De Krekel bij de Haard

Geschreven door Charles Dickens in 1845

In een nieuwe vertaling door Mark van Dijk

Een feeëriek verhaal over thuis

Ter kennisgeving

In uw handen houdt u het meest recentste Nederlandse E-book van “De Krekel bij de Haard” (The Cricket on the Hearth). Schrijver Mark van Dijk (bekend van o.a. Bloeddorst, Kwade Geest en Gerechtigheid) heeft van dit tijdloze verhaal een nieuwe vertaling gemaakt, waarbij hij zo dicht mogelijk bij het originele verhaal uit 1845 is gebleven. Het is het derde deel van de eindejaarsverhalen van Dickens, die buiten Nederland ook wel liefkozend The Christmas Books worden genoemd. Mark van Dijk en illustrator René Hazebroek hebben van ieder deel uit deze serie ook een prachtige hardcover versie gemaakt, met een linnen omslag, een leeslintje en schitterende illustraties, kortom: een sieraad voor uw boekenkast!

In deze serie is reeds verschenen:

Een Kerstlied (Vertaling van: A Christmas Carol)

Het Carillon (Vertaling van: The Chimes)

De Krekel bij de Haard (Vertaling van: The Cricket on the Hearth)

De Strijd van het Leven (Vertaling van: The Battle of Life)

De Bezeten Man (Vertaling van: The Haunted Man)

Dit kleine verhaal

is opgedragen

aan

LORD JEFFREY,

met

de warmte en genegenheid

van zijn vriend,

DE SCHRIJVER

December, 1845

Hoofdstuk 1, De eerste Tjirp

De ketel begon ermee! U hoeft me niet te vertellen wat mevrouw Peerybingle zei. Ik weet wel beter. Mevrouw Peerybingle kan wel eindeloos blijven herhalen dat ze niet wist wie van de twee ermee begonnen was, maar ik zeg dat het de ketel was. En ik zal het toch zeker wel weten? Volgens de glanzende Hollandse klok in de hoek was de ketel al ruim vijf minuten bezig voordat de eerste tjirp van de krekel te horen was.

Alsof de klok niet allang klaar was met slaan! Alsof de kleine, houterige hooimaker, die bovenop de klok voor een Moors paleis stond en er met zijn zeis links en rechts lustig op los zwaaide, niet allang een halve bunder aan denkbeeldig gras had weggemaaid voordat de krekel van zich liet horen!

Luister, normaal gesproken ben ik nooit zo overtuigd van mijn gelijk. Dat weet iedereen. Als ik niet zo zeker van mijn zaak was, dan zou ik mijn mening nooit opdringen, ten koste van die van mevrouw Peerybingle. Absoluut niet. Maar dit is een kwestie van feiten. En het feit blijft dat de ketel ermee begonnen was, zeker vijf minuten voordat de krekel ook maar enig teken van leven gaf. Als u me op dit punt gaat tegenspreken, dan maak ik er tien minuten van.

Laat me u vertellen wat er precies gebeurde. Eigenlijk had ik dat al in het begin moeten doen, zonder deze heldere inleiding, maar als ik een verhaal wil vertellen, dan moet ik wel bij het begin beginnen. En hoe kan ik daar nou beginnen, zonder dat ik het verhaal open met de ketel?

Het leek erop dat het begon met een soort wedstrijd, een krachtmeting, tussen de ketel en de krekel. Lees hier hoe het allemaal begon en wat er uiteindelijk van kwam.

Mevrouw Peerybingle was in het grimmige schemerlicht naar buiten gegaan en klikklakte met haar houten overschoenen op de natte stenen in de tuin. Daar vulde ze de ketel met water uit de regenton. Toen ze daarna zonder haar overschoenen bij het vuur terugkeerde (ze was meteen een stuk kleiner, want haar overschoenen waren wat aan de hoge kant en zijzelf was maar klein), zette ze de ketel op. Terwijl ze dat deed, verloor ze haar geduld. Of misschien had ze het even ergens neergelegd waar ze het niet meer kon vinden. Waarschijnlijk kwam dit omdat het water – dat zo onaangenaam koud was en in die halfbevroren, papperige staat verkeerde waarmee het nagenoeg alles leek te kunnen binnendringen – vat kreeg op de tenen van mevrouw Peerybingle en zelfs haar benen bespatte. En wanneer we ons beroemen (volkomen terecht, trouwens) op onze mooie benen en we die benen altijd in nette kousen hebben gestoken, dan kunnen we dit gespetter weleens als erg lastig ervaren.

