Bert Hellinger

De kunst van het helpen

Samengesteld en vertaald door Margreet Mossel

Uitgeverij Het Noorderlicht

Colofon

Deze digitale editie is gemaakt naar de zevende druk, 2018

ISBN e-book: 9789492331892

ISBN gedrukt boek: 978-90-77290-05-7

NUR: 770

Vertaling uit het Engels en het Duits door Margreet Mossel

Vormgeving: Mirjam Strijbosch | STYL.nu

Technische realisatie: Mirjam Strijbosch | STYL.nu

Omslagontwerp: Bibi Schreuder

© Uitgeverij Het Noorderlicht

Alle rechten voorbehouden.

www.hetnoorderlicht.com Colofon

Inhoud

Voorwoord

Dankwoord

De kunst van helpen

De regels van de kunst

Learning circles

Essenties

Uitwisseling en Supervisie

Familieopstellingen in beweging

Kritische vragen

Toegepaste filosofie

Bronnen en literatuur

Bert Hellinger Instituut

Uitgeverij Het Noorderlicht

Van de vertaalster

Voorwoord

’De kunst van het helpen’ omvat de kern van wat Bert Hellinger de laatste jaren heeft geschreven en verteld over een filosofische manier van helpen.

De bronnen die daarvoor werden gebruikt zijn delen van de Duitse boeken ‘Der Austausch’ en ‘Ordnungen des Helfens’, een Engelse en een Duitse lezing, een Engels interview en de transcriptie van een Engelstalig supervisie-seminar dat Hellinger in november 2002 in Nederland gaf.

De acht hoofdstukken kunnen gelezen worden als losse delen. Hellinger belicht steeds vanuit een andere invalshoek en in een andere context het thema ‘helpen’. Daarom komen soms dezelfde onderwerpen meerdere keren op een verschillende manier aan bod en dat geeft een veelzijdig beeld van dit boeiende thema.

Het is een boek voor mensen die van helpen hun beroep hebben gemaakt. Mensen die werken in de gezondheidszorg, het maatschappelijk werk of in het bedrijfsleven. En Hellingers visie op helpen is ook een verrijking voor al diegenen die met kinderen werken zoals leraren en ouders en verder voor iedereen die zijn persoonlijke groei wil stimuleren.

En vooral is dit een boek voor mensen die (familie)opstellingen begeleiden en hun innerlijke houding en hun vaardigheden verder willen ontwikkelen.

In ‘De kunst van het helpen’ gaat Hellinger uitvoerig in op de innerlijke processen van de helper, op de filosofische waarneming, op de vijf principes van helpen en op de valkuilen die we als helper tegen kunnen komen.

Tijdens de beschreven supervisieseminars nodigt Hellinger de deelnemers uit om middels uitwisseling de nieuwe ontwikkelingen en inzichten van de familieopstellingen te ervaren. Tijdens de ronde kunnen deelnemers een vraag stellen of een casus van een cliënt inbrengen waarmee ze zelf aan hun grens gekomen zijn. Zo kunnen ze ondervinden wat nodig is om deze grens over te gaan, zich te begeven in het krachtenveld van de ziel en de spirit en op filosofische wijze te bekijken of en hoe helpen mogelijk is.

‘De kunst van het helpen’ gaat over de diepe menselijke behoefte om te helpen, om door te geven en om het leven te dienen. Helpen is een kunst en een kunde en in dit boek staan talloze recepten en tips om deze kunst te verfijnen.

Den Haag, juli 2004

Margreet Mossel

Dankwoord

Bert Hellinger heeft altijd zonder enig voorbehoud zijn inzichten met anderen gedeeld en ze voor iedereen ter beschikking gesteld. Dat begon met zijn inzichten die hij kreeg uit de familieopstellingen: de ordeningen van de liefde en de werking van het persoonlijke geweten, het collectieve geweten en het geweten dat daar nog bovenuit stijgt.

De laatste jaren zijn daar vele inzichten over helpen bij gekomen. Helpen als algemeen menselijk verschijnsel. Vanuit een praktisch-filosofische invalshoek zijn deze inzichten over helpen meteen toepasbaar. Hellinger aarzelt daarbij niet om aan de grenzen van wat tot nu toe gebruikelijk en gewoon is, te komen en er zo nu en dan ook overheen te gaan. Daarmee zijn zijn inzichten prikkelend en uitnodigend voor iedere lezer om verder te denken, te weerspreken en ze in het eigen leven en professionele handelen te betrekken.

