonie met de moeder is de sleutel tot geluk.

Voor velen is het insluiten van de moeder echter afgesneden door een vroege ervaring. Ze beleefden in hun vroege jeugd, meestal in de leeftijd van drie tot vier jaar, een scheiding van de moeder. Bijvoorbeeld wanneer een kind is weggegeven voor een bepaalde periode of het kind ziek was en de moeder het niet kon bezoeken. Of als de moeder zelf weg moest om te herstellen van een ziekte. De scheiding wordt door het kind ervaren als een grote pijn. ‘Waar is ze? Ben ik verdwaald?’ vraagt het zich innerlijk af. Dit is een trauma, want de noodzakelijke uitreikende beweging is niet mogelijk.

Het kind voelt zich hulpeloos wanneer het zonder moeder is, voelt zich wanhopig als het niet naar haar toe kan gaan, wanneer het haar zo nodig heeft. Dit leidt tot een innerlijke beslissing bij het kind: het heeft opeens een ander innerlijk beeld van de moeder, dat gepaard gaat met pijn en verwijten. Vaak wordt de pijn van scheiding ook woede of wanhoop. Het kind zegt dan innerlijk: ‘Ik geef haar op’, ‘Ik blijf alleen’, ‘Ik blijf op een afstand van haar’, ‘Ik keer me van haar af’, ‘Ik trek me terug; niemand is er echt voor mij; ik sta alleen op eigen benen.’

Het kind verandert. Als de moeder daarna terugkeert, duwt het kind de moeder weg (uit herinnering aan de pijn) en trekt zich terug. Het kind laat zich bijvoorbeeld niet meer door haar aanraken, het sluit zich af voor haar en voor haar liefde. Wanneer de moeder dichter bij het kind probeert te komen en het in de armen neemt, wijst het kind haar innerlijk en vaak ook fysiek af. De moeder kan dan denken dat ze iets verkeerd heeft gedaan en trekt zich ook terug. Beiden komen niet meer tot elkaar.

Deze ervaring heeft ook invloed op het latere leven. Zelfs als volwassene is zo’n kind vaak bang voor nabijheid. Wanneer iemand dichterbij komt, herinnert het zich de pijn van toen en onderbreekt het de beweging. Iemand wacht bijvoorbeeld tot de ander in beweging komt, in plaats van zelf het initiatief te nemen. Dichtbij een ander zijn is vaak moeilijk te verdragen. In plaats van anderen met vreugde te verwelkomen, worden die personen op verschillende manieren afgewezen. Wie zo getraumatiseerd is kan zich slechts aarzelend en meestal slechts voor een korte tijd openen ondanks dat hij eronder lijdt. Dat patroon herhaalt zich vaak bij de eigen kinderen.

Dit trauma kan zowel in het gevoel als in de herinnering worden geheeld wanneer je, ondanks alle angst, teruggaat naar de situatie van de scheiding en daar de onderbroken uitreikende beweging – innerlijk of in een familieopstelling – alsnog uitvoert. Ondanks de opkomende pijn, ondanks de teleurstelling en woede van die tijd, beweeg je in kleine stapjes richting de moeder – in liefde. Totdat je uiteindelijk in haar armen valt, door haar omhelsd en vastgehouden wordt en eindelijk weer één bent met haar.

Ik was al op middelbare leeftijd toen ik pas de prestaties van mijn moeder in al haar volheid kon waarderen. Dat ontstond tijdens een therapiesessie in De VS. De therapeut had drie vierkanten op de grond getekend. Ik moest in het midden van elk vierkant staan en zeggen in welke ik me het beste voelde. Maar voor mij waren ze allemaal gelijk. De therapeut vertelde me dat één vierkant stond voor de beste moeder ter wereld, één voor de slechtste moeder en de derde stond voor mijn eigen moeder. Ik moest lachen om mezelf en mijn gecultiveerde verwijten. Totaal onverwacht voelde ik me herboren: krachtig en sterk. Ik besefte dat mijn verwijt aan mijn moeder me ervan weerhield om naar haar toe te gaan. Ik was eigenlijk een kind gebleven, nog niet helemaal volwassen geworden doordat ik nog steeds verwachtingen van haar had.

