Robert Heiligers

Europa, Vredesproject of Genadeloze Geldmachine? Een Relaas van een Nederlander in Duitsland

Einstein E Books, Den Haag 2016

© Einstein E Books, Den Haag 2016

Dit is een uitgave van Einstein E Books B.V,

www.einsteinbooks.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding

There’s class warfare, all right, but it’s my class, the rich class, that’s making war, and we’re winning. ― Warren Buffett

Dit opzettelijk dun gehouden boekje is geen wetenschappelijk betoog en ook allesbehalve een apolitiek verhaal, zoals de titel al suggereert.  Het is een korte analyse van de rol van het internationale bedrijfsleven in het algemeen, en de sociaaleconomische politiek van de EU in het bijzonder.

Waarom dit boekje?  Toen ik rond het midden van de jaren tachtig voor het eerst in de financiële wereld actief werd, leek deze nog behoorlijk te functioneren.  Nauwelijks dertig jaar later zitten we op de rokende puinhopen van een fikse bankencrisis.  De ongebreidelde globalisering, het disfunctioneren van de EU en de systeemfouten van de euro hebben deze crisis duidelijk verscherpt.  Inmiddels ben ik van mening dat het systeem zichzelf niet meer kan corrigeren.  En gezien het citaat van de Amerikaanse multimiljardair Warren Buffet in de kop van de inleiding, hebben we van “het grote geld” ook niet veel goeds te verwachten.  De politiek is dus nu aan zet, en wat mij betreft ook wel een beetje snel graag.  De tijd dringt.

Door de neoliberale politiek die sinds het eind van de jaren tachtig in de EU en de andere OESO-landen in zwang is, hebben de grote concerns vrijwel onophoudelijk forse winsten kunnen boeken.  Dat is op zich bijzonder verheugend, ware het niet dat werknemers steeds vaker te horen krijgen dat de tijden van een vaste aanstelling of een behoorlijk betaalde job voorbij zijn.  Gezien de enorme vermogens die deze bedrijven jaarlijks weten te vergaren, klinkt dit op zijn zachtst gezegd niet erg geloofwaardig. 

Verrassend genoeg hebben de grote politieke partijen zich nog niet geroepen gevoeld tegen deze ontwikkeling stelling te nemen.  Integendeel, de Europese regeringen verkondigen met grote regelmaat in koor dat er bezuinigd moet worden, met als gevolg dat er steeds minder geld is voor investeringen in het onderwijs, pensioenen, sociale instellingen of de infrastructuur.  Bovendien durft de Duitse Minister van Financiën, Wolfgang Schäuble, ook nog doodleuk te beweren dat een gemiddeld werkloosheidscijfer van 10% in de EU een structureel en geen conjunctureel verschijnsel is, en dat we ons voor de toekomst moeten instellen op meer arbeid voor minder geld.

Als economisch immigrant met Duitse vrouw en idem kind, wil ik u graag een kleine blik laten werpen in de machinekamer van het land dat vaak de economische motor van Europa wordt genoemd.  Wat uit mijn betoog snel duidelijk zal worden, is dat - naast de Warren Buffets van deze wereld - ook het Duitse “grote geld” op tamelijk penetrante wijze bezig is zijn belangen te behartigen.  Dat was tijdens de jaren van de D-mark al het geval, maar dit is na de invoering van de euro nog veel erger geworden.  Wat velen in Europa echter niet weten, is dat ook een grote groep Duitsers hieronder lijdt.

Terwijl de Duitse regering krampachtig probeert de indruk te wekken dat zowel aan het thuisfront als in de rest van Europa alles in orde is, zijn veel burgers daar echter allang niet meer zo zeker van.  De sterke opkomst van rechts-populistische bewegingen, zoals het Front National in Frankrijk, de Alternative für Deutschland (AfD), de PVV in Nederland, de FPÖ in Oostenrijk en UKIP in Groot Brittannië is een symptoom van het groeiende onbehagen onder de Europese bevolking.  Voor de gewone burger functioneert de Europese Unie niet en – wat helaas van het begin af aan te verwachten was – de euro nog veel minder.

Machtsconcentratie

Wat daarentegen zeer goed lijkt te functioneren is de steeds verder voortschrijdende machtsconcentratie van grote concerns en commerciële dienstverleners en, daarmee samenhangend, de monopolisering van de economie.  Volgens The Economist¹ was dit ook de belangrijkste doelstelling van de EU, om zo als economisch blok beter met grote landen als de Verenigde Staten te kunnen concurreren. 

