© 2023 Jean-Marc van Tol

Uitgeverij Catullus, Soest

Alle rechten voorbehouden

www.catullus.nl

Portret van ritmeester Buat op de achterzijde: Pieter Nason, 1664. Archief van de familie

Van Wassenaer (www.wassenaer.net)

Illustratie schutbladen: Gezicht op de Gevangenpoort te Den Haag, Jean-Marc van Tol

Kaarten en plattegronden: Rijksmuseum, Amsterdam

Druk: Wilco, Amersfoort

Verzorging e-book: Coco Bookmedia, Amersfoort

ISBN 9789492409515 (paperback)

ISBN 9789492409560 (gebonden)

ISBN 9789492409591 (e-book)

NUR 301

Eerste druk, november 2023

www.buat.nl

www.johandewitt.nl

Ter herinnering aan Jan van Dam (1942-2020),
een ware Vriend van De Witt.

‘Het is de Almachtige, de alwetende Heer, die ons in vijf maanden tijd drie kometen en zoveel andere voortekenen heeft gezonden, zoals nooit eerder is vertoond. Ze zullen hun uitwerking hebben in het wonderlijke jaar 1666, waarover al van oudsher vele voorspellingen de ronde doen. Het jaar waarin het vuur uit de hemelen zal nederdalen op de aarde. God de Heer laat ons Zijn Zaligheid ervaren, opdat wij Zijn schepsels eeuwig in de Hemel mogen aanschouwen.’

– Hollandse Mercurius, december 1665

‘Vous save que toute ma vye ie fait profaision de servir mais amis.’ (‘U weet dat mijn hele leven gewijd is aan het dienen van mijn vrienden.’)

– Brief van Buat aan Arlington, januari 1666

‘Voor altijd, voor elkaar!’

– Devies van de vier pages aan het hof van Oranje

Kaarten en plattegronden

Tijdlijn

1621

Einde Twaalfjarig Bestand

1622

Geboorte Buat

1623

Geboorte Cornelis de Witt

1625

Geboorte Johan de Witt, prins Frederik Hendrik stadhouder

1626

Geboorte prins Willem II

1637

Geboorte graaf De Guiche, Beleg van Breda

1641

Huwelijk prins Willem II

1643

Hinderlaag bij Bergen op Zoom

1644

Verovering van Sas van Gent

1647

Overlijden prins Frederik Hendrik, prins Willem II stadhouder

1648

Vrede van Münster

1650

Aanval op Amsterdam, overlijden prins Willem II, geboorte prins Willem III

1651

Grote Vergadering, Akte van Navigatie

1652

Begin Eerste Engelse Zeeoorlog

1653

Johan de Witt raadpensionaris

1654

Einde Eerste Engelse Zeeoorlog, Verdrag van Westminster, Akte van Seclusie

1655

Begin Noordse Oorlog

1658

Slag in de Sont

1659

Verovering van Funen

1660

Einde Noordse Oorlog, Restauratie koning Charles II, de Dutch Gift

1664

De Haagse jufferroof, huwelijk Buat

1665

Begin Tweede Engelse Zeeoorlog, Slag bij Lowestoft, begin Münsterse Oorlog

1666

Prins Willem III Kind van Staat, einde Münsterse Oorlog, Vrede van Kleef, Vierdaagse Zeeslag, Tweedaagse Zeeslag, Holmes’s Bonfire, Grote Brand van Londen

1667

Tocht naar Chatham, Eeuwig Edict, einde Tweede Engelse Zee- oorlog, Vrede van Breda

Dramatis personae

In het huis aan de Hoge Nieuwstraat

Buat, Henri de Fleury de Culan

Philippe de Fleury de Culan, zijn vader, kolonel in Staatse leger

Esther de Felins, zijn moeder

Gabriëlle de Fleury de Culan, zijn zuster

Jean de Felins, oom, oudere broer van zijn moeder

Samuel de Felins, eerste man van Gabriëlle

René de Vimeur, tweede man van Gabriëlle

Abraham, kamerdienaar

Claude, kokkin

Josue, knecht

Anne, meid

Godefroi de Dorlot, luitenant

In het Pageshuis

Heenvliet, Johan Polyander van den Kerckhove, hoveling, later hofmeester van de prinses royaal