Bovendien was de ketel erg koppig en onvriendelijk. Hij wilde niet recht gehangen worden aan de bovenste stang en hij wilde zich per se niet netjes op de kolen laten zetten. Nee, hij leunde liever als een dronken vent voorover en bleef daar dan staan wankelen, die idiote ketel op de haard. Hij leek wel op ruzie uit, zoals hij daar somber sissend en sputterend op het vuur stond. Tot overmaat van ramp wist hij de deksel onder mevrouw Peerybingles vingers op zijn kop te draaien, zodat deze vervolgens, met een uitgekiende precisie, op zijn zij in de ketel kon vallen en daar naar de bodem zonk. Zelfs het wrak van de Royal George1 bood bij zijn berging nog minder weerstand dan de deksel van de ketel, voordat mevrouw Peerybingle hem er eindelijk uitgevist had.

En toen zag de ketel er helemaal koppig en onvriendelijk uit. Hij droeg zijn handvat met een air van verzet en keek met zijn tuit trots en spottend naar mevrouw Peerybingle, alsof hij wilde zeggen: ik ga niet koken, niemand hoeft mij te vertellen wat ik moet doen!

Maar mevrouw Peerybingle hervond haar goede humeur, sloeg het stof van haar mollige, kleine handen en ging glimlachend voor de ketel zitten. Ondertussen groeide de vrolijke vuurgloed en viel deze flikkerend en schitterend op de kleine hooimaker die bovenop de Hollandse klok stond, zodat het leek alsof hij doodstil voor het Moorse paleis stond en er niets anders bewoog dan de vlammen.

Maar hij was wel degelijk in beweging. Twee keer per seconde bewoog hij zich met een schokje naar voren, netjes en regelmatig. Zijn lijden wanneer de klok ging slaan was afschuwelijk om te zien. Steeds wanneer er een koekoek uit een klapdeurtje van het Moorse paleis kwam en bijvoorbeeld zes keer van zich liet horen, dan schrok hij zich rot. Iedere keer weer. Alsof hij een spookachtige stem hoorde. Alsof er met een ijzerdraadje aan zijn benen werd getrokken.

Pas nadat alle bewegingen en het geluid van de rollende gewichten en touwen weer een beetje tot rust waren gekomen, kwam ook de kleine en doodsbange hooimaker weer een beetje tot zichzelf. Hij schrok dan ook niet zonder reden, want deze ratelende, skeletachtige klokken zagen er ook erg verontrustend uit. Ik verbaas me er heel erg over hoe mensen, en dan in het bijzonder Hollanders, ooit zo’n klok hebben kunnen uitvinden. Hoewel het een oud vooroordeel is, ben ik ervan overtuigd dat Nederlanders van ruime omhulsels en veel aankleding houden en eigenlijk zouden ze beter moeten weten dan hun klokken zo mager, lang en onbeschermd af te leveren.

Kijk, nou leek de ketel het zowaar naar zijn zin te krijgen. De ketel, die week en muzikaal werd, liet een onderdrukt gegorgel horen en begon zichzelf korte snurkgeluiden toe te staan. Eerst werden die nog wel in de kiem gesmoord, alsof hij nog niet helemaal wist of hij wel prettig gezelschap wilde worden, maar na twee of drie van die vergeefse pogingen om zijn gezellige neigingen te verstikken, wierp hij alle somberheid en bedenkingen van zich af. Nu gaf hij zich over aan een stroom van gezang, zo warm en vrolijk, dat zelfs een sentimentele nachtegaal hem niet had kunnen overtreffen.

En dan nog zo helder ook! Dat was voor u misschien al zo duidelijk alsof het gedrukt staat: misschien wel duidelijker dan u en ik in een aantal boeken kunnen noemen. Met zijn warme adem vormde hij een kleine wolk die vrolijk en sierlijk een halve meter steeg en als een huiselijk stukje hemel bij de schoorsteenmantel bleef hangen. Daar zong hij zijn lied met zo’n vrolijke energie dat zijn ijzeren lichaam begon te neuriën en op het vuur heen en weer bewoog. Het deksel zelf, dat daarnet nog zo opstandig was, voerde een soort springdansje uit (zo ziet u maar wat de invloed van een goed voorbeeld is) en kletterde op en neer als een jong, doofstom bekken, dat nooit eerder zijn tweelingbroer had ontdekt.

Dat dit liedje van de ketel voor iemand van buiten een uitnodiging en een welkomstlied was, daarover bestaat geen enkele twijfel. Diegene was al onderweg naar het knusse, kleine huisje en het knisperende haardvuur. Mevrouw Peerybingle wist het. Terwijl ze zat te mijmeren bij de haard, wist ze het best. En de ketel begon te zingen:

‘t Is een donkere nacht,

rotte bladeren langs het pad;

daarboven mist en duister,

hieronder vuil en nat.