In meditaties na deze therapiesessie ging ik ook terug naar de tijd van vóór mijn trauma. Ik herinnerde me de gelukkige ervaringen met mijn moeder. Hoe ik vol zelfvertrouwen was, vastgehouden werd door haar en gevoed met een blik van liefde. Ik herinnerde me de zogenaamde kleinigheden waardoor ik me onbewust geborgen voelde.

Met dit nieuwe beeld in mijn hart keek ik naar mijn moeder van na het trauma. Ik hield dit positieve beeld vast en liet het in mijn ziel voorbij het andere, verwijtende beeld ruimte winnen. Ik negeerde mijn eerdere beslissing en zei tegen mijn al overleden moeder: ‘Ik kom bij je terug.’

Pas toen besefte ik dat mijn moeder er altijd voor mij was geweest. Zonder te klagen had ze alles gedaan – gewassen, gekookt, genaaid, en zelfs in het nazitijdperk had ze als tegenstander van het regime, als een leeuwin voor mij gevochten.

Hoewel ik sindsdien de betekenis van mijn moeder voor mij kon erkennen was ik nog steeds niet volledig in harmonie met haar. Vooral op mijn oude dag werd ik keer op keer overweldigd door een gevoel van droefheid en verlorenheid zodra ik eraan dacht dat mijn broer waarschijnlijk het favoriete kind van mijn moeder was geweest.

Een paar weken voor mijn 92ste verjaardag, op een zaterdag, werd ik opnieuw door dat gevoel overvallen. Mijn vrouw Sophie zei toen tegen me: ‘Kom op, laten we dat opstellen.’ Zij en een vriendin die bij ons op bezoek was, stonden als representanten in de opstelling. Ik werd later in de opstelling opgenomen. De werkelijkheid kwam aan het licht en ik voelde de grote liefde die mijn moeder altijd voor mij gevoeld had. Die liefde was er altijd geweest, net als mijn liefde voor haar. Sindsdien is mijn ziel met diepe vreugde vervuld.

Wat laat ons dat zien? Dat ook al ben je bijna honderd, je blijft nog steeds het kind. Zelfs in het geval van een bijna-honderdjarige, bepaalt de relatie met je moeder het wel en de wee van de ziel. Zo ongelooflijk groot is het belang van de moeder voor ons leven.

hoofd

Dus waar begint jouw eigen vreugde? Met de vreugde in je ouders. Ik kan me voorstellen dat God naar onze ouders kijkt, zoals hij ze gemaakt heeft. Hoe laat hij zijn vreugde over hen zien? Met welke goddelijke vonk? Hij vindt ze zeer goed.

Pas als jij jouw ouders ook goed vindt, precies zoals ze zijn, vind je jouzelf ook goed en met jou al het andere ook. Hier is de grote vreugde, een vreugde die meeslepend is. Weggedragen door haar, slaan we de handen ineen en dansen we de dans des levens. Deze vreugde is een spirituele vreugde, een totale vreugde zonder een of andere reden. Het is pure levensvreugde en puur geluk.

hoofd

Kort voor mijn eerste schooldag haalden mijn ouders mij naar Keulen. Dat was een enorme verandering – van het rustige, landelijke, idyllische leven naar de drukte van een bruisende stad. Maar als kind pas je je snel aan de nieuwe omstandigheden aan, je wordt er als het ware in opgenomen. Je zult wel moeten. Als je bij je ouders bent dan ben je daarmee direct op veilig terrein. Het nieuwe ervaar je dan minder als bedreigend, maar eerder als een opwindende verrijking die je met nieuwsgierigheid kunt benaderen.

Toen ik naar Keulen2 kwam was Konrad Adenauer burgemeester. Onder zijn burgemeesterschap had de stad net een indrukwekkende opleving ervaren. Hij had ervoor gezorgd dat na het vertrek van de Engelse bezettingstroepen het vliegveld Butzweilerhof zich ontwikkelde tot een verkeersknooppunt in het westen van Duitsland. Al in 1928 waren er directe vluchten naar Berlijn, Parijs, Amsterdam, Genève, Londen, Brussel, Kopenhagen, Hamburg en München. In 1929 was begonnen met de aanleg van de autosnelweg Keulen-Bonn. In 1930 kwam Henry Ford zelfs persoonlijk naar de stad voor de feestelijke opening van de nieuwe fabriek, van de tot dan toe in Berlijn gevestigde Ford Motor Company AG.

