..

..

..

..

..

..

..

Adam Alter

..

Superverslavend

..

Waarom smartphones, apps en social media zo verslavend zijn

(en wat je eraan kunt doen)

.

Oorspronkelijke titel Irresistible: The Rise of Addictive Technology and the Business of Keeping Us Hooked

© 2017 Adam Alter

Nederlandse vertaling

© 2017 Maven Publishing B.V., Amsterdam / Petra C. van der Eerden en Mirjam Nieman

www.mavenpublishing.nl

Ontwerp omslag Moker Ontwerp

Verzorging ePub Michiel Niesen, ZetProducties

Drukwerk Wöhrmann B.V.

..

isbn 978 94 9249 318 7

nur 770

..

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

.

Voor Sara en Sam

Proloog: Word nooit high van je eigen handel

In januari 2010 onthulde Steve Jobs tijdens een evenement van Apple voor het eerst de iPad met de woorden:

Het is echt heel bijzonder wat dit apparaat allemaal kan […] Je kunt hiermee het beste internetten, nog beter dan met een laptop en veel beter dan met een smartphone […] Het is echt een ervaring […] Je kan er uitstekend mee mailen; hij typt heerlijk.

Anderhalf uur lang was Jobs aan het uitleggen waarom je met de iPad het beste foto’s kon bekijken, naar muziek kon luisteren, lessen kon volgen op iTunes U, rondsnuffelen op Facebook, spelletjes kon spelen en duizenden apps kon besturen. Iedereen, vond hij, moest een iPad hebben.

Maar zijn kinderen mochten het apparaat niet gebruiken.

Eind 2010 zei Jobs tegen journalist Nick Bilton van The New York Times dat zijn kinderen de iPad nog nooit hadden gebruikt. ‘We beperken de hoeveelheid technologie die onze kinderen thuis mogen gebruiken.’ Bilton kwam erachter dat andere toonaangevende figuren in de wereld van de technologie ook dergelijke beperkingen opleggen. Chris Anderson, voormalig hoofdredacteur van het tijdschrift WIRED, hanteerde thuis een strenge tijdslimiet voor alle apparaten, ‘omdat we uit de eerste hand weten wat de gevaren van technologie zijn’. Zijn vijf kinderen mochten thuis in hun kamer absoluut geen beeldscherm gebruiken. Evan Williams, die Blogger, Twitter en Medium had helpen oprichten, kocht honderden boeken voor zijn zoontjes, maar hij vertikte het om ze een iPad te geven. En Lesley Gold, de oprichter van een bedrijf voor webstatistieken, legde haar kinderen de strikte ‘doordeweeks geen beeldschermtijd’-regel op. Daar werd ze pas iets flexibeler in toen haar kinderen een computer moesten gaan gebruiken voor school. Walter Isaacson, die bij de familie Jobs kwam eten toen hij onderzoek deed voor de biografie van Steve Jobs, zei tegen Bilton: ‘Niemand haalde ooit een iPad of een laptop tevoorschijn. De kinderen leken totaal niet verslaafd te zijn aan elektronica.’ Het leek wel alsof de mensen die nieuwe technologie produceerden de hoofdregel van drugsdealers hanteerden: word nooit high van je eigen handel.

Dat is nogal verrassend. Waarom zijn ’s werelds grootste technocraten tegelijkertijd in hun privéleven de grootste technofoben? Stel je de verontwaardiging eens voor als religieus leiders hun kinderen zouden verbieden om hun geloof te praktiseren! Veel experts in de wereld van de technologie en erbuiten hebben me vergelijkbare dingen verteld. Verschillende gamedesigners zeiden dat ze het o zo verslavende spel World of Warcraft vermeden; een psycholoog die gespecialiseerd is in sportverslaving noemde fitnesshorloges gevaarlijk, ‘de achterlijkste dingen ter wereld’, en zwoer dat ze er nooit een zou kopen; de oprichtster van een kliniek voor internetverslaving zei dat ze alle gadgets vermijdt die minder dan drie jaar oud zijn. Ze heeft de beltoon van haar mobieltje nog nooit ingeschakeld en ze legt hem expres op de verkeerde plek neer zodat ze niet in de verleiding komt om haar e-mail te checken. (Ik ben twee maanden bezig geweest om haar per e-mail te bereiken en kreeg haar pas te pakken toen ze toevallig een keer de vaste telefoon opnam op kantoor.) Haar lievelingsspel op de computer is Myst, dat in 1993 werd uitgebracht toen computers nog te log waren om video aan te kunnen. En ze wilde Myst destijds alleen spelen, zei ze, omdat de computer dan elk halfuur vastliep en het eindeloos duurde om hem weer op te starten.