D’Aumale, Philippe Nicolas d’Aumale, page, later officier in Staatse leger

Gabriël de Sylvius, page, later escuyer van de prinses royaal

Jean de Sylvius, oudere broer van voorgaande

David de Sylvius, predikant in Orange, vader van beide voorgaanden

Johan Boreel, page, later hofmeester van prins Willem III

Langerak, Frederik Hendrik van den Boetzelaer, page, later officier in Staatse leger

Joachim van Wevelinckhoven, page, later curator van de Leidse hogeschool

Rond Johan de Witt

Johan de Witt, raadpensionaris

Wendela Bicker, zijn echtgenote

Cornelis de Witt, zijn oudere broer, ruwaard van Putten

Maria van Berckel, echtgenote van voorgaande

Johanna de Witt, oudste zuster

Zwijndrecht, Jacob van Beveren, echtgenoot van voorgaande

Jacob de Witt, vader

Nicolas Vivien, pensionaris van Dordrecht, neef

Cornelia van der Meer, nicht en echtgenote van voorgaande

Swieten, Gerard Bicker, broer van Wendela Bicker

Cornelia Bicker, echtgenote van voorgaande

Anna de Witt, oudste dochter

Agneta de Witt, jongere dochter

Catharina de Witt, jongere dochter

Maria de Witt, jongere dochter

Johan de Witt, zoon

Elisabeth de Witt, jongste dochter

Zuidpolsbroek, Cornelis de Graeff, oom van Wendela Bicker

Govert van Slingelandt, achterneef van Johan de Witt

Jacob van den Bosch, commies van Johan de Witt

Johan Jacob Ferguson, klerk, huisleraar kinderen

Salomon, knecht van Johan de Witt

Aan het hof van Oranje

Maurits van Oranje, stadhouder, overleden in 1625

Frederik Hendrik van Oranje, broer van voorgaande, stadhouder

Amalia van Solms, gemalin van voorgaande

Willem II van Oranje, hun zoon

Less, Louise Henriëtte van Nassau, hun oudste dochter, later keurvorstin van Brandenburg

Albertine Agnes van Nassau, hun jongere dochter

Henriëtte Catharina van Nassau, hun jongere dochter

Maria van Nassau, hun jongste dochter

Willem Frederik van Nassau-Dietz, achterneef van de stadhouder

Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz, zoon van voorgaande

Margaretha van Mechelen, maîtresse van Maurits van Oranje

Beverweerd, Lodewijk van Nassau-Beverweerd, natuurlijke zoon van

Maurits van Oranje en voorgaande

La Lecq, Maurits Lodewijk van Nassau-La Lecq, oudste zoon van voorgaande

Odijk, Willem Adriaan van Nassau-Odijk, zijn tweede zoon

Isabella van Nassau-Beverweerd, oudste dochter, echtgenote van Henry Bennet

Emilia van Nassau-Beverweerd, tweede dochter, echtgenote van Thomas Butler

Ouwerkerk, Hendrik van Nassau-Ouwerkerk, zijn derde zoon

Frederik van Dohna, neef van Amalia van Solms, gouverneur van Orange

Christiaan Albrecht van Dohna, neef van Amalia van Solms, officier in Staatse leger, later in dienst van Brandenburg

Hendrik van Dohna, neef van Amalia van Solms, jongere broer

Zuylestein, Frederik van Nassau-Zuylestein, natuurlijke zoon van stadhouder Frederik Hendrik van Oranje, voorheen jonker van Buren

Willem Hendrik van Nassau-Zuylestein, zoon van voorgaande

Prins van Talmont, Henri Charles de la Trémoïlle, achterneef van stadhouder Frederik Hendrik, later prins van Tarente

Mauke, Eleonora Mauritia van Portugal, nicht van de stadhouder

De Rijngraaf, Frederik Magnus van Salm, achterneef van Amalia van Solms

De jonge Rijngraaf, Frederik Willem van Salm, zoon van voorgaande

De Braziliaan, Johan Maurits van Nassau-Siegen, neef van de stadhouder

Piekje, Sophia Margaretha van Nassau-Siegen, zus van voorgaande

Hendrik van Nassau-Siegen, broer van voorgaanden

Zuilichem, Constantijn Huygens, secretaris

Constantijn Huygens jr, zijn oudste zoon

Christiaan Huygens, zijn jongere zoon

Katherine Stanhope, tweede vrouw van Heenvliet

François van Aerssen van Sommelsdijk, ambassadeur in Parijs

Sommelsdijk, Cornelis van Aerssen van Sommelsdijk, zoon van voorgaande

De jonge Sommelsdijk, Cornelis van Aerssen van Sommelsdijk, zoon van voorgaande, gouverneur van Suriname

