de zoektocht naar een medicijn tegen kanker

Joost Uitdehaag

Inleiding

In het onderzoek naar nieuwe medicijnen tegen kanker wordt vooruitgang in weken en maanden gemeten. Soms wordt er tientallen jaren lang niets gevonden dat werkt, maar af en toe is er grote vooruitgang. Als je – wat ik niemand toewens - in februari 2012 de diagnose melanoom (een vorm van huidkanker) met uitzaaiingen kreeg, had je zeventien procent kans om vijf jaar later nog te leven; in 2016 was die kans drieëndertig procent, een verdubbeling (Washington Post, 17 april 2016). In een later stadium van de ziekte, als opereren onmogelijk is en alleen medicijnen je kunnen redden, had je in 2007 minder dan vijf procent kans om vijf jaar later nog te leven (Gogas e.a., Cancer 2007). Als je vandaag de dag in dat stadium bent beland, is die kans met vijfentwintig procent vijfmaal hoger (American Cancer Society website, 2020).

Dit wonder is te danken aan de ontdekking van een nieuwe klasse medicijnen: immunotherapie. Dat zijn middelen die het immuunsysteem van de patiënt stimuleren om zelf tumoren aan te vallen. In 2011 werd het eerste medicijn van deze soort goedgekeurd, onder de naam ipilimumab (merknaam: Yervoy®). In 2014 volgden medicijnen met een ander, effectiever, mechanisme, met de namen pembrolizumab (Keytruda®) en nivolumab (Opdivo®). Het wetenschappelijke magazine Science verkoos immunotherapie tegen kanker in 2013 tot Breakthrough of the Year. In 2018 werd de Nobelprijs voor Geneeskunde uitgereikt aan de pioniers van de immunotherapie, James Allison en Tasuku Honjo. Tienduizenden patiënten hebben een nieuw leven gekregen dankzij deze middelen, onder wie de ex-president van de VS, Jimmy Carter. Tussen 2011 en 2018 is, in amper zeven jaar tijd, de behandeling van kanker voorgoed veranderd.

In het verhaal van immunotherapie speelt het medicijn pembrolizumab (ook wel liefkozend ‘pembro’ genoemd) een hoofdrol. Inmiddels is pembro het bestverkopende kankermedicijn ter wereld, met een omzet van vele miljarden dollars per jaar (Het Financieele Dagblad, februari 2020). Het wordt ingezet bij de behandeling van patiënten met melanoom, longkanker en tientallen andere soorten tumoren. In de wereld van kankertherapie is pembro een superster.

Wat minder bekend is, is dat pembro van oorsprong een Nederlandse uitvinding is. Het werd bedacht door onderzoekers van het farmaceutische bedrijf Organon en voor een groot deel ontwikkeld in Oss. Het project raakte op de achtergrond toen Organon in 2007 werd overgenomen door het Amerikaanse Schering-Plough, dat daarna zelf in 2009 weer werd overgenomen door het Amerikaanse Merck Sharp & Dohme (MSD). Het werd herontdekt in 2010, nadat MSD had aangekondigd dat het de voormalige onderzoekslabs van Organon ging sluiten en gedwongen werd om de inventaris op te maken. Gestimuleerd door bemoedigende resultaten bij een ander farmaceutisch bedrijf, zette MSD zwaar in op de ontwikkeling van dit middel. Dankzij deze urgentie en de bijbehorende investeringen werd pembro een van de grootste doorbraken ooit in de behandeling van kanker. In 2018 kregen de Nederlandse uitvinders eindelijk een eigen podium in De Wereld Draait Door, in die tijd een populaire talkshow.

Elke dag strijden er tienduizenden patiënten, vrijwilligers en artsen tegen kanker, fietsen mensen tegen bergen op om belangeloos geld op te halen voor onderzoek. Wetenschappers spenderen hun leven aan projecten die ze nauwelijks aan hun vrienden kunnen uitleggen. Ondanks al deze inzet en dynamiek blijft de internationale microkosmos van het kankeronderzoek, met zijn eigen taal en gebruiken, voor de meesten van ons verborgen, tot we ziek worden. Met dit verhaal wil ik een inkijk geven in deze bijzondere wereld.

Dankwoord

Beste lezer,

Dankjewel dat je dit boek hebt opengeslagen. Ik hoop dat dit unieke verhaal over de strijd tegen kanker je zal aangrijpen. Werken in de oncologie is voor mij altijd een bron van grote zingeving geweest, het soort werk dat ik iedereen toewens. Tegelijkertijd is het ook frustrerend: de biologie van kanker wordt nog steeds maar gedeeltelijk begrepen en veel projecten mislukken. Toen ik dus van de eerste successen van het pembrolizumab-project hoorde, besefte ik dat er zich iets unieks onder mijn neus afspeelde, een revolutie waar nog generaties lang over nagepraat zou worden. Een verhaal dat een perfecte achtergrond zou zijn voor een roman.

Dit verhaal is een roman en geen historisch document. Ik heb de vroege geschiedenis van pembrolizumab als basis genomen en ingezoomd op 2012, een cruciaal jaar waarin er van alles gebeurde en kon gebeuren, te midden van de ruïnes van het oude Organon in Oss, ook het verhaal van Eva. Om nog eens te benadrukken dat het plot fictie is, heb ik de namen van de belangrijkste personen, bedrijven en therapieën gefingeerd. Het is niet gebeurd, maar het had kunnen gebeuren. Het doel van het verhaal is om iets te laten zien van een bijzondere wereld die relevant blijft, want ondanks het vaak aangekondigde ‘einde van kanker’ zijn er nog veel meer doorbraken nodig om de ziekte uit te roeien, als dat al ooit plaatsvindt.

Ik wil een aantal mensen bedanken voor hun bijdragen. Allereerst mijn redactrices Jannie van den Boogaard, Rianne Werring en Alexia van Beers voor hun kritische blikken. Saskia Goldschmidt voor haar advies over de grens tussen feit en fictie. Verder mijn uitstekende proeflezers: Oud-collega’s van Organon/MSD: dr. Rogier Buijsman en dr. ir. Ivon van den Dries. Mijn medeauteurs van Nimisa, in het bijzonder Ciska Buisman (Atalanta Nèhmoura) en Wouter van Gorp. De veellezers in mijn familie: Ad Uitdehaag en Conny Uitdehaag. Daarnaast ben ik ontzettend blij dat Andrea van Elsas, een van de ontdekkers van pembro, het manuscript heeft doorgelezen en van commentaar heeft voorzien. Als laatste wil ik Geert Luijkx bedanken voor zijn perspectief op het verhaal, omdat hij tot in het diepst van zijn wezen met kanker te maken heeft gehad.

Veel leesplezier,

Joost Uitdehaag

De Berg

6 juni 2012 – nog 205 dagen

Manon zat op de grond, met haar armen om haar knieën. Eigenlijk was het zonde om in een sporthal te zitten terwijl buiten een mooie zomeravond wachtte, maar het was voor het goede doel. Links en rechts drukten anderen zich tegen haar aan. Verderop, in het gelige kunstlicht, stond een man op het podium, net veertig, schatte ze, ongeveer even oud als zij.

‘Daarom vraag ik jullie om morgen allemaal die berg op te rijden.’

Hij sprak over de ouders, de zussen, de vrienden, de broers die er vandaag niet bij konden zijn. Niet omdat ze andere afspraken hadden, maar omdat ze dood waren. Hij had het over de mensen die thuis ziek op bed lagen, die het einde onder ogen moesten zien. Hij sprak over iedereen die net een diagnose had gekregen en zich nu zorgen maakte. Voor al die mensen zouden ze fietsen. Iedereen om haar heen knikte heftig. Ze bewonderde het gemak waarmee hij de juiste toon vond. Voorzichtig knikte ze mee.

De presentator riep een jonge man in een wit shirt en met een zonnebril in zijn haren naar voren. Hij leek iemand met bravoure, iemand die zo projectmanager op haar werk kon zijn. Al snel bleek hij een buitengewoon verhaal te hebben. Als kind had hij een tumor in zijn elleboog gehad, waardoor hij zijn onderarm moest missen. En nu zat er een tumor in zijn hoofd. Ze kreeg kippenvel. Tientallen keren was hij bestraald. De namen van al zijn medicijnen en behandelingen tuimelden over elkaar heen. Ze zeiden Manon niets, maar het publiek reageerde alsof hij goede bekenden opsomde.

