Respect, hij gaf licht.

Verantwoording

Beeld: Sander Verheyen (cover), Joren De Weerdt (foto auteur)

Coverontwerp: Willems Uitgevers

Opmaak boek: Willems Uitgevers

(c) Willems Uitgevers, Noorderwijk, 2017

willemsuitgevers.com

www.sanderverheyen.be

Depot D/2017/13.616/9

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of worden openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke (elektronische of mechanische) wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever of auteur.

DE MARGEMAN

roman

SANDER VERHEYEN

HOOFDSTUK 1

DE VAL

William Willems – Een leven als een zucht: dat is de zin waar ik gisteren niet op kon komen toen ik mijn grafzerk bestelde. Ik zucht en kijk naar beneden. In de diepte zie ik de weerspiegeling van mijn schoenzolen in het water. Is dit wel het juiste moment om te sterven? Ik zucht nog eens. Hoeveel jaren van mijn leven heb ik zuchtend doorgebracht? Minstens drie. Ik zit op de reling van brug 5. Het water lijkt dieper van bovenuit dan de brug hoog lijkt van onderuit. In de verte zie ik mijn vastgeroeste boot, in mijn binnenzak zit een halflege fles wodka. Hopelijk speelt de film van mijn leven zich zo dadelijk niet af. Ik heb geen zin om de rusteloosheid nog eens te voelen, de confrontatie met de mislukking. Ze hoeven me niet nog een keer te laten zien waar ik het verbrod heb, me een laatste keer de les spellen. Volgens mij is God een schoolmeester. Ik graai de fles uit mijn binnenzak en drink. Misschien valt de film wel mee. Zijn de herinneringen aangedikt door de tijd en is de pijn die ik voelde slechts een tinteling. Misschien krijg ik wel spijt, maar daarvoor zal het te laat zijn. De sprong in het duister.

‘William Willems: een leven als een zucht’, schreeuw ik zo luid ik kan. Niemand antwoordt. Waarom zouden ze ook? Ik kijk naar het water, naar het stromen richting zee. Rechts het grinten jaagpad. De herfstkleuren van de gevallen bladeren passen goed bij mijn cognacbruine jas. De herfstkleuren passen goed bij mijn leven.

Wanneer de zon straks opkomt, zal een jogger me zien drijven. Hij roept om hulp, andere joggers en wandelaars komen naast hem staan. De wielertoeristen aan de overkant rijden door, want hun gemiddelde snelheid is belangrijk. Ook sommige wandelaars bedenken een smoes om verder te kunnen, want ze moeten langs de warme bakker, voor pistolets en koffiekoeken. Morgenvroeg is het zondag en dan moeten ze genieten. Of zichzelf dat tenminste wijsmaken. Ik zal uit het water worden gehaald. ‘Kent iemand hem’, zal een van hen roepen. ‘Nee’, zal het klinken in koor.

‘William Willems: een leven als een zucht’, roep ik nog een keer, iets minder luid. Het is best koud, ik neem nog een slok. Misschien is er straks wel iemand die me herkent van in de nachtwinkel. ‘Ik herken hem van in de nachtwinkel’, roept hij dan. ‘Hij kocht altijd wodka en bier!’ Maar mensen die ik tegenkom in de nachtwinkel gaan niet joggen op zondagochtend, zeker niet in de herfst. Hopelijk gaat de Paki van de nachtwinkel niet failliet na mijn dood. Hij moet zowat de enige persoon zijn met wie ik de laatste maanden gesproken heb. Meer dan ‘hallo’ en ‘tot ziens’ zeiden we niet. De stilte. Hopelijk zitten in de hemel alle zelfdoders aan een aparte tafel. Stel je voor dat iedereen gemengd zit en ik beland naast een ouwe zak die tevreden is over zijn leven. Zo tevreden dat-ie er niet over kan zwijgen, dat hij me met overdreven enthousiasme vertelt over de sigarenfabriek waar hij maar liefst 46 jaar werkte. Over de jeugd die geen karakter meer heeft, over de oorlog. Over hoe wreed kanker is. Hij tovert pasfoto’s van zijn kleinkinderen uit zijn achterzak en vertelt me sappig hoe geniaal ze zijn. En hoe mooi, hoe grappig. Hoe nietszeggend. Wat een verschrikkelijke gedachte.