Ik was vooral gefascineerd door het Hansahochhaus in Neustadt-Nord dat in 1925 voltooid was. Het had voor die tijd een ongelooflijk aantal van zeventien verdiepingen en was met een hoogte van 65 meter zelfs voor korte tijd het hoogste gebouw in Europa. Ik was vooral blij als mijn moeder mij naar het warenhuis Tietz meenam. Daar werd je volledig automatisch naar de volgende verdieping gebracht met de eerste roltrap in Duitsland – voor mij was het altijd weer een belevenis.

Dan was er natuurlijk ook nog de Dom van Keulen. Dit imposante, gotische, religieuze gebouw, met de grootste torengevel van de wereld: 7.100 vierkante meter, dat de pauselijke macht van Rome en het belang van het katholieke geloof in de regio vertegenwoordigde. De Dom in het hart van Keulen was tegelijkertijd indrukwekkend en ontzagwekkend en vertrouwd en dicht bij mij. Dit omdat ik als vijfjarige besloten had om priester te worden.

Het idee om priester te worden kwam zomaar bij mij op. In het begin werd het zeker beïnvloed door mijn grootvader. In de periode dat ik bij hem woonde, gingen we elke ochtend om 6 uur naar de vroege mis. Ik was erg onder de indruk van de diepe toewijding en innerlijke vrede die de eucharistie-viering hem bracht. Hoe mooi zou het zijn, heb ik destijds waarschijnlijk gedacht, als ik zelf als priester bij het altaar zou staan en een dergelijk effect onder de gelovigen zou veroorzaken. Natuurlijk kon ik als kind de ware omvang van het priesterambt nog niet bevroeden.

Mijn carrièrewens werd nooit vervangen door een ander idee, ook niet tijdens mijn puberteit. Mijn beslissing moet natuurlijk worden gezien in het licht van mijn relatie met God. Uiteraard de relatie met God zoals ik die toen had. Met in gedachten mijn perceptie hiervan in die tijd. Van huis uit was er de sfeer van gelovigheid om mij heen. Mijn besluit was dus niet geheel onverwacht. Mijn vader, en nog veel meer mijn moeder, waren diep verbonden met hun katholieke geloof. Het was dan ook mijn moeder die me aanmoedigde in mijn beslissing. Het priesterschap stond destijds hoog in aanzien, niet alleen voor diegenen die zich geroepen voelden om dit te doen, maar ook voor het hele gezin. Ook zij voelden zich zo dichter bij God. Het aanvaarden van het priesterschap werd gezien als een soort belofte aan God, waardoor alles goed zou gaan met de hele familie.

Mijn vrouw Sophie gelooft echter dat ik onbewust voor het priesterschap heb gekozen om mijn moeder te behagen. Misschien heeft ze gelijk, zoals wel vaker.

Ik ging voor het eerst naar de lagere school3 met een voor die tijd typische bruine leren boekentas op de rug, met daarin lei en griffel en een aan een touwtje bungelende spons. De school stond in de wijk Ehrenfeld in Keulen. In deze wijk stond de fabriek van Ferd. Mühlens waar het beroemde reukwater 4711 en het parfum Tosca, voor de ‘vrouw vanaf vijftig’, gemaakt werd.

Het was buffelen om het Sütterlinschrift4 te leren, dat in de jaren twintig het Duitse Kurrentschrift5 had vervangen. Het motto uit het keizerlijke tijdperk bleef echter ongewijzigd: ‘Vouw de handen, houd je snavel, steun je hoofd niet met je handen en spits je oren.’

De vierjarige basisschool was een marteling. Elke dag sloeg de leraar me met een houten stok. Als ik vanwege de pijn niet rustig op mijn stoel kon zitten begon het opnieuw. Opstaan, naar voren gaan, over de bank buigen en gestraft worden. Waarom de leraar mij steeds moest hebben blijft me een raadsel. Het was ondenkbaar om te klagen; leraren waren destijds een autoriteit. Ouders klaagden niet en leerlingen al helemaal niet.