De twinkeling in zijn ogen raakte haar. Hier stond een stervende man, die meer genoot van de paar maanden die hij misschien nog had dan zij kon bevatten. Onder luid applaus wandelde hij het podium weer af, naar de omhelzing van zijn moeder. Ogenschijnlijk fit. Manon snakte naar adem. Waarom zat zij hier, gezond en wel. Waarmee had zij haar kracht verdiend? Ze voelde zich schuldig. Een echoput van schuld. Ze ademde diep in en uit.

Dus zo begon de beroemde fietstocht. De openingsbijeenkomst, op de dag voor de beklimmingen, bleek het midden te houden tussen een hippie-kerkdienst en een informatieavond van de gemeente, een avond die alle deelnemers eraan herinnerde dat ze niet zomaar een rondje gingen fietsen, maar dat ze hun machteloosheid om iets aan kanker te kunnen doen, gingen wegtrappen. Een jaar geleden had het haar allemaal nogal zweverig geleken, nu greep het haar bij de strot.

Een pianist begon een lied te spelen, speciaal geschreven voor alle helden van de tocht, om iedereen een hart onder de riem te steken. Op het scherm verschenen foto’s en filmfragmenten en berichten van mensen van wie ze aannam dat ze dood waren.

De man op het podium begon weer te praten. Hij presenteerde zich als een leider, een soort van pastor die voorschreef hoe iedereen zich moest voelen, dat ze allemaal verbonden waren, wie ze allemaal moesten bedanken. Het wekte weerstand bij haar op. Hij vertelde over wetenschappers die volgens hem eenlingen waren, maar dat hij ze wilde samenbrengen om zo het probleem van kanker binnen tien jaar op te lossen. Ze ging rechtop zitten. Hoe kon deze man, in deze aftandse Franse zaal, het einde aankondigen van een aandoening waar de wereld al sinds het begin der tijden mee worstelde? Rondom haar werd er geapplaudisseerd en ze voelde zich opnieuw schuldig; wie was zij, om hier zo cynisch over te zijn? Zij had geen man, geen kind, geen moeder, geen vader verloren. Niemand van haar vrienden was aan kanker gestorven. Nog niet.

Ze keek om zich heen.

Lucht.

Ze had lucht nodig.

Nu.

Ze stond op en baande zich een weg tussen alle benen en lijven door. Ze mompelde excuses. Ze glimlachte verontschuldigend, bereikte zo de achterkant van de zaal, verontrust achterna gekeken. Als ze eens wisten. Ze drukte de deur open en liep het asfalt op.

Ruimte.

Ze zoog de avondlucht naar binnen.

Ze dwaalde even rond, tot ze uitkwam bij het kleine, afgebakende veld van kaarsjes. Honderden, flikkerende lichtjes. Overal briefjes. Mensen die er niet meer waren, herdacht met een vlammetje en een gele post-it met een banale tekst. ‘De liefste papa’, ‘Voor altijd in onze herinnering’, ‘Woorden schieten tekort’. Steeds hetzelfde. Daardoor kwam al dat verdriet nog harder bij haar binnen. Ze veegde snel haar ogen droog. Ze wilde niet rouwen, niet accepteren. Ze wilde niet voelen wat hier gevoeld werd.

Ze rende, tot het gebouw ver achter haar lag. Daarna stak ze de straat over, ging een weiland in, weg van de mensen, de lantaarns, de kaarsen, de meelevende blikken, de serieuze vrijwilligers met hun notitieblokken en schema’s. Allemaal onmacht. Ze liep tot ze met haar knieën in het hoge Franse gras stond en ze de azuurblauwe hemel zag en de krekels hoorde. Voor haar doemde de piek van de Alpe d’Huez op, die vreselijke berg. Daarachter blonken de sterren. Er waren hier zo veel sterren. Duizenden in een witte nevel. Was dat de Melkweg? Ze wist het niet. Ze wist zo weinig. Een onbeduidende vrouw was ze, iemand die aardig kon programmeren en vroeger knap was geweest, maar nog nooit iets had gedaan wat het verschil maakte. Iemand aan wie het leven voorbijtrok. En nu? Nu ging ze een berg op fietsen voor een paar duizend euro. Een symbool. Een druppel water in een berg magma. Een keer spugen in de zee.

Ze liet haar hoofd zakken. Oké, ze had wel wat te rouwen, al vond ze het moeilijk om dat toe te geven, juist hier. Haar verdriet was zo onbeduidend, in vergelijking met wat die jongeman te verstouwen had gekregen, maar voor haar voelde het groot. Het ging om Eva. Waarom Eva? Juist haar? Waarom kon ze die tumoren niet opeten, uit haar vriendin zuigen, laten verdwijnen? Waarom kon ze alleen maar een kutberg op fietsen? Ze balde haar vuisten en zwaaide ze naar de berg, die stond voor alles wat ze níét kon doen. De berg die ze morgen keer op keer zou gaan beklimmen tot ze erbij neerviel, maar die er geen millimeter door zou slijten.

‘Eva! Je laat me godverdomme niet alleen. Kutziekte!’

Haar stembanden schuurden, terwijl haar schreeuw door het dal kaatste.

Sluiting

30 juni 2011 – een jaar eerder

Richard schoof zijn stoel naar achter om zijn werkkamer te overzien. Het was nog vroeg in de middag, maar wat hem betrof zat zijn taak erop. De ladekastjes waren leeg, het bureau was uitgeruimd en zijn favoriete posters over het immuunsysteem had hij van de muur getrokken - er waren nu alleen nog donkere rechthoeken op het verschoten behang te zien. Het laatste wat hij inpakte was de foto die hier negen jaar had gestaan, van een vrouw met een vlecht op een balkon, die opkeek van haar breiwerk.

Op de hal waren zijn collega’s nog druk bezig om stapels A4’tjes in de enorme container te gooien. Ideeën, presentaties, overzichtsrapporten, afgeschreven onderzoek dat nooit meer het licht zou zien. De afgelopen maanden was er zoveel mogelijk in databases gestopt, maar alles wat niet in de voorgeschreven Excelsjablonen paste, ging onherroepelijk verloren.

Met zijn tas over één schouder maakte hij een laatste rondje door het gebouw. Bij de ingang van het grote lab hingen wat vergeten labjassen, de namen er nog op. Stickers waarschuwden voor oplosmiddelen en opgeslagen gassen die er allang niet meer lagen. De zoemende robots waren weg, net zoals de afvalvaten in schreeuwerige kleuren. Er liepen geen witgeklede onderzoekers meer rond, elkaar achterlangs en voorlangs passerend, even inhoudend, van broedstoof naar microscoop, als deelnemers aan een schijnbaar chaotische, en toch o zo geordende dans. Het was nu gewoon een kale zaal met tafels en lege kasten.

Het lab had zijn ziel verloren.

Wat was hij blij geweest toen hij hier negen jaar geleden was aangenomen. Ormonan in Oss was toen het grootste farmaceutische bedrijf van Nederland en behoorde tot de top twintig in de wereld. Hier zou hij zijn handen vrij hebben voor onderzoek. Hier kon hij zich, zonder afleiding en zonder zorgen, werpen op het ontdekken van medicijnen. Het was een jongensdroom die uitkwam.

Hij zuchtte. Als iets te goed lijkt om waar te zijn, dan is het dat vaak ook. Die uitspraak van zijn tante was ook hier waar gebleken. Natuurlijk waren er projecten geweest die goed liepen, waarbij hij zelfs iets ontdekt had, een doorbraak geforceerd. Maar uiteindelijk was alle onderzoek waar hij aan gewerkt had, gestopt. Om allerlei redenen, waarvan er niet één met wetenschap te maken had. Zijn vingers spanden zich om de deurpost. Een medicijn kende vaak een ontwikkelingstraject van een jaar of tien. Als je binnen die periode vijf keer alles overhoopgooide met bezuinigingsrondes, reorganisaties, een wisseling van strategie en een overname, dan werd er nooit iets afgerond. Dat was gewoon een wiskundige zekerheid. En nu werd er gezegd dat er onvoldoende resultaat uit de labs kwam, terwijl gemiddeld één op de vijftien nieuwe medicijnen die jaarlijks wereldwijd werden uitgevonden, hiervandaan vloeide. Een vijftiende van de wereldopbrengst aan medicijnen. Dat was toch een prima resultaat? Met wat meer visie had dat aandeel nog groter kunnen zijn.