‘William Willems: een leven als een zucht’, fluister ik. Alsof niemand me mag horen, niemand me mag zien. In de bijna lege fles nog een restje, een laatste slok. Eén teug. Het laatste avondmaal. Ik sluit mijn ogen, voor me een beeld, een herinnering. Ik was negen en ongelukkig. Ik lag in mijn bed, wilde nooit meer ademen. Klaar om dood te gaan. Het leek alsof ik uren niet ademende, in realiteit waren het wellicht hooguit twintig seconden. De dag erna voelde ik me gewoon weer beter. Ogen open, zucht. De lege fles in mijn rechterhand. Had ik er maar twee gekocht. Met een krachtige armzwaai gooi ik de fles in het water, iets te wild. Ik wankel, mijn zwaartepunt kantelt, te veel wodka. Ik val. De val in het duister duurt maar even. Kopje onder. Het water is ijskoud. Ik open mijn ogen maar zie niets. De lege fles wodka zinkt naar de bodem, ijl geluid in mijn oren, alsof ik de zee al hoor. Mijn kleren worden zwaar, een dweil, een spons, vooral mijn jas. De cognacbruine jas van lood. In de verte een licht, zou het de maan zijn? Geen enkele film begint zich af te spelen, mijn knieschijven raken de drassige bodem, amper adem op overschot. Tenonder, samen met de lege fles. Zou het een statiegeldfles zijn? Het onderpand. Is dit mijn allerlaatste gedachte? Zelfs geen adem meer om te zuchten. Laat statiegeld toch niet mijn laatste gedachte zijn, ik probeer aan iets te denken, maar zie slechts een lege fles. Komaan, film van mijn leven: begin te spelen. Ik hoor het geluid van een ratelende projector, of nee, het is wisselgeld. Vallend statiegeld, het onderpand. Eindelijk begint het gespartel. Die jas moet uit, maar plakt aan mijn lijf. Ik stuiptrek mijn handen door de mouwen, eerst de linker, dan de rechter. Eindelijk. Zwem naar boven, boven water. Ik wil ademen, maar kan alleen maar zuchten. Maakte ik mezelf wijs dat ik wilde sterven?

In schoolslag zwem ik naar de oever en kruip uit het water. Om me heen niemand te zien, toch schaamte. Hopelijk voel ik me morgen gewoon beter.

Op weg naar huis gaan de eerste lichten aan. De joggers over het jaagpad zullen slechts een jas zien die bij de bladeren past. Mensen die naar de bakker gaan voor pistolets en koffiekoeken. Ik krijg honger van de gedachte.

HOOFDSTUK 2

Het masker > Voor de val

Honderden maskers op een rij. Zo veel dat ik ze in één oogopslag amper binnen mijn gezichtsveld krijg. Ik zet een paar stappen achteruit, maar bots tegen het rek met de speelgoedwapens. Mensen schrikken van de vallende pijl en boog.

‘Kan ik u helpen, meneer?’ Lang genoeg blijven wachten, tot ze weggaat. Ik kijk naar de maskers. De duivel vind ik best mooi, de doodskop past goed bij mij. Of Pietje de Dood? Ik loop verder en zie de dierenmaskers. Een hond, een tijger, een beer. Nee, ik ben geen kind. Iets verder de clowns, de vrolijke jongens. De brede glimlach, de kleurige gezichten. De schone schijn. Zuchtend loop ik heen en weer. Mijn hart zegt: doodskop, mijn hoofd: glimlach.

Ik zit op de bus, ben best nerveus. De plattegrond van The Club in mijn rechterhand is doorweekt van het zweet. Het plannetje dat de dreadlock voor me maakte, is de weg naar de danstempel. Voor de achtste keer controleer ik de inhoud van mijn koffer. De zon priemt door de ramen van de bus, ik doe mijn cognacbruine jas uit.

Het was op een dinsdag dat de dreadlock bij mijn boot stond. Zoals wel vaker draaide ik uit verveling wat platen. ‘Neem je niet deel aan de dj-contest die we organiseren in de parochiezaal’, vroeg hij. Daar stond ik, met mijn pyjamabroek nog aan. Normaal zou ik weigeren. Normaal zou ik de dreadlock wegjagen. Maar de wegjaagwoorden kwamen niet, dus knikte ik en schreef me in. Alle deelnemers moesten zich aanmelden rond 21u. In totaal waren we met zes.

