Willem Vermeend en Jan Willem Timmer

Wereldklimaatakkoord

Einstein E Books, Den Haag 2016

© Einstein E Books, Den Haag 2016

Dit is een uitgave van Einstein E Books B.V,

www.einsteinbooks.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Handboek Soldaat

Bijna iedereen praat erover. We staan aan de vooravond van grote revolutionaire veranderingen die hun oorsprong onder meer vinden in het collectieve bewustzijn dat klimaatverandering het leven op aarde ernstig bedreigt. Op 12 december 2015 werd door 195 landen en de Europese Unie in Parijs een historisch klimaatakkoord gesloten. Voor het eerst in de geschiedenis werden tussen al deze landen bindende afspraken gemaakt over een gezamenlijk pakket aan maatregelen om de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen, zoals CO₂, terug te dringen. In Parijs is afgesproken dat alle landen maatregelen nemen om de uitstoot te verminderen, waardoor de opwarming van de aarde rond 2100 ruim onder de ‘veilige’ 2 °C blijft. Dit maatregelenpakket zal in alle landen ingrijpende maatschappelijke en economische gevolgen hebben en tot een nieuwe wereldeconomie leiden waarbij het gebruik van fossiele brandstoffen snel wordt afgebouwd.

Daags na het bijzondere akkoord in Parijs deed Bill Gates er in de Washington Post nog een schepje bovenop toen hij riep dat we een wonder nodig hebben om de grote gevolgen van de klimaatcrisis een halt toe te roepen. Hij daagt in het artikel de overheid, de wetenschap en de markt uit om buiten de gebaande paden te denken en iets nieuws te gaan uitvinden. De man op de maan, het poliovaccin, internet, waren in zijn ogen ook wonderen die niet per ongeluk gerealiseerd werden, maar het resultaat waren van leiders die de stip op de horizon gaven, waarna er heel hard gewerkt en geïnnoveerd werd. Alleen worden mensen met een disruptieve visie en een groots plan vaak als ongeloofwaardig afgeserveerd door experts uit de sector. Zo zei Ken Olsen, CEO van Digital Equipment Corporation, het grootste ICT-bedrijf van de VS in 1977: “Er is geen enkele reden om in ieder huis een computer neer te zetten.” En de hoge Franse generaal Foch zei in 1904 tegen zijn Amerikaanse collega’s: “Airplanes are interesting toys but of no military value.”

De enige conclusie die ik trek is dat we allemaal aan de bak moeten. Onszelf, niemand uitgezonderd, mobiliseren. In het verleden ontving iedere dienstplichtige soldaat op de eerste dag van zijn diensttijd het ‘Handboek Soldaat’. Het voorschrift bevatte informatie die voor alle rangen van belang was. In Nederland bestaat de dienstplicht nog steeds, maar de Tweede Kamer heeft in mei 1997 officieel ingestemd met opschorting van de opkomstplicht. De opschorting wil zeggen dat burgers geen dienst hoeven te vervullen zolang de veiligheidssituatie dat niet vereist. Maar deze opschorting is wat mij betreft nu voorbij.

Gewapend met creativiteit, kennis, ondernemerschap en visie zullen we collectief tegen onze gezamenlijke mondiale vijand ten strijde trekken. Willem Vermeend en Jan Willem Timmer zijn erin geslaagd een nieuw ‘Handboek Soldaat’ te schrijven, passend bij de huidige realiteit en bedoeld voor alle strijders voor een betere, duurzame en economisch gezonde wereld. Met aansprekende voorbeelden uit de praktijk wordt duidelijk gemaakt dat we op weg gaan naar een nieuw tijdperk zonder fossiele brandstoffen, naar een groene economie. En dan blijkt de toekomst hoopvol, want de wonderen zijn de wereld nog niet uit.