Hij maakte zich los van de deurpost. Als hij en zijn collega’s gewoon wat minder braaf hadden geluisterd, zich wat harder aan hun projecten hadden vastgeklampt, dan was het misschien allemaal niet zo gelopen. Maar nee, ze hadden erop vertrouwd dat het allemaal wel goed zou komen. Als lammeren waren ze naar de slachtbank gelopen. Een bijna honderdjarig bedrijf dat gewoon winst maakte, was de nek omgedraaid.

Een stem klonk achter hem. ‘Richard, kom je ook naar de reünie?’

Hij draaide zich om. Daar stond Erik te grijnzen, de grote gangmaker. Hij probeerde iedereen eens per maand naar de kroeg te krijgen. ‘Ik denk er nog even over na.’

Erik gaf hem een klap op zijn schouder. ‘Weet je al wat je gaat doen?’

Het was de vraag waar iedereen mee rondliep. ‘Niet echt. En jij?’

‘Ik ga naar de DSP. Er is een hoop te doen daar. Je moet er ook eens komen kijken.’

DSP stond voor downstream processing, een afdeling van de productie. Richard vergat steeds dat voorlopig alleen de onderzoeksafdelingen gesloten werden en dat er nog duizenden mensen bleven werken. Er was nog genoeg te doen in de opschaling, productie en controle van middelen die al waren uitgevonden. Zolang het duurde, want als er niets nieuws meer bijkwam, dan waren die afdelingen ook gedoemd te verdwijnen.

‘Gefeliciteerd,’ zei Richard.

Hij liep naar een kantoor in de hoek van de hal. Toen hij hier pas was komen werken, was daar het kantoor van de oude directeur geweest, met een lambrisering uit de jaren dertig en een houtsnede van een zwaan die verwees naar de achternaam van de oprichters. Dit was de plek waar dingen waren gebeurd waar boeken over waren geschreven, maar de inrichting was er een paar jaar geleden, zonder enig historisch besef, uit gesloopt en vervangen door een soort aquarium. Zijn leidinggevende had zich daarna, en dat had hem niet verbaasd, het prestigieuze plekje toegeëigend. Hij kon wel bewondering opbrengen voor zoveel assertiviteit. Christine was een vrouw die zich door niemand de les liet lezen, niet door de Amerikaanse managers, niet door de Nederlandse directie. Helaas was ook zij gewoon ontslagen.

De deur stond open en hij liep naar binnen. Christine keek op vanachter haar leesbril. Hij liet haar het formulier ‘Inleveren bedrijfsmaterialen’ zien. Alle punten waren aangevinkt: laptop en tas, alle vertrouwelijke informatie gewist, niets achtergehouden. Ze konden het krijgen zoals ze het wilden; op zijn laptop stond absoluut en helemaal niets meer.

De vrouw stak haar hand uit, pakte de lijst aan en zette, na een vluchtige blik, haar handtekening.

‘Helemaal klaar?’

‘Ik denk het.’

‘Alles gewist? Niets achtergehouden?’

‘Mijn best gedaan om het over te dragen aan Amerika.’

Ze schaterlachte. ‘Kom op, Richard. Ze gaan echt niet verder met jouw projecten, zelfs al zeggen ze van wel. Ze hebben het daar druk met hun eigen experimenten. Al die data vallen gewoon in de oceaan.’

Hij moest toegeven dat ze een punt had. Elke onderzoeker was kritisch op iets dat hij niet zelf had bedacht. Hijzelf ook. Het was een belangrijke reden waarom projecten mislukten als ze verhuisden. Er was zelfs een naam voor: not invented here syndrome.

‘Ik hoop dat het anders gaat.’

Christine glimlachte kort. ‘En wat ga jij doen, Richard? Blijf je in de research?’

Alleen al van de vraag moet hij rillen. Hij was een drug hunter, een labrat. Experimenten doen, iets ontdekken dat ten minste één iemand beter zou maken, dat was zijn ambitie. Hij was er nog niet aan toe om dat op te geven.

‘De vraag is waar. Het wemelt van de ontslagen wetenschappers. En veel nieuwe bedrijven zijn er de laatste jaren ook niet bijgekomen.’

‘Een beetje positief blijven, Richard. Je bent een toponderzoeker. En zo vrij als een vogel. Waarom begin je zelf niet iets?’

Hij haalde zijn schouders op. Er werd veel over nagedacht door zijn collega’s, maar als hij eerlijk was, durfde hij dat niet goed. Niemand bij hem in de familie had ooit een eigen bedrijf gehad.

‘Het kan, Richard. Het kan. Denk er eens over na. Er liggen kansen genoeg.’

‘Ik weet niets van bedrijfsvoering.’

‘Het gaat om de science, Richard. Om het grote idee. Nederland zit vol met accountants en general managers, maar niemand heeft ook maar het flauwste benul hoe de farmaceutische industrie werkt. Sla eens een krant open. Ik zou me kapotlachen als het niet zo triest was.’

Richard knikte. Er was van alles gezegd en geschreven door journalisten van boven de rivieren. Dat hij en zijn collega’s niet met hun tijd waren meegegaan. Dat ze het aan zichzelf te danken hadden. Het voelde als een trap na, zeker omdat hij niemand kon vertellen waar wél aan gewerkt was, omdat hij de successen volgens zijn contract geheim moest houden. Als ze namelijk uitlekten, konden ze nooit meer gepatenteerd worden, wat de zekerste manier was om projecten te laten sterven.

‘Denk er eens over of je geen afgeschoten project zou willen herstarten. Daar valt best over te praten, weet ik. Misschien ligt daar een mooie kans voor jou.’ Ze dook in haar la en pakte er een visitekaartje uit. ‘Hier, neem mee.’

Hij keek naar het kaartje. ‘Full Circle Investors b.v.’ stond erop. De contactpersoon was een Nederlander. ‘Ik heb ze al gesproken,’ zei ze. Ze legde haar vinger op haar mond. ‘Mondje dicht. Het is nog geheim.’

Ze kwam achter haar bureau vandaan en gaf hem een hand. ‘Onderschat jezelf niet. Ik weet dat we nog maar net begonnen waren aan medicijnen tegen kanker, maar het wordt steeds belangrijker en jij zit er middenin.’ Ze keek streng. ‘En zorg ervoor dat je het niet voor niets doet.’

Hij stak het kaartje in zijn broekzak en liep naar de deur. Christine moest het zeker lukken om iets op te zetten. Of het hem was gegeven, betwijfelde hij. Zij hield van drammen, dingen voor elkaar krijgen. Hij hield van inhoud, van waarheid, van hemelbestormende presentaties. Hij had een hekel aan valse zekerheden en feiten verdraaien om dingen mooi te maken. Hij was helemaal niet geschikt om iets te beginnen.

Hij liep de grote trap af, door de oude, monumentale voordeur naar buiten. Negen jaar lang had hij zich hier op het terrein thuis gevoeld. Alle werkkamers, alle laboratoria, opslagruimtes, pleintjes, toiletten en koffieautomaten in verre hoeken wist hij te vinden, en hij zou het missen. Hij was jaloers op Christines immuniteit voor nostalgie.

Even stopte hij buiten bij het bronzen beeld van de oprichter van het bedrijf. De man over wie de kleurrijke verhalen waren geschreven. Iemand had een boeket op de sokkel gelegd. Hij kon de humor ervan wel waarderen, maar een beveiliger was al bezig om de bloemen op te ruimen.

Richard vervolgde zijn weg, onder een brug door, over een pad waarlangs traditionele vruchtbaarheidsbeelden uit heel de wereld geplaatst waren. Vruchtbaarheidstherapieën hadden Ormonan groot gemaakt en de oude goden werden nu hier geëerd. Bij de portiersloge gaf hij zijn toegangspas af. De vrouw in uniform liet hem door.