Arent van Dorp, hofmeester

Dorothea van Dorp, zus van voorgaande

Govert Brasser, thesaurier-generaal

Rond Jacob Cats en Cornelis Musch

Jacob Cats, dichter, raadpensionaris

Adriaan Pauw, raadpensionaris

Cornelis Musch, griffier der Staten-Generaal

Mevrouw Musch, Elisabeth Cats, dochter van Jacob Cats, echtgenote van voorgaande

Carnisse, Diederik Pauw, tweede echtgenoot van voorgaande

Reinier Pauw, zoon van voorgaande uit eerste huwelijk

Jan van Ruytenburgh, achterneef van voorgaande

Maria Elisabeth Musch, oudste dochter van Elisabeth Cats

Mathijs Pompe van Slingeland, echtgenoot van voorgaande

Jacob Musch, overleden zoontje van Elisabeth Cats

Elisabeth Maria Musch, middelste dochter van Elisabeth Cats, Buats echtgenote

Philippe de Fleury de Culan, hun zoon

Henriëtte de Fleury de Culan, hun dochter

Anna Catharina Musch, jongste dochter van Elisabeth Cats

Carel van den Boetzelaer, echtgenoot van voorgaande

Asperen, Philip Jacob van den Boetzelaer, oudere broer van voorgaande

Rond Haagse incidenten

Gustavus Spar, Zweeds edelman

Johan Albert Trueleben, secondant van voorgaande

Frederik III van Sleeswijk-Holstein, hertog van Holstein

Hendrik Wolraet van Waldeck-Pyrmont, graaf van Culemborg

Johan Diederik de Mortaigne, kamerheer van de Zweedse koning

Roelof Goldestede, jongeling

Officieren en soldaten

Antoine Deschamps, stalmeester

Antoine Deschamps jr, zoon van voorgaande

Adriaan Cuyck van Meteren, officier in Staatse leger

Philips van Steelandt, officier in Staatse leger

Harpert Tromp, officier in Staatse leger, zoon van Maarten Tromp

Elias de Gentillot, Frans officier in Staatse leger, geheim agent

David de Marlot, Frans officier in Staatse leger, leraar wapenkunde

Frederik Herman van Schomberg, Duits officier in Staatse leger

Bernhard Mumm tot Schwarzenstein, Duits officier in Staatse leger

Jean Barton de Montbas, Frans officier in Staatse leger

Willem Joseph van Ghent, officier, later eerste commandant korps Mariniers

Anthonie Steengracht, solliciteur-militair van Zeeland

Gerard van der Nath, luitenant

Johan Cabeljau, kornet, later luitenant

Caspar van Lynden, kornet, later luitenant

Aan het hof van prins Willem II

André Rivet, predikant en tutor

Willem van der Straaten, dokter

Johan Heilersieg, klerk en leraar

Pieter Quast, kunstschilder en tekenleraar

Nicolaas Oudart, secretaris van de prinses royaal

Aan het hof van Brederode

Johan Wolfert van Brederode, veldmaarschalk, zwager van Frederik Hendrik

Pijke, Sophia Dorothea van Brederode, zijn oudste dochter

Amélie, Amalia van Brederode, zijn jongere dochter, grandmaîtresse

Flo, Florentina van Brederode, zijn jongere dochter

Treesje, Anna Trajectina van Brederode, zijn jongere dochter, coadjutrice

Aan het hof van Bohemen

Winterkoning, Frederik van de Palts, neef van Frederik Hendrik

Winterkoningin, Elizabeth Stuart, echtgenote van voorgaande

Rupert van de Palts, hun zoon, officier en admiraal

Maurice van de Palts, hun jongere zoon

Dolle Palatijn, Philip van de Palts, hun jongere zoon

Sophia van de Palts, hun jongste dochter

Fransen

Godefroi d’Estrades, ambassadeur van Frankrijk

Charles de Tassin d’Alonne, gouverneur en schermleraar

Daniël de Tassin de Torsay, Frans gezant, broer van voorgaande

Johanna de Bommert, echtgenote van De Tassin d’Alonne

Abel de Tassin d’Alonne, haar zoon

Jacques de l’Espinay, schermleraar van prins Willem II

Antoine Arpin, beheerder van een logement in Parijs

Aan het Engelse hof ten tijde van de jonge jaren van Buat

Charles I Stuart, koning van Engeland, onthoofd in 1649

Henriëtta Maria van Frankrijk, zijn echtgenote

Koningin-moeder, Maria de’ Medici, moeder van voorgaande

Prins van Wales, Charles II Stuart, zoon van Charles I Stuart

Prinses royaal, Mary Stuart, oudste dochter van Charles I Stuart, gemalin prins Willem II

York, James Stuart, jongere zoon van Charles I Stuart

Gloucester, Henry Stuart, jongste zoon van Charles I Stuart

Minette, Henriëtte Anne Stuart, jongste dochter van Charles I Stuart Henry Vane, secretaris van staat

Walter Vane, zijn zoon, officier in Staatse leger, later Engels gezant

John Locke, secretaris van voorgaande

Arundel, Thomas Howard

Strafford, Thomas Wentworth, invloedrijke raadgever, onthoofd in 1641

William Killigrew, hoveling

William Killigrew, zijn zoon

Mary Killigrew, zijn dochter

William Killigrew, verwant aan voorgaanden, officier in Staatse leger

Peter Killigrew, broer van voorgaande

John Bennet, oudste zoon van de Bennets, verwant aan de Killigrews

Henry Bennet, broer van voorgaande, later Arlington, secretaris van staat

Engelsen ten tijde van het Gemenebest

Oliver Cromwell, rijksvoogd

Richard Cromwell, zijn zoon en opvolger

Isaac Doreslaer, Engels gezant, vermoord in 1649

Walter Strickland, Engels gezant

Oliver St John, Engels gezant

Robert Honiwood, Engels gezant ten tijde van de Noordse Oorlog, voorheen hoveling aan het hof van Bohemen, zwager van Walter Vane