Met slechts één sprankje troost in die sombere en donkere lucht,

en ik weet niet eens of dat wel zo is;

die heldere vonk lijkt steeds meer op de vlucht.

De diepe glans van onheilspellend rood,

daar waar wind en zon eens te meer,

hun stempel drukken op de wolken,

voor ‘t schuldig zijn aan dit soort weer.

En het weidse landschap is tot een lange, zwarte streep verflauwd;

de wegwijzer beijzeld,

en het karrenspoor bedauwd.

Het ijs is nu geen water meer:

het water stroomt niet voort.

Dus je zou niet kunnen zeggen,

dat alles is zoals het hoort;

maar hij komt, hij komt, hij komt!2

En dit, als u wilt, was het punt, waarop de krekel daadwerkelijk inviel! Hij viel in bij het refrein met een tjirp, tjirp, tjirp met zo’n geweldig volume, met zo’n verbazingwekkend stemgeluid dat het, vergeleken met de omvang van de ketel, absoluut niet in verhouding stond tot zijn grootte (hij was zo klein dat niemand kon hem zien!). Als hij op dat moment als een overladen pistool uit elkaar zou spatten en ter plekke was neergevallen, omdat hij zijn lijfje aan vijftig stukken had getjirpt, dan had iedereen onmiddellijk begrepen dat dit door zijn buitengewone inspanningen kwam.

Dit betekende het einde van het solo-optreden van de ketel. Hij ging nog net zo ijverig door, maar de krekel nam nu de eerste viool over en hield die. Lieve Hemel, wat kon hij tjirpen! Zijn schrille, scherpe, doordringende stem klonk door het hele huis en scheen buiten te schitteren als een ster. Er zat een onbeschrijfelijke trilling in wanneer zijn stem het luidst klonk, die helemaal vanuit zijn poten omhoog leek te komen, aangespoord door zijn eigen intense enthousiasme. En toch was het fantastisch, wat de ketel en de krekel samen deden. Het refrein van het lied was nog altijd hetzelfde en klonk nu luider, luider en nog luider, zoals ze het in hun onderlinge wedijver samen zongen.

De mooie, jonge luisteraar – en mooi en jong was ze zeker, hoewel ze ook een beetje mollig was, al geef ik daar persoonlijk helemaal niets om – stak een kaars aan en keek naar de kleine hooimaker, die bovenop de klok stond en een redelijk gemiddelde oogst aan minuten binnenhaalde. Vervolgens staarde ze uit het raam, waar ze vanwege de duisternis, behalve haar eigen weerspiegeling in het glas, niets kon zien. Mijn mening (en die deelt u vast wel) is dat ze zover kon kijken als ze wilde, zonder ook maar iets te zien dat maar half zo mooi als zij was. Toen ze weer op haar oude stoel ging zitten, waren de ketel en de krekel nog altijd in een verwoede strijd verwikkeld. Het was duidelijk dat de zwakke plek van de ketel was, dat hij niet wist wanneer hij verslagen was.

Het was zo spannend als een wedstrijd. Tjirp, tjirp, tjirp! De krekel lag een kilometer voor. Hum, hum, hummm! De ketel probeerde in de verte een inhaalslag te maken en was nu zo vlug als een bromtol. Tjirp, tjirp, tjirp! De krekel kwam de hoek om. Hum, hum, hummm! De ketel probeerde op zijn eigen manier bij te blijven. Hij dacht geen seconde aan opgeven. Tjirp, tjirp, tjirp! De krekel, met meer energie dan ooit. Hum, hum, hummm! De ketel, traag maar zeker. Tjirp, tjirp, tjirp! De krekel bereikte bijna de eindstreep. Hum, hum, hummm! De ketel nog lang niet. Totdat ze uiteindelijk in het heetst van de strijd zo in elkaar verstrengeld raakten, dat of nou de ketel tjirpte en de krekel humde, of dat de krekel tjirpte en de ketel humde, of dat ze allebei tjirpten en humden, er zou een helderder hoofd dan het uwe of het mijne voor nodig zijn geweest om met zekerheid iets over de winst te kunnen zeggen. Maar, en hierover bestaat geen enkele twijfel, de ketel en de krekel stuurden met gebundelde kracht (op een manier die zij zelf het beste kenden) hun troostende haardvuurlied mee met het licht van de kaars die op de vensterbank stond en zijn schijnsel naar buiten straalde, een heel eind de weg op. En het was dit licht, dat uiteenspatte op een man die door de duisternis het huis naderde, dat het hele lied letterlijk in een twinkeling aan hem overbracht en riep: ‘Welkom thuis, vriend! Welkom thuis, jongen!’