Hij keek om, naar de Japanse tuin, naar de ovalen toren met de grote letters. Het was zover, vanaf vandaag was hij hier geen onderdeel meer van. Rechts van hem, in de richting van het spoor, rees de reusachtige blauwe wand op. Het feit dat die nog steeds blauw was, de oude huiskleur van Ormonan, en niet het groen van de nieuwe eigenaar, zei hem genoeg. Tillar, Matheson and Dwayne, oftewel TMD, had geen zin om te investeren in deze plek. Als er geen wonder gebeurde, zouden hier nog veel meer ontslagen vallen.

Hij besloot de frustratie van zich af te lopen en sloeg linksaf, langs de laan met villa’s uit de jaren zestig, van de directeuren die het bedrijf groot hadden gemaakt. Hij liep de bebouwde kom uit, de bossen in, die hier prachtig waren, met mystieke vennen en Keltische koningsgraven, het soort dingen waar hij van hield. Na een tijdje kwam hij bij een put waar een hek omheen stond. Achter tegen de wand was een reliëf van een katholieke heilige aangebracht. Een oude wensput. Misschien al wel duizend jaar kwamen mensen hiernaartoe om genezing te zoeken, en er hing nog steeds een soort magie rond deze plek. Hier was tenminste iets dat niet overgenomen of gereorganiseerd kon worden.

Hij pakte het hek vast en moest denken aan de vrouw op de foto die hij meegenomen had, zijn tante Els uit Amsterdam. Wat zou ze ervan vinden dat hij hier stond, alleen in het bos, met verder helemaal niets. Geen vrouw, geen kinderen en nu ook geen carrière. ‘Jij wordt nog weleens prof, Richard,’ had ze gezegd. Maar dat was niet gebeurd, want hij had niet gewoon willen weten hoe dingen zaten, maar mensen willen genezen, honderden, duizenden mensen, met medicijnen waar hij aan meewerkte. Dat was zijn jongensdroom geweest, hoe naïef ook.

Hij kneep in de tralies tot zijn knokkels wit waren. Hij was niet aan een universiteit blijven plakken; daar draaide immers alles om titels, om prijzen en prestigieuze publicaties. En daar moest het juist niet om gaan. Hij wilde onderdeel zijn van iets, van een netwerk dat samen ziekte bestreed, dat elke vooruitgang en elke tegenslag deelde, waarin elk succes van iedereen was, zoals in een kwantummechanisch systeem. En van dat netwerk waren nu onvervangbare data weggegooid, over projecten die het verschil hadden kunnen maken, over moleculen die nergens anders ter wereld gemaakt waren, die nog steeds medicijnen konden worden als ze niet vergeten werden. De managers die deze sluiting hadden gewild, hadden geen enkel idee van wat er allemaal in die afvalcontainers verdwenen was. TMD niet, de politici niet. Het was gewoon niet goed.

Prognose

21 juni 2012 – nog 190 dagen

Al wekenlang spookte hetzelfde beeld door Manons hoofd. Het begin. Licht door de ramen, bloeiende rozen buiten de klas. Ze zat op een nieuwe plek, naast het populairste meisje. Door haar zwarte, springerige lokken leek ze een beetje op een fee. Het kapsel fascineerde Manon; vorige week was ze ermee verschenen, de enige in de tweede klas met een kort koppie. Zo gewaagd, zo geslaagd. Haar eigen lange, blonde haar leek nu ineens saai. Ze speelde met een lok. Zou ze? Nee, dan zou het lijken alsof ze deze Eva nadeed. Zij durfde dit soort dingen, zelf was ze gewoon te onzeker.

‘Manon?’ Ze ontwaakte haar uit haar dagdromerij. Eva keek haar aan. De geschiedenisleraar keek haar aan. Ze had een vraag gemist.

‘Constantinopel,’ fluisterde Eva. Haar lippen bewogen nauwelijks.

‘Constantinopel,’ zei ze, helder en zo zelfverzekerd mogelijk.

‘Goed, Manon,’ zei de leraar. ‘Ik dacht even dat je niet zat op te letten.’ Hij draaide zich weer terug naar het bord.

‘Dankjewel,’ fluisterde ze naar Eva, zonder haar hoofd te bewegen.

Eva reikte onder tafel naar haar hand, haar vingers straalden warmte uit. ‘Hij moet je hebben vandaag.’

Die indruk had ze zelf ook. Alsof hij voelde dat ze zwak stond, en nu keek tot hoever hij kon gaan. Als een vampier.

‘Vrijdag organiseer ik een filmclub,’ zei Eva zachtjes.

‘Leuk,’ zei ze, zonder jaloers te klinken.

‘Zin om te komen?’ Eva bleef strak voor zich uitkijken.

Ze was even sprakeloos. Het zou geweldig zijn om voor het eerst een vriendin hier in Brabant te hebben. Ze voelde zichzelf opstijgen. Maar de twijfel sloeg terug. Waarom zij? Eva kon uit de hele klas kiezen. Wat stak erachter? Er vormde zich een smoesje in haar mond, toch slikte ze het in. Ze wilde dit zo graag.

‘Wie komen er nog meer?’

‘Ingrid en Boudewijn. Mijn broer Peter.’

‘Ik ga het vragen.’

‘Manon!’ De leraar draaide zich abrupt om. ‘Is er iets wat je met ons allemaal wil delen?’

Ze schudde haar hoofd, zijn blik trotserend met een mysterieuze glimlach.

Elke keer dat die scène met Eva door haar hoofd spookte, bonkte Manons hart. Ook nu nog, achtentwintig jaar later; het was de grootste afslag in haar leven geweest. Manons gedachten werden verstoord door de receptioniste die met een bezoekersbadge rammelde. Ze bevestigde het pasje aan haar jas en liep het ziekenhuis in. Na wat zoeken bereikte ze de openstaande deur van Peters kantoor. Ze kende Eva’s oudere broer inmiddels even goed als haar vriendin. Hij zat voorovergebogen over een dossier, met zijn handen in zijn donkere krulhaar, dat leek op dat van Eva. Het viel zo goed op dat er al grijze strepen doorheen liepen.

Ze klopte op de deur. Hij keek op, glimlachte, klapte zijn laptop dicht, en stond op. Even omhelsden ze elkaar, zoals altijd. Hij schoof een stoel voor haar opzij, galant maar een beetje onhandig, zijn handelsmerk.

‘Fijn om je weer eens te zien,’ zei hij.

‘Ja,’ zei ze, en zo voelde het ook.

Even hing er een stilte. Waar moest ze beginnen? Ze hadden elkaar nog niet écht gesproken sinds het nieuws van Eva.

‘Ben je hier ooit eerder geweest?’ vroeg hij.

Ze schudde haar hoofd. Haar appartement in Wageningen lag maar een paar kilometer verderop, toch was het nooit in haar opgekomen om hem hier op te zoeken. Ze had een aanleiding nodig gehad en die was er nu: Eva’s diagnose. Peter was dan weliswaar longarts en geen oncoloog, maar hij kon zijn zus helpen om door al die artsenpraat heen te prikken die in Eva’s behandelplan stond.

‘Hoe was het fietsen? Heb je de top gehaald?’ vroeg hij.

‘Zes keer,’ zei ze.

‘Dat is veel, toch?’

‘Yep.’ Ze knikte trots. Peter had duidelijk geen idee hoe weinig mensen de volle zesmaal haalden. Maar het hielp dat ze heel haar leven al graag fietste. En dat ze heel boos was geweest.

‘En de sfeer daar op die berg? Ik kan me voorstellen dat die nogal zwaar is.’

Haar mening over Alpe d’Huzes was nog aan het rijpen. Het toontje van die avond had haar geïrriteerd, maar de manier waarop iedereen oog voor elkaar had, was fantastisch. Zoals die avond voor de beklimming, toen ze van de sportzaal was weggerend: in het grasveld was een jonge vrouw naast haar komen staan die vroeg of alles wel oké was. Het bleek een onderzoekster te zijn die ook meefietste. Het had geklikt en ze hadden samen de rest van de avond wijn gedronken onder de sterren en gekletst over therapieën en tumoren. Het had haar op de een of andere manier ongelooflijk goed gedaan dat er iemand was die niet alleen maar rouwde, maar die nadacht, koel en rationeel, over hoe je kanker doodmaakte.

Ze slikte. ‘Het is mooi als je over de finish komt en iedereen je daar toejuicht. Die kaarsjes in de bochten zijn schitterend. Het is mooi en droevig. Heel intens. Samen tegen de ziekte, niet opgeven. Voor mij was het goed.’

