Johan de Witt en Engeland

Portret van Johan de Witt door Adriaen Hanneman, 1652, Museum Boijmans Van Beuningen.

© 2019 Ineke Huysman en Roosje Peeters; Uitgeverij Catullus, Soest.

www.johandewitt.nl

Tweede druk, augustus 2020

Omslagillustratie: Jean-Marc van Tol, naar Jacob Quack en Joris van der Haagen.

Verzorging e-book: Coco Bookmedia, Amersfoort.

Alle brieven zijn online raadpleegbaar via:

resources.huygens.knaw.nl/BriefwisselingJohandeWitt

E-BOOK ISBN 978-94-92409-63-8 (gemaakt naar 3e druk, januari 2023)

NUR 685

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

www.catullus.nl

Voorwoord

Johan de Witt en Engeland is een papieren kennismaking met het prachtige digitale project van het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis: ‘Briefwisseling van Johan de Witt’. De brieven van en aan Johan de Witt die in deze bundel zijn bijeengebracht geven in de eerste plaats een levendig beeld van zijn enorme correspondentie. In de twee decennia dat hij raadpensionaris van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was mocht hij tot de machtigste mannen van Europa worden gerekend, naast roemruchte vorsten als Karel II van Engeland en Lodewijk XIV van Frankrijk.

Bij de keuze van de brieven hebben de samenstellers zich gericht op de betrekkingen tussen de Republiek en Engeland in de roerige tweede helft van de zeventiende eeuw. De correspondentie beslaat aspecten van het hele menselijke bestaan, van staatsaangelegenheden tot persoonlijke beslommeringen en getuigt van het gedeelde verleden van onze naties. Vorsten, staatslieden, militairen, regenten, handelaren, gewone burgers en niet te vergeten ambassadeurs, elke inwoner van onze landen maakte in die tijd op een hevige of milde wijze kennis met de buren aan de overkant van het water.

De geschriften in deze bloemlezing vertellen hoe onze voorouders nader tot elkaar trachtten te komen, en hoe ze elkaar dwarszaten en zelfs oorlogen uitvochten. De rode lijn die echter in de zwartste episodes te ontdekken valt, is die van toenadering, van de wil om tot elkaar te komen, elkaar te begrijpen en te respecteren. De teksten laten zien dat onze landen, die alleen door de zee gescheiden worden, elkaar nodig hebben om verder te kunnen.

Ik ben ervan overtuigd dat het Koninkrijk der Nederlanden en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland niet alleen een bewogen en interessant verleden delen, maar ook een schitterende gezamenlijke toekomst tegemoet gaan.

Peter Wilson                                              
British Ambassador to the Netherlands

Peter Wilson, British Ambassador to the Netherlands, naar Rembrandt van Rijn.

Inleiding

He [George Downing] had so good spies that he hath had the keys taken out of De Witts pockets when he was a-bed and his closet opened and papers brought to him and left in his hands for an hour and carried back and laid in the place again and the keys put into his pocket again.¹

Aldus de dagboekaantekeningen van Samuel Pepys over de manier waarop zijn voormalige werkgever, de Engelse ambassadeur George Downing, met raadpensionaris Johan de Witt omging.² Waar of niet, de uitspraak is illustratief voor hun moeizame verstandhouding en de verslechterde betrekkingen tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Engeland.

De Witts eerste kennismaking met Engeland was positiever. Toen hij als jongeman met zijn broer Cornelis een grand tour maakte, verbleef hij er in 1647 enkele maanden. Ze zagen er de wilde beesten in de Tower, ze bezochten als echte toeristen Stonehenge en ze kregen zelfs audiëntie bij de door de Roundheads gevangengenomen koning Karel I.³ Daarna begon het serieuzere werk voor De Witt: vanaf 1653 was hij als raadpensionaris betrokken bij alle wederwaardigheden van de Eerste en de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog, de Akte van Seclusie, de Akte van Navigatie, de Triple Alliantie, en ga zo maar door. Over al deze zaken, die verderop zullen worden toegelicht, heeft De Witt niet alleen uitgebreid gecorrespondeerd met de Nederlandse vertegenwoordigers in Engeland, maar ook met diplomaten in andere landen, met regenten en officieren, en natuurlijk met de Engelsen zelf. Kortom, de Engels-Nederlandse betrekkingen vormen een rode draad in de geschiedenis van Johan de Witt.