Veel dank gaat uit naar jou, Bert, om de moed die je hebt om nieuwe wegen te verkennen en de rijkdom aan inzichten voortdurend ter beschikking te stellen.

Veel dank aan jou, Margreet, voor je enorme vasthoudendheid, niet alleen om dit boek tot stand te brengen, maar vooral ook om op die manier de essentie van Hellingers inzichten over helpen in het Nederlands toegankelijk te maken.

Trudy Heemskerk heeft de laatste correcties uitgevoerd. Bibi Schreuder heeft de illustratie voor het omslag gemaakt. Mirjam Strijbosch heeft dit boek vormgegeven en het drukproces begeleid. Het was mij een groot genoegen om met Margreet en alle anderen die een bijdrage hebben geleverd aan dit boek samen te werken.

Uitgeverij Het Noorderlicht

Jan Jacob Stam

De kunst van helpen

Uit ‘Systemic Solutions Bulletin’ nummer vier.

Bert Hellinger gaf in oktober 2003 een openbare lezing in Londen,

voorafgaand aan een tweedaags seminar.

Helpen en de kunst van helpen

Om te beginnen wil ik iets vertellen over het helpen en daarna iets over de kunst van het helpen. Dit zijn twee verschillende benaderingswijzen.

Helpen vervult

Helpen is iets heel natuurlijks. We kennen allemaal het gevoel van geholpen te worden, vooral door onze ouders. De hulp van onze ouders komt recht uit hun hart, want het geeft hen vervulling. Het helpen vervult een behoefte.

Omdat we als kind werden geholpen, vinden we het ook fijn om andere

mensen te helpen en dat doen we als we volwassen zijn, als we zelf kinderen hebben en als we andere mensen helpen die in nood zijn.

De balans

Willen helpen betekent dat er een behoefte is om een evenwicht te herstellen. Omdat we hulp en veel goede dingen van anderen hebben ontvangen, willen we de balans in evenwicht brengen door anderen te helpen. Er zijn twee verschillende manieren om het evenwicht te herstellen.

De ene manier is dat we de ander iets van gelijke waarde teruggeven. Zo bereiken we een zekere balans. Partners bijvoorbeeld houden zo het geven en nemen in balans - omdat ze van elkaar houden doen ze dat op een speciale manier. Meestal geven ze ieder op hun beurt de ander iets méér dan ze gekregen hebben; zo groeit de uitwisseling en worden ze steeds gelukkiger.

In de relatie met onze ouders is het anders. We kunnen deze balans nooit herstellen. We kunnen geen evenwicht bereiken ten opzichte van onze ouders. We ontvangen zóveel van hen dat we dat nooit in gelijke mate terug kunnen geven. Maar er bestaat een oplossing: We geven door aan anderen wat we van onze ouders hebben gekregen.

Professioneel helpen

Nu zijn er veel helpers, die op een professionele manier helpen en zij worden gedreven door deze behoefte om door te geven, wat ze gekregen hebben van hun eigen ouders. Dat is prima. De vraag is echter of wat ze doorgeven werkelijk helpt. Het helpt de therapeut natuurlijk - maar of het de cliënt helpt, is nog maar de vraag.

Veel professioneel helpen, werkt op dezelfde manier als die we thuis in onze familie geleerd hebben. We voelen een zekere empathie of sympathie voor anderen en we willen graag doorgeven wat we hebben ontvangen. Maar in de professionele hulpverlening is dat heel gevaarlijk. Waarom is dit gevaarlijk? Als we anderen op deze wijze willen helpen, dan zijn wij groot en is de ander klein. Zij zijn behoeftig en wij geven ze wat ze nodig hebben. Al snel ontwikkelt zich dan een vreemde relatie. Gek genoeg wordt dit de ‘therapeutische relatie’ genoemd en ik vraag me wel eens af of die relatie wel echt therapeutisch is.

Als iemand zich behoeftig gedraagt, dan ontwikkelt hij een overdracht naar de helper zoals een kind naar zijn ouders. En de hulpverlener ontwikkelt dan een tegenoverdracht en gaat zich opeens gedragen als een ouder. In veel psychotherapeutische scholen wordt dit gedrag als heel waardevol beschouwd.

Maar als we naar een familie kijken, dan zien we dat de ouders na enige tijd de behoeften van hun kinderen juist niet meer vervullen en ze geven hen niet meer wat ze verwachten. Ze frustreren ze en zo worden de kinderen op een bepaalde manier boos en tegelijkertijd worden ze zelfstandig. Dus de frustratie dat de verwachte hulp hen wordt onthouden, is een belangrijke stap op de weg van persoonlijke groei. Nu zijn er veel therapeuten die zich - als ze de therapeutische relatie aangaan - voelen als een ouder naar een kind, ze hebben empathie zoals een ouder dat heeft naar zijn kind en ze hinderen daarmee de groei van de cliënt.