George Downing, Engels ambassadeur in de Republiek

Rond koning Charles II

Ormonde, James Butler, onderkoning van Ierland

Ormonde, Thomas Butler, zoon van voorgaande

Clarendon, Edward Hyde, kanselier

Anne Hyde, zijn dochter

Edward Nicholas, secretaris van staat

St Albans, Henry Jermyn, hoveling

Henry Jermyn, neef van voorgaande

Southampton, Thomas Wriothesley, schatkistbewaarder

Lucy Walter, minnares van Charles II

James Scott, haar zoon

William Temple, gezant in Brussel

Denzil Holles, gezant in Parijs

Hiëronymus Nypho, geheim agent in Antwerpen

Rond de vloot van Engeland

Albemarle, George Monck, admiraal

Sandwich, Edward Montagu, admiraal

George Ayscue, admiraal

Robert Holmes, schout-bij-nacht

Rond de vloot van de Republiek

Bestevaêr, Michiel de Ruyter, luitenant-admiraal

Bestevaêr, Maarten Tromp, luitenant-admiraal

Cornelis Tromp, zijn jongere zoon, viceadmiraal

Bastiaan Molewater, neef van voorgaande

Jacob van Wassenaer Obdam, luitenant-admiraal

Egbert Kortenaer, viceadmiraal

Witte de With, viceadmiraal

Johan Evertsen, viceadmiraal

Cornelis Evertsen, viceadmiraal, broer van voorgaande

Auke Stellingwerff, viceadmiraal

Aert van Nes, viceadmiraal

Otto van Treslong, kapitein

Laurens Heemskerk, stuurman

Salomon van den Tempel, scheepsbouwer

Rond De Guiche en het Franse hof

Armand de Gramont, graaf De Guiche

Antoine III de Gramont, zijn vader, maarschalk van Frankrijk

Lodewijk XIV, koning van Frankrijk

Monsieur, Philippe d’Orléans, broer van voorgaande

Jules Mazarin, kardinaal, overleden in 1661

Turenne, Henri de la Tour d’Auvergne, maarschalk van Frankrijk

Pradel, François de Vilanders, generaal in Franse dienst

Jean-Baptiste Colbert, eerste minister van Frankrijk

Charles Colbert, broer van voorgaande, afgevaardigde te Kleef

Beaufort, François de Vendôme, luitenant-admiraal van Frankrijk

D’Artagnan, Charles de Batz de Castelmore, officier in Franse dienst

Rond de Noordse Oorlog

Karel X Gustaaf van Palts-Zweibrücken, koning van Zweden

Rond de Münsterse Oorlog

Christoph Bernhard von Galen, bisschop van Münster

Maximiliaan Hendrik van Beieren, bisschop-keurvorst van Keulen

Johan Frederik van Brunswijk-Lüneburg, hertog van Brunswijk-Lüneburg

Ernst August van Brunswijk-Lüneburg, jongere broer van voorgaande

Rond het hof te Kleef

Friedrich Wilhelm van Brandenburg, keurvorst van Brandenburg

Johann Georg van Anhalt-Dessau, veldmaarschalk van Brandenburg

Gerhard Bernhard von Pellnitz, stalmeester van Brandenburg

Pensionarissen, ambassadeurs, gezanten en secretarissen