‘Niet zo mijn ding, ben ik bang.’

Dat geloofde ze. Surfen op al die rauwe, kolkende emoties zou hem van slag brengen.

‘Hoeveel heb je nu opgehaald?’

Ze haalde haar schouders op. Bedoeld of onbedoeld vond ze het toch een pijnlijke opmerking. Ze wisten allebei dat de paar duizend euro die ze had opgehaald Eva niet zouden genezen. Maar wat moest ze dan?

‘En hoe gaat het met jou?’ vroeg ze, zijn vraag negerend. ‘Ik neem aan dat Eva’s uitslag er ook bij jou ingehakt heeft?’

Hij zuchtte, legde zijn hand op zijn laptop. ‘Wat kan ik ervan zeggen?’

‘Dat het kut is.’

Hij praatte niet graag over zichzelf, alsof hij nooit de juiste woorden kon vinden. Daarin was hij zo’n beetje het tegengestelde van Eva.

‘Ik hoopte gewoon dat ze het zouden kunnen opereren en dan klaar. Mijn arme zusje. Maar blijkbaar moet de hele gifbeker leeg, letterlijk. Ik bedoel, wat is nu de kans dat ...?’

‘Precies.’

‘Het heeft geen zin om erover te treuren. We moeten er voor Eva zijn.’ Hij keek op zijn horloge. ‘Heb je nog even? Ik moet nog één ding opzoeken.’ Hij schoof zijn laptop opzij en haalde een boek uit zijn kast. Ze schatte dat het minstens vijf kilo moest wegen; het was lang geleden dat ze zo’n dikke pil had gezien.

‘Een boek?’

‘Heb je al eens geprobeerd iets zinnigs te vinden over kanker op het internet? Als ik huidkanker zoek, zie ik alleen maar kwakzalvers, blogs en dubieuze voorlichtingssites. Hierin staat gewoon hoe het zit. Het is een naslagwerk van mijn collega Jean-Paul.’ Hij sloeg op de leren kaft en opende het.

Manon las het titelblad ondersteboven. Abeloff’s Clinical Oncology. Ze leunde over de tafel, blij dat ze iemand kende die dit soort boeken kon lezen.

Bij Eva was het begonnen met moe zijn en een opgezette lymfeklier. Waarschijnlijk een infectie. Simpel. Rust houden. Uitzieken. Geleidelijk aan was het minder simpel geworden. Een biopt. Wachten. Analyse. Een scan, voor de zekerheid. Wachten op de uitslag, die steeds werd uitgesteld. En dan dat haastige telefoontje: of ze morgen kon komen. Manon was met Eva meegegaan omdat Fred op dat tijdstip geen vrij kon krijgen.

In het Jeroen Bosch Ziekenhuis, aan de rand van de stad, waren ze in een felverlicht hok gezet. Eva’s arts was binnengelopen, een vrouw van vroeg in de dertig. Eva had haar hand gepakt, alsof ze voelde dat er iets niet goed zat. De arts vroeg of ze die moedervlek nooit eerder had opgemerkt, of hij buitensporig had gekriebeld, of ze er misschien iets bloederigs of bobbeligs aan had gevoeld. Eva schudde haar hoofd. Hij was altijd wel apart geweest, maar ook gewoon een onderdeel van haar lijf.

De vrouw sloeg de map voor zich open. Ze pakte het bovenste velletje vast; haar handen trilden. Ze schraapte haar keel, zoekend naar woorden. De uitslag was dat er uitzaaiingen in tenminste één lymfeklier zaten en dat die te herleiden waren naar een melanoom, die ene kwaadaardige moedervlek. Ze wilde Eva doorverwijzen naar het Universitair Medisch Centrum in Utrecht. Daar konden ze voor haar het beste behandelplan maken. De jonge arts slikte en probeerde Eva aan te kijken, maar die speelde al met haar telefoon. De struisvogel. De vrouw viel stil, maar Manon zei dat ze gewoon door moest praten, want dat Eva heus wel luisterde. De arts zei dat ze eerlijk moest zijn en dat dit er niet gunstig uitzag. Of er nog vragen waren? Manon zei van niet. Wat voor vragen konden er zijn na zo’n bericht? Ze zei dat ze er wel op terug zouden komen.

In de hal van het ziekenhuis wachtten ze op Fred. Ze raakte geïrriteerd door Eva’s afwezigheid en pakte haar telefoon af en daarna begon Eva te huilen. Gelukkig huilt ze voor twee, dacht Manon. Zelf was ze vooral boos. Boos op de stuntelige arts. Boos op de slappe koffie. Boos op de afstandelijkheid van het gesprek, boos op de neerbuigende grootsheid van de toegangshal.

Peter draaide het boek naar haar toe en wees op de auteurs op de titelpagina en de instituten waar ze werkten. ‘Moet je kijken,’ zei hij. Johns Hopkins School of Medicine. National Cancer Institute. Hij legde uit wat de afkortingen achter hun namen betekenden. PhD voor Philosophical Doctor. MD voor Medical Doctor. Director. Professor. Fellow.

‘Ik zie ze zo zitten,’ zei hij. ‘Van die oude, blanke mannen. Die types die een vlinderdas dragen, die hun dagen doorbrengen in gelambriseerde werkkamers, vol boeken en proefschriften. Mensen die alleen hoeven na te denken over geneeskunde en zich door niemand de les hoeven laten te lezen. Zo kom je verder. Ik ben wel een beetje jaloers.’

Ze keek rond. Peters kantoor zag er inderdaad anders uit dan het beeld dat hij schetste. Er stond een grijs bureau in en er was een zitje met chromen stoeltjes, waar ze aan zaten. Modern genoeg, maar geen luxe. Aan de muur hing een collage van foto’s van hem als jonge assistent. In een hoek stond de ingelijste poster van de film Spirited Away die hij nooit opgehangen had. Verder papieren bekertjes in een hoek op de grond en wat vergeelde kindertekeningen op de archiefkast. Het snufje chaos dat bij hem hoorde, kwam er ook hier in het ziekenhuis uit.

Peter zocht naar het hoofdstuk over melanomen. In de hoofdstukindeling herkende ze wat van de terminologie die in Utrecht ook over Eva was uitgestrooid. De primaire tumor en het aantal metastasen in haar lymfeklieren bepaalden het stadium waarin ze zat. Stadium IIIc was het geworden. Zo koel allemaal. De vraag was natuurlijk of het uitmaakte voor de behandeling die ze kreeg.

Peters vingers stopten met bladeren en streken het flinterdunne papier glad. Manon probeerde de tekst te volgen. Na één zin was ze de weg al kwijt. Ze vroeg Peter om het voor haar te vertalen.

‘Ik snap wel waarom oncologen zich liever niet in de kaart laten kijken,’ mompelde hij. ‘Stadia nul tot en met twee zijn lokaal. Te opereren. Dan komt het nog best goed met de patiënt. Helaas is ze die stadia al voorbij. Ze heeft toch nooit iets gevoeld aan die moedervlek of zo?’

Manon zweeg. Dat was de vraag die Eva’s arts ook had gesteld. Maar Eva was gewoon niet zo bezig met ziek zijn en doodgaan, en naar Fred luisterde ze niet altijd.

‘In het derde stadium zaait het uit naar de lymfeklieren. Dan is het niet meer te opereren. Als je in dat stadium bent dan ...’ Even hield zijn vinger stil.

‘Wat?’

‘Ik begrijp ook waarom ze haar zo snel doorverwezen.’ Hij liet zijn vinger weer verder glijden. ‘Van alle patiënten die behandeld worden, overleeft na vijf jaar niet meer dan vijf procent.’

Manon slikte even. Natuurlijk had ze het allang geweten, diep vanbinnen. Maar een getal had ze met opzet niet opgezocht. Zo’n droog cijfer.

‘Elk jaar sterven er in Amerika bijna tienduizend mensen aan melanoom,’ zei hij. ‘Driemaal meer sterfgevallen dan bij de aanslag op elf september op de Twin Towers.’ Hij viel even stil. ‘In Nederland is dat ongeveer evenveel als het aantal verkeersdoden.’

‘Ik wil het niet horen,’ zei ze.