Thuis heerste ook een streng regime. Mijn vader was daar verantwoordelijk voor. We moesten vlijtig zijn, altijd hard werken en discipline betrachten; hij liet me met niets wegkomen. Hij sloeg me regelmatig met een rubberen slang, een pijnlijke straf die mij net zo zwaarbelast heeft als zijn onbuigzaamheid.

Veertien jaar geleden werd in Mexico duidelijk hoezeer ik in mijn kindertijd onder deze lijfstraffen had geleden. Ik bezocht daar een lichaamstherapeut die in staat was om de pijnlijke gebeurtenissen uit de periode van mijn zesde tot mijn tiende te activeren door op bepaalde lichaamsdelen te drukken. De vrijgekomen energieën werden vervolgens door afstrijken afgeleid en de spanningen werden opgelost door een aansluitende massage. De herinneringen aan de pijn en inwendige verwondingen van vroeger die tijdens deze behandeling geactiveerd werden, waren zo hevig dat ik twee uur lang zonder onderbreking huilde. Het kostte me twee dagen om te herstellen en om innerlijk mijn moeder terug te vinden. Ik had nooit gedacht dat de ervaringen uit mijn kindertijd zo’n impact hadden.

Aan de andere kant ondersteunde en moedigde mijn vader me door de jaren heen aan met alles wat ik wilde. Met z’n tweeën bezochten we de opera, concerten en musea; hij ging met mij zwemmen en fietsen. Hij moedigde mij aan en maande mij om intensiever mijn vioolspel te beoefenen. Stiekem hoopte hij dat ik muzikant zou worden, zodat ik niet zo hard zou hoeven te werken als mijn grootvader en hij. Hij was sceptisch over mijn wens om priester te worden; deze wens was meer in lijn met de intenties van mijn moeder en haar ouders. Mijn vader was wel religieus maar niet zo dol op de kerk.

Tientallen jaren later, toen ik me al op de psychotherapie gericht had, ontmoette ik Stanley Keleman, de grondlegger van de Formative Psychologie en directeur van het Center for Energetic Studies in Berkeley, Californië. In een gesprek klaagde ik over de strengheid van mijn vader en de daaruit voortkomende zware jeugd die ik ervaren had. Stanley Keleman keek me aan, lachte en zei: ‘Maar je bent sterk.’ Toen pas begreep ik welke kracht mijn vader mij had gegeven en hoe belangrijk hij voor mij was door zijn strengheid. Vanaf dat moment was ik diep verbonden met hem.

hoofd

Als een boodschap ons diep in het hart raakt voelen we ons geraakt. Geraakt voelen wij ons ook als we erkennen dat we ons op een weg bevinden die ons eerder van anderen verwijdert dan dat deze ons dichter bij elkaar brengt. Geraakt keren wij om, naar hen terug.

Natuurlijk hebben onze ouders ook tekortkomingen en zwakke punten. Ze hebben sommige dingen vanuit onze huidige optiek verkeerd gedaan. Stel je voor dat je ideale ouders had, dat ze in alle opzichten perfect waren en dat alles wonderbaarlijk goed ging. Hoe efficiënt zou dat zijn voor het leven? Het zijn juist de fouten, de uitdagingen, de dingen die soms van ons worden gevraagd met groot leed, die ons een speciale kracht geven als we ermee instemmen.

Je kunt dat voor jezelf oefenen. Kijk naar alles wat er in je familie is gebeurd. Je ziet ook wat je wilt uitsluiten, wat je wilt wegnemen. Zie je dan hoe arm je wordt als je je op deze manier gedraagt?

Doe het nu andersom. Je kijkt naar alles zoals het was en zegt: ‘Ja. Dat is hoe het was. Ik stem in met alles, precies zoals het was. Nu maak ik er iets van. Ik leer ervan en krijg kracht.‘

Nu kun je je voorstellen hoe het is als iemand uit een perfect gezin komt. Kan hij empathie hebben voor anderen? Kan hij genade voelen? Of is hij grotendeels afgesloten van het leven?