Greg Hochmuth, een van de programmeurs die Instagram heeft helpen opzetten, besefte dat hij een verslavingsmachine aan het bouwen was. ‘Er is altijd nog een hashtag waar je nog even op moet klikken,’ zei Hochmuth. ‘Dat gaat een eigen leven leiden, zoals een organisme, en het kan een complete obsessie voor mensen worden.’ Net als veel andere sociale media is Instagram een bodemloze put. Facebook heeft een feed die doorgaat tot in het oneindige; Netflix gaat automatisch naar de volgende aflevering van een serie; Tinder stimuleert gebruikers om verder te swipen op zoek naar een betere optie. Gebruikers kunnen vaak veel plezier hebben van zulke apps en websites, maar ze vinden het ook lastig om ze met mate te gebruiken. Volgens Tristan Harris, ethicus op het gebied van design, is het probleem niet zozeer dat mensen geen wilskracht hebben, maar dat ‘er duizend mensen aan de andere kant van het beeldscherm zitten die ervoor worden betaald om je vermogen tot zelfregulering kapot te maken’.

Deze technische experts zijn niet voor niets bezorgd. Bij het ontwikkelen van ongekende nieuwe mogelijkheden hadden ze twee dingen ontdekt. Ten eerste dat we een te beperkt idee hebben van verslaving. We zien verslaving vaak als iets wat onderdeel uitmaakt van bepaalde mensen, mensen die we het etiketje ‘verslaafden’ opplakken. Heroïneverslaafden in leegstaande panden. Kettingrokende nicotineverslaafden. Mensen die te pas en te onpas een voorgeschreven pilletje slikken. Het etiketje impliceert dat ze anders zijn dan de rest van de mensheid. Op een dag kunnen ze zich misschien aan hun verslaving ontworstelen, maar op dit moment horen ze nog bij een aparte groep. Maar in werkelijkheid is verslaving grotendeels het resultaat van de omgeving en de omstandigheden. En dat wist Steve Jobs. Hij hield de iPad bij zijn kinderen weg omdat ze weliswaar allerlei factoren mee hadden waardoor ze niet snel verslaafd zouden raken aan drugs of alcohol, maar hij wist dat ze gevoelig zouden zijn voor de verlokkingen van de iPad. Deze ondernemers beseffen dat de apparaten die ze aanprijzen zo onweerstaanbaar mogelijk zijn ontworpen en hun gebruikers zonder aanzien des persoons in hun greep zullen krijgen. Er is geen duidelijke scheidslijn tussen verslaafden en andere mensen. Wij zijn allemaal maar één product of ervaring verwijderd van het ontwikkelen van onze eigen verslaving.

De technische experts van Bilton ontdekten ook dat de omgeving en de omstandigheden van het digitale tijdperk veel meer bijdragen aan het ontwikkelen van een verslaving dan alles wat zich eerder heeft voorgedaan in de geschiedenis van de mens. In de jaren zestig baande de mensheid zich door een woud waarin een paar vallen stonden: sigaretten, alcohol en drugs, die duur waren en waar de meeste mensen toch niet aan konden komen. In de jaren tien van deze eeuw staat datzelfde woud vol met vallen. Je hebt de Facebook-val. De Instagram-val. De pornoval. De val van het e-mailen en online shoppen. Het is een hele lijst, hij is veel langer dan hij ooit in de geschiedenis is geweest en we komen er nu pas achter hoeveel macht die vallen over ons hebben.