Ruud Koornstra[1]

[1] Ruud Koornstra heeft als activistisch ondernemer de afgelopen vijftien jaar met zijn onderneming Tendris aan de wieg gestaan van tal van disruptieve duurzame innovaties en bedrijven, zoal Oxxio (het eerste 100% groene stroombedrijf), Lemnis Lighting (LED), The New Motion (Europees marktleider op het gebied van elektrisch vervoer), XXImo (effectieve duurzame mobiliteit) en Tendris Solutions, ontwikkelaar duurzame technologieën. Begin dit jaar heeft Ruud zijn activiteiten ondergebracht in Delta-9, een Stichting voor disruptieve operaties. Eind september 2015 kreeg hij tijdens het Springtij-forum op Terschelling de Wubbo Ockels Brandaris Prijs uitgereikt, een oeuvreprijs voor zijn werk als duurzaam ondernemer.

Inleiding

Opwarming van de aarde

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw verschenen er verschillende internationale studies waarin klimaatwetenschappers concludeerden dat de gemiddelde temperatuur op aarde langzaam aan het stijgen is. Dit effect zou worden veroorzaakt door broeikasgassen, vooral door de toename van het broeikasgas CO₂ in de atmosfeer. Sinds de industriële revolutie is het energieverbruik in de wereld sterk toegenomen. Bij de opwekking van energie wordt in hoofdzaak gebruik gemaakt van fossiele brandstoffen, zoals kolen, gas en olie. Bij de verbranding daarvan worden broeikasgassen uitgestoten die niet alleen de lucht vervuilen maar ook opstijgen naar de atmosfeer. Door het toegenomen wereldwijde energieverbruik is de concentratie van deze gassen in de dampkring rond onze aardbol sterk gestegen. Deze stijging is volgens de internationale klimaatwetenschap de oorzaak van de opwarming van de aarde en naarmate de concentratie verder toeneemt, zal de gemiddelde temperatuur in de wereld verder oplopen. Deze stijging leidt tot klimaatveranderingen die overal in de wereld ernstige gevolgen hebben, zoals extreme weersveranderingen, het smelten van ijsgebieden, de vernietiging van natuurgebieden en overstromingen. Om die reden wordt al ruim twintig jaar op wereldschaal overleg gevoerd om met een gezamenlijk actieplan te komen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Daarmee is tot op heden nog weinig resultaat geboekt.

Klimaatakkoord van Parijs

Op 30 november 2015 begon in Parijs de eenentwintigste jaarlijkse klimaatconferentie van de Verenigde Naties (VN): de zogenoemde COP21. COP staat voor de Conference of Parties. Hier komen alle partijen bijeen die onderdeel uitmaken van het United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC), het klimaatverdrag van de VN. De conferentie waaraan 195 landen deelnamen, werd afgesloten op 12 december 2015 met een historisch klimaatakkoord. Voor het eerst zijn tussen al deze landen bindende afspraken gemaakt over het terugdringen van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Een weblink naar dit akkoord is opgenomen in paragraaf 2.2 van dit boek. Het akkoord is erop gericht de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen en zo de opwarming van de aarde te verminderen.

Afgesproken is dat eind deze eeuw de wereldwijde temperatuurstijging ‘ruim beneden’ de 2 °C moet blijven, de zogenoemde ‘veilige’ limiet, en dat het streven erop gericht is om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C. Komt de opwarming hoger uit dan dit kantelpunt dan bestaat, volgens het klimaatpanel IPCC, het risico dat poolgebieden verder smelten en laag liggende eilanden met overstromingen te maken krijgen. Alle deelnemende landen moeten zich aan deze doelstellingen houden. Om te bezien of landen deze afspraken nakomen, is vastgelegd dat landen elke vijf jaar samenkomen om hun klimaatplannen tegen het licht te houden.

Enorme impact, ook op bedrijfsleven

Hierna worden de afspraken van Parijs op een rijtje gezet en verkennen we de maatschappelijke en economische impact van het klimaatakkoord. Daarbij wordt ook ingegaan op de effecten voor het bedrijfsleven. Maatregelen waarmee de uitstoot van broeikasgassen moet worden teruggedrongen, zijn namelijk van invloed op de business- en verdienmodellen van ondernemers. Steeds meer ondernemingen zullen daarom hun bedrijfsbeleid moeten aanpassen. Met die aanpassing zijn ze al eerder geconfronteerd door de opmars van de nieuwe economie die gekenmerkt wordt door een verdere digitalisering van alle bedrijfsprocessen in combinatie met nieuwe technologie, aangeduid als economie 4.0 (www.smartindustryboek.nl).