De ouders

‘Therapeutische relaties’ kunnen niet slagen. Waarom niet? Veel mensen die psychotherapeutische hulp zoeken verwachten van de therapeut, dat deze hen iets geeft wat ze vroeger, toen ze kind waren, gemist hebben. Ze herhalen dus de situatie die ze als kind hebben meegemaakt. Ze kijken terug en vragen om iets dat eigenlijk alleen hun ouders konden geven. Maar in een therapeutische relatie gedraagt de therapeut zich vaak als een betere vader of een betere moeder, vooral als de cliënt begint te klagen over zijn ouders, zijn jeugd of zijn kindertijd.

Dan wordt de therapeut, door zich als een ‘betere ouder’ te gedragen, een vijand van de cliënt, omdat de cliënt diep in zijn hart altijd loyaal is aan zijn ouders. Wat een cliënt eigenlijk verwacht, is dat hij aan het eind van de therapie zijn weg terug naar zijn ouders heeft gevonden. Alleen als de verbinding met zijn ouders is hersteld en verdiept, zal hij zich in zijn ziel vervuld voelen.

Dit is geen geheim; veel kinderen proberen om hun ouders te helpen en ze voelen zich goed als ze dat doen. Opeens gedragen ze zich als ouders en ze behandelen hun ouders als kinderen. Dit is een omkering van de werkelijkheid. Ik heb dit patroon geobserveerd en je kunt het voor jezelf verifiëren. Als de therapeut zich zo gedraagt - in het soort therapeutische relatie die ik net heb beschreven - dan heeft hij zich meestal als kind op een superieure manier naar zijn eigen ouders gedragen. En hij herhaalt, in de therapeutische relatie, hetzelfde gedrag dat hij als kind heeft vertoond. Dit is een van de redenen waarom therapeuten er vaak moeite mee hebben om de ouders van een cliënt te respecteren.

Dit soort helpen, wat kan dat bereiken? Ik heb iets vreemds waargenomen. Ik heb met heel veel mensen te maken gehad en ik heb gezien dat er eigenlijk maar één probleem is: ze missen hun ouders. Hun problemen zijn ontstaan omdat ze de verbinding zijn verloren met hun ouders. Iedereen die de verbinding met zijn ouders heeft verloren voelt zich minder waard, voelt dat hij of zij iets heel belangrijks mist. Want het leven komt tot ons door onze ouders en pas als we in vrede zijn met onze ouders - als we hen respecteren - dan kunnen we het leven in zijn volle omvang van hen nemen.

Hulp die helpt

Therapie betekent niets anders dan een kind thuisbrengen bij zijn ouders. Welke therapeutische beweging kan de cliënt helpen om zijn weg terug te vinden naar zijn ouders, in het bijzonder naar zijn moeder? Pas als de helper of de therapeut de ouders van de cliënt respecteert, van hen houdt en hun een plaats in zijn hart geeft, kan dit doel bereikt worden.

Als een cliënt dan bij je komt en over zijn ouders wil klagen, dan lukt het hem niet om jou aan zijn kant te krijgen of samen met jou tegen zijn ouders te zijn. Dat is dan onmogelijk. Opeens is de ‘therapeutische relatie’ zoals ik die eerder beschreef niet meer mogelijk.

Dit is een deel van de kunst van het helpen - dat we dit begrijpen en ons gedrag veranderen, zodat ouders en hun kinderen samenkomen en de therapeut niet langer superieur is. In wezen heeft een therapeut de laagste rang in deze relatie. Op de eerste plaats komen de ouders, dan de cliënt en op de derde plaats komt de therapeut. Dus alles is omgedraaid en de therapeut is op een plaats die veilig is voor hemzelf. Maar hij kan dit natuurlijk alleen maar doen als hij zijn eigen ouders een plaats heeft gegeven in zijn hart.

Het leven nemen

Om jullie te laten voelen wat dat kan betekenen wil ik een kleine meditatie met jullie doen. Als je wilt kun je je ogen sluiten.

Stel je voor dat je voor je ouders staat. Je kijkt naar je moeder en je kijkt naar je vader. Achter hen zie je hun ouders, en achter hen zie je hun ouders en daarachter hun ouders, vele generaties ver, misschien duizenden generaties. En het leven stroomt door hen allen heen.