Inmiddels is duidelijk geworden wat deze ontwikkeling voor de gewone burger betekent.  De politiek lijkt zijn greep op de grote economische spelers verloren te hebben, en de daaruit voortvloeiende ontdemocratisering van de maatschappij begint verontrustende vormen aan te nemen.  Terwijl de winsten de pan uit rijzen, worden lonen gedrukt, werknemers tegen elkaar uitgespeeld en zijn prijzen tot vaak onrealistische hoogtes gestegen.

Tegen deze achtergrond is het dan ook geen verrassing dat de Britse bevolking middels de Brexit haar ongenoegen met de economische situatie heeft laten blijken.  Want ook in Groot Brittannië is het steeds moeilijker geworden van je salaris de huur en de dagelijkse boodschappen te betalen.  De nieuwe conservatieve premier, Theresa May, heeft al aangekondigd het “brandende onrecht” aan te willen pakken, waarmee de groeiende groep van onbemiddelden in haar land te kampen heeft.  Hopelijk is zij niet de enige die begrijpt waarom de bevolking zich steeds meer tegen het establishment keert.  Anders zou Europa nog wel eens ernstig kunnen ontsporen. 

In Amerika, waar de gevolgen van de globalisering vergelijkbaar zijn met die in Europa, hebben de kiezers hun establishment bij de presidentsverkiezingen al de rode kaart getoond.  Het is niet onwaarschijnlijk dat dit binnen de EU nu ook gaat gebeuren.

En dat is precies de ironie van de situatie.  Wat in Europa ooit eens gestart is als een idealistisch vredesproject – waarvoor de EU in 2012 nog de Nobelprijs voor de Vrede heeft gekregen – lijkt zich nu in hoog tempo te ontwikkelen tot een economische ramp voor grote delen van de Europese bevolking.  Vóór de bankencrisis in 2008 kon men zichzelf nog wijs maken dat het misschien allemaal zo’n vaart niet zou lopen.  Na de bankencrisis is echter onmiskenbaar duidelijk geworden dat de euro een onding is, en dat de EU blijkbaar niet in het leven geroepen is voor het heil en welzijn van de gewone burger, maar vooral om de banken en het bedrijfsleven in hoog tempo rijk te maken.  Dit is niet het Europa waar de burger op heeft zitten wachten en het is ook geen gezonde basis voor een vreedzame co-existentie, integendeel. 

1. The Economist, 2 July 2016

Dure tomaten

Na in verschillende Europese landen gewoond en gewerkt te hebben, ben ik in februari 2002 van Londen naar Duitsland verhuisd.  Dit was precies één maand nadat de euro in twaalf van de toen nog vijftien EU-lidstaten als fysieke munt werd ingevoerd.  Tijdens de rit van het vliegveld Düsseldorf naar mijn nieuwe werkgever in het Ruhrgebied, gaf de taxichauffeur mij al snel te kennen dat hij zich door deze monetaire verandering ongelooflijk bedrogen voelde.  Naar zijn zeggen waren alledaagse dingen zoals tomaten en komkommers binnen één maand tweemaal zo duur geworden.  Ik weet nog dat ik toen tamelijk sceptisch reageerde, maar ik heb inmiddels aan den lijve moeten ondervinden dat de prijsverdubbeling niet bij deze levensmiddelen gebleven is.  

Na de invoering van de euro is Duitsland duidelijk veranderd, net als de rest van Europa.  Was dit land bij mijn aankomst in 2002 nog een gelijkwaardige partner van de andere grote EU-staten, inmiddels heeft de banken-  en de daaropvolgende “eurocrisis” duidelijk gemaakt, dat Duitsland duidelijk de broek aan heeft in Europa.  Italië, Spanje en zelfs Frankrijk zijn gedegradeerd tot crisislanden, om over Griekenland en Portugal nog maar te zwijgen. 

Nu is het op zich begrijpelijk dat in een groep van 27 cultureel en politiek geheel verschillende landen, de grotere staten een leidende rol spelen.  Tenslotte blijkt de EU als “blok” nauwelijks te functioneren.  Ik hoef alleen maar naar de internationale interventies of de vluchtelingenproblematiek te verwijzen. Wat echter niet de bedoeling kan zijn, is dat één land meent de wijsheid in pacht te hebben en daardoor steeds dominanter begint te worden.