In het bedrijfsleven wordt duurzaamheid de norm en het wereldwijde overheidsbeleid op het terrein van energie en klimaat gaat op de schop. Alle landen die het klimaatakkoord van Parijs hebben ondertekend, maken zelf eigen keuzes met betrekking tot de beste methoden om de afgesproken doelstellingen te realiseren. Mogelijke overheidsmaatregelen worden in de hoofdstukken 3 tot en met 5 kort belicht.

Een boekje voor iedereen

In dit boekje, een quick scan, worden de klimaatafspraken van Parijs op een rijtje gezet en verkennen we de maatschappelijke en economische impact van het klimaatakkoord. Daarbij wordt ook ingegaan op de effecten voor het bedrijfsleven. Het is geschreven voor iedereen die geïnteresseerd is in de klimaatproblematiek en de maatschappelijke en economische effecten van het wereldklimaatakkoord van Parijs. Dit kan betekenen dat professionals het allemaal al weten, maar lezers zonder kennis op dit terrein hier en daar moeite zullen hebben om niet af te haken. Om dit te voorkomen maken we gebruik van aansprekende voorbeelden uit de praktijk.

Omdat het beleid van zowel overheden, bedrijven als investeerders de komende decennia sterk beïnvloed zal worden door de gevolgen van het klimaatakkoord en de opmars van de groene economie zijn in dit boekje een aantal best practices opgenomen die voor beleidsmakers en ondernemers als inspiratie kunnen dienen. Voor het middelbaar en hoger onderwijs is het geschikt als basis om de noodzakelijke kennis op te doen over de klimaatproblematiek die een belangrijke invloed zal hebben op ons leven en werken. Ondernemers hebben deze kennis nodig om tot de winnaars van de nieuwe economie, Economie 4.0, te behoren en die is groen en smart. Door razendsnelle ontwikkelingen op allerlei terreinen bestaat de kans dat de inhoud van dit boekje minder actueel wordt. Daarom hebben we deze ook verwerkt in een zogenoemd interactief smartbook dat up-to-date wordt gehouden. Zie www.klimaatverdragparijs.nl.

Tot slot zijn we veel dank verschuldigd aan Ron Wit en Elmer de Boer, erkende experts op het terrein van klimaat en energie. We hebben dankbaar gebruik gemaakt van hun grondige commentaar op de conceptversie van dit boek.

Den Haag, september 2016

Willem Vermeend & Jan Willem Timmer

1. De achtergrond van klimaatverandering

1.1 Opwarming van de aarde

Stijging gemiddelde temperatuur

Volgens de klimaatcommissie van de Verenigde Naties, het International Panel for Climate Change (IPCC), is er sprake van een verandering van het klimaat in de wereld. Onder klimaat wordt verstaan de gemiddelde temperatuur, neerslag, windrichting en windsnelheid in een bepaald gebied in de wereld. Het klimaat zelf wordt grotendeels bepaald door invloeden van de zon. Meestal wordt het gemiddelde berekend over een periode van dertig jaar. Het klimaatsysteem bestaat uit de atmosfeer, land, water (rivieren, meren, oceanen) en de biosfeer (planten, dieren). De wisselwerking tussen deze onderdelen heeft invloed op het klimaat.

De gemiddelde temperatuur op aarde is de afgelopen honderd jaar tussen 0,56 en 0,92 °C gestegen en neemt nog steeds toe. Dit kan ertoe leiden dat de gemiddelde wereldtemperatuur ten opzichte van het jaar 1990 (peiljaar) aan het eind van deze eeuw tussen de 1,1 en 6,4 °C hoger is. De meest waarschijnlijke uitkomst is een mondiale stijging ten opzichte van 1990 van tussen 1,8 en 4 °C. Het wereldklimaatsysteem is zeer complex en dat maakt het moeilijk om uitspraken te doen die voor 100% vaststaan. Daarom hanteren wetenschappers bij voorspellingen over temperatuurstijgingen een ruime bandbreedte.