Niemand van hen kon er ooit iets aan toevoegen en niemand van hen kon er ooit iets van afhalen. Ze ontvingen het gewoon en gaven het weer door. In het ontvangen van het leven en het doorgeven van het leven waren ze allemaal perfect. Niemand van hen was beter, niemand van hen was slechter. Het maakt niet uit hoe ze verder waren - waar het ging om het doorgeven van het leven waren ze allemaal gelijk. Als we naar onze moeder en onze vader kijken en we zien onszelf en we voelen dat we hun kind zijn, dan kunnen we ons hart en onze ziel helemaal openstellen voor het leven dat ze aan ons hebben doorgegeven.

En dan kunnen we tegen hen zeggen:

‘Dank je. Nu neem ik het van jullie - precies zoals jullie het me hebben gegeven. Ik neem het aan - alles - en ik neem het voor de volle prijs die jullie ervoor betaald hebben en de volle prijs die ik ervoor moet betalen. Het is het waard - wat de prijs ook is geweest. En nu zal ik er iets goeds mee doen om jullie te eren en om het leven te eren dat jullie me hebben gegeven. Het zal niet voor niets zijn geweest. Alles wat jullie voor me hebben gedaan, zal ik met liefde aannemen. En als er nog iets mist, dan ben ik sterk genoeg om het zelf te doen. Ik heb genoeg gehad.

Dan mogen we ons omdraaien en met onze rug tegen onze ouders leunen en vooruit kijken - misschien naar onze eigen kinderen en kleinkinderen en naar andere mensen die we dienen en helpen op hun weg naar een vervullend leven.

De familie

Nu we dit weten, is helpen heel eenvoudig. We hoeven niet veel te leren als we deze essentiële dingen weten. Maar er komt nog iets bij. We zijn allemaal

leden van een familie. En de familie als geheel wordt in een bepaalde richting bewogen door iets dat gemeenschappelijk is voor hen allemaal. Het is als een gemeenschappelijk geweten of een gemeenschappelijke ziel waar ze allemaal deel van uitmaken en deze ziel stuurt de familie in een bepaalde richting. Binnen een familie ontstaat door dit geweten vaak de volgende situatie: als één familielid wordt verworpen of geminacht of vergeten of oneerlijk behandeld, dan wordt - door de werking van dat gemeenschappelijke geweten en de gemeenschappelijke ziel - een later lid van de familie gekozen om de vergeten of geminachte of oneerlijk behandelde persoon te representeren.

Als een cliënt nu bij een hulpverlener komt, dan verwacht hij empathie voor zichzelf. Als een hulpverlener verder kijkt dan de individuele cliënt en hij kijkt naar zijn hele familie, dan heeft hij op de eerste plaats empathie voor de ouders en dan voor hen, die vergeten of verworpen zijn of wie onrecht aangedaan is. Dus hij verschuift zijn empathie van de cliënt naar diegene die dat het meeste verdienen. Dit heeft een goed effect op het herstel van de balans in het hele systeem. Ieder van hen zal gelukkiger zijn en verrijkt, inclusief de cliënt. Dus de empathie neemt eerst een omweg. Ik laat de cliënt even alleen om naar zijn ouders te kijken en naar degenen die zijn buitengesloten. Ik geef hun eerst een plaats in mijn hart en zo herstel ik de juiste orde. Dan is de cliënt daar ook in betrokken, maar op zijn eigen plaats. Dit is ‘systemische empathie’ en ‘systemisch helpen.’

Als ik zo werk, dan lijkt het wel eens alsof ik geen rekening houd met de cliënt. Maar dat lijkt alleen maar zo als de cliënt van mij verwacht dat ik me gedraag als een ouder en als hij denkt dat hij iets van me nodig heeft, als hij dus van een ander verwacht, dat die iets voor hem doet.

De ziel

Nu ga ik naar iets heel anders toe. Ik ben eigenlijk geen therapeut - ik ben filosoof. Therapie en helpen is voor mij toegepaste filosofie - niet zomaar filosofie maar een filosofie in dienst van het leven. Als ik nu naar mezelf kijk en ik kijk naar mijn familie en ik kijk naar de wereld als filosoof, dan kan ik waarnemen dat er bijvoorbeeld in mijn lichaam een kracht werkt die mijn lichaam bij elkaar houdt en in een bepaalde richting stuurt. Door die kracht kunnen we groeien, het leven doorgeven en gezond blijven. Maar alles in het lichaam is onderhevig aan bepaalde wetmatigheden en als we deze niet volgen, dan worden we ziek.