‘Dat zijn de feiten,’ zei hij, verder bladerend en wat grafieken bestuderend. Hij zuchtte en sloot het boek en daar was ze blij om. ‘Heb je nog zin in koffie? Kunnen we daarna gaan.’

‘Mij best,’ antwoordde ze.

Hij stond op. ‘Dan gaan we naar beneden,’ knipoogde hij. ‘Daar is de koffie beter.’

Ze wees naar de filmposter. ‘Die moet je nu wel ophangen.’

Hij knikte. ‘Eigenlijk wilde ik hem in de woonkamer hebben, maar Karin vond hem naargeestig.’

Ze glimlachte. De traditie van de filmavond op vrijdag was verwaterd nadat ze allemaal waren gaan studeren. Totdat Eva een weekend had bedacht. Natuurlijk was het Eva geweest. Vanaf die tijd hielden ze een of twee keer per jaar een lang filmweekend in een huisje in de Ardennen. Op het eerste weekend had Eva iedereen een ingelijste poster gegeven. Die van Peter stond hier tegen de muur: een meisje in een rode kimono, angstig achteromkijkend, steun zoekend voor een zwarte achtergrond. Het beeld beklemde Manon. Verbeeldde dit de échte Eva, die steun zocht bij haar oudere broer? Had ze geweten dat ze iets donkers tegemoet ging?

Ze liepen de trappen af, naar de hal met betonnen zuilen, waar de brasserie voor patiënten en hun bezoekers was. Achter de bar stond een jong meisje met een lange rok. Ongetwijfeld gereformeerd. Dat had je hier. Manon zag dat ze begon te stralen toen ze Peter zag. Ze lachte binnensmonds. De magie van een arts.

‘Er zijn hier te veel managers die wikken en wegen over wat de goedkoopste drab is die je in een automaat kunt stoppen,’ zei Peter. ‘Wat kost het nu in ’s hemelsnaam om een goede kop koffie te schenken? Het is gewoon weer een manier om te laten zien wie er de baas is.’

Het meisje glimlachte bescheiden. Ze ontmoette Manons blik en sloeg haar ogen neer. Alsof Manon enig recht kon doen gelden op Peter. Ze herkende zichzelf van vroeger in het meisje: te schuchter, te verlegen. Manon wilde iets zeggen, maar ze kon geen woorden vinden. In plaats daarvan liep ze door.

Peter bracht het dienblad naar een tafeltje. Er lagen wat kranten. Burgeroorlog. Crisis. Niets over de honderden huidkankerdoden in Nederland. Geen kritische interviews. Kamervragen. Hadden ze wel moeten sterven? Had er iemand steken laten vallen, ontwikkelingen tegengewerkt of onvoldoende gestimuleerd?

Ze legde de kranten weg en nam een slokje van haar koffie. ‘Heb je dat ook, dat het nieuws je tegenstaat? Dat je het allemaal niet meer zo belangrijk vindt, nu, zo met Eva.’

‘Je kunt het de rest van de wereld niet kwalijk nemen.’

‘Het is gewoon een gevoel. Daar op de berg begrepen ze dat.’

Peter lepelde intussen de laatste melk uit zijn cappuccino. ‘Zullen we dadelijk eens vertrekken? Als je ook klaar bent? Dan zijn we net de files voor.’

Ze kwamen langs de wand waar mensen briefjes en knuffels achterlieten. Ze las de berichtjes, de meeste waren bedoeld voor kankerpatiënten. ‘Word beter, Lisa’. ‘Bedankt, artsen. PSA is lager dan ooit’. ‘Vandaag je eerste chemo, Carol, we duimen voor je’.

‘Heb jij hier al iets achtergelaten?’ vroeg ze.

‘Eva komt hier nooit.’

‘Misschien brengt het geluk. Misschien lucht het je hart. Je weet het toch niet?’

Ze nam een gekleurd velletje van een stapel bij het bord en gaf het aan hem. Hij pakte het aan met twee vingers, op de dezelfde nonchalante manier als vroeger, toen ze tegen hem als ouderejaars opgekeken had. Hij haalde een pen tevoorschijn en krabbelde iets op het papiertje.

Succes Eva, las ze.

‘Niets meer? Voor je eigen zus?’ Manon bleef wachten. Hij dacht een minuutje na en schreef er iets bij.

‘Zelf ophangen.’

Peter keek om zich heen of niemand hem zag. Misschien omdat het iets wanhopigs had, iets wat een arts nooit mocht uitstralen, of omdat er vragen van konden komen. Manon zag dat het meisje in de brasserie zachtjes naar hem knikte, aanmoedigend. Goed zo, dacht ze. Peter duwde het velletje vast met twee punaises en liep weg, een helderrood vlak achterlatend op de wand. Manon las wat er stond:

Succes Eva

Iedereen wil honderd en jou is vijf gegund.

Maar vijf is honderd als je die pakken kunt.

Eva - On y va.

Den Bosch

Door het slechte weer werd het vroeg donker in het zuiden. De ruitenwissers van Peters auto werkten als een bezetene, toch was het tussen alle verkeerslichten en wegwerkzaamheden door moeilijk te zien waar ze heen moesten. Peter stuurde de auto linksaf een straatje in en er verschenen middeleeuwse panden en kasseien. Een enorme grote gotische kathedraal doemde op, alsof ze in Frankrijk waren. Peter keek haar aan. Zijn krullen bewogen mee.

‘Zijn we verdwaald?’

‘Je had rechtsaf moeten gaan in plaats van links.’

‘Daar was het afgezet.’

‘Volgens mij kon je erlangs.’

‘Ik heb niet alle tijd.’

Ze moest lachen om zijn ergernis. Peter en zij kenden elkaar zolang dat ze soms net een getrouwd stel waren. Ze haalde haar telefoon, een gloednieuwe iPhone 4S, haar trots, tevoorschijn en zette hem aan. Uiteindelijk vond ze een kaart en kon ze hem helpen om het centrum van Den Bosch weer uit te komen. Niet veel later parkeerden ze voor de deur van het huis aan het Zuiderpark. Het was een duur huis, duurder dan Eva en Fred eigenlijk konden betalen, wist ze. Maar Eva’s vader had geld genoeg.

Samen renden ze door de regen het tuinpad op, naar het afdakje bij de voordeur. Achter het raam zat Eva, gebogen over een boek. Peter tikte op het raam om de kinderen niet wakker te maken. Niet veel later verscheen Fred in de deuropening, met een smoezelig schort om. Hij nam een geur van rozemarijn en boter met zich mee. Hij glimlachte hartelijk in het licht van de hal.

‘Fijn dat jullie kloppen en niet bellen,’ zei hij.

Fred was altijd al de huiselijke van het stel geweest, en dit keer straalde hij het nog meer uit dan gewoonlijk. Hij vroeg hoe het met hen ging en verontschuldigde zich uitgebreid dat hij nog met de oven bezig was. In de gang sloegen ze de druppels van hun kleren. Het huis ademde familie en gezin en samen. Een lage kapstok met jasjes eraan, laarsjes eronder, naast onuitgepakte gymtassen. Ze zag dat Peters blik op de spullen van zijn nichtjes bleef hangen. Hij was dol op ze, wist ze, net zoals op zijn eigen kinderen. Hij hield van de levendigheid die ze in huis brachten.

In de huiskamer zat Eva op een sofa onder een leeslamp. Ze lachte en opende haar armen. Manon begroef zich in Eva’s dik pak haar. Ze rook zalig zoet en zwaar. Op en top vrouw. Onder haar arm voelde ze het slangetje van de drain die na het verwijderen van de schildwachtklier was aangelegd, en de tape waarmee het was vastgeplakt op haar huid.

‘Hoe is het?’ vroeg ze.

Eva haalde haar schouders op.

Manon haalde een doosje met een strik uit haar rugzak en gaf het aan Eva. Die legde het in haar schoot en opende het. Zes kersenbonbons lagen netjes op een rij. ‘Beetje troost.’

Eva stak er meteen een in haar mond. ‘Dank je,’ zei ze. ‘Hoe was het op die berg? Ik zag je foto. Ik ben zo trots op je. Hopelijk besteden ze het geld goed.’

‘Hopelijk aan jou.’