Deze bundel verschijnt ter gelegenheid van de online publicatie van zo’n zevenduizend diplomatieke brieven die werden geschreven aan Johan de Witt. Dit komt voort uit een project van het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (Huygens ING) in samenwerking met het Nationaal Archief en Early Modern Letters Online (EMLO) van Oxford University. Die diplomatieke brieven, ongeveer twintig procent van De Witts totale correspondentie, hebben niet alleen betrekking op Engeland, maar op alle landen waarmee de Republiek relaties onderhield. De lancering van het eerste deel van de online catalogus werd in 2019 gepresenteerd op de residentie van de toenmalige Engelse ambassadeur, Peter Wilson, in een tijd waarin het belang van goede diplomatieke relaties nog steeds geldt. Daarom is een bloemlezing gemaakt uit de correspondentie van De Witt die met Engeland te maken heeft. We beogen hierin niet de geschiedenis van De Witt met betrekking tot Engeland uitvoerig te behandelen. Daarvoor verwijzen we graag naar de vele boeken en artikelen die daarover geschreven zijn, waarvan er een aantal is opgenomen in de literatuurlijst achter in deze bundel.⁴

Met deze publicatie willen we allereerst de aandacht vestigen op het belang van de correspondentie van Johan de Witt, die de afgelopen decennia beslist te weinig aandacht heeft gekregen. Tot nog toe is slechts vijftien procent van De Witts totale correspondentie uitgegeven in bronnenedities. Met de online publicatie van zijn volledige briefwisseling, te beginnen met de diplomatieke correspondentie, hopen we een hernieuwde interesse voor De Witt aan te wakkeren. Zowel voor de academische wereld als voor een breder publiek willen we met deze geïllustreerde bloemlezing laten zien hoe boeiend en gevarieerd diens correspondentie is. De medewerkers van het Johan de Witt-team hebben samen met enkele andere deskundigen op het gebied van Johan de Witt ieder een tot de verbeelding sprekende brief uit de collectie geselecteerd en bewerkt. De brieven zijn voorzien van een afbeelding van het origineel, een introductie waarin de zender wordt toegelicht en de brief van context wordt voorzien, alsmede een transcriptie, een hertaling en – vaak – een tekening van de hand van Jean-Marc van Tol.⁵ Tot slot willen we benadrukken dat deze bloemlezing slechts een fractie bevat van wat er zich in de totale collectie bevindt. We kozen enkele markante krenten uit de pap, waarvan een aantal nog nooit eerder is bestudeerd of uitgegeven. Laat het voor iedereen een stimulans zijn om via de online catalogus ook de andere brieven aan De Witt te raadplegen.

Voorgeschiedenis van het project

Deze bundel verschijnt in het kader van de lancering van een gedeelte van de brieven van De Witt. Wat ging daaraan vooraf? Op 23 augustus 1672, drie dagen na de moord op de gebroeders De Witt, die nog steeds in het collectieve geheugen van ons land gegrift staat, werd in de vergadering van de Staten van Holland besloten dat ‘... alle de voorschreve Stucken ende Papieren uyt den Sterfhuyse, ende uyt handen van de Erfgenamen van den ghemelten Heere De Wit, naer praeallable behoorlijcke condoleantie, overgenomen sullen werden’.⁶ Dankzij deze afschuwelijke gebeurtenis en de directe inbeslagname van de papieren nalatenschap van Johan de Witt beschikt het Nationaal Archief nu nog over een vrijwel compleet archief met de documenten van de raadpensionaris. Behalve de brieven aan De Witt worden in dezelfde collectie ook de brieven bewaard die gericht werden aan de Staten van Holland, het orgaan waarvan De Witt de raadpensionaris was. Alles bij elkaar beslaan deze stukken 37,4 meter planken in de magazijnen van het Nationaal Archief.⁷ Een globale schatting leert dat het totale aantal brieven ongeveer 35.000 stuks zal bedragen. Hierbij zijn de brieven aan de Staten van Holland en de brieven die zich in andere archieven bevinden niet meegerekend. De brieven zijn op te delen in vier onderdelen:

Originelen, minuten en kopieën van uitgaande brieven:

±

6.000

brieven

Brieven van regenten, instellingen en overige personen:

±

13.000

brieven

Diplomatieke correspondentie:

±

7.000

brieven

Brieven van particuliere personen (‘particuliere missiven’):

±

9.000

brieven

Totaal:

±

35.000

brieven

De diplomatieke correspondentie komt nu online. Van alle brieven van en aan De Witt is slechts een klein deel in druk uitgegeven, namelijk vijftien procent. Toch zijn deze uitgegeven bronnen vaak nog steeds de enige die bij historisch onderzoek worden gebruikt. Dat heeft verschillende redenen. De onderzoeker is zich er vaak niet van bewust dat er veel meer primair bronnenmateriaal is, en soms is hij of zij ook gewoon gemakzuchtig. Daarbij speelt ook het feit een rol dat het archief van De Witt gedurende lange tijd niet beschikbaar was vanwege een herinventarisatie.