Deze wetmatigheden komen niet van het lichaam zelf. Ze moeten ergens anders vandaan komen; het lichaam kan deze wetmatigheden niet zelf maken. Ze worden opgelegd door iets anders. De kracht die het lichaam voortbeweegt noem ik de ziel. Alles wat in leven is, leeft omdat het door een ziel wordt bewogen. De levenskracht die ons doet leven is de ziel. Dus alles wat leeft, heeft een ziel. Planten hebben een ziel, dieren hebben een ziel en wij mensen hebben een ziel. We hebben niet een persoonlijke ziel, net zomin als we een persoonlijk leven hebben. Het leven is nooit van ons. Zelfs als wij sterven, dan sterft het leven niet; het verlaat ons alleen maar en het leven zelf gaat door.

Dus de ziel hoort niet bij ons; ze neemt bezit van ons en als we sterven dan gaat ze verder. De ziel is een kracht die ons in staat stelt om uit te wisselen met onze omgeving. We zouden niet kunnen leven als we niet konden uitwisselen met onze omgeving. Onze omgeving en wijzelf zijn verbonden door iets gemeenschappelijks en ook dat noem ik de ziel.

Plato observeerde dat er geen communicatie mogelijk was tussen twee mensen als ze geïsoleerd zijn. Ze kunnen alleen met elkaar communiceren en elkaar begrijpen als ze zich bevinden in iets dat gemeenschappelijk is voor hen beiden en dat zich tussen hen bevindt. Hij noemde dat de ziel. Er is bijvoorbeeld een gemeenschappelijke ziel voor een familie, dus we kunnen zien dat de leden van een familie gestuurd worden in een bepaalde richting door iets gemeenschappelijks - de gemeenschappelijke ziel. Landen of religies of andere grotere groepen worden ook verbonden door iets dat voor hen gemeenschappelijk is. Voor mij is dat de ziel.

De spirit

De ziel volgt bepaalde wetten. Sommige daarvan heb ik omschreven als ‘de Wetmatigheden van Liefde’: relaties werken goed als men deze wetmatigheden in ogenschouw neemt. Deze wetten komen niet uit de ziel. Ze moeten van buitenaf komen want anders zou de ziel deze wetten niet hoeven te volgen. Als we een wet moeten volgen, dan komt die niet van binnenuit, die komt van buitenaf. Hetzelfde geldt hier. Dus voorbij de ziel werkt nog iets anders. In het Engels en in het Nederlands noem je dat de ‘Spirit,’ in het Duits heet het ‘Geist.’

Het menselijk denken, al heeft het ook iets van een spirit in zich, moet ook bepaalde wetmatigheden volgen; het is onderhevig aan bepaalde wetten. Zo kunnen we alleen maar denken in bepaalde categorieën, bijvoorbeeld in de categorie van tijd en ruimte of de categorie van oorzaak en gevolg. Anders werkt ons denken niet. Dit zijn wetten die zijn opgelegd aan het denken, wetten van de logica. We staan er niet boven, maar moeten ze volgen.

Buiten het menselijk denken moet nog iets groters, zijn dat niet gehoorzaamt aan de wetten maar ze eerder voorschrijft. Daar komen deze wetten vandaan. Dat noem ik de spirit. De spirit - zoals ik die ervaar - betekent creativiteit. Over alles wat leeft en beweegt, heerst een kracht die creatief is. Een creatieve kracht is een beweging, er is geen creatie die niet in beweging is. Daarom is de spirit, die alles stuurt, voortdurend in beweging, schepping is altijd in beweging. Als we zo denken, dan is daar een belangrijke consequentie aan verbonden: alles wat creatief is, blijft imperfect. De scheppende kracht stopt nooit en daarom is alles in de spirit imperfect. Als je op zoek bent naar perfectie, dan ben je niet in harmonie met die scheppende kracht.

Ik hoop dat ik niet te ver ben gegaan in mijn filosofische denken. Hoe dan ook, het biedt stof tot nadenken.

De essentie

Hoe kunnen we in contact komen met deze scheppende kracht? Daar is een bepaalde manier voor, een filosofische manier om dusdanig in contact te komen dat we inzichten krijgen, die uitstijgen boven ons denken; alleen maar door ons open te stellen voor deze creatieve kracht. De Grieken hadden oorspronkelijk een speciale naam voor de waarheid maar die is verloren gegaan. In de oude Griekse filosofie werd de waarheid ‘Aleteia’ genoemd.