Eva stopte nog een bonbon in haar mond en keek Manon recht in haar ogen. ‘Ik hoop dat je veel hebt opgehaald dan, want er moet blijkbaar heel wat gerepareerd worden aan mij. Soms denk ik dat ze me maar wat wijsmaken. Artsen zijn net automonteurs, volgens mij. Ik voel me prima.’

Manon lachte zuur. ‘Wat heb je daar?’

Eva liet haar het fotoalbum van hun reis naar Syrië en Jordanië zien. De Umayyadenmoskee in Aleppo. De oude soek vol tapijten en handelaren en koper. De citadel. De foto’s waren prachtig, met al die schakeringen van oker en geel en bruin.

‘Toen had je die Kodachromefilms mee,’ zei ze. Het was een van Eva’s eerste avonturen geweest. Nooit te verlegen om iets te proberen. Ze herinnerde zich nog wat een gehannes het was geweest om het rolletje ontwikkeld te krijgen.

‘Heb je zin om zondag naar de film te gaan?’ vroeg Eva. ‘Intouchables schijnt geweldig te zijn.’

Voorheen gingen ze elke week wel een keertje uit, maar nu was het al maanden geleden. Waarom dan deze zielige film in plaats van een feelgood komedie? Ze gaf Eva een knuffel. ‘Lijkt me leuk,’ mompelde ze.

Fred kwam bij hen staan. ‘Wijntje?’ vroeg hij. ‘En ik heb focaccia gebakken.’

Vanuit haar ooghoeken zag ze Peter op zijn horloge kijken. Morgen had hij weer dienst.

‘Eentje,’ zei ze. Om haar zenuwen te bedwingen. Dit was veel spannender dan ze had verwacht.

Toen Fred weer binnenkwam met een dienblad met koffie en thee en een open fles wijn met één glas voelde ze zich schuldig omdat ze als enige in het gezelschap dronk.

‘Waar gaan we zitten? Aan de grote tafel?’

Eva maakte geen aanstalten. ‘Ik lust ook nog wel een wijntje, als Manon er ook een neemt.’

‘Je hebt er al drie gehad,’ zei Fred. ‘Er is ook thee.’

‘Alsjeblieft,’ zei ze.

Fred zette het dienblad hard op tafel. Hij pakte het glas dat naast Eva op de grond stond, vulde het half en gaf het aan haar. Daarna schonk hij Manons glas vol en zette het voor haar neer. De wijn schuimde van het geweld waarmee deze ingeschonken was.

Manon vroeg zich af of het misschien toch fout geweest was om met Peter mee te gaan. Het evenwicht in dit huishouden was broos als een eierschaal.

Fred haalde een mapje papieren van het dressoir en legde het voor Peter neer.

‘Wiebenga is Eva’s oncoloog bij het UMC. Ken je hem?’

‘Nee.’

‘Hij vindt dat we vaart moeten zetten achter het maken van keuzes. Hij heeft ons van alles meegegeven.’ Fred keek naar Eva, op haar sofa. ‘Kom je er ook bij zitten?’

‘Ik heb er echt geen zin in. Moet dit allemaal nu?’

Eva was als een vlinder, al heel haar leven al. Dat maakte haar in Manons ogen zo charmant. Als dingen interessant leken, vloog ze erheen. Als ze moeilijk werden, vloog ze weg. Zo ging ze van bloem naar bloem, steeds op weg naar een nieuw avontuur. Gevolgd in haar kielzog door mensen die niet durfden te fladderen, maar wel alles voor haar oplosten. Zoals haar man. Zoals zijzelf. Maar vlinders waren vooral mooi in de zomer, als het leven goed was. Als Eva in een hoek gedrongen werd, kon ze ook totaal onredelijk worden, wist ze uit ervaring. Ze hoopte dat Fred het een beetje trok.

Fred negeerde haar en ging door. ‘Dokter Wiebenga zei dus dat er weinig opties zijn. Maar dat dat niet wilde zeggen dat er helemaal geen opties zijn. Hij wil in ieder geval na de operatie nog nabehandelen. Sommige tumoren reageren goed op …’ Hij bladerde in het foldertje. ‘Dabarcazine of temozolomide.’

‘Dacarbazine,’ verbeterde Peter hem.

Eva stond op, met de deken nog om zich heen, en schoof aan. ‘We hebben het gesprek vanmiddag toch al gehad? Waarom al die papieren nog een keer?’

‘Begreep jij er alles van dan?’ vroeg Fred. ‘Peter is hier helemaal naartoe komen rijden om het nog wat verder uit te leggen.’

Eva mokte.

‘Dacarbazine is chemotherapie,’ zei Peter. ‘Het beschadigt DNA. De meeste cellen kunnen dat wel min of meer repareren, kankercellen niet. Het is al een oude therapie, uit de tijd dat Jaws I in première ging. In vijfendertig jaar onderzoek is er nog niets beters bedacht.’

‘Als het maar werkt,’ zei Fred.

‘Ik zou er wel goed over nadenken.’

‘Waarom?’

Peter haalde het dikke boek uit zijn tas, samen met een wetenschappelijk artikel. Net voordat ze waren gegaan, had hij de referentie uit het boek nog opgezocht en geprint. Hij vouwde het artikel open.

Manon keek naar wat Peter aanwees. Fred leunde eroverheen. Op de verticale as stond Survival. Op de horizontale as stond months. Twee lijnen, rood en blauw, begonnen allebei bij honderd en daalden geleidelijk tot vijf. De rode lag iets meer naar rechts dan de blauwe.

‘Wat zegt dat?’ vroeg Fred.

‘Zo’n grafiek begint als alle patiënten nog leven. Honderd procent survival. Wanneer tijdens de behandeling iemand overlijdt gaat de curve een stapje omlaag. Je ziet dat de curve eerst steil daalt en dan afvlakt na ongeveer zestig maanden.’ Hij wees naar de rode lijn. ‘Dan staat de teller op vijf. Vijf procent die nog leeft na die tijd.’

‘Je moet wel erg morbide zijn om de dood zo te plotten,’ zei Fred.

‘Daarom ben ik ook geen oncoloog geworden,’ zei Peter.

En het was nog erger, zag Manon. In diezelfde curve was de helft van de patiënten al binnen acht maanden overleden. Dat was eigenlijk de tijd die Eva gemiddeld nog had.

‘Het zijn allemaal kansen hè,’ probeerde Peter.

‘Dus het kan ook meer zijn,’ vroeg Fred.

Peter schraapte zijn keel. ‘Dat kan.’

Nu kwam Eva er ook bij. Ze drukte zich naast Manon en staarde zwijgend naar de grafiek. Ze slikte.

‘Jeemie.’

‘Dit is het,’ zei Peter.

‘Ik ga Lottes volgende verjaardag dus niet meer meemaken,’ mompelde ze.

De kamer verstarde. Eva beet op haar lip en staarde naar de curves, secondenlang. Iedereen wachtte, tot zij aangaf op welke toon ze verder zouden gaan. Manon nam het Peter kwalijk dat hij de grafiek had laten zien. Eva had er toch niet om gevraagd? Wat had je aan dit soort kennis als je er toch niets mee kon?

‘En ik mag niet eens een wijntje,’ zei ze.

Manon pakte haar hand.

‘Wiebenga gaat je behandelen,’ zei Fred.

‘Daarvoor heb ik dit artikel tevoorschijn gehaald,’ zei Peter, voorzichtig naar Eva kijkend.

‘Vertel gerust door, broertje,’ fluisterde ze. ‘Fred luistert wel.’

Peter wees aan. ‘De blauwe lijn gaat over onbehandelde patiënten. Die rode gaat over de patiënten die dacarbazine kregen.’

‘Die lijnen liggen precies over elkaar heen,’ zei Fred.

‘De rode ligt iets meer naar rechts.’

‘Leven die rode patiënten langer?’

‘Op dat moment wel,’ zei Peter.

‘Maar?’

‘Hij daalt ook naar vijf procent,’ zei Peter.

‘Dus Eva gaat hoe dan ook dood?’

Eva’s hand werd slap. Manon kneep erin.

‘Ik wil gewoon eerlijk zijn,’ zei Peter.

‘Waarom wil die Wiebenga haar dan chemo geven?’ vroeg Fred. ‘Als het toch niets uitmaakt.’

‘Gemiddeld krijg je er een paar maanden levensverwachting bij.’