Het gaat niet goed met Duitsland

Duitsland heeft overigens geen reden om te doen alsof het bij haar thuis allemaal veel beter geregeld is.  Het zal voor Nederlanders vermoedelijk een verrassing te horen dat het de gemiddelde Duitser sinds de invoering van de euro slechter vergaat dan de doorsnee Nederlander.  De Duitse regering probeert de toestand in haar land echter duidelijk beter te verkopen dan die in werkelijkheid is.  Dat de economische cijfers voor Duitsland er op het eerste gezicht zo goed uitzien, ligt voornamelijk aan het feit dat het vermogen van de meer dan 1,13 miljoen (!) Duitse superrijken in het BNP (Bruto Nationaal Product) wordt meegenomen.  Deze voorstelling van zaken verhult echter dat de armoedecijfers hier inmiddels hoger liggen dan in Nederland.  En omdat Duitsland geen AOW kent, neemt met name het aantal arme Duitse gepensioneerden schrikbarend snel toe.

Statistische trucs om het BNP er voor buitenlandse investeerders beter uit te laten zien zijn helaas wijd verbreid.  Zo heeft Ierland onlangs besloten het vermogen van buitenlandse concerns, die het land alleen als belastingparadijs gebruiken, in zijn BNP mee te tellen.  Daardoor valt het Ierse BNP nu 26% hoger uit dan voorheen – en wordt zulke informatie daarmee redelijk betekenisloos.²

2. The Economist, 16 juli 2016

De EU en de bankencrisis

It is well enough that people of the nation do not understand our banking and monetary system, for if they did, I believe there would be a revolution before tomorrow morning – Henry Ford

Alvorens dieper op de economische situatie in Duitsland in te gaan, wil ik er eerst op wijzen dat de huidige economische malaise binnen de EU niet door de reële economie is veroorzaakt.  De hoofdschuldigen zijn de banken, die tot eind 2008 gespeculeerd hebben met bedragen die ons voorstellingsvermogen ver te buiten gaan.  De gigantische omvang van deze gevaarlijke speculaties hebben we met name te danken aan de zogenaamde Big Bang, de dereguliering van de bankenwereld die - onder invloed van de destijds in zwang zijnde neoliberale opvattingen - onder Margaret Thatcher in 1986 in gang is gezet. 

Deze deregulering heeft er voor gezorgd dat banken veel te veel geld in omloop brachten waar geen reële waarde tegenover stond.  Bovendien verwerden de beleggingsafdelingen tot grote speelhallen, waar bankers in plaats van drie maal zoveel, opeens achttien maal zoveel konden verdienen als de gemiddelde werknemer, simpel en alleen door te gokken met het geld van iemand anders.

De grootste boosdoener in de bankencrisis was de ondoorzichtige en dus oncontroleerbare derivatenhandel in secondentact (high frequency trading of flitshandel).  De ontploffende vastgoedbubbel was slechts een begeleidingsverschijnsel van de crisis.  De eerder geciteerde multimiljardair Warren Buffet en CEO van Berkshire Hathaway had in 2002 in het jaarverslag van deze holding company al gewaarschuwd: “I view derivatives as time bombs, both for the parties that deal in them and for the economic system (….) In my view, derivatives are financial weapons of mass destruction, carrying dangers that, while now latent, are potentially lethal.”  In hetzelfde document zegt Buffet ook, dat derivaten de winsten van de banken kunstmatig opblazen, wat de CEOs en handelaren van de banken in kwestie miljoenenbonussen brengt, terwijl de aandeelhouders pas later merken dat deze winsten op niets berusten.

Kernramp

Bij de derivatenhandel gaat het om onvoorstelbaar hoge bedragen.  Lag de derivatenhandel in 1986 nog dagelijks bij 50 biljoen (50 maal 1000 miljard) dollar, inmiddels gaat het dagelijks om 1500 biljoen dollar (15 met veertien nullen).³  Je kunt je voorstellen, dat een ontploffing van dit systeem vergelijkbaar is met een kernramp.

Toen grote debiteuren hun kredieten niet meer konden aflossen, doordat zij opeens op bergen van waardeloze derivaten waren blijven zitten, ontstonden bij de banken gigantische verliezen die zij niet meer met eigenkapitaal konden dekken.  Om te voorkomen dat de banken net als Lehman Brothers failliet zouden gaan, namen de betrokken overheden grote delen van deze verliezen voor hun rekening. 

3. “Reichtum ohne Gier“, Sahra Wagenknecht, p. 189

Alleen al in Europa kostte de gokzucht van de banken de staat €4500 miljard.  Op dit moment zitten de banken nog steeds € 1000 miljard aan schrotpapieren in hun maag, maar het grootste deel van de verliezen is op kosten van de belastingbetaler weggewerkt.  Het feit dat de Europese Centrale Bank (ECB) de financiële markten nog steeds volpompt met geld en zo kunstmatig een sfeer van onafgebroken euforie in stand houdt, schijnt slechts weinigen te interesseren.