’A’ betekent: niet, ‘leteia’ betekent: verborgen. Wanneer iets niet verborgen is dan is er waarheid.

Hoe kunnen we de waarheid kennen? De waarheid bevindt zich niet in ons maar als we ons openstellen voor het fenomeen - voor alles zoals het is en ermee instemmen precies zoals het is - dan komt er een innerlijke beweging. We worden leeg. Door met alles in te stemmen precies zoals het is, hebben we geen eigen wensen meer, geen eigen gedachten of eigen theorieën - we zijn in harmonie met wat er is en zoals het is en zo worden we heel leeg, heel geconcentreerd en dan kunnen we ons richten op iets dat we niet kennen.

Dan opeens, uit al deze verschijnselen, nemen we waar wat essentieel is. Het is als de kern van de zaak, de essentie. Deze essentie kun je niet zien, het toont zich plotseling als een bliksemflits en dan weten we opeens de volgende stap die we moeten nemen. Dit weten helpt ons altijd om iets te doen dat we daarvoor nog niet konden.

Waarom vertel ik dit allemaal? Alle artiesten gaan door deze manier van iets waarnemen heen. Een kunstenaar neemt beslist iets waar dat anderen niet kunnen zien. Het wordt hem getoond, het gaat verder dan de oppervlakte van de fenomenen. Het komt van wat ik de spirit noem, het is een verbinding met iets dat groter is dan de zichtbare verschijnselen.

En ‘de kunst van het helpen’ zou kunnen betekenen: helpen in de filosofische betekenis. Als ik iets moet doen voor een cliënt dan wacht ik, ik stel me open totdat mij getoond wordt - bijna van buitenaf - wat de essentie is. Als ik dit doe, kan ik werkelijk helpen. Dat is waarom ‘de kunst van het helpen’ toegepaste filosofie is.

De regels van de kunst

Uit ‘Ordnungen des Helfens,’ deel een.

In het eerste hoofdstuk van dit boek beschrijft Bert Hellinger de vijf principes van het helpen. Dit boek is geschreven voor iedereen die wil helpen: helpers en de mensen die van helpen hun beroep hebben gemaakt: de hulpverleners.

Helpen, wat betekent dat?

Helpen is een kunst. Zoals bij elke kunst hoort daarbij ook een kunde, een vakmanschap dat men kan oefenen en leren. Daarbij hoort ook inzicht in wat passend is voor degene die hulp zoekt en wat hem boven zichzelf uit doet

stijgen naar een grotere samenhang, een omvattend geheel.

Helpen als herstel van een evenwicht

Wij mensen zijn aangewezen op de hulp van anderen. Slechts dan kunnen we ons ontplooien. Tegelijkertijd zijn we ook aangewezen op het helpen van de ander. Wie niet nodig is, wie een ander niet helpen kan, verkommert en vereenzaamt. Ons helpen dient dus niet alleen de ander maar ook onszelf.

Helpen is in het algemeen wederzijds, bijvoorbeeld tussen partners. Het wordt geregeld door de behoefte aan evenwicht. Wie van de ander heeft gekregen, wat hij wenste en nodig had, die wil ook iets geven - om zo het helpen in evenwicht te brengen.

Vaak is het maar in beperkte mate mogelijk om de balans in evenwicht te brengen door iets terug te geven, bijvoorbeeld in relatie met onze ouders. Wat zij ons geschonken hebben, is groter dan hetgeen we door het geven in evenwicht zouden kunnen brengen. Ten opzichte van hen rest ons slechts, dat we vanuit ons hart het geschenk van het leven erkennen in grote dankbaarheid.

Het evenwicht herstellen door te geven - en de daarmee samenhangende verlichting van de schuld - vindt hier plaats door het doorgeven aan anderen, bijvoorbeeld aan de eigen kinderen.

Geven en nemen vindt zo plaats op twee lagen. Het ene geven en nemen - tussen mensen in een gelijkwaardige positie - blijft op hetzelfde niveau en verlangt wederkerigheid. Het andere geven en nemen - tussen ouders en kinderen, of tussen superieuren en degenen die iets nodig hebben - kent een niveauverschil. Geven en nemen lijkt hier op een voortdurende stroom die verder draagt, wat hij in zich op neemt. Dit geven en nemen is grootser. Het is gericht op wat later komt. Bij dit helpen neemt het gegevene toe. De helper wordt meegenomen en opgenomen in iets groters, iets dat rijk is en langdurig.