Broeikasgassen

De temperatuur op aarde wordt geregeld door de hoeveelheid zonne-energie die door de dampkring rond de aarde wordt vastgehouden. De zon straalt op de aarde en daar nemen land en water het zonlicht op en zetten het om in warmte. Deze warmte gaat geleidelijk aan als infraroodstraling de lucht in en stijgt op naar de dampkring. De atmosfeer rond onze aardbol bestaat uit miljoenen deeltjes lucht. Voor 99% is dat zuurstof (O₂) en stikstof (N₂) die weinig warmte opnemen. De resterende 1% bestaat uit broeikasgassen die als warmtevasthouders fungeren en een soort deken rond de aarde leggen.

Het belangrijkste broeikasgas is koolstofdioxide, ook wel aangeduid als kooldioxide en meestal als CO₂; een onschuldig, niet-giftig gas dat van nature in de lucht aanwezig is. Kooldioxide wordt veel gebruikt voor ‘prik’ in frisdranken. Andere belangrijke broeikasgassen naast CO₂ zijn methaan (CH₄), lachgas (N₂O) en fluorhoudende gassen. Broeikasgassen zorgen ervoor dat de warmte op aarde die land en water afgeven niet volledig in de ruimte verdwijnt, maar in de dampkring dicht bij het oppervlak van de aarde wordt vastgehouden (zie box 1). De vastgehouden warmte wordt vervolgens vanuit de dampkring weer teruggekaatst naar het aardoppervlak. Zonder dit natuurlijke broeikaseffect zou het op aarde ijskoud zijn met een gemiddelde temperatuur van rond de 18 °C onder nul.

Box 1 Werking van broeikasgassen in de atmosfeer

Dankzij broeikasgassen ligt de gemiddelde temperatuur op aarde rond de 14,5 °C. Broeikasgassen zijn onmisbaar voor ons klimaatsysteem en toch veroorzaken ze klimaatverandering. Het hiervoor beschreven natuurlijke broeikaseffect wordt namelijk versterkt door menselijke activiteiten waarbij extra broeikasgassen de lucht in worden geblazen. Door het wereldwijd stijgende energieverbruik worden er steeds meer aardolie, gas en steenkool verbrand. Deze verbranding leidt tot emissies van broeikasgassen, in hoofdzaak CO₂, die in de dampkring terechtkomen. 

1.2 Broeikastheorie

Toename van CO2 in de atmosfeer

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw verschenen er verschillende internationale studies waarin klimaatwetenschappers tot de conclusie kwamen dat de gemiddelde temperatuur op aarde langzaam aan het stijgen was. Al snel daarna presenteerden deze wetenschappers de zogenoemde broeikastheorie, waarin deze opwarming werd toegeschreven aan een versterkt broeikaseffect. Dit effect zou worden veroorzaakt door broeikasgassen, vooral door de toename van het broeikasgas CO₂ in de atmosfeer, waarvan de uitstoot sinds de industriële revolutie sterk is toegenomen. 

Door deze toename is het volgens de klimaatcommissie van de Verenigde Naties (VN) zeer waarschijnlijk dat deze eeuw de gemiddelde temperatuur in de wereld met meer dan 2 °C zal stijgen. De opwarming van de aarde wordt volgens de klimaatwetenschappers van de VN veroorzaakt door menselijke activiteiten. In bedrijfsgebouwen en woningen wordt jaarlijks wereldwijd steeds meer energie gebruikt voor verwarming, licht en apparaten. Steenkool en gas spelen daarbij een hoofdrol. Door het toenemende verkeer en vervoer in de wereld – auto’s, vrachtwagens, schepen, vliegtuigen – wordt er ook steeds meer olie gebruikt.

Het gebruik van olie, gas en steenkool, zogenoemde fossiele brandstoffen, voor het opwekken van energie, leidt dus tot een uitstoot van broeikasgassen. De verbranding vervuilt niet alleen de lokale lucht (roetdeeltjes, fijnstof), maar de broekkasgassen die vrijkomen stijgen op en komen zo in onze dampkring terecht. De hoeveelheid CO₂ in de atmosfeer neemt echter niet alleen toe door de verbranding van fossiele brandstoffen (aangeduid als energie-gerelateerde CO₂), maar ook door ontbossing. Vooral door het kappen van bossen, of het verbranden ervan, bijvoorbeeld om de grond voor landbouw te gebruiken, nemen de broeikasgassen in de atmosfeer toe. Groeiende bossen en planten nemen CO₂ op en maken er zuurstof van (O₂). Door ontbossing vooral van tropisch bos wordt er minder CO₂ opgenomen uit de lucht en komt de in bomen en planten opgeslagen CO₂ vrij die vervolgens in de dampkring terechtkomt.