Zoals bekend heeft de bankencrisis enorme gevolgen gehad voor de werkloosheid, met name in de eurolanden.  Inmiddels zijn in de eurozone meer dan 18 miljoen mensen werkzoekend, meer dan de totale bevolking van Nederland.  Vóór de bankencrisis – maar na de euro – waren dit er nog 12 miljoen.⁴  Hier komt naar aller verwachting op korte termijn ook geen verandering in.

Zwart gat

Na een spoedoverleg met het IMF (International Monetary Fund) besloot de EU de “systeemrelevante” banken te redden en een wereldwijde financiële meltdown te voorkomen.  Het geld dat de eurostaten eigenlijk gereserveerd hadden voor investeringen in de nationale infrastructuur, onderwijssystemen, sociale voorzieningen en overheidssalarissen, ging nu massaal naar diegenen die deze ellende veroorzaakt hadden. 

Dat geld is dus gewoon weg.  Na de crisis zijn de kapitaaleisen voor banken terecht strenger geworden, maar hierdoor is er nu nog meer geld uit de omloop verdwenen.  Geld dat nodig is om de noodfondsen voor een eventuele volgende bankencrisis (!) te financieren.  Tegelijkertijd verdwijnt er nog steeds veel geld in het zwarte gat van de enorme rente- en aflossingsverplichtingen die er wereldwijd bestaan. 

Bovendien onttrekken de grote concerns en de zogenaamde superrijken enorme hoeveelheden geld aan de reële economie.  Door de bankenredding is hun vermogen redelijk intact gebleven.  Echter, in plaats van dit vermogen in economisch relevante projecten te investeren, potten zij het nu op, beleggen het in aandelen of verstoppen het in belastingparadijzen.  

Hierdoor stagneert de omloopsnelheid van geld al enige jaren en komt de globale economie langzaam maar zeker tot stilstand.  De centrale banken hebben hier nagenoeg geen invloed op en slagen er ook niet in eenzijdig de kredietverlening weer aan te zwengelen.  De enige manier om economische groei te stimuleren is door uitstaande schulden weer versneld toe te laten nemen.  Dit proces moet echter actief “van boven af”, dus door de politiek, worden gestuurd.  Anders wacht iedereen op wat de ander doet, en gebeurt er dus niets.   

Geen krediet

Na de bankenredding – die eigenlijk meer een redding van het vermogen van de grote concerns en de superrijken was op kosten van de belastingbetaler – heeft ECB de rentevoet gestaag naar beneden gecorrigeerd in de hoop dat dit de kredietverlening misschien weer op gang zou brengen.

4. Frankfurter Allgemeine Zeitung, 4 april 2015

Banken moeten nu zelfs betalen als ze geld bij de ECB willen parkeren.  Maar veel effect heeft deze maatregel niet gehad.  Bancaire balansproblemen, de algemene vraaguitval naar kredieten door de economische onzekerheid en waarschijnlijk ook het gebrek aan vertrouwen van de banken in de (Europese) economie blijken remmende factoren te zijn.   

Dus speculeren banken weer gewoon verder op de financiële markten.  Nu ze weten dat ze “systeemrelevant” zijn, is het gevaar groot dat bepaalde banken er niet voor terug zullen schrikken om opnieuw grote risico’s te nemen.  Wanneer het fout gaat worden ze immers hoogstwaarschijnlijk weer door de staat gered.

Small is beautiful

Willen we een herhaling van de recente bankencatastrofe vermijden, dan kan dit alleen wanneer banken niet langer “too big to fail zijn”.  Dat betekent onherroepelijk dat grote banken in kleinere stukken moeten worden gehakt, en dat de samenstellende delen als nieuwe separate, transparante en overzichtelijke eenheden moeten worden opgebouwd.  Bovendien zou banken duidelijk moeten worden gemaakt, dat ze er niet in de eerste plaats zijn om zélf rijk te worden, maar om het algemeen belang te dienen, net als de – inmiddels vaak geprivatiseerde – energie- en spoorwegmaatschappijen, ziekenhuizen en andere openbare instellingen.  Daarbij mogen ze rustig behoorlijk verdienen, maar niet ten koste van de gemeenschap.

Amoreel

Banken kunnen zo gevaarlijk worden, omdat ze in principe amoreel handelen.  Dat wil zeggen dat ze zich niet bezighouden met de vraag of dat wat ze doen uit moreel oogpunt goed of slecht is.  Het belangrijkste is dat ze met hun handelen geld verdienen.  Zo hebben de banken in het begin van de eurocrisis miljarden verdiend door tegen Spanje, Griekenland, Italië en Portugal te speculeren.  Geld verdienen door te wedden op de ellende die je zelf veroorzaakt hebt.  Cynischer kan het nauwelijks, maar zo werkt het systeem op dit moment.