Dit helpen, stelt als voorwaarde dat we eerst zelf hebben ontvangen en genomen. Want slechts dan hebben we de behoefte en de kracht om ook anderen te helpen, vooral als dit helpen veel van ons vergt. Tegelijkertijd stelt dit helpen de voorwaarde dat degene, die we helpen, ook datgene wil en nodig heeft, wat wij hem willen en kunnen geven.

Het eerste principe van helpen

Het eerste principe van helpen, is dat je slechts dat geeft, wat je hebt en ook slechts verwacht en neemt wat je nodig hebt.

Als je iemand iets wilt geven wat je niet hebt of je wilt iets nemen wat je niet nodig hebt, dan negeer je dit eerste principe. Dat is ook zo, als je van een

ander iets verwacht of verlangt, wat hij niet kan geven omdat hij het zelf niet heeft. En dit geldt ook als je iets niet mág geven omdat je daarmee de ander iets zou afnemen, wat alleen hijzelf kan of moet dragen, kan of mag doen.

Aan het geven en nemen zijn dus grenzen verbonden. Het behoort tot de kunst van het helpen om deze grenzen waar te nemen en ze te respecteren.

Dit helpen is deemoedig. Het ziet vaak af van helpen bij het zien van verwachtingen of van leed. De zware eisen die de helper daarbij zowel aan zichzelf als aan degene die hij wil helpen moet stellen, worden ons getoond bij familieopstellingen. Deze deemoed en het afzien van helpen zijn in tegenspraak met veel van de traditionele opvattingen over ‘het juiste helpen’ en dit stelt de helper vaak bloot aan zware kritiek en verwijten.

Het tweede principe van helpen

Het helpen staat enerzijds in dienst van het overleven en anderzijds in dienst van ontwikkeling en groei. Overleven, ontwikkeling en groei hangen van bepaalde situaties af, zowel externe als interne.

Veel uiterlijke omstandigheden liggen vast en zijn niet veranderbaar, bijvoorbeeld een erfelijke ziekte, de gevolgen van gebeurtenissen of de gevolgen van een eigen of overgenomen schuld. Als het helpen geen acht slaat op deze externe omstandigheden of ze niet wil zien, dan is het gedoemd te mislukken.

Dat geldt nog sterker voor de innerlijke omstandigheden.

Daartoe behoren een bijzondere persoonlijke opdracht, de verstrikking met het lot van anderen uit de familie en de blinde liefde die onder invloed van het geweten aan het magische denken gebonden blijft.

Wat dat voor iemand betekent, heb ik in mijn boek ‘Ordnungen der Liebe’, in het hoofdstuk ‘Vom Himmel der Krank macht und der Erde, die heilt’ uitvoerig beschreven. (In het Nederlands is veel over dit onderwerp te vinden in ‘De wijsheid is voortdurend onderweg’ en ook in ‘De verborgen dynamiek van familiebanden.’)

Veel helpers vinden het lot van de ander te zwaar en ze willen het veranderen. Meestal niet omdat de ander dat wil of nodig heeft, maar omdat ze zelf dit lot niet kunnen verdragen. Als de ander zich dan ondanks dat toch door de helper laat helpen, dan doet hij dat niet zozeer omdat hij het nodig heeft, maar omdat hij de helper wil helpen. Dan wordt zulk helpen een nemen en het hulp aannemen een geven.

Het tweede principe van helpen, is dat het helpen zich voegt naar de omstandigheden en slechts in zoverre ingrijpt als de omstandigheden dit toelaten. Dit helpen is ingehouden - het heeft kracht.

Dit tweede principe wordt genegeerd als de omstandigheden ontkend of toegedekt worden in plaats van deze, samen met degene die hulp zoekt, onder ogen te zien.

Het willen helpen in weerwil van de omstandigheden, verzwakt zowel de helper als degene die hulp verwacht of degene die de hulp aangeboden of zelfs opgedrongen krijgt.

Het oerbeeld van helpen

Het oerbeeld van helpen, is de relatie tussen ouders en kinderen, vooral de relatie tussen moeder en kind. De ouders geven - het kind neemt. De ouders zijn groot, superieur en rijk - de kinderen klein, ondergeschikt en behoeftig. Maar omdat ouders en kinderen in diepe liefde met elkaar zijn verbonden, kan het geven en nemen tussen hen bijna onbegrensd zijn. Kinderen kunnen van hun ouders bijna alles verwachten.