Volgens de theorie van de VN-klimaatcommissie veroorzaakt de toename van CO₂ in de atmosfeer een stijging van de gemiddelde temperatuur in de wereld. Deze opvatting leidt zowel binnen als buiten de wetenschap tot vaak heftige discussies, zowel tussen aanhangers als tegenstanders die menen dat klimaatveranderingen al sinds het ontstaan van de aarde een onderdeel zijn van natuurlijke processen en niet veroorzaakt worden door menselijke activiteiten. Niet de mens, maar natuurlijke krachten, zoals de invloed van de zon, bepalen het klimaat. De discussie tussen voor- en tegenstanders van de broeikastheorie is voorlopig nog niet beëindigd, maar inmiddels onderschrijven vrijwel alle landen in de wereld de opvatting van de klimaatdeskundigen van de VN. Ook in dit boekje wordt daarvan uitgegaan.

Box 2 CO2-equivalenten (CO2e)

CO₂ is het belangrijkste broeikasgas. Ongeveer driekwart van de uitstoot van broeikasgassen bestaat uit CO₂. Door stijgend energiegebruik – steeds meer verbranding van de fossiele brandstoffen – en ontbossing is de concentratie van CO₂ in de atmosfeer sterk toegenomen. Omstreeks het jaar 1750 zaten er in de dampkring per miljoen delen lucht ongeveer 280 moleculen CO₂. Op dit moment is deze concentratie opgelopen tot ongeveer 400 ppm (ppm = parts per million). De laatste tien jaar is sprake geweest van een gemiddelde stijging met 1,9 ppm per jaar. Ook de concentraties van andere gassen, zoals methaan (CH₄) en lachgas (N₂O) zijn gestegen.

Gassen die in de atmosfeer terechtkomen, hebben niet allemaal een even sterk broeikaseffect. Om de bijdrage van de verschillende gassen aan het broeikaseffect te kunnen optellen of te vergelijken, is een rekeneenheid CO₂-equivalenten ingevoerd. Het effect van de andere gassen wordt daarbij omgerekend naar dezelfde hoeveelheid CO₂. De rekeneenheid CO₂-equivalenten, afgekort CO₂e, is gebaseerd op het Global Warming Potential (GWP). Dit is de mate waarin een broeikasgas bijdraagt aan het broeikaseffect. Bij deze berekening wordt de GWP van CO₂ op 1 gesteld. CO₂ is weliswaar het belangrijkste broeikasgas in onze dampkring, maar de andere gassen die in veel lagere concentraties in de atmosfeer voorkomen, hebben een (veel) hoger opwarmingseffect. Zo heeft methaan een GWP van 21. Dat houdt in dat 1 kilo methaan over een periode van honderd jaar 21 maal zoveel aan het broeikaseffect bijdraagt als 1 kilo CO₂. De GWP-methode is door het IPCC ontwikkeld om alle andere gassen om te rekenen naar CO₂, zodat ze kunnen worden opgeteld en vergeleken. CO₂ draagt voor ongeveer 62% bij aan het versterkte broeikaseffect. Methaan levert een bijdrage van 19%, fluorhoudende gassen samen 12%, lachgas 6% en de resterende gassen 1% (www.ipcc./ch). In dit boekje wordt meestal de aanduiding CO₂ gebruikt.