Kijk nu opnieuw naar jezelf en naar anderen, die een aantal ontberingen hebben geleden. Hoe kun jij je inleven in anderen? Hoeveel meer kracht heb je om anderen te helpen en van anderen te houden dan degenen die uit een perfect gezin komen?

hoofd

30 januari 1933. Een natte en koude dag in Keulen met bergen sneeuw op de trottoirs. De dag waarop president Paul von Hindenburg Hitler tot Rijkskanselier benoemde. Om 12 uur werd het nieuws op de radio uitgezonden. Kranten brachten een extra editie uit. Op de Neumarkt had een mensenmenigte zich verzameld. ‘s Avonds kwam mijn vader thuis en zei tegen mijn moeder: ‘Hitler is Rijkskanselier.’ Mijn ouders waren erg terneergeslagen. Ze voelden dat de weg naar de nazidictatuur nu vrij was.

Ik was destijds verbaasd over de reactie van mijn ouders en vroeg waarom iedereen zo euforisch was behalve zij. Mijn vader antwoordde: ‘Iedereen die nu zo euforisch is, zal zich te laat realiseren hoeveel hetgeen nu op ons afkomt ons zal kosten. Ik ben bang, echt bang.’

Ondanks de slechte prestaties van de NSDAP6 bij de verkiezingen van de Rijksdag op 6 november 1932, was er geen hoop dat het ‘bruine spook’7 snel weg zou gaan. Al op diezelfde avond liepen dronken SA-leden8 schreeuwend door de straten van Keulen en dwongen ze voorbijgangers de Hitlergroet te brengen. De volgende dag was er een mars van de bruine hordes van Deutz naar de Rudolfplatz met een Duitse manifestatie in de beurshallen. De gebeurtenissen werden door de Keulse bevolking nogal apathisch opgenomen en met luchtige opmerkingen gebagatelliseerd. Niet eens zo veel later zouden velen enthousiast worden over het nationaalsocialisme.

Honderden Keulse communisten en sociaaldemocraten werden in de weken na de benoeming van Hitler ontvoerd, mishandeld en vermoord door de SA. Allemaal met stilzwijgende goedkeuring en zelfs met directe betrokkenheid van de politie. Al op 1 april verordonneerde de directeur personeelszaken van de gemeente Keulen dat alle Joden zich moesten melden. Deze instructie ging zelfs verder dan de Neurenbergse rassenwetten, die in 1935 aangenomen zouden worden.

Mijn ouders werden door hun diepe geloof in God tegen de verleidingen van het nationaalsocialisme beschermd. Mijn vader weigerde lid te worden van de partij (NSDAP) gedurende de naziperiode, ondanks dat er veel druk op hem werd uitgeoefend. Dat vroeg om zeer veel moed.

Ik herinner me een zondag enkele weken na de machtsovername. Mijn ouders wilden met ons kinderen een excursie maken naar het Bergische Land. Na de ochtendmis wachtten we op de tram. Een SA-man maakte een opmerking tegen mijn vader. Ik weet niet wat mijn vader heeft geantwoord, maar het moet de woede van de SA-man hebben gewekt. Hij schreeuwde tegen mijn vader en wilde hem arresteren. Dat recht had hij, want Hermann Göring9, had na de machtsovername de SA voor een korte tijd tot ‘Rijks-hulppolitie’ benoemd.

Gelukkig kwam op dat gevaarlijke moment de tram en konden we snel instappen. De chauffeur sloot de deur onmiddellijk en reed direct weg. De SA-man volgde ons brullend op een fiets. De chauffeur passeerde de volgende haltes tot hij de SA-man was kwijtgeraakt. De trampassagiers applaudisseerden na dit tafereel. Deze houding van de bevolking zou niet lang duren.

hoofd

Het jaar 1936 was een keerpunt voor mij. Het leidde me naar een pad dat de helft van mijn hele leven zou bepalen. Maar daar had ik op dat moment geen weet van. Mijn vier basisschooljaren waren voorbij en ik ging naar het Aloysianum seminarie10. Mijn moeder had van een kennis gehoord over de oprichting van de rooms-katholieke mannenorde die voornamelijk actief zou worden in de Afrikaanse missie. Ze zag in het internaat een goede voorbereiding op het door mij gewenste priesterambt. Na enige aarzeling nam mijn vader dit besluit van mijn moeder aan en stemde ermee in ervoor te betalen.