Ik droeg mijn cognacbruine jas en zonnebril. De vijf anderen gedroegen zich alsof ze zwarte rappers uit The Bronx waren. Ik was het buitenbeentje en voelde me thuis. In afwachting van de wedstrijd geraakten de vijf andere kandidaten met elkaar in gesprek, ik luisterde met een half oor, met gesloten ogen achter mijn zonnebril. Blijkbaar gold er voor alle dj’s slechts één regel: de beat baseren op de hartslag van het publiek. Dat wist ik niet. Eenmaal je synchroon draait met de dansers, moet je de beat stelselmatig verhogen. Doordat de hartslag mee verhoogt, geraakt het publiek in extase. Ik zat daar. Het enige wat ik bij me had, waren tien platen met muziek van mannen die al heel lang dood zijn. We traden op in alfabetische volgorde, ik als laatste. Vanachter de coulissen bekeek ik mijn voorgangers. Stuk voor stuk waren zij de enigen die in extase geraakten van hun zelfverklaarde opzwepende beats. Toen het mijn beurt was, hield ik mijn zonnebril op, ook al was de zaal best donker. Ik speelde de platen, scratchte, sampelde en vervormde. De acht mannen en de paardenkop in de zaal waren door het dolle heen. Ik won. De vijf andere kandidaten feliciteerden me niet en dat vond ik prima. Ik won slechts omdat zij zo slecht waren. De prijs was een uur draaitijd in The Club, een héél bekende club die ik niet kende. Toen ik de dreadlock het adres vroeg, keek hij me met verstomming aan, alsof de oogbollen uit zijn oogkassen gingen rollen. Daarna tekende hij een plannetje en zei hij welke bus ik moest nemen. Ik wilde hem bedanken, maar de woorden kwamen niet.

We rijden over een kasseiweg, volgens het uitgelopen plannetje zouden we er bijna moeten zijn. Gespannen schuifel ik met mijn rechtervoet, ik kijk naar buiten en zie mijn reflectie. Afgelopen nacht heb ik amper geslapen. Wat een dom idee om niets te drinken. De bus stopt, ik grijp mijn koffer, doe mijn jas aan en stap uit. ‘Nog een prettige dag’, zegt de chauffeur. Dat zullen we nog wel zien. Mijn plannetje gooi ik weg, want in de verte hoor ik de beats bonken. Al zijn het vooral de zenuwen die mijn hartslag de hoogte injagen. Wat een dorst. Aan de ingang staan er jongens en meisjes in een rij te wachten. Ik loop erlangs over de grinten parking en meld me aan bij de portier. ‘Naam?’ ‘William Willems, ik kom draaien.’ Zijn blik gaat op en neer over de gastenlijst. Mijn naam staat helemaal onderaan, maar hij lijkt hem niet te vinden. Na een tijdje kijkt hij me aan en laat me binnen met een stoer bedoelde knipoog. Kan die man wel lezen?

Via een smalle gang achter de toog kom ik bij een deur waarop ‘backstage’ staat. Voorzichtig open ik de deur en zie een rommelige ruimte, een oude industriële refter. Graffiti tegen de muren. Ik ruik het putteke. Hier sta ik dan, met mijn koffer vol tegenzin en wat platen. Ik wil zuchten wanneer er iemand op mijn schouder tikt. Ik draai me om en sta oog in oog met een man van zowat veertig jaar. Wazige blik, lang vet haar en een baardje, een Jezusfiguur. ‘William?’ We schudden elkaar de hand. ‘Ik ben Thomas, op zijn Engels uitgesproken. Ik ben de manager.’ Met de nodige culturele arrogantie zuigt hij aan een joint. Dat ontbreekt er nog aan. Hij gebaart dat ik hem moet volgen en we lopen een gang door die uitkomt bij een zwart doek. Hij doet het doek opzij en ik kijk recht op de rug van een getatoeëerde Johnny die wild aan de knopjes van de draaitafel draait. Hij beweegt zijn hoofd op het ritme van de beat. Het publiek beweegt amper. Tussen het podium en de eerste rij mensen gaapt een kloof van een meter of vijf. De zaal is zo diep als ik ver zien kan. ‘Straks sta jij daar, William.’ Mijn hartslag stijgt nog wat meer, nog steeds niet van de beats. Had ik maar een bak bier gewonnen in plaats van dit.