1.3 Twee graden Celsius

Opwarming beneden 2 °C

Volgens het IPCC kunnen de schadelijke gevolgen van klimaatverandering zo veel mogelijk worden beperkt als de gemiddelde stijging van de temperatuur op de aarde eind deze eeuw niet boven de 2 °C komt. Deze doelstelling kan alleen worden gerealiseerd als in deze eeuw de uitstoot van broeikasgassen wereldwijd zodanig wordt verminderd dat de concentratie van broeikasgas in onze dampkring beperkt blijft tot een gemiddelde van 450 ppm. Daarvoor is het noodzakelijk dat in 2050 wereldwijd de emissies 50% tot 85% lager uitkomen ten opzichte van het niveau van de uitstoot in 1990 (peiljaar). In dat jaar lag de totale wereldwijde uitstoot van broeikasgassen rond de 30 miljard ton CO₂. In 2020 zou als tussendoel 25% tot 40% minder uitstoot gerealiseerd moeten zijn. Realiseert de wereld deze reductie niet en wordt de daling van de uitstoot uitgesteld, dan zal in latere jaren de lat nog hoger liggen. Het is dan nodig nog grotere emissiereducties te realiseren. Tien jaar uitstel van de ombuiging heeft bijvoorbeeld tot gevolg dat in de periode daarna het tempo van het beperken van de uitstoot moet verdubbelen. Dat brengt extra kosten met zich mee.

Ook moet bedacht worden dat een te late ombuiging ertoe leidt dat we er niet meer in zullen slagen om op tijd een lagere concentratie van broeikasgas in de dampkring te realiseren. Daardoor wordt een temperatuurstijging van meer dan 2 °C zeer waarschijnlijk. Volgens klimaatwetenschappers zal de aarde al bij een stijging van 1,5 °C schade oplopen. Voor het realiseren van de limiet van 1,5 °C is het nodig dat de uitstoot in 2050 al nul is.

Terug naar 2 ton per jaar per wereldburger

Volgens klimaatdeskundigen heeft onze aarde een draagkracht van gemiddeld 2 ton CO₂ per jaar per wereldbewoner. In de periode 2011-2015 lag de gemiddelde CO₂-uitstoot per jaar boven de draagkracht van onze aardbol. De uitstoot van CO₂ per wereldburger ligt gemiddeld rond de 5 ton en moet dus omlaag naar 2 ton. De Verenigde Staten is koploper met ruim 17 ton per persoon. De uitstoot van CO₂ wordt meestal weer gegeven in ton (= 1000 kilogram), megaton (Mt = miljoen ton) of Gigaton (Gt = miljard ton).

http://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC.

Box 3 Relatie tussen de concentratie broeikasgas in de dampkring en stijging van de gemiddelde temperatuur in de wereld

CO₂e (ppm)

Temperatuurstijging (°C)

445-490

2.0-2.4

490-535

2.4-2.8

535-590

2.8-3.2

590-710

3.2-4.0

710-855

4.0-4.9

855-1130

4.9-6.1

Bron: Gegevens afkomstig uit IPCC-rapportages

1.4 Schadelijke gevolgen van opwarming

Het raakt iedereen

De opwarming van de aarde heeft schadelijke gevolgen, zoals het smelten van ijsgebieden, waardoor de zeespiegel gaat stijgen. In een aantal landen kan dat tot overstromingen leiden. Hogere temperaturen hebben tot gevolg dat in bepaalde gebieden niet alleen planten en dieren verdwijnen, maar ook landbouwgronden waarop gewassen worden verbouwd. Minder landbouwgrond kan leiden tot een tekort aan voedsel in de wereld. Door de stijgende temperatuur kunnen er problemen ontstaan op het terrein van gezondheid; ziekten zullen zich sneller naar andere gebieden verplaatsen. Klimaatverandering brengt op die manier wereldwijd extra kosten met zich mee die de groei van de wereldeconomie kunnen afremmen.

Deze problemen kunnen alleen op wereldschaal worden opgelost. Alle landen in de wereld moeten meedoen om klimaatverandering tegen te gaan. Dit komt doordat CO₂-uitstoot en de gevolgen ervan zich niet tot landsgrenzen beperken. Stel dat in een hypothetisch scenario maar één land verantwoordelijk is voor alle uitstoot op aarde, dan nog worden alle landen geconfronteerd met de gevolgen, omdat broeikasgassen vrij rondzweven door de atmosfeer. En dat maakt het meteen zo’n moeilijk probleem. Landen worden individueel weinig gemotiveerd om dure maatregelen te nemen als niet alle landen meedoen en gewoon blijven uitstoten (de zogenoemde Tragedy of the Commons).