Voor mijn verblijf op het internaat had mijn moeder een enorme koffer ingepakt. De koffer sleepte bij het dragen over de grond. Ze zette me op de trein op het station van Keulen en nam afscheid. Ik ging alleen op reis, naar mijn nieuwe leven. Tijdens de reis kwamen tegenstrijdige emoties in mij op: ik was enerzijds bang, voelde angst en wanhoop en anderzijds voelde ik blije opwinding en verwachting. Eindelijk! Gelukkig waren er andere kinderen in de trein. Zij leidden mijn gedachten af en zorgden voor een vermakelijke rit.

Het Aloysianum werd zogezegd mijn nieuwe thuis. In die periode bezocht ik het stedelijke Franz-Ludwig-von-Erthal-gymnasium. Dit was een Latijns gymnasium, vernoemd naar de in 1730 in Lohr am Main geboren Vorsten-bisschop van Würzburg en Bamberg. De orde had geen eigen school. Tot 1933 woonden er tot wel honderdvijftig studenten in het Aloysianum, ondanks de economische moeilijkheden van de jaren dertig. Dat aantal nam af nadat Hitler de macht had gegrepen. Dit kwam door de discriminatie van kloosterlijke onderwijsinstellingen door het regime.

Zelfs vandaag de dag kan ik in mijn gedachten het door de barok beïnvloedde, drie verdiepingen tellende complex zien: de lichtovergoten gangen; de jugendstilramen; de trap met smeedijzeren hekwerk en gladde houten leuningen; de kleine kerk met uivormige koepel. Ik voelde me thuis in het Aloysianum. Het was een leuke tijd voor mij. Ik heb nooit last gehad van heimwee. Dat kwam omdat ik in deze andere wereld veel meer kansen en vrijheden had dan in het huis van mijn ouders. En vooral doordat ik niet meer geslagen werd!

De paters waren prima. Ze mochten ons leerlingen en moedigden ons aan. We waren altijd bezig, we verveelden ons nooit. Sport, wandelingen, muzieklessen, theatervoorstellingen, het gebruik van een grote bibliotheek: er werd ons zo veel geboden. Ik leerde er viool spelen, was lid van het huisorkest en zong in het koor. Met mijn verblijf op het internaat hadden mijn ouders me een geweldig cadeau gegeven.

Op een zomerdag in mijn eerste jaar op het internaat werd me duidelijk hoeveel het Aloysianum voor mij betekende. Ik ging zwemmen met vrienden in de Main. Aan de oever vonden we een grote plank waarmee we ons als op een vlot over de rivier lieten drijven. Het was ons door de paters uitdrukkelijk verboden. Plotseling zag ik mijn favoriete leraar op de oever staan. Hij had ons ook ontdekt. Hoewel we meteen onze vlotreis afbraken, riep hij ons en confronteerde ons met onze daad. Hij legde uit dat ons gedrag hem grote problemen had bezorgd als ons iets was overkomen, omdat het internaat verantwoordelijk was voor ons welzijn en onze veiligheid. De komende dagen wilde hij erover nadenken of hij onze ouders over het incident zou berichten. Dat zou verwijdering van het internaat voor ons betekenen.

Deze dagen ging ik door een hel. Ik dreigde alles te verliezen wat zo goed was begonnen en mij zo gelukkig maakte. Na vijf dagen werden we bij de leraar geroepen. Hij sprak de reddende woorden: onze ouders zouden niet op de hoogte worden gebracht – onder voorwaarde dat we zouden beloven nooit weer zo’n avontuur te beginnen. Het was de gelukkigste dag in mijn toen nog vrij korte leven. De reactie van de leraar had me iets laten zien dat me vervulde met diepe vreugde: ik voelde dat de leraar van mij hield en ik van hem.