Hiëronymus van Beverningk, thesaurier-generaal, ambassadeur

Coenraad van Beuningen, ambassadeur

Jacob van Campen, secretaris van voorgaande

Gaspar Fagel, pensionaris van Haarlem

Pieter de Groot, pensionaris van Amsterdam

Renswoude, Johan van Reede van Renswoude, gedeputeerde namens Utrecht

Willem Boreel, ambassadeur in Parijs

Johan Boreel, neef van voorgaande, gedeputeerde namens Zeeland

Rutger Huygens, gedeputeerde namens Gelderland

Pieter Cunaeus, secretaris van de ambassade in Engeland

Johan Spronssen, commies van de Staten-Generaal

Rond het hof van prins Willem III

Johan van Ghent, gouverneur, opvolger van Zuylestein

Frederik van Reede van Renswoude, opperstalmeester, zoon van Renswoude

Wotton, Charles Henry van den Kerckhove, edelman, zoon van Heenvliet

Dorothea Helena van den Kerckhove, zuster van voorgaande

Triglandius, Cornelis Trigland, leraar theologie

Bornius, Henricus van Born, leraar Latijn en wijsbegeerte

Gillis Valckenier, Amsterdams burgemeester, voorzitter educatiecommissie

Hans Willem Bentinck, page

Rond het Hof van Holland

Mr. Johan Dedel, president, overleden maart 1665

Maesdam, Mr. Frederick van Dorp, plaatsvervangend president

Mr. Dirck Sixti, raadsheer

Mr. Aelbert Nierop, raadsheer

Mr. Martinus Veth, gewezen raadsheer

Catharina Cats, echtgenote van voorgaande

Maagd van Orléans, Catharina van Orliens, nichtje van voorgaande

Bennebroek, Mr. Adriaan Pauw, raadsheer, zoon van raadpensionaris Pauw

Anna Christina Pauw, zijn dochter

Mr. Jacob van der Graeff, raadsheer

Pieter van der Graeff, zijn oudste zoon

Jacob van der Graeff, zijn tweede zoon

Margareta van der Graeff, tweelingzus van voorgaande

Mr. Willem Goes, raadsheer

Mr. Pieter Ockers, raadsheer

Mr. Cornelis Fannius, raadsheer, neef van Johan de Witt

Mr. Johan van den Honert, raadsheer

Mr. Adriaen Copmoijer, procureur

Jacob van Wamelen, cipier van de Gevangenpoort

Overige Haagse juristen

Mr. Franco Riccen, raadsheer van de Hoge Raad

Mr. Walterus Rietraet, notaris

Mr. Martinus Beeckman, notaris

Mr. Martinus Jacquet, advocaat

Leden van schutterij Sint-Sebastiaansgilde

Noordwijk, Wigbold van der Does, kolonel

Zacharias de Swart, apotheker, kapitein

Andries Verhagen, zadelmaker

Pieter Verhagen, herbergier, zoon van voorgaande

Cornelis d’Assigny, apotheker

Hendrik Verhoeff, zilversmid

Gaspar Mars, graveur

Pieter van Rijp, wijnhandelaar

1665

Overleg bij de Vredesbrug

Illustration1Illustration

’t Oude Slot te Heemstede, 8 april 1665

‘Sixti wellicht?’