Toen dit einde was bereikt en hij glansrijk was verslagen, kookte de ketel over en werd van het vuur genomen. Mevrouw Peerybingle rende naar de deur, waar – hetzij door de wielen van een kar, het trappelen van een paard, de stem van een man, het in en uit rennen van een opgewonden hond of door de verrassende en mysterieuze verschijning van een baby – al snel van alles aan de hand was.

Waar de baby vandaan kwam en hoe mevrouw Peerybingle de kleine zo vlug in haar handen had gekregen, dat weet ik niet, maar ineens lag er een levende baby in mevrouw Peerybingles armen. Ze leek er ook aardig trots op te zijn. Ze werd, met kind en al, zachtjes naar het vuur getrokken door een stoere man, die veel langer en een stuk ouder was dan zijzelf en die een heel eind moest bukken om haar te kussen. Maar ze was het allemaal waard. Zelfs iemand van twee meter lang en met spit in zijn rug had het nog op die manier gedaan.

‘Oh, lieve Hemel, John!’ riep mevrouw P. ‘Wat heb je het zwaar gehad in dit weer!’

Het viel niet te ontkennen dat hij wat te lijden had gehad. De dikke mist hing in klontjes, als gesuikerde dauw, aan zijn wimpers. En door de gezamenlijke kracht van de mist en het vuur, verschenen er zelfs regenbogen in zijn bakkebaarden.

‘Kijk, Dot3,’ antwoordde John traag, terwijl hij een sjaal van zijn hals wikkelde en zijn handen warmde. ‘Het… het is ook niet bepaald zomers weer, dus dat is niet zo verwonderlijk.’

‘Ik zou willen dat je me geen Dotje noemde, John. Dat vind ik vervelend,’ zei mevrouw Peerybingle en ze trok een pruillipje dat duidelijk liet merken dat ze het wél leuk vond. Erg leuk zelfs.

‘Maar dat ben je toch?’ vroeg John, terwijl hij glimlachend op haar neerkeek en haar, zo zachtjes als hij maar met zijn grote handen kon, in haar zij kneep. ‘Je bent een Dotje en een… Ach, ik zeg het toch maar niet, straks zeg ik het weer verkeerd. Maar ik had bijna een grapje gemaakt. Ik geloof niet dat ik er ooit zo dichtbij ben geweest.’

Hij was vaak dicht bij iets heel erg gevats, dacht hij zelf, die logge, trage, eerlijke John. Die John die zo zwaar van lichaam, maar zo licht van geest was. Zo ruw van voorkomen, maar zo zachtmoedig van hart. Zo saai van buiten, maar zo scherpzinnig van binnen. Zo onverstoorbaar, maar ook zo goed! Ach, Moeder Natuur, hadden al uw kinderen maar de poëtische inborst die in het hart van deze arme vrachtrijder school – hij was trouwens slechts een vrachtrijder – en de wereld zou een stuk verdraagzamer zijn. U zou hen zelfs dankbaar zijn voor hun gezelschap.

Het was fijn om Dot te zien, met haar kleine figuurtje en de baby in haar armen. Het was ook echt een plaatje van een baby. Dot staarde zogenaamd diepzinnig naar het vuur, terwijl ze haar kleine hoofdje net genoeg naar één kant hield om het op een vreemde, half natuurlijke, half gemaakte, helemaal nestelende en aangename manier te laten rusten op de grote, stoere vrachtrijder. Het was aandoenlijk om John in zijn tedere onhandigheid te zien, terwijl hij probeerde zich aan haar aan te passen en met zijn flinke middelbare leeftijd haar in haar bloeiende jeugd tot steun te zijn. Het was fijn om te zien hoe Tilly Slowboy, die nog in het begin van haar tienerjaren was en op de achtergrond wachtte om de baby over te nemen, met bijzondere aandacht naar deze groep stond te kijken. Ze nam alles in zich op, met haar mond en ogen wijd open en haar hoofd iets vooruit, alsof het zuurstof was. Ook was het niet onaangenaam om te zien hoe John de vrachtrijder, toen Dot hem op de baby wees, zijn hand terugtrok toen hij op het punt stond de zuigeling aan te raken, alsof hij bang was dat hij de baby zou kunnen kraken. Hij boog zich iets voorover en bekeek het kindje van een veilige afstand met een soort verbaasde, maar ook trotse blik, zoals een vriendelijke mastiff4 waarschijnlijk gedaan zou hebben wanneer op een dag bleek dat hij de vader van een jonge kanarie was.