Jezus opent de deur van een klein kamertje. ‘Dit is je loge.’ Ik loop naar binnen. Een oude zetel, kasten met pruiken, kostuums en veel lege flesjes bier. De geur van zweet. Weer komt Jezus voor mij staan, iets te dicht naar mijn zin. ‘Ik heb veel goeds over je gehoord.’ Ik buk en zet mijn koffer neer. ‘Je draait van 22u tot 23u.’ Als ik weer overeind kom, zie ik zijn wijsvingertje vertrekken, gelijktijdig met het rechten van mijn rug. Op dezelfde hoogte, hetzelfde tempo. Als ik zou willen, ik zou eraan kunnen likken. ‘En geen minuut langer!’ De toon is neerbuigend, zijn accent belerend, maar vooral het bijbehorende wijsvingertje doet me bijna braken. De schoolmeester. Nu weet ik weer waarom ik nooit een diploma behaalde.

Fluitend verlaat Jezus mijn loge. De zetel zit best goed. Ik tel de lege flesjes bier, het zijn er twintig. Het is 21.30u, dat wil zeggen dat ik al bijna vijfenveertig uur geen alcohol meer gedronken heb. Een maandrecord. En allemaal hiervoor. Ik zucht en denk aan het bier dat ik niet aan het drinken ben. ‘Straks’, fluister ik tegen mezelf. Dan heb ik nog iets om naar uit te kijken. Ik open de koffer en controleer mijn platen, ze zitten allemaal op volgorde. Ook mijn analoge sampler doet het nog. Ik kijk naar de bruine zak die geklemd zit tussen de platen en de kofferrand. Voorzichtig grijp ik de zak en leg hem naast me in de zetel. De deur staat op een kier, met een voetbeweging duw ik ze helemaal dicht. Langzaam ademend scheur ik de zak kapot, de lach verschijnt. De brede lach van de clown, van het masker. Voorzichtig trek ik het rubberen ding over mijn hoofd, het ruikt naar nieuw. Ik sta op en kijk in de spiegel naar de lachende clown. Vrolijk word ik er niet van, maar het gevoel dat niemand zo dadelijk mijn gezicht kan zien, geeft me rust. Laat ze maar denken dat ik vrolijk ben.

Het is 22u en ik loop door de gang naar het zwarte doek, in mijn rechterhand de platen, op mijn hoofd het masker. De ooggaten verengen mijn blik. Vlak bij het zwarte doek een gedaante. Een lange, vettige haarklit die op het punt staat te veranderen in een dreadlock, wazige blik, de geur van wiet. ‘Wat is je artist name’, vraagt Jezus. Hij lijkt het niet abnormaal te vinden dat ik een clownsmasker opheb. Een artist name? Ik zucht, denk na. ‘Dust, op zijn Kempens’, antwoord ik. Jezus knikt. Het zwarte doek gaat opzij, tegenlicht. Mijn voorganger kruist me met gebalde vuist, blijkbaar is hij tevreden over zijn optreden. Ik frons de wenkbrauwen. ‘Succes’, hoor ik hem zeggen. Ik negeer hem, mijn masker lacht vriendelijk. Een piepende micro. ‘De volgende artiest deed al heel wat stof opwaaien in de stille Kempen. Dames en heren: hier is Dust!’ Ik slik en loop het podium op. De afstand tot de draaitafel is een meter of vijf. Enkele meters verderop het publiek. Had ik maar ingedronken. Een eerste man merkt me op en wijst naar me, ook zijn vriendin kijkt me nu aan, daarna nog iemand. Ik zet een paar passen naar achter en zucht, sluit even mijn ogen en denk aan de lach van mijn masker. De bescherming. Richting draaitafel haal ik de eerste plaat uit de hoes en leg ze op de pick-up. Het kraakt. Maar dat hoort erbij. Het publiek komt dichter. Een deuntje van een banjo, daarna nog een ander instrument, de openingszin van de zanger en een eerste scratch. Alle blikken in mijn richting. Mensen tot tegen het podium. Het nummer breekt los, weer een scratch, daarna een sample. Ik kijk naar het draaien van de plaat, naar de dansende groeven alsof ze me hypnotiseren. Langzaam richt ik mijn blik naar het publiek en zie het tegenlicht, afkomstig van de spots achterin de zaal. De kleurige lichtbundels worden onderbroken. Onderbroken door heen en weer zwaaiende armen. Niet alleen mijn masker lacht.