Twee heren staan in de bleke lentezon bij de muur om de slotgracht. Op het voorplein verzorgt een hondenjongen enkele jachthonden. De mannen schenken er geen aandacht aan. Ondanks het voorjaarsreces is het tweetal onberispelijk gekleed: zwartlakens pak, schone akertjes onder hun hagelwitte kragen en een kastoorhoed op het hoofd. Hun kleding maakt hen ouder dan ze in werkelijkheid zijn. De kleinste van de twee – neiging tot corpulentie, bolrond gezicht, krullend haar tot over zijn schouders – leunt op zijn met parelmoer ingelegde wandelstok. De ander – slank en lang, keurig gekapte krullen, gesoigneerde knevel en sik – schudt zijn hoofd en wuift de vraag weg. ‘Neen, Sixti niet.’

‘Hij is aan de beurt, weet u, qua anciënniteit.’

‘O, zeker. Maar de man is vijfenzeventig. Laatst dommelde hij in slaap, tijdens een verhoor in de Examineerkamer nog wel. Neen, Sixti is te oud, net als Van Dorp.’

De mannen zijn neven, beiden raadsheer bij het Hof van Holland, Zeeland en West-Friesland: mr. Jacob van der Graeff en mr. Adriaan Pauw. De moeder van Van der Graeff was een nicht van de oude Pauw, in leven de roemruchte Hollandse raadpensionaris, die de heerlijkheid Heemstede een halve eeuw geleden verwierf, en vader van deze Pauw. Op dit slot treft de familie zich sinds jaar en dag. Het ligt ideaal, in de nabijheid van de bossen, jachtvelden en zee. Geen beter oord om tijdens de zomermaanden de stad te ontvluchten of, zoals deze ochtend, zonder pottenkijkers met elkaar van gedachten te wisselen.

‘Van Dorp doet zijn best,’ zegt Van der Graeff. ‘Ambitieus, ondanks zijn leeftijd, zeer ambitieus, mag ik wel zeggen. Sinds het overlijden van de heer Dedel – requiescat in pace – wil Van Dorp mijns inziens maar één ding: het presidentschap verwerven.’

‘Kan zijn, maar hij zal het niet worden. Vanwege zijn leeftijd én zijn verknochtheid aan Oranje. Met een broer als hofmeester en een zwager als secretaris van opeenvolgende prinsen zal raadpensionaris De Witt zijn benoeming te allen tijde blokkeren.’

Een pauw, enkele meters van hen vandaan op de slotmuur gezeten, schudt zijn staartveren en slaakt een rauwe kreet.

‘Dan wordt het Fannius,’ zegt Van der Graeff.

‘Fannius? Na de Haagse jufferroof? Ha!’ Pauw trekt een scheef lachje. ‘Die dwaling zal hem nog jaren blijven achtervolgen.’

‘Ignorantia iuris nocet,’ zegt Van der Graeff. ‘Al geldt dat wellicht meer voor Goes dan voor Fannius. Hij is een volle neef van De Witt, vergeet dat niet. Familia unita fortior. De Witt zal hem steunen.’

‘Ongetwijfeld,’ zegt Pauw. ‘Maar: een Zeeuw. Na de schorsing van Veth staan de Zeeuwen zwak. Dat schandaal was te groot. Er is nog niet eens een opvolger voor Veth gevonden. Met twee vacante zetels lukt het de Zeeuwen nooit het presidentschap te bemachtigen.’

‘Dan valt Ockers dus ook af.’

‘Uiteraard.’

De poort van het slot gaat open, twee jongens en twee meisjes rennen over de Vredesbrug in de richting van de hondenjongen. De patrijs- en windhonden blaffen verwachtingsvol als ze het groepje zien. Het jongste meisje hurkt en aait de honden. Het andere meisje – hooguit een jaar of zestien, zeventien – zegt iets tegen de oudste jongen en wijst in de richting van de twee raadsheren. Ze loopt naar hen toe, maakt een kniksje voor de heer Pauw en vraagt: ‘Vader, mogen we met de koets naar het strand? Het is zulk heerlijk weer.’

Pauw glimlacht naar Van der Graeff.

De andere kinderen komen erbij. ‘Toe, mag het, vader?’ vraagt de oudste jongen aan Van der Graeff. ‘We willen de honden graag op het strand laten rennen.’

‘En naar het binnenlopen van de vissers kijken,’ zegt de jongere zoon.

‘En naar de zee,’ zegt het jongste meisje.

Van der Graeff wisselt een blik van verstandhouding met Pauw. Hoe vaak zijn ze in hun jeugd zelf niet naar het strand geweest? Ritjes die steevast eindigden in een van de vele dranklokalen, maar goed: heerlijke, onbekommerde tijden die je je kinderen niet wil ontzeggen. ‘Van mij mag het. Als je op de tweeling let, Pieter. En op je nichtje.’

‘Ik zal ze geen moment uit het oog verliezen, vader.’

‘Dan geef ik ook mijn fiat,’ zegt Pauw, maar als de kinderen willen weghollen, houdt hij zijn dochter tegen en zegt: ‘Anna Christina, laat de koetsier weten dat ik jullie weer vóór het avondmaal terugverwacht.’ Ook Pauw is de dranklokalen niet vergeten.

‘Dat zal ik doen, vader,’ zegt het meisje en ze maakt een kniksje. Het groepje rent uitgelaten met de keffende honden naar het koetshuis. De hondenjongen volgt gehoorzaam de hele roedel.

Van der Graeff kijkt de kinderen na. ‘Ze worden groot.’

‘Zeg dat wel.’

‘Hebt u al nagedacht over haar toekomst, mijnheer?’

‘U bedoelt... een huwelijk?’

‘Uw Anna Christina kan het goed vinden met mijn Pieter. Ik zou in principe niet tegen zo’n verbintenis zijn. U?’

‘Hoe zou ik kunnen?’ Ze glimlachen. Pauw is zelf met nicht Cornelia getrouwd die hij kent van de zomers op ’t Oude Slot. ‘Maar laat ons terugkeren naar ons gesprek.’

‘Prima, a re decedo. Maar mocht u denken aan een huwelijk, dan –’

‘Uiteraard,’ zegt Pauw.

Er zwemmen twee zwanen in de slotgracht. Ze dobberen wat rond, wetend dat ze van de mannen geen brood hoeven te verwachten.

Van der Graeff tikt met zijn wandelstok ritmisch op de muur, terwijl hij zegt: ‘Respice finem! Sixti niet, Van Dorp niet, Goes niet én Fannius niet, Ockers niet... Ergo: Nierop...’

‘Nierop? Ha! Geen schijn van kans. Te prinsgezind.’

‘...en Van den Honert. Uit Dordt, vergeet dat niet, uit Dordt, net als de raadpensionaris. Dat is in zijn voordeel. Bovendien: pas zestig.’

‘Maar te kort raadsheer, te onervaren.’

‘Daarin hebt u gelijk.’

Pauw buigt zich naar voren. ‘In feite maken er slechts twee een gerede kans...’ Met een lachje beweegt hij zijn hand van neef tot neef.

Van der Graeff reageert alsof de suggestie hem heeft geschokt. Hij schudt zijn hoofd en zegt ferm: ‘Neen, neen!’

‘Neen?’

‘Neen, mijnheer,’ zegt Van der Graeff nogmaals. ‘Ik weiger het tegen u op te nemen. Als het klopt wat u zegt, trek ik me onmiddellijk terug.’

‘U ambieert het presidentschap niet?’

‘Niet als dat ten koste gaat van u,’ zegt Van der Graeff.

‘Wees gerust.’ Pauw legt zijn hand op zijn neefs schouder. ‘Ik heb geen enkele ambitie om president te worden. Werkelijk, ik doe graag een stap opzij voor u, mijnheer. Niemand beschikt over betere papieren dan u. U bent van ons de oudste, zowel qua leeftijd als qua dienstjaren. U hebt een enorme staat van dienst, bent goed Hollands en hebt nog nooit een misstap begaan. En, niet te vergeten, u bent al jaren commissaris van de Gevangenpoort, tot ieders tevredenheid. Werkelijk, u bent van alle raadsheren de beste kandidaat. Ik zal mij volledig en zonder voorbehoud achter uw kandidatuur scharen.’