Het reduceren van CO₂-emissies is bovendien een moeilijke opgave, want wereldwijd wordt er nog elk jaar weer meer fossiele energie verbruikt waardoor de opwarming van de aarde wordt versterkt. Dat gebruik neemt vooral toe in de opkomende economieën die hun economische groeitempo willen verhogen om zo meer welvaart voor hun bevolking te kunnen realiseren.

Een extra probleem is dat we nu al weten dat de fossiele brandstoffen geleidelijk opraken en dat de meeste landen in de wereld voor hun energie steeds afhankelijker worden van een klein groepje landen dat beschikt over olie en gas. Die afhankelijkheid brengt risico’s met zich mee. Deze olie- en gasmachthebbers zouden om welke redenen dan ook kunnen besluiten om de prijzen fors te verhogen of aan bepaalde landen geen of minder te gaan leveren. Landen die daardoor getroffen worden, komen in de problemen.

Zo is de Europese Unie (EU) voor de energievoorziening sterk afhankelijk van Rusland. Verschillende lidstaten zijn voor meer dan de helft afhankelijk van Russisch gas. Binnen de EU neemt, mede door verschillende conflicten met Rusland, de bezorgdheid over deze afhankelijkheid toe. Deze afhankelijkheid kan alleen maar worden verminderd door een EU-energiemeerjarenplan waarbij deze afhankelijkheid zo snel mogelijk wordt teruggedrongen, zodat Rusland zijn gas ten opzichte van de EU niet meer kan inzetten voor politieke doeleinden. Op dit moment is van zo’n aanpak nog geen sprake. De individuele lidstaten proberen vooral zelf afspraken met Rusland te maken. Deze ontwikkeling doet niet alleen afbreuk aan de slagkracht van de EU, maar frustreert ook een noodzakelijk gezamenlijk EU-beleid op het terrein van energie- en klimaatpolitiek.

Opwarming leidt tot extra kosten

De stijgende temperatuur op aarde leidt tot extra kosten voor burgers en bedrijven; het gaat om uitgaven voor maatregelen die nodig zijn om de schadelijke effecten van de stijging tegen te gaan. Wereldwijd kan dit gevolgen hebben voor de ontwikkeling van de economie, werkgelegenheid en de inkomens van mensen. De Britse econoom Sir Nicholas Stern heeft berekend dat niets doen – dus geen CO₂-reductiemaatregelen treffen – de wereld in totaal 5.500 miljard euro zal gaan kosten. Dat bedrag is nodig om de schade te herstellen die wereldwijd wordt aangericht door een verdere opwarming van de aarde. Stern stelt dat elke ton CO₂ die wordt uitgestoten voor minstens 67 euro schade veroorzaakt. In andere studies worden zowel lagere als hogere bedragen genoemd.

Volgens het klimaatrapport van Kofi Annan, president van het Global Humanitarian Forum, leidt de opwarming van de aarde wereldwijd jaarlijks tot 300.000 doden. Dit sterftecijfer zal de komende twintig jaar oplopen tot een half miljoen. Op dit moment leidt de opwarming wereldwijd al tot een klimaatschade van 125 miljard dollar per jaar. In 2030 zullen deze kosten jaarlijks oplopen tot meer dan 300 miljard dollar. Volgens de Annan-studie werden in 2009 ongeveer 325 miljoen mensen geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering. Daarbij gaat het onder meer om natuurrampen, zoals overstromingen en orkanen, het mislukken van oogsten en het verdwijnen van vruchtbare gronden. Vooral ontwikkelingslanden zijn kwetsbaar voor de gevolgen van klimaatverandering; ze beschikken in het algemeen over onvoldoende financiële middelen en technologie om de schade te voorkomen of op te vangen.

In box 4 staat een samenvatting van de mogelijke gevolgen van klimaatverandering in de komende 50 tot 100 jaar. De risico’s worden groter naarmate de gemiddelde temperatuur op aarde toeneemt.

Box 4 Gevolgen temperatuurstijging

IJsgebieden. In de zomers verdwijnt het ijs op de Noordpool; ijsbergen smelten, gletsjers trekken zich terug en skigebieden verdwijnen.