Bijna 23.30u. Ik stap het podium af terwijl ik Jezus de volgende artiest hoor aankondigen. Backstage trek ik het masker van mijn kop. In mijn loge plof ik in de zetel. Er nadert iemand. Met een sprongetje huppelt Jezus mijn loge binnen. ‘You’re the best’, schreeuwt hij met zijn beide handen in de lucht. Ik knik. Ik leg mijn platen in mijn koffer. Stokoude country, meer was er niet nodig. Het masker steek ik in mijn jaszak. Vanuit zijn heuptasje tovert Jezus een handjevol jetons tevoorschijn. Ik ben zelfs vergeten hoeveel dorst ik heb.

‘Mag ik iets vragen?’ Ik kijk naar Jezus. ‘Ja, natuurlijk.’ ‘Heb je ooit in het onderwijs gestaan?’ ‘Ja, vroeger. Ik gaf Nederlands en Engels in het college. Heb je nog les van mij gehad?’ ‘Nee’, antwoord ik. ‘Het was maar een vraag.’

‘Twee pinten’, roep ik in het oor van het meisje achter de toog. Ik sta achteraan in de zaal, het donkerste hoekje. Het eerste glas is bijna leeg, een meisje wandelt voorbij. Ze glimlacht naar me en wijst naar mijn jaszak. Ik kijk naar beneden en zie het lachende masker half uit mijn jaszak hangen. Snel duw ik het terug, het meisje steekt haar duim omhoog en loopt door. Ook het tweede glas is leeg.

Ik wacht aan de toog voor pinten drie en vier. ‘Dust is veel beter dan dit gejammer’, hoor ik een kerel roepen, zo luid dat hij boven de muziek uitkomt. Over zijn voorhoofd loopt een paarse ader. ‘Maar dit gejammer heeft al wel gedraaid in elke Europese hoofdstad’, dient zijn makker hem van antwoord, wijzend naar het podium. ‘Berlijn, Kopenhagen, Londen, Madrid.’ Hij telt de steden mee op zijn vingers. De paarse ader van de ander staat op springen. ‘Daar gaat het toch niet om’, schreeuwt hij. Ook het geluid van de vuistslag in het aangezicht van zijn makker komt boven de muziek uit. Vier vingers in de lucht en een bloedneus. Na wat duw- en trekwerk komt de analfabete buitenwipper tussenbeide. Ik tik hem op de schouder, hij draait zich om, herkent me. Kijkt me vragend aan. ‘Hij is begonnen’, zeg ik, terwijl ik naar de bloedneus wijs. Hij wordt buitengezet. De ader op het voorhoofd van de ander is weggetrokken.

HOOFDSTUK 3

na de val > trappist

Hoe lang zou het geleden zijn dat ik nog zo vroeg wakker was op een maandagochtend? De zon is net op. Ik voel aan de drogende kleren op de stoel, nog steeds klam. Ik zucht terwijl ik mijn zonnebril van de tafel graai en naar buiten loop, via het dek over de betonnen kade richting brug. Daarna over het randje van de oever, mijn voeten door het hoge gras en onkruid. Om de twee stappen kijk ik naar het water. Elke twee stappen nieuwe hoop. Nieuwe hoop mijn cognacbruine jas te zien. IJdele hoop. Hoe kon ik zo stom zijn.

De ochtendzon schijnt tot op de bodem van het water. Weer twee stappen, weer niets. Alleen drijvend zwerfvuil dat maar niet wil zinken. Iets verderop een dode vis. Een zucht, twee stappen en een vergeefse blik, tot aan de brug. De brug die van onderuit niet zo héél hoog lijkt. Verder stroomopwaarts zoeken heeft geen zin. Als er één ding is wat ik begrijp, dan is het hoe het water naar de zee stroomt. Het is mijn eigen fout, ik slenter terug naar mijn boot.