Ik bevond me in het internaat in een beveiligd veld, beschermd tegen de nazi-ideologie, net als in het huis van mijn ouders. Dat maakte ons anders dan andere tieners. Niemand van ons ging naar Hitlerjugend. Dankzij deze bescherming hadden we nauwelijks contact met het nazisysteem.

Tot in 1938. Toen kreeg ook het Aloysianum met de bruutheid van het naziregime te maken. Een dag nadat de Duitse troepen op 13 maart 1938 Oostenrijk binnengemarcheerd waren, had Hitler de Wet voor de hereniging van Oostenrijk met het Duitse Rijk uitgewerkt. Voor de aanname van deze wet vond op 10 april een referendum plaats. Het referendum moest zowel in het voormalige Oostenrijk als in het zogenaamde oude rijk, oftewel Duitsland, worden uitgevoerd. In een oproep stond: ‘Geen stem mag ongeldig worden door onachtzaamheid. Kies dus pas nadat je jezelf goed hebt geïnformeerd. Je kruis hoort thuis in de grote cirkel, waar ja boven staat.’

Maar sommige paters van het internaat en enkele zusters die in de keuken werkten, hielden zich er niet aan en stemden nee. Dat werd opgemerkt. Nog diezelfde avond verzamelden een aantal SA-leden zich na een fakkeltocht aan de voorkant van het Aloysianum. Ze besmeurden de muur van het huis en schreven met grote letters: ‘Hier wonen verraders’ en: ‘Wij kozen nee.’ Daarna gooiden ze ongeveer tweehonderd ruiten in. Ook in mijn slaapzaal vlogen stenen door de ruiten. De volgende dag werden de directeur en het hoofd van het internaat in bewaring gesteld. Deze procedure was niet onderworpen aan enige rechterlijke controle en werd vooral toegepast bij tegenstanders van het naziregime. Daarna wachtte meestal een lang lijden, vaak eindigend met de dood in een concentratiekamp.

Voor ons leerlingen begon op deze dag de vakantie. We gingen voor twee weken naar huis.

Ook in de jaren die volgden was ik in het Aloysianum getuige van de waanzin van het naziregime. Het begon met de beroemde eerste september 1939 toen Hitler in de Rijksdag aankondigde: ‘Seit 5.45 Uhr wird zurückgeschossen11.’ Met de invasie van Polen was de Tweede Wereldoorlog uitgebroken, die ongeveer zestig miljoen levens zou kosten. Na twee dagen wachten verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk de oorlog aan het Duitse Rijk. Al in 1938 was de partijleiding in het geheim begonnen met de voorbereidingen van de evacuatie van de bevolking in de grensgebieden. Dat zou een serieuze impact op het Aloysianum hebben.

Al twee dagen voor de oorlog waren de eerste zichtbare voorbereidingen getroffen voor de evacuatiemaatregelen. Kort na Hitlers oorlogsverklaring werden de lokale autoriteiten geïnformeerd dat er vluchtelingen te verwachten waren. Ze kwamen voornamelijk uit de zogenaamde Rode Zone. Dit was een grensgebied van circa 20 kilometer breed langs de Rijn, dat van de Eifel tot aan Karlsruhe de linkeroever van de Rijn omvatte en vanaf daar verder liep tot aan de rechteroever van de Rijn aan de Zwitserse grens. Op 3 september ontvingen de inwoners, Rückgeführte Personen12 genoemd, een militair bevel om de woongebieden te verlaten. Aan de ene kant om ze te beschermen tegen het dreigende oorlogsgevaar en aan de andere kant om de mobiliteit van de Wehrmacht13 veilig te stellen. Per persoon was slechts dertig kilo bagage toegestaan. De verlaten huizen konden niet worden afgesloten en al het vee moest achtergelaten worden.

De gerepatrieerden werden verder in het binnenland van het Duitse Rijk ondergebracht. Dus ook in ons Aloysianum. Het gehele onderste deel van het gebouw werd aangewezen voor massale opvang. Pas een jaar later, na het einde van de slag om Frankrijk en na de ondertekening van de wapenstilstand van Compiègne, konden de gerepatrieerden terugkeren naar hun eigen huizen.