Zeespiegel. Een stijging tussen 18 en 59 cm in 2100 ten opzichte van 1990. Er zijn ook studies die voor 2100 een stijging van meer dan 2 meter voorspellen. Vele tientallen miljoenen mensen zullen jaarlijks getroffen worden door overstromingen.

Warme golfstroom. Bij een hoge gemiddelde temperatuurstijging bestaat het risico dat de warme golfstroom stilvalt.

Landbouw. Door perioden van droogte zal de landbouwproductie afnemen waardoor er minder voedsel beschikbaar is.

Aantasting ecosystemen. De biodiversiteit (planten, bomen, dieren) op aarde zal veranderen. Sommige planten of dieren zullen in aantal afnemen en lopen zelfs het risico uit te sterven.

Het weer. In de wereld is een toename van extreme weertypes, zoals periodes van heftige regenval en hittegolven.

Zoetwatertekort. In bepaalde gebieden op aarde kan een tekort aan schoon drinkwater ontstaan.

Ziekten. Verschillende ziekten, zoals bijvoorbeeld malaria, zullen zich sneller over de aardbol verspreiden.

Economie. De kosten die landen wereldwijd moeten maken om de gevolgen en de kosten van maatregelen tegen klimaatverandering te kunnen opvangen, kunnen ertoe leiden dat de groei van de wereldeconomie lager komt te liggen.

Stabiliteit en veiligheid. De gevolgen van klimaatverandering kunnen leiden tot conflicten tussen bijvoorbeeld ‘rijke’ en ‘arme’ landen.

www.grid.unep.ch/geo.

1.5 Uitstoot van broeikasgassen

Energieverbruik neemt toe

Op dit moment zijn wereldwijd de sectoren energieopwekking (elektriciteitscentrales, vooral kolen- en gascentrales), industrie en bosbouw (ontbossing) de grootste uitstoters van broeikasgassen; samen ruim 60% (zie box 5). Bij een ongewijzigd beleid zullen de percentages de komende decennia ingrijpend veranderen. Dat is het gevolg van de groei van de wereldbevolking en de mondiale economie en de daarmee samenhangende toename van elektriciteitscentrales die tot op heden in hoofdzaak worden gestookt met steenkool en aardgas.

Daarnaast zullen door het sterk groeiende verkeer en vervoer in de wereld de sectoren energie, transport en verkeer in 2050 naar verwachting meer dan 60% van de uitstoot veroorzaken. De sector transport en verkeer bestaat uit personenwagens, vrachtauto’s, bussen, motoren, schepen, treinen en vliegtuigen. Deze sector draait vooral op olie en zal door de toenemende mobiliteit in de wereld de sterkste groei vertonen. Door wereldwijd de komende decennia maatregelen te nemen die vooral de uitstoot van energiecentrales en de transportsector beperken, is het mogelijk deze uitstoot-prognose ingrijpend bij te stellen. 

Box 5 Uitstoot van broeikasgassen per sector

Bron: IPCC

Dat dit een gigantische opgave is, blijkt uit internationale voorspellingen over het wereldwijde verbruik van energie. De hoogte van het energieverbruik en het gebruik van energiebronnen als olie, gas en kolen hangen nauw samen met economische groei. Als het in de wereld economisch beter gaat, neemt de vraag naar energie toe en wanneer het wat slechter gaat neemt deze af, zoals we zagen tijdens de internationale economische crisis in 2008-2009. De wereldwijde economische productie van goederen en diensten, gemeten als Bruto Binnenlands Product (BBP) is de afgelopen dertig jaar met gemiddeld ongeveer 3% per jaar gestegen. Verwacht wordt dat, ondanks de gevolgen van de economische crisis, het wereld-BBP ook de komende kwarteeuw zal blijven toenemen, vooral door de sterke groei van opkomende economieën als China en India. Door deze groei, die naar verwachting tussen 3-4% zal liggen, zal zelfs bij een verbetering van de energie-efficiency en energiebesparingen de wereldwijde vraag naar energie fors stijgen. Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) zal de wereldwijde consumptie van energie door bedrijven en de groei van de wereldbevolking in de periode 2015 tot 2040 jaarlijks toenemen met circa 2%.

Uitstoot neemt nog toe

Volgens recente gegevens lag de wereldwijde uitstoot van CO₂ in 2014 rond de 36 miljard ton