Ik trek een tweede trui aan en kijk op de klok, bijna 9u, tijd om te vertrekken. Onderweg naar de begrafenisondernemer kom ik voorbij een kroeg waar licht brandt. Door het raam zie ik een man een glas bier in één keer leegdrinken. Het beeld doet me dorst krijgen. Een paar glazen zouden mijn handen doen stoppen met trillen, mijn droge mond bevochtigen en mijn gedachten vertroebelen. Ik kijk naar de deur, heel even maar, de metalen klink. Ik durf toch niet. Iets verderop zie ik de begrafenisondernemer. Ik haal diep adem om goed te kunnen zuchten.

‘Ik kom een bestelde grafzerk annuleren’, zeg ik tegen de oudere, rossige man in grijs pak. Hij kijkt me aan. Ik probeer het trillen van mijn hand te camoufleren. ‘Ik roep mijn zoon even. Die houdt zich bezig met het graveren.’ Grijze vriendelijkheid, waarom dragen begrafenisondernemers eigenlijk een grijs pak? Is een begrafenis nog niet kleurloos genoeg?

Het geblaf van een hond op de achtergrond, iemand komt binnen, ik kijk op. Voor mij staat de zoon, met dezelfde rosse haren als zijn vader. De driedubbele wallen onder zijn ogen lijken op die van mij. Hopelijk voelt hij zich iets vrolijker, al doet niets in zijn gezicht dat vermoeden. ‘Op welke naam?’ ‘Willems, William Willems.’ Uit de borstzak van zijn stofjas haalt hij een klein schriftje dat hij begint te doorbladeren. Bij hem geen trillende handen. Zou hij ontbeten hebben met wodka? Een glaasje of twee. Na wat zoeken vindt hij mijn naam, helemaal onderaan. Met de vlakgom van zijn potlood probeert hij me weg te gommen, de gom breekt af. Hij zucht herkenbaar en doorkrast me. ‘Je hebt geluk, ik was er nog niet aan begonnen.’ Ik probeer te glimlachen, maar mijn mondhoeken willen niet mee. Ik knik en draai me om. Op weg richting deur hoor ik opnieuw het geblaf op de achtergrond. ‘Wie was William Willems’, vraagt de man. Ik stop, mijn handen trillen steeds harder. Ik kijk voor me uit, ik kijk naar de klink van de deur. Wie was William Willems? ‘Niemand’, antwoord ik zonder omkijken. Had ik maar ontbeten met wodka, de uitgang vlakbij. ‘Bedankt en tot ziens.’ Blij dat ik buiten ben. ‘De Vaart’, lees ik in de schilferende letters op de voorgevel van de kroeg met de metalen klink. Hoeveel zou ik moeten indrinken om naar binnen te durven? De drankhandel is vier minuten wandelen, vier minuten om erover na te denken.

In de spiegel de kloppende aderen in de wallen onder mijn ogen. Mijn zwarte haren liggen nog wilder dan anders, zelfs een vroegtijdig kalende man zou er niet jaloers op zijn. Zuchtend open ik het roestige potje wax, met twee vingers strijk ik erdoor. Rijkelijk besmeer ik mijn haren, hopelijk krijg ik ze glad.

Waar is mijn kammetje? Nergens een kammetje te bekennen. Heb ik eigenlijk wel een kammetje? In de spiegel zie ik mijn halfgladde haren, vis noch vlees. Met ruwe bewegingen ga ik erdoor, leg ze weer zoals ervoor. Het model past beter bij de rest van mijn kop. Nog gauw een glaasje.

De deur van café De Vaart kraakt als ze achter me dichtvalt. Een donker hol, vrolijkheid heeft hier weinig vrienden. Prima keuze, niemand kijkt op. De goedkope trofeeën boven de tapkraan vertellen over vergane glorie. Alsof iemand hier ooit iets gewonnen heeft. Aan de toog een man of vijf, allen omgeven door lege barkrukken. Barkrukken die gemaakt zijn om door het raam te gooien. Enkel glas.