De belangrijkste bronnenuitgaven met correspondentie van De Witt zijn twee edities die in de volksmond ‘Scheurleer’ en ‘Japikse en Fruin’ worden genoemd. De zesdelige reeks van Hendrik Scheurleer met de diplomatieke correspondentie van De Witt met Engeland, Frankrijk, de Scandinavische landen en Polen bevat ongeveer vijfentwintighonderd brieven. Hij verscheen al in 1723-1725 en een van de bewerkers was vermoedelijk de gelijknamige kleinzoon van Johan de Witt. De editie is enigszins gekleurd, omdat bijvoorbeeld alle brieven die handelen over de houding van De Witt ten opzichte van de Oranjes eruit zijn weggelaten, vermoedelijk ‘om den partijstrijd over deze afgedane zaken [niet] te doen herleven’.⁸ Verder loopt de uitgave om onbekende redenen maar tot 1669. De editie is volledig digitaal raadpleegbaar via Google Books en vanuit de online gepubliceerde brieven op te roepen. De zesdelige editie van Robert Fruin, Nicolas Japikse en Willem Kernkamp met de Brieven aan en Brieven van Johan de Witt bevat ongeveer drieduizend brieven. Hoewel de editie nog steeds het standaardwerk is voor onderzoek naar de correspondentie van De Witt, bevat deze – zoals wel meer negentiende-eeuwse/begin twintigste-eeuwse edities – slechts een selectie van wat in de ogen van de editeurs de belangrijkste brieven waren.⁹ Van deze selectie zijn ook nog eens veel brieven alleen summier samengevat of geparafraseerd. Het accent ligt vooral op de brieven ván De Witt, want, zoals Japikse aangeeft: ‘de raadpensionaris had gewoonlijk meer belangrijks te vertellen dan zijn vele correspondenten en het is in het algemeen van meer gewicht te weten, wat hij zelf schreef dan wat aan hem geschreven werd’. ¹⁰ Hoewel men tegenwoordig vindt dat het beter is de onderzoeker zelf te laten bepalen wat wel en niet van betekenis is, geldt de editie van Japikse en Fruin alleen al vanwege de uitvoerige annotatie en toelichtingen nog steeds als een waardevol werk. Het Huygens ING heeft de editie gedigitaliseerd en ontsloten op metadata, zoals correspondent, datum, deel- en paginanummer. De tekst is daarnaast op woord doorzoekbaar gemaakt.¹¹

Online editie

Voor de ontsluiting van de nog niet uitgegeven brieven van De Witt is samenwerking gezocht met Early Modern Letters Online of EMLO (een project van Cultures of Knowledge, onderdeel van Oxford University en de Bodleian Library). EMLO fungeert als portaal voor alle nog bestaande vroegmoderne correspondenties met als doel deze virtueel weer bij elkaar te brengen. Inmiddels staan meer dan 135.000 brieven uit 390 verschillende repositories online.¹²

Vanwege het internationale karakter van De Witts correspondentienetwerk zijn diens brieven bij uitstek geschikt voor een plaats tussen de andere catalogi in EMLO. Op die manier kunnen zijn brieven die in de loop der eeuwen verspreid zijn geraakt en bewaard worden in diverse archieven of zijn gepubliceerd in edities, weer aan elkaar worden gekoppeld. Om die interconnectiviteit te bereiken, wordt de digitale collectie van de correspondentie van Johan de Witt aan EMLO toegevoegd en daarvan staan nu de eerste zevenduizend brieven online.¹³

Details (metadata) van een ingevoerde brief in EMLO.

Criterium voor opname is dat de brief gericht moet zijn aan Johan de Witt. Brieven gericht aan de Staten van Holland, waarvan er zich tienduizenden in De Witts archief bevinden, worden – vooralsnog – niet opgenomen. Dat zou veel tijd vergen en de brieven die aan De Witt zijn gericht bevatten doorgaans meer informatie dan de gelijktijdig verstuurde brieven aan de Staten van Holland. Iedere brief wordt in EMLO ontsloten op metadata zoals verzender, ontvanger, datum, plaats van verzending en ontvangst, taal en archiefgegevens. Ook zijn er links aangebracht naar een eventuele gedigitaliseerde editie, zoals die van de eerder besproken Scheurleer of Japikse en Fruin. Van De Witts gedigitaliseerde brieven is vanwege de omvang van de collectie (nog) geen transcriptie gemaakt. We hebben doelbewust besloten voorrang te geven aan het zo snel mogelijk beschikbaar stellen van het materiaal. We willen de gebruiker evenwel tegemoetkomen door van iedere brief voorlopige door ons gemaakte digitale afbeeldingen (pdf-bestanden) beschikbaar te stellen, die geraadpleegd en gedownload kunnen worden. Te zijner tijd zullen de bestanden worden vervangen door professioneel gemaakte foto’s.