Eva liet Manons hand los en stond op. Ze pakte bruusk de stapel A4’tjes van tafel en zwaaide ermee. ‘Een paar maanden? Is dat wat die fantastische medische wetenschap van je biedt? Al die arrogante artsen en dure machines en prachtige ziekenhuizen. Is dat alles?’

Peter knikte.

‘Kutwetenschap.’

‘Nou Eva,’ zei Fred.

Eva liep naar het raam. Even keek ze doodstil naar het papier, dat ze als een bidprentje in twee handen voor zich hield. Daarna verfrommelde ze het, scheurde het pagina voor pagina in duizend stukjes, strooide die om zich heen en begon erop te stampen.

‘Stomme grafiek!’ schreeuwde ze. Manons oren sloegen ervan dicht. ‘Ik zit daar niet in! Ik heb daar niet aan meegedaan! Ik ben Eva! Ik ben geen lijntje in een stomme curve!’ Ze martelde elk stukje papier, dook daarna in elkaar, op haar knieën, te midden van de snippers. Het werd ijzig stil.

Fred knielde naast Eva, omhelsde haar en leidde haar naar de sofa. Samen met Peter raapte Manon alles op. Ze voelde zich een voyeur.

‘Sorry Peter,’ zei Fred. ‘Ik hoop niet dat je waarde hechtte aan dat artikel?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Het was toch slecht nieuws.’

Nadat alles was opgeruimd, had Eva weer een vrolijk masker opgezet. ‘Zullen we nu eindelijk over iets leuks gaan praten?’ zei ze. ‘Hoe was dat om die berg op te fietsen?’

Dat was ook Eva. De vrouw die alles van zich af liet glijden, die een hekel had aan somberheid. Fred gaf haar een zoen. Een soort beloning voor haar goede gedrag, al liet hij zich niet afleiden van het onderwerp dat hij vanavond gekozen had. Hij schonk Peter nog wat koffie bij en ging weer aan tafel zitten.

‘Ze heeft toch wel een kans?’ zei Fred. ‘Die grafiek is toch ook maar een onderzoek? Anders zou die Wiebenga toch geen chemo voorstellen?’

‘Het is de aanbevolen therapie in Eva’s geval. Hij volgt gewoon het protocol. Het is tegelijkertijd een feit dat oncologen zelf minder vaak voor chemotherapie kiezen dan hun eigen patiënten. Soms zijn de bijeffecten die paar maanden niet waard.’

Fred keek naar Eva, die weer in haar album aan het bladeren was, vastbesloten om niet meer aan dit gesprek mee te doen, daarna naar haar. ‘Manon, kun je die folder daar even pakken?’

Het was fijn dat Fred haar erbij betrok. Ze liep naar de kast. Zelboraf© (Vemurafenib) stond er op de voorkant en ze las snel alle informatie door. Sommige huidkankers groeiden omdat ze een bepaalde mutatie in het DNA hadden. Als je die mutatie had, dan kwam je in aanmerking voor dat medicijn. Het klonk tenminste eleganter dan chemo.

‘Die folder kregen we van Wiebenga,’ zei Fred. ‘Een nieuwe therapie die ze in het ziekenhuis hebben opgezet. Hij wil haar biopt laten analyseren om te kijken of deze behandeling voor Eva zinvol kan zijn.’

Eva keek verbaasd op. ‘Heeft hij dat gezegd?’

‘Jazeker.’

‘Ik heb dat helemaal gemist.’

‘Ik heb dat middel nog verder opgezocht,’ zei Fred. Hij pakte een iPad en legde die op tafel. Gekocht om zichzelf te troosten, dacht Manon. Hij klikte een foto tevoorschijn van de torso van een man, met een grijzige huid en bedekt met tumoren.

Eva kwam naar de tafel. ‘Gadver,’ zei ze.

‘En kijk.’ Fred liet een foto zien van dezelfde man, twee weken later. Zijn bovenlichaam was weer glad als dat van een pasgeboren kind.

Spectaculair. Bijna een wonder. Manon beroerde het glas van de tablet met haar vingers.

‘Dit is de toekomst,’ zei Fred. ‘Het DNA van een tumor analyseren, kijken wat er mis mee is en dan heel gericht medicijnen geven. Voor elke patiënt zijn eigen, persoonlijke therapie.’

‘Is dat echt?’ vroeg Eva aan Peter.

Tot Manons verbazing knikte hij.

‘Ik heb ook over dat medicijn gelezen. Het bestaat echt.’

‘Zie je nu wel,’ zei Fred tegen Eva. ‘Ze kunnen er echt wel wat aan doen.’

Het lag op haar lippen om te vragen waarom die Wiebenga dan was begonnen over chemotherapie als ook dit soort middelen bestonden, maar Manon hield haar mond omdat ze het moment niet wilde bederven.

Eva bedolf Peter en Fred in een innige omhelzing. ‘Dankjewel dat jullie voor mij zorgen,’ zei ze.

‘Je moet wel die mutatie hebben,’ zei Peter.

‘Manon zegt dat ik altijd geluk heb.’

Peter stopte het boek en de artikelen terug in zijn tas en wierp een niet mis te verstane blik op haar glas. Ze sloeg haar wijn achterover, stond op en omhelsde Eva bij het afscheid nemen. Ze bedankte haar nog eens voor het plan om samen naar de film te gaan. Het zou fijn zijn om weer eens met zijn tweeën te zijn.

Fred sloot de voordeur achter hen. Gelukkig was het opgehouden met regenen. Het licht van de lantaarns weerkaatste in de plassen en op de natte bladeren terwijl ze terugliepen naar de auto. Ze zeeg naast Peter in de bijrijdersstoel. Hij staarde naar buiten zonder aanstalten te maken om de auto te starten.

‘Vertel?’ vroeg ze. ‘Waarom wilde je ineens weg?’

‘Ik moet morgen weer vroeg op.’

‘De echte reden.’

Hij liet zijn hoofd op het stuur rusten. ‘Ik had me voorgenomen om een eerlijk verhaal te vertellen. Ik had me voorgenomen om te zorgen dat ze waarheid hoorde: niet om de hete brij heen draaien, hoop proberen te houden waar er niets is. Ik wilde gewoon zeggen waar het op staat. Dat is toch wel het minste dat ik voor mijn zusje kan doen, dacht ik.’

‘Dat heb je toch gedaan?’

‘Heb je gezien wat er voor sites er openstonden op die tablet van Fred?’

Ze schudde nee.

‘Zwarte zalf. De genezende kracht van etherische oliën. Hoop. Bijgeloof. Wijwater is het. Het is gewoon middeleeuws. Dat is toch triest.’

‘Ze willen hoop.’

‘Ik had er iets van moeten zeggen.’

‘Je hebt toch dat andere middel naar voren geschoven. Met die mutaties? Daar werd ze zo blij van.’

‘Van dat middel bestaan ook grafieken. Die zitten hier in mijn tas. Ik durfde ze niet te laten zien. Niet na die omhelzing.’

‘Hoe ziet die grafiek eruit dan?’

‘Bijna hetzelfde als die van dacarbazine. Je zou het verschil niet zien.’

Even slikte ze. ‘En die foto’s dan?’

‘Als Fred wat beter had gezocht, had hij op het internet nog een derde foto van die man kunnen vinden. Misschien heeft hij hem zelfs wel gevonden. Die foto is drie maanden later genomen. Opnieuw datzelfde bovenlichaam. Opnieuw vol tumoren. Dat medicijn waar Eva nu zo blij van wordt, werkt gemiddeld maar een paar maanden. Daarna wordt haar kanker resistent tegen dat spul. Dan gaat ze alsnog dood. Wat zijn nu drie maanden?’

Dus hij had weg gewild om dit niet te hoeven zeggen. Dus daarom had Wiebenga haar die chemotherapie aanbevolen, omdat dit nieuwe middel helemaal niet beter werkte. Het was hopeloos. Ze begon zo onderhand wel te begrijpen waarom niemand graag over deze ziekte praatte.

‘Drie maanden uitstel is alles wat mijn vak aan Eva kan bieden,’ zei Peter. ‘Daarom heeft Wiebenga haar die folder gegeven en er verder omheen gepraat. Daarom heb ik mijn mond gehouden. Ik kan het niet zeggen. Het is gewoon te …’ Hij slikte even, zweeg verder.