Ouders zijn bereid om hun kinderen bijna alles te geven. In de relatie tussen ouders en kinderen zijn de verwachtingen van de kinderen en de bereidheid van de ouders om deze verwachting te vervullen noodzakelijk en daarom is het goed. Het is echter slechts in orde zolang de kinderen nog klein zijn.

Naarmate de kinderen ouder worden, stellen de ouders hen meer grenzen waardoor de kinderen kunnen rijpen en groeien. Zijn ouders dan minder lief voor hun kinderen? Zouden het betere ouders zijn als ze hun kinderen geen grenzen zouden stellen? Of bewijzen ze juist dát ze goede ouders zijn doordat ze van hun kinderen iets verwachten, wat hen voorbereidt op het volwassen leven?

Veel kinderen worden dan boos op hun ouders omdat ze liever de vroegere afhankelijkheid in stand willen houden. Maar juist doordat de ouders zich terughouden en deze verwachtingen frustreren, helpen ze hun kinderen zich los te maken van deze afhankelijkheid en stap voor stap te leren zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun handelen. Alleen zó kunnen kinderen hun plaats in de wereld van de volwassenen innemen, en groeien ze van het nemen naar het geven.

Het derde principe van helpen

Veel helpers, bijvoorbeeld in de psychotherapie of in het maatschappelijk werk, denken dat ze degene die voor hulp bij hen komt, moeten helpen zoals ouders hun kleine kinderen helpen. Omgekeerd verwachten veel mensen, die hulp zoeken, dat de helpers zich ten opzichte van hen opstellen, als ouders naar hun kinderen om zo van de helper iets te kunnen krijgen wat ze nog eisen of verwachten van hun ouders.

Wat gebeurt er als de helper deze verwachting bevestigt? Dan begint hij aan een langdurige relatie. Waar leidt deze relatie toe? Door deze manier van helpen, komt de helper op hetzelfde niveau als de ouders, op wiens positie hij is gaan staan. Stap voor stap moet hij degene die hulp heeft gezocht dan grenzen gaan stellen en hem teleurstellen. Dan ontwikkelt degene die hulp zoekt tegenover de helper dezelfde gevoelens die hij eerder had ten opzichte van zijn ouders. Op deze wijze wordt de helper - die zich op de positie van de ouders had gezet, en misschien wel de betere ouder wilde zijn - net zoals de ouders. Veel helpers blijven in de overdracht en de tegenoverdacht van de kind-ouder relatie gevangen en maken zo voor hun cliënten het afscheid van hun ouders en van henzelf moeilijker.

Tegelijkertijd bemoeilijkt een overdracht - tegenoverdracht relatie ook de persoonlijke ontwikkeling van de helper. Ik zal dat in een voorbeeld duidelijk maken.

Als een jonge man met een oudere vrouw trouwt, dan hebben velen het idee, dat hij een vervanging van zijn moeder zoekt. En wat zoekt zij? Een vervanger voor haar vader. Dat geldt natuurlijk ook omgekeerd: als een oude man een jongere vrouw trouwt, dan zeggen velen dat zij een vader zoekt. En hij? Hij heeft een moederfiguur gezocht.

Dus, hoe raar het ook klinkt, wie lang in een superieure positie blijft en deze ook wil voortzetten, die weigert zijn plaats als gelijkwaardige in de wereld van de volwassenen in te nemen.

Er zijn echter ook situaties waarin het wel gepast is dat de helper voor kortere tijd de ouders representeert, bijvoorbeeld wanneer een te vroeg onderbroken hechting met de moeder hersteld moet worden. Als een klein kind niet naar de vader of moeder toe kon hoewel het die dringend nodig had en hevig naar hen verlangde - bijvoorbeeld bij een lange ziekenhuisopname - dan slaat het verlangen van het kind om in verdriet, vertwijfeling en woede. Nadien trekt het kind zich van de ouders terug en later trekt het zich ook terug van andere mensen, hoewel het naar de ander verlangt. Deze gevolgen van een vroege verstoring van de binding met de moeder worden overwonnen als de oorspronkelijke beweging naar de moeder weer opgepakt en voltooid wordt. Daarbij representeert de helper dan de toenmalige vader of moeder en de cliënt kan dan als het toenmalige kind de onderbroken beweging weer herstellen.

Maar in tegenstelling tot de situatie in overdracht - tegenoverdracht representeert de helper hier de echte ouders en stelt hij zich niet op als betere vader of moeder in hun plaats. Daarom hoeven de cliënten zich ook niet van hem los te maken. De helper zelf leidt hen weg van hemzelf naar de eigen ouders terug. Dan zijn beiden vrij.