Ook daarna werd het Aloysianum door de nazi’s verder gebruikt voor hun idiote doelen. In 1940 werd het een tijdelijke verblijfplaats voor de Volksduitsers14 uit het oosten. Al aan het begin van de Tweede Wereldoorlog had Hitler duidelijk gemaakt dat hij een volledige reorganisatie van Europa aan het plannen was. In zijn toespraak tot de Rijksdag op 6 oktober kondigde hij een völkische Flurbereinigung15 in het oosten en zuidoosten aan. Onder het motto Heim ins Reich waren de nazi’s plannen aan het maken en uitvoeren om een Groot-Duits Rijk te bouwen. Duitse kolonisten en repatrianten moesten daarom terugkeren binnen de grenzen van het rijk. Hierbij waren ongeveer een half miljoen mensen uit de Baltische staten, Bessarabië en Volhynia, Bukovina en Dobrudja, uit Kroatië en Servië, en zelfs uit Zuid-Tirol betrokken.

Het Hitler-Stalin-pact van 1939 regelde de voorwaarden. Het pact bepaalde welke gebieden van Oost-Europa in de Sovjet-Unie zouden vallen. De kolonisten ontvingen als compensatie voor de gedwongen verhuizing land in het door Duitsland bezette Polen, in het Protectoraat van Bohemen en Moravië als ook in Ondersteenmark dat door Duitsland onteigend was. Het land van Polen en Joden werd zelfs vóór de aanval op de Sovjet-Unie onteigend en gereserveerd voor de Volksduitsers. De Polen en Joden werden verdreven of opgesloten in getto’s.

Dit nederzettingenbeleid heeft een directe relatie met de Holocaust. Zo verordonneerde Adolf Eichmann een reeks deportaties van Joden onder het kenmerk ‘Betreft: vrije ruimte voor Litouwse Duitsers’. Eichmann was in december 1939 hoofd van de eenheid IV D 4 ‘Emigratie en ruiming’16 van het Reichssicherheitshauptamt (RSHA). Hij was primair medeverantwoordelijk voor de moord op ongeveer zes miljoen mensen.

Heinrich Himmler was vanaf 1943 Rijksminister van Binnenlandse Zaken en één van de belangrijkste verantwoordelijken voor de Holocaust vanaf 1943. Hij werd in oktober 1939 benoemd tot Rijkscommissaris voor de Vestiging van het Duitse volk en dus verantwoordelijk voor het programma Heim ins Reich.

Tienduizenden Duitse immigranten werden naar het Rijksgrondgebied zelf gebracht, waar ze, in tegenstelling tot de mooie beloften, voornamelijk in kampen woonden. De autoriteiten gaven er de voorkeur aan faciliteiten van de katholieke kerk te confisqueren voor hun huisvesting. Zo vonden ongeveer vierhonderd mensen van verschillende afkomst, cultuur en wereldbeeld een thuis in het Aloysianum.

In die tijd waren we nog met slechts 55 leerlingen. Slechts één slaapverblijf mocht door ons worden gebruikt. Uiteindelijk bevalen de nazi’s in 1941 tot de sluiting van het internaat. Voor mij was het tijd terug te gaan naar het huis van mijn ouders.

Mijn familie was ondertussen verhuisd naar Kassel, waar mijn vader werkte in een wapenfabriek. Ik ging naar het het Friedrichsgymnasium: het traditionele en oudste gymnasium van de stad, gesticht in 1779. De gebroeders Grimm hadden hier vanaf 1798 in de schoolbanken gezeten. De meest prominente leerlingen waren Prins William van Pruisen, hij was hier vanaf 1874, en de latere keizer Wilhelm II, die hier in 1877 zijn gymnasium-diploma behaalde. Net als bij het Franz-Ludwig-von-Erthal-gymnasium in Lohr am Main, werd speciale nadruk gelegd op het Latijn. Dit was vooral belangrijk met het oog op mijn verlangen om priester te worden. Tot op de dag van vandaag is het Latijn een officiële taal van het Vaticaan, hoewel het steeds meer wordt vervangen door het Italiaans. Het was pas in het Tweede Vaticaans Concilie van 1962 tot 1965 dat besloten werd het Latijn af te schaffen als de officiële taal van aanbidding.