De experts van Bilton waren op hun hoede omdat ze wisten dat ze onweerstaanbare technologieën aan het ontwerpen waren. In vergelijking met de lompe technologie van de jaren negentig en de jaren nul van deze eeuw is de moderne technologie efficiënt en verslavend. Honderden miljoenen mensen delen wat ze meemaken in real time via foto’s op Instagram, en al net zo snel worden die gebeurtenissen beoordeeld in de vorm van reacties en likes. Liedjes waarvan het downloaden ooit een uur kostte heb je nu al in een paar luttele seconden binnen en de vertraging die mensen ooit weerhield om dingen te downloaden bestaat nu niet meer. Technologie biedt gemak, snelheid en automatisering, maar dat heeft allemaal zijn prijs. Menselijk gedrag wordt gedeeltelijk bepaald door een serie reflexmatige kosten-batenanalyses die bepalen of een handeling één, twee, honderd keer of helemaal niet wordt verricht. Als de baten uitstijgen boven de kosten is de handeling moeilijk te weerstaan, vooral als daarbij neurologisch gezien precies de juiste snaar wordt geraakt.

Een like op Facebook of Instagram raakt zo’n snaar, net als de beloning als je een World of Warcraft-missie voltooit of als je ziet dat jouw tweet door honderden Twittergebruikers is gedeeld. De mensen die technologie, games en interactieve ervaringen ontwerpen en verbeteren zijn heel goed in hun vak. Ze voeren duizenden tests uit met miljoenen gebruikers om erachter te komen welke verfijningen werken: welke achtergrondkleur, welk font en welk geluidje de betrokkenheid maximaliseren en de frustratie minimaliseren. Tijdens de ontwikkeling van een app of game wordt het een onweerstaanbare, agressieve versie van de ervaring die het ooit was. In 2004 was Facebook gewoon leuk; in 2017 is het verslavend.

Gedragsverslavingen bestaan al heel lang, maar de laatste decennia komen ze steeds vaker voor, zijn ze moeilijker te weerstaan en zie je ze bij de grote massa. Bij deze nieuwe verslavingen hoeft er geen enkel middel te worden ingenomen. Er komt niet direct een chemisch stofje in je lichaam terecht, maar ze hebben hetzelfde effect, omdat ze meeslepend en goed ontworpen zijn. Sommige, zoals gokken en sporten, bestaan al lang, andere, zoals bingewatchen en het gebruik van smartphones, zijn redelijk nieuw. Maar ze worden allemaal steeds moeilijker te weerstaan.

En we hebben het probleem ook nog eens verergerd door ons te concentreren op de voordelen van doelen stellen zonder stil te staan bij de nadelen. Doelgericht zijn was ooit een handig motivatiehulpmiddel, omdat mensen toen over het algemeen zo weinig mogelijk tijd en energie aan dingen kwijt wilden zijn. We zijn van nature niet ijverig, nobel en gezond. Maar het tij is gekeerd. We willen nu zó graag meer dingen bereiken in minder tijd dat we vergeten zijn om een noodrem in te bouwen.

Ik sprak een aantal psychologen die de omvang van het probleem beschreven. ‘Iedereen die ik in behandeling heb, heeft minstens één gedragsverslaving,’ zei een psycholoog. ‘Ik heb patiënten die alle hokjes kunnen afvinken: gokken, shoppen, sociale media, en ga zo maar door.’ Ze beschreef verschillende patiënten die allemaal een indrukwekkende baan hebben en minstens een ton per jaar verdienen, maar zwaar gebukt gaan onder hun verslavingen. ‘Er is een dame bij die heel knap is, heel intelligent en getalenteerd. Ze heeft twee masteropleidingen afgerond en ze is docente. Maar ze is verslaafd aan online shoppen en heeft een schuld van tachtigduizend dollar opgebouwd. Ze heeft haar verslaving voor vrijwel iedereen om haar heen verborgen weten te houden.’ Verschillende aspecten van het leven zo van elkaar gescheiden houden is een terugkerend thema. ‘Het is heel makkelijk om gedragsverslavingen te verstoppen; veel makkelijker dan drugs- of alcoholmisbruik. Dat maakt ze gevaarlijk, omdat ze jaren verborgen kunnen blijven.’ Een andere patiënt die al even succesvol is in haar werk, wist haar verslaving aan Facebook verborgen te houden voor haar vrienden. ‘Haar relatie eindigde op een ontzettend pijnlijke manier en daarna stalkte ze haar ex-vriend jarenlang online. Met Facebook is het veel lastiger om iemand echt los te laten als je uit elkaar bent.’ Een man die bij haar in therapie was checkte zijn e-mail honderden keren per dag. ‘Hij kan zich op vakantie gewoon niet ