Brenno de Winter

Digitale stormvloed

The Internet of Humans

Einstein Books, Den Haag 2016

Brenno de Winter 2016

www.dewinter.com

© Einstein Books, Den Haag 2016

ISBN 978-94-92460-12-7

nur 983

Redactie: Marina Numan, Barbara de Winter

Omslagontwerp: Wouter Fris

Uitgever: Th.F. Oskam

Bijzondere dank: Arie van Bellen, ECP

Feedback: Ahmed Aarad, Arie van Bellen, Mirjam de Winter,

Sam Nemeth, Hans de Raad, Mireille Sampimon, Marina Numan,

Willem Vermeend

Dit is een uitgave van Einstein Books

www.einsteinbooks.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord

1.Van het industriële tijdperk naar het informatietijdperk

Een flits in de geschiedenis

De komst van de computer

2.Een plattere, horizontalere wereld

Het internet van mensen: de eigen plek opeisen

Het platform blaast het informatiemonopolie op

Nieuwe monopolies

Radicale transparantie

Spanning tussen bestuur en volk

3.De wereld is open

Open data

Automatische integratie

4.Een eindeloze zee aan data

Ingewikkelde vraagstukken

De cloud: een zee van rekenkracht en data

5.Een slimmere wereld met data

Ingewikkelde vraagstukken

6.Het internet van mensen en dingen

Ieder zijn eigen realiteit

Internet of Things, Internet der Dingen

7.De techniek toegepast: zelfrijdend vervoer

8.Slimmer dan het industriële tijdperk

Kunstmatige intelligentie

Quantum Computing: slimmere computers

9.Voorbij het industriële tijdperk

3D Printing

De open-source mentaliteit

Het afkalven van industriële waarden

10.De nieuwe sociale kwestie

Opnieuw een sociale kwestie

11.Horizontaal vertrouwen en zelfgericht gedrag

Blockchain maakt vertrouwen en geld horizontaal

De niet-sociale kant van de horizontale samenleving

Leuk of niet leuk

12.Het internet van mensen

De mens als eigenaar van data

De mens als eigenaar van zijn gegevens

Een bedrijf of een persoon?

Omgaan met hackers

13.Van een kwetsbare naar een veilige informatiesamenleving

Beveiligingsrisico’s

Beveiliging is wachten op de Titanic

Bindende regelgeving

Niet machteloos

Economische spionage

Beveiligen of niet?

Digitaal droge voeten

14.Sneller dan we aankunnen

De nachtmerrie van iedere CEO en bestuurder

Het politieke probleem

Digibetisme

15.Een volwassen informatiesamenleving

Andere economische spelregels

De goede thema’s benoemen

De informatiesamenleving als Liberum

Digitale stormvloed

Voorwoord

“Ja, dat moet lukken”, zeg ik tegen Arie van Bellen in antwoord op de vraag of mijn boek echt tijdig af zou zijn. Mijn ‘ja’ spreek ik uit in volle overtuiging, maar nog geen uur later realiseer ik me dat ik dat nooit kan waarmaken. Want als je aan het begin staat van zeer fundamentele technologische veranderingen is het speelveld nooit stabiel. Hoe kan een boek over de informatiesamenleving ooit af zijn? We zijn relatief gezien pas net in het informatietijdperk aangekomen en hebben de resten van het industriële tijdperk nog niet van ons af kunnen schudden. Technologie verandert onze maatschappij, verandert mensen en maakt dingen in ons los die we eerder nooit voor mogelijk hielden.

Er komt veel op ons af met donderend geweld. Oude economische waarden staan onder druk, traditionele zakelijke concepten worden opnieuw tegen het licht gehouden en de modus operandi van het openbaar bestuur worden door de realiteit ingehaald. Dat biedt mogelijkheden en verbetert de samenleving enerzijds, terwijl het anderzijds ons ook bedreigt. Het roept vragen op als: Pas ik en mijn organisatie nog wel in de nieuwe economische realiteit? Zijn oude zekerheden blijvend. Hoe zal de wereld verder gaan veranderen en wat is in die wereld mijn rol? Hoe pas ik in die nieuwe samenleving? Voor ondernemingen is de centrale vraag: hoe de veranderingen de huidige business bedreigt en welke kansen liggen er voor het oprapen? En de bestuurder moet zich gaan beraden op de belangrijke vraagstukken die op hem of haar afkomen, hoe de aansluiting met de samenleving behouden blijft of juist wordt versterkt en natuurlijk welke vorm het bestuur krijgt.

De vele bewegingen kunnen bedreigend aanvoelen als iets dat op ons afkomt als een stormvloed: een digitale stormvloed. Wat betekent de informatiesamenleving voor ons als mens, de burger, de ondernemer, de bestuurder en de wereldbewoner? Het is bedreigend en kansrijk op hetzelfde moment. Net als eerdere stormvloeden ons land op scherp zetten en ons goed maakte in het beheersen van water brengt deze nieuwe tijd ook verwoestende bedreigingen en kansen met zich mee. Ons land doet het goed op ICT-gebied. We hebben in Nederland een snelle technische infrastructuur, zijn internetters van het eerste uur, hebben veel kennis in huis en veel relevante bedrijven die belangrijk zijn voor de industrie. Maar de centrale vraag is of dat nog voldoende is om leidend te blijven. Ook de samenleving, de economie en het bedrijfsleven moeten zijn ingericht op de nieuwe realiteit. Want technologie kan veel doen, maar het gaat uiteindelijk om wat het met ons als mensen doet. Of en hoe we regie houden over de technologie en over ons leven. Want uiteindelijk is het een internet van mensen of the Internet of Humans. Dát is waar dit boek over gaat: over ons.

In dit boek wil ik u handreikingen geven te begrijpen wat ingewikkelde technieken betekenen en voor uitwerking hebben op ons leven. Daarom is het zoveel als mogelijk ontdaan van termen die zweem van zwarte magie oproepen. Geen woorden als ‘cyber’ die weinig zeggen, afstand creëren en mystiek zijn. In een informatiesamenleving draaien het internet, het omgaan met gegevens en technologie om ons leven, ons werk en de manier waarop de maatschappij zich vormt. Dat gaat ons aan en is geen ver van ons bed show.

Geen boek komt tot stand zonder de hulp van veel mensen. Ik heb letterlijk honderden mensen gesproken om thema’s en bevindingen te spiegelen. Maar ik heb ook veel ondersteuning gehad. Om te beginnen van mijn vrouw Barbara, die liefhebbend, kritisch en uitdagend het debat aan ging, de teksten las, redigeerde, herlas, me zelfs opnieuw liet beginnen en met wie ik talloze debatten voerde. Ook mijn geestelijke ‘tweelingbroer’, Arie van Bellen, ben ik veel dank verschuldigd. Want ondanks dat we in lengte 40 centimeter verschillen, een andere haardracht hebben en er bijna tien jaar in leeftijd tussen ons zit, zijn we op veel onderdelen van de informatiesamenleving op hetzelfde spoor en hebben we bij gesprekken genoeg aan een half woord. Zijn kritische houding, ondersteuning en vooral aanmoedigingen hebben geholpen bij het op papier krijgen van dit ingewikkelde thema.

Veel dank ook aan Theo Oskam, de geduldige en steunende uitgever. Dank ook aan de vele mensen die tijd maakten om te sparren, dingen te toetsen, mee te debatteren en te bevragen.

Dit boek is nog altijd ‘work in progress’, net als het bouwen van een samenleving. Informatie is vluchtig en daarmee krijgt de informatiesamenleving ook grillig vorm. Zeker in een tijdperk waar de sturing soms ver te zoeken. Er zullen– net als bij software – veel updates in de online versie van dit werk volgen. Ik bouw er nog steeds aan net als we allemaal bouwen aan de informatiesamenleving. Sorry Arie, ik heb mijn belofte moeten breken, het boek is niet tijdig af.

1.Van het industriële tijdperk naar het informatietijdperk

De opkomst van de technologie heeft een grote verandering gebracht. Het industriële tijdperk loopt op zijn einde en het informatietijdperk is gekomen. Mensen noemen (terecht) data het nieuwe goud. Zakelijke modellen veranderen en bij veel wat we doen staat informatie centraal. Dat was al zo. Maar nu is informatie niet meer gemonopoliseerd en daardoor breder beschikbaar in enorme hoeveelheden. De vraag is nu vooral of we door de bomen het bos nog zien. Het gevolg is ook dat onze samenleving verandert. Sommige waarden die we eeuwen trouw bleven, zijn opeens verdwenen. Ook de manier van besturen, aansturen en met elkaar omgaan zijn anders. Daarom zijn ook rollen en verwachtingspatronen aan het veranderen, zijn er mensen voor wie de ontwikkelingen te snel gaan en moeten we op zoek naar een nieuwe balans.

Een flits in de geschiedenis

De opmars van de informatiesamenleving heeft iets verraderlijks. Wie veel met technologie doet went er snel aan. Het is eenvoudig om te vergeten hoe fundamenteel wijzigingen zijn en hoe snel de wereld om ons heen verandert. Van het tomeloze enthousiasme bij het aanschaffen van mijn eerste mobiele telefoon, tot er soms schoon genoeg van hebben, omdat het nooit meer rustig is. Het is bijna als een vliegtuig dat supersonisch vliegt. Je ziet het wel, maar de echte knal van de snelheid komt pas op het moment dat het toestel voorbij is. Als je supersonisch vliegt is het verschijnsel nog gekker, omdat het geluid je niet tijdig kan bereiken waardoor het toestel heel stil lijkt. In de technologie gaan de ontwikkelingen zo snel dat veel mensen niet automatisch door hebben dat realiteit in de wereld om ons heen veel verder is dan we soms vermoeden. Net als de ontwikkelingen merk je de impact pas als het object al is gepasseerd.

De opkomst van technieken om digitaal informatie te verwerken en te delen, is vanuit de wereldgeschiedenis gezien heel snel gegaan. Om alleen al de boekdrukkunst mogelijk te maken, was de weg lang. Zo’n vijfduizend jaar. Het begin wordt gezien met het spijkerschrift in Mesopotamië, 3000 jaar voor onze jaartelling. Pas daarna zijn er verschillende alfabetten verzonnen, die een cruciale voorwaarde zijn om een groter publiek te bereiken. Met een schrijfbare taal kan perkament worden beschreven en daarna is het aan mensen voor te dragen. Zo is een publiek te bereiken. Door de tekst over te schrijven is er een kopie die weer andere mensen kan bereiken. Kennis kan gedeeld worden. Uiteindelijk duurt het tot 200 voor onze jaartelling als de Chinezen de blokdruk introduceren zodat teksten industrieel te vermenigvuldigen zijn. Dan is het mogelijk om afbeeldingen en beperkte stukken tekst uit te snijden in hout en vervolgens met inkt op papier af te drukken. Na 2800 jaar is de basis voor het maken van boeken gelegd. Toch duurt het tot om en nabij het jaar 1000 voordat het eerste boek werd gedrukt. Ook de volgende stap duurt lang, zo’n 1.200 jaar. Vanaf dat moment wordt duidelijk dat informatie zich lastig laat monopoliseren, want het is mogelijk om grotere groepen mensen te bereiken.

Pas in 1453 volgt daadwerkelijk de eerste drukpers. De gevolgen zijn enorm, omdat de kosten voor het maken van boeken drastisch dalen, er grotere oplages bereikt kunnen worden en daardoor monopolies doorbroken worden. De kerk heeft niet alleen het belangrijkste primaat bij het verspreiden van kennis of juist het geheimhouden ervan. Bezitters van een drukpers kunnen een deel van die rol overnemen. Een belangrijke basis voor de later te vormen informatiesamenleving is ontstaan. Wat ongeveer drieduizend jaar voor onze jaartelling begon, duurde uiteindelijk bijna 4500 jaar om tot het industrieel verspreiden van informatie te komen. De opkomst van de informatiesamenleving gaat vele malen sneller.

De komst van de computer

De basis van de computer is het rekenen. Die kennis is wel duizenden jaren oud, maar pas in 1822 komt Charles Babbage met het idee van een digitale computer om zo’n tien jaar later een mechanisch exemplaar te presenteren. De elektrische computer ontstaat rond de tweede wereldoorlog om berekeningen uit te voeren en niet veel later om codes te kraken. Pioneer daarbij is Alan Turing. Zijn machine kan de berichten van de Duitsers kraken. Daarmee is het Britse leger in staat de oorlog sneller naar eigen hand te zetten en eindigt volgens experts de wereldbrand eerder dan zonder computer.

Het is 1952 als in de academische wereld de eerste computer zijn intrede doet. De Automatische Relais Rekenmachine Amsterdam, kortweg ARRA (I) wordt geopend door de minister. Al snel erna schakelt men de computer uit en heeft hij nooit meer gewerkt. De opvolger de ARRA II rekent wel en komt bijvoorbeeld in actie om de vleugel van de Fokker-27 te berekenen. In 1954 wordt met de installatie van de Miracle de eerste computer in het bedrijfsleven in Nederland een feit. Het reusachtige monster komt te staan bij Shell. De Miracle van de Britse firma Ferranti, wordt later omgedoopt tot Mokum’s Industrial Research Automatic Calculator for Laboratory Engineering. Hij bestaat uit een zaal vol kasten en wordt gevoed met ponsbanden. Het rekenwerk dat door één persoon met een tafelrekenmachine in een jaar kon worden gedaan, wordt door de Miracle in acht uur uitgevoerd. Het ding had ongekende mogelijkheden voor die tijd en trekt ook veel bekijks. Leden van de koninklijke familie, de pers, hoge pieten uit het bedrijfsleven en zelfs de Sjah van het toenmalige Perzië komen de Miracle bewonderen en worden vermaakt met kalenderberekeningen, priemgetallen, Mozartdeuntjes, enzovoort.

Bij de bouw van de tweede computer in Nederland is mijn eigen vader betrokken. Door tuberculose gedwongen de zeevaart te verlaten, krijgt hij het advies ‘energie te steken in die grote apparaten die her en der gebouwd werden.’ Zo raakt hij betrokken bij de bouw van de tweede computer bij het bedrijf Bull in Nederland. Dit bedrijf wordt in 1954 opgericht onder de naam Bull Nederland, Administratie- en Statistiekmachine Maatschappij N.V.. Vanuit verschillende en afzonderlijk werkende mechanische administratieve machines, voornamelijk gebaseerd op het ponskaartensysteem, produceert Bull uiteindelijk voor die tijd bijzondere mainframe computers die kunnen werken met een eigen besturingssysteem, genaamd GCOS.

Mijn vader vond het machtig en ook het bouwen van programmatuur had zijn onverdeelde aandacht. De ingebruikname is een groot moment. Niemand minder dan prins Bernhard ‘opent’ de computer door een spelletje tegen de machine te schaken. Mijn vader programmeert grote delen van het spel. Dat is nu niet ingewikkeld, maar in die tijd is dat een hele toer. Tot trots van de directie waardeert de prins dat enorm. Na het spel loopt hij op mijn vader af en zegt: ‘Meneer de Winter, dat heeft u geweldig gedaan.’ Want de computer mag weliswaar functioneren, maar het technisch geheugen van computers in die tijd schiet in vergelijking tot het menselijk geheugen te kort. De prins herinnert zich, dat hij een nacht lang met mijn vader op Schiermonnikoog had geschaakt.

Daarna worden de ‘apparaten’ belangrijk voor wetenschap en administratieve doeleinden. Allemaal zaken die niet heel erg tastbaar zijn voor een samenleving. In 1969 vormt de universitaire wereld in samenwerking met het Amerikaanse leger de basis voor het huidige internet. In 1971 wordt de eerste e-mail verstuurd. Als in 1977 de computers niet meer een zaal vullen, maar te kopen zijn door particulieren, komt het grote publiek ermee in aanraking. Het opent ook de weg naar sociale media in de vorm van discussiegroepen. In 1978 verbinden Ward Christensen en Randy Suess mensen via een bulletin board, waarop door computers kan worden ingebeld om vervolgens informatie onderling uit te wisselen. In 1980 ontstaat Usenet. In 1991 verschijnt de eerste website van Tim Berners-Lee op internet. Nog geen twee jaar later zijn er al 600 websites. Een jaar later gaat de Digitale Stad van start en is in Amsterdam een sociaal netwerk geboren waar iedereen zijn eigen huis heeft. Het is duidelijk dat de absolute macht van de drukpers is gebroken. Iedereen kan informatie delen, zelf medium zijn of andere mensen een platform geven en op andere manieren met elkaar in contact komen.

Waar er eeuwen heen gingen tussen het ontstaan van technieken en het daadwerkelijk op grote schaal gebruiken, heeft de informatietechnologie van het beschikbaar komen van computers en het internet nog geen 25 jaar nodig gehad om iedereen een podium te geven. Om met elkaar in contact te komen of een eigen medium te starten. De veranderingen die daarmee zijn gekomen, gaan ook sneller als veel mensen verwachten. Net als de knal van een supersonisch vliegtuig: ‘Het is er opeens.’

Afbeelding 1 De eerste website op het Wereldwijde Web

2.Een plattere, horizontalere wereld

De snelle opkomst van internet en websites heeft twee belangrijke kenmerken: het doorbreekt het monopolie op informatie en het organiseert een belangrijk deel van de samenleving op een andere manier. Die twee veranderingen hebben als gevolg dat de maatschappij anders functioneert. Mensen ontmoeten elkaar op platformen. Dat maakt een beweging die al in het midden van de vorige eeuw is ingezet af: we ontzuilen als samenleving. In het industriële tijdperk komen mensen samen op basis van een religie of levensvisie samen. Wie katholiek is, stemt op een katholieke partij, is lid van een katholieke vakbond, vereniging en geloofsgemeenschap en koopt bij voorkeur bij een katholieke winkel. Bij andere zuilen (protestantisme, jodendom, socialisme, enzovoort) is dat niet anders. Al die organisaties vormen het platform met exact dezelfde set aan basisregels. Zelfs relaties buiten de eigen zuil zijn in zo’n systeem voor de omgeving ingewikkeld. Het gevolg van een dergelijk systeem is ook dat de eigen mening minder van belang is. De aangehangen levensovertuiging staat centraal. In de jaren ’60 van de vorige eeuw kwam dit concept al onder druk te staan, maar uiteindelijk werpt de technologie de verzuiling definitief omver.

Met de komst van de voor iedereen toegankelijke site komt er niet alleen de mogelijkheid om kennis te delen, maar bieden platformen een mogelijkheid voor mensen om elkaar te vinden. Hier treffen ze elkaar op gezamenlijke thematieken: iets dat ze raakt, iets wat ze boeit, iets wat bindt. Of het nu gaat om religie, alleenstaand-zijn, politiek, ouderschap, watersport, vaste klant zijn, bewoner worden of hulp zoeken voor een thema; per onderwerp is er een platform mogelijk. De centrale vraag bij het inzetten van een platform is of er voldoende mensen worden bereikt. Een gevolg hiervan kan zijn dat, om iets voor elkaar te krijgen een groep mensen op een bepaald onderwerp (bijvoorbeeld het weghalen van een klassiek gebouw) samen optrekken om juist bij een ander thema (bijvoorbeeld migrantenproblematiek) weer lijnrecht tegenover elkaar te staan. Diverse websites kunnen daarvoor als platform dienen.

De belangrijkste rol is voor social media. Je kunt elkaar hier op acties wijzen, doorsturen naar websites en een thema onder de aandacht van veel mensen brengen. Een bekend voorbeeld in Nederland zijn de rellen in Haren (Groningen) naar aanleiding van een uitnodiging voor een verjaardag die opeens viraal gaat en uiteindelijk uitmondt in rellen. Wanneer het gaat om acties om iets te bereiken kan de burger zijn of haar mening laten horen, betrokken zijn bij het proces hoe zijn samenleving vorm krijgt, horen en gehoord worden, anderen overtuigen, zelf overtuigd worden en op besluiten invloed uitoefenen. Het samenkomen en elkaar opzoeken is de horizontale samenleving.

Dat deze zelfregelende manier van clusteren of opereren als een zwerm enorm effect kan hebben, wordt duidelijk als er in 2014 Europese verkiezingen zijn. In Nederland wordt op een woensdag gestemd, terwijl in de rest van Europa de dag om naar de stembus te gaan de zondag is. Om beïnvloeding te voorkomen eist de Europese Commissie dat de verkiezingsuitslag geheim blijft. Maar precies dat zou discussie over de uitslag mogelijk maken, omdat de stemmen een tijd onzichtbaar zijn. GeenStijl biedt een platform met hun campagne ‘GeenPeil’ om toch het verkiezingsproces te controleren. Mensen kunnen zich aanmelden om tijdens het tellen van de stemmen in de stemlokalen aanwezig te zijn. Bijna 1.300 personen doen dat en zo komt er een nauwkeurige prognose. Het samenwerken van burgers via een platform heeft daadwerkelijk resultaat.

Bij de poging een referendum over het associatieverdrag met de Oekraïne te krijgen, wordt het platform opnieuw ingezet. Er moeten 300.000 handtekeningen komen, waarbij de eis is dat ze op papier worden ingeleverd. Opnieuw weet de website een grote groep mensen te bereiken om handtekeningen te verzamelen. Maar het is duidelijk dat ze het daarmee niet gaan redden. Een app moet zorgen dat het mogelijk is om digitaal een handtekening te zetten die later op papier wordt afgedrukt. Nu is de techniek de oplossing en wordt de kiesdrempel met gemak gehaald. Er komt een referendum. In beide gevallen valt op dat GeenPeil niet verbonden is met welke politieke partij ook. Het is juist andersom: de politiek wordt nu gedwongen zelf een mening te vormen over het associatieverdrag, iets wat eerder nauwelijks een onderwerp van discussie was.

De horizontale manier van denken staat haaks op het politieke systeem met de huidige partijen. Binnen dat stelsel kies je een partij met alle voordelen en nadelen zonder dat het mogelijk is selectief te shoppen in thema’s. Ondertussen sluit de horizontale manier van werken met gelegenheidscoalities beter aan bij de behoefte van de samenleving dan het stramien van een politieke partij. Daar moeten mensen gaan voor de grootste gemene deler standpunten, terwijl er op veel thema’s grote, fundamentele meningsverschillen blijven. Partijen zijn voor een deel een overblijfsel van de verzuiling en daarom als structuur toch lastiger te accepteren. Hebben de politieke partijen in de jaren ‘50 nog zo’n 750.000 leden, in 2016 is dat aantal afgenomen tot 285.851. Dat is een afname van ruim 62 procent! Bedenk daarbij dat het aantal inwoners in Nederland sinds de jaren ’50 met zo’n 70 procent is gestegen naar ruim 17 miljoen. De afkalving van het ledenaantal en daarmee ook de draagkracht bij de achterban is dan ook enorm te noemen.

Het systeem van verticaal georganiseerde partijen is ook moeilijk te verenigen met de horizontaal functionerende samenleving. Al in 2011 beschrijft het adviesorgaan van de regering, de Raad voor het Openbaar Bestuur, dit verschijnsel treffend in hun rapport “Horizontaal met verticaal verbinden”:

De politieke en maatschappelijke realiteit zijn uit elkaar gaan lopen. De belevingswereld van mensen, hoe zij de werkelijkheid ervaren, vindt geen aansluiting meer bij de wijze waarop de politiek functioneert. Politiek en bestuur opereren als ware de samenleving nog opgebouwd in verticale, hiërarchische verhoudingen. Mensen, bedrijven, instellingen, maar ook het openbaar bestuur maken inmiddels deel uit van horizontale netwerken. Daarin zijn de politiek en de overheid niet meer de belangrijkste, maar één van de belangrijke spelers. Daarvan lijken politieke bestuurders zich nog onvoldoende bewust. De wijze waarop de politiek functioneert en zich organiseert past niet meer bij de manier waarop de samenleving is georganiseerd.

Er is sprake van een kloof. Niet in de betekenis van de gangbare kloof, de veronderstelde afstand tussen burgers en politici die zou maken dat politici niet weten wat er leeft onder burgers. Nee, het gaat hier om de eigenlijke kloof, ofwel: “de andere kloof”: de samenleving horizontaliseerde in haar verhoudingen, terwijl het politieke bestuur goeddeels als vanouds – dus uitgaande van verticale, hiërarchische gezagsverhoudingen – bleef opereren.

Het internet van mensen: de eigen plek opeisen

In een horizontale samenleving eisen mensen nadrukkelijker hun plek op. Ze willen gehoord worden, horen, overtuigen, overtuigd worden en deelnemen aan het maatschappelijk debat. In tegenstelling tot de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw betekent dat niet noodzakelijkerwijs dat iedere mening automatisch hetzelfde wordt gewogen. Maar er is wel ruimte om mensen hun expertise te gunnen en deel te nemen aan het debat. Een opvallende, al jaren horizontaal georganiseerde groep zijn hackers. Zij weten zich in kleinere en grotere groepen te bundelen om grootse bijeenkomsten en overzichtelijke acties te organiseren. Ze werken ook samen aan het maken van bijvoorbeeld publiek vrij beschikbare software om problemen op te lossen of te duiden. Het opmerkelijke daarbij is, dat deze groep al vroeg doorhad dat het niet nodig is om fysiek bij elkaar te zitten. Dat bovendien de samenwerking ook over meerdere tijdzones heen goed mogelijk is. Veel beveiligingsprogrammatuur komt dankzij de horizontale benadering beschikbaar.

In 2011 komen meer en meer losse beveiligingsincidenten naar buiten, waarbij mij duidelijk is dat er een structureel probleem bestaat. Eindelijk voel ik een maatschappelijke ruimte dit te duiden. Ik kondig daarom voor de maand oktober aan deze om te dopen in Lektober. Iedere dag presenteer ik een lek om daarmee duidelijk te maken hoe structureel het probleem is. Op het moment van aankondigen heb ik niet meer dan twee lekken om over te schrijven. Voor de rest vertrouw ik op de horizontale werking van de samenleving. Er worden in korte tijd honderden lekken aangemeld. Daarbij is een constant gegeven dat veel hackers, soms door samen te werken, problemen relatief simpel vinden. Ze willen het graag melden bij de bedrijven, maar de juridische risico’s om voor hun betrokken houding vervolgd te worden zijn te groot. Want vooraf weet je niet hoe een bedrijf reageert en daarom is er een risico op vervolging na het melden van zwakheden. De journalistieke bronbescherming helpt om nu met een tussenstation wél een melding te doen en naar buiten te treden. Opmerkelijk daarbij is dat er veel voorbeelden zijn waarbij de data serieus geld waard kan zijn. Er is daadwerkelijk een criminele business case om gegevens te gebruiken, maar deze hackers melden het aan om het lek te dichten. Ze willen betrokken zijn bij het veiliger maken van de opslag van persoonsgegevens. Daarom doen ze mee, daarom willen de meeste graag anoniem blijven en daarom struinen ze internet af naar onveilige systemen. Er komen tijdens de actie zo’n zeshonderd lekken naar boven. In de maanden erna groeit dit aantal lekken dat gevonden wordt. Het resultaat van het melden van alle lekken is dat er bijna 2.000 zwakheden bij allerhande organisaties door mij zijn gemeld.

Het platform blaast het informatiemonopolie op

In een horizontale samenleving is het onmogelijk gedetailleerde informatie voor alleen jezelf te houden. Het informatiemonopolie wordt door de technologie opengebroken. Als gegevens niet beschikbaar komen dan zoekt de informatie een andere weg om naar buiten te komen. Toen de overheid in Nederland over de Q-koorts ingewikkeld deed over het bekend worden van veel informatie bleek de Belgische overheid deze informatie wel beschikbaar te maken. De les is hard: De overheid moet leren accepteren dat zij aan monopolie verliezen, ook al hebben ze die positie soms via de wet toegeëigend. De adviezen voor het oprichten van een bedrijf of het zakendoen in het buitenland komen niet automatisch meer van de Kamer van Koophandel. Maar ook andere overheden moeten steeds meer hun informatiemonopolie opgeven. Als informatie over een ziekte, risico’s bij ruimtelijke ordening of de inzet van technieken in Nederland geheimzinnig blijft dan is het internationaal vaak wel te achterhalen hoe de vork in de steel zit. Bij de introductie van de bodyscanner op Schiphol is buitengewoon geheimzinnig gedaan hoe deze technologie werkt en of er gezondheidsrisico’s aan kleven. Informatieverzoeken zijn afgewezen en op mensen die van hun recht gebruik maken om de apparaten niet te gebruiken wordt psychologische druk uitgeoefend. Met dank aan kennis in andere landen waar een minder geheimzinnige cultuur heerst, zijn beschrijvingen naar de werking te achterhalen en wetenschappelijke studies duiden op de gezondheidsrisico’s. De geheimzinnigheid is doorbroken. Door de openheid elders is de Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid gedwongen ook zelf openheid te geven over het gebruik van de scanners. Het doorbreken van het informatiemonopolie geeft dan ook meer openheid naar de burger toe en dwingt ook tot een grotere mate van transparantie. Wie daar niet gevoelig voor is, zal merken dat de eigen rol marginaal wordt.

Bij grote ongevallen of rampen is het lastiger om geheimzinnig te blijven doen. Via platformen als sociale media lekken details snel uit. Het niet feitelijk correct en inhoudelijk communiceren vormt dan een nadeel. Verhalen worden via andere bronnen bekend en regie wordt lastiger te realiseren. Uiteindelijk is het verhaal dat als eerste naar buiten komt voor veel mensen de waarheid. Het geheimhouden van andere bronnen is op internet lastig zo niet onmogelijk. Er is altijd een weg om een verhaal online naar buiten te krijgen. Met het niet transparant zijn laadt de bestuurder de verdenking op zich dat er kennelijk iets te verbergen valt. Juist bij ingewikkelde situaties zal de platformfunctie van de overheid ter discussie staan en willen andere platformen de ultieme bron van informatie zijn. Om daar weerstand aan te bieden zal het bestuur een functionerend platform moeten zijn. Niet communiceren is dan geen serieuze optie. Juist als het optreden van de overheid een belangrijk onderdeel zal gaan vormen van het debat rond een incident.