‘Is hij niet prachtig, John? Ziet hij er niet schattig uit in zijn slaap?’

‘Erg schattig,’ zei John. ‘Heel erg, zelfs. Maar hij lijkt wel altijd te slapen, vind je niet?’

‘Ach, John! Lieve Hemel, nee!’

‘Oh,’ zei John bedenkelijk. ‘Maar hij heeft zijn ogen altijd dicht.’

‘Nou, John, doe niet zo gek!’

‘Het kan toch niet goed zijn dat hij zijn ogen zo verdraait?’ zei de verbaasde vrachtrijder. ‘Moet je zien hoe hij met beide ogen tegelijk knippert! En kijk eens naar zijn mond! Hij hapt naar lucht als een goudvis!’

‘Jij verdient het niet om vader te zijn, echt niet!’ zei Dot, met de waardigheid van een ervaren huisvrouw. ‘Maar hoe zou je ook moeten weten met welke kleine klachten kinderen opgezadeld zitten, John! Je zou er nog niet eens de namen van weten, malle kerel!’ En nadat ze de baby over haar linkerarm had gelegd en hem liefdevol op zijn ruggetje had geklopt alsof hij ergens van herstellen moest, kneep ze lachend in het oor van haar man.

‘Nee,’ zei John, terwijl hij zijn overjas uittrok. ‘Dat is helemaal waar, Dot. Ik weet er inderdaad niet zoveel van. Ik weet alleen dat ik vanavond aardig aan het stoeien ben geweest met de wind. Hij komt uit het noordoosten en heeft de hele weg naar huis precies in de kar geblazen.’

‘Arme, oude man. Dat is ook zo!’ riep mevrouw Peerybingle en ze ging meteen aan de slag. ‘Hier! Neem onze waardevolle lieveling mee, Tilly, terwijl ik wat nuttigs ga doen. De schat, ik zou hem wel dood kunnen zoenen, echt waar! Uit de weg, Boxer! Brave hond! Laat me eerst even thee zetten, John, dan help ik je daarna, als een bezige bij, met de pakjes. Net als in “Hoe doet de kleine, bezige bij5”. Ken je dat rijmpje nog, John? Heb jij dat vroeger ook op school moeten leren?’

‘Ze hebben het me ooit wel geprobeerd te leren,’ antwoordde John. ‘En er was een keer dat ik er heel dichtbij was. Maar dat is uiteindelijk toch niets geworden.’

‘Haha,’ lachte Dot. Ze had de vrolijkste lach die je ooit gehoord hebt. ‘Wat ben je toch een schattige, oude domkop, John!’

Zonder deze mening proberen te weerleggen, ging John naar buiten om te zien of de lantaarnjongen6, die als een dwaallichtje voor het raam heen en weer had gedanst, wel goed voor het paard zorgde. Het paard was overigens zo fors dat u me niet zou geloven wanneer ik u de maten zou geven, en zo oud dat zijn verjaardag verloren was gegaan in de nevelen van het verre verleden. Boxer, die het gevoel had dat hij zijn aandacht eerlijk moest verdelen over het hele gezin, draafde met verbijsterende besluiteloosheid in en uit. Dan weer liep hij blaffend een rondje om het paard, dat bij de staldeur werd geborsteld, dan weer veinsde hij een grimmige aanval op zijn bazinnetje, om vervolgens te stoppen met alles wat hij deed. Dan weer liet hij Tilly Slowboy, die op de lage stoel bij het vuur zat, een gilletje geven door onverwachts zijn natte neus tegen haar gezicht te drukken. Daarna vertoonde hij een opdringerige belangstelling voor de baby, om vervolgens toch maar rondjes bij de haard te rennen en daar te gaan liggen alsof hij vastbesloten was er de nacht door te brengen. Dan weer kwam hij overeind en nam dat onbeduidende stukje staart van hem mee naar buiten, alsof hij zich zojuist herinnerde dat hij nog ergens een afspraak had en hij zich uit de voeten moest maken om maar niet te laat te komen.

‘Zo! Hier is de theepot, klaar op het fornuis,’ zei Dot, die zo druk bezig was als een kind dat vadertje en moedertje speelde. ‘En daar is het stuk ham, daar de boter en daar het brood, goed gebakken en alles. Hier is de wasmand voor de kleine pakketjes, John. Als je die tenminste hebt, John. Waar ben je eigenlijk? En Tilly, let in Hemelsnaam op! Wat je ook doet: laat het kind alsjeblieft niet in de haard vallen!’