Intussen experimenteren we met het programma Transkribus, dat automatische handschriftherkenning mogelijk maakt.¹⁴ Met het handschrift van Johan de Witt zelf bereiken we daarmee al goede resultaten, de handschriften van zijn correspondenten zijn een volgende stap. Juist met grote collecties als die van De Witt, waarbij het haast onhaalbaar is om van alles een transcriptie te vervaardigen, kan een dergelijke tool zeer waardevol zijn.

Vanuit de catalogus van De Witt in EMLO is het mogelijk om op briefniveau door te klikken naar de digitale catalogus van het Nationaal Archief, en andersom. Op die manier is de correspondentie van De Witt toegankelijk per individuele brief, en niet alleen gegroepeerd op onderwerp of per correspondent. In het Nationaal Archief wordt De Witts correspondentie namelijk op die manier bewaard. Dankzij de database is de oorspronkelijke chronologische volgorde nu weer te reconstrueren en zijn brieven over bepaalde gebeurtenissen ook makkelijker te vinden.

Documenten met betrekking tot Portugal uit het archief van Johan de Witt. Nationaal Archief [NA], Archief Raadpensionaris De Witt 3.01.17, 1925-1927.

Diplomatieke correspondentie van Johan de Witt

De buitenlandse politiek in de Republiek behoorde ambtshalve niet tot het takenpakket van de raadpensionaris, maar was officieel het terrein van de Staten-Generaal. Deze instelling ontving de buitenlandse diplomaten, voerde de onderhandelingen en onderhield de correspondentie met de gezanten. In het Eerste Stadhouderloze tijdperk was er geen Prins van Oranje om de Staat te vertegenwoordigen bij ontvangsten van buitenlandse gezanten. Die eer viel te beurt aan de raadpensionaris, omdat Holland de belangrijkste provincie in de Republiek was. Zolang De Witt het vertrouwen had van de Staten van Holland mocht hij de diplomaten ontvangen en ook met hen overleggen en corresponderen. Zijn functie is daardoor vergelijkbaar met die van de huidige minister van Buitenlandse Zaken, een ambt dat in De Witts tijd niet bestond.

Om goed geïnformeerd te zijn, had De Witt aparte dossiers waarin hij documenten als verdragen, memoires en rapporten van spionnen per land had ondergebracht. De Witt was in de Republiek de best geïnformeerde functionaris op het gebied van buitenlandse zaken en om die reden had hij veel invloed in de vergaderingen van de Staten van Holland en de Staten-Generaal. Ook ontwikkelde hij zich in de loop der jaren tot een meester-onderhandelaar, waarbij hij zijn methode van ‘persuasie’ inzette door tamelijk open en ongeveinsd de discussie aan te gaan, alsof hij ‘onder vrunden’ was. Zijn informele omgang en directheid werden niet door alle buitenlandse gezanten op waarde geschat.

Hoewel De Witt goed bevriend was met een aantal van zijn ‘eigen’ gezanten, koos hij ze niet zelf, en ook waren zij niet aan hem ondergeschikt. Dit betekende dat hij soms genoegen moest nemen met minder geschikte diplomaten. De meeste vertegenwoordigers van de Republiek in het buitenland waren burgers, weliswaar uit de gegoede klasse, soms zelfs van adel, maar geen grand seigneurs zoals Dom Francisco de Melo, de buitengewone ambassadeur van Portugal die bij zijn intocht in Den Haag arriveerde met dertig koetsen.¹⁵

Als raadpensionaris ging De Witt zelf nooit voor een diplomatieke missie naar het buitenland. Hij gaf er de voorkeur aan dat buitenlandse staatshoofden met hem correspondeerden via hun gezanten in Den Haag, of hij gaf instructies aan de gezanten van de Republiek in het buitenland. Zij moesten hem niet alleen op de hoogte houden van de politieke en militaire gebeurtenissen in het land waar ze resideerden, maar hij gaf ze ook opdracht hem te voorzien van roddels, geruchten en andere achtergrondinformatie. Verder stelde hij het op prijs als ze hem ongezouten hun mening gaven over de gebeurtenissen die ze beschreven. Iets waar De Witt niet om vroeg, maar wat de gezanten toch deden, was dat ze veelvuldig klaagden: over zichzelf, over hun behuizing, over het weer, over de omgeving, over hun ziektes en vaak ook over hun heimwee.¹⁶ Die persoonlijke elementen in de brieven maken De Witts correspondentie voor de huidige lezer erg levendig en interessant, iets waar de geschiedschrijving in het verleden minder oog voor had. Die gedeeltes werden in edities dan ook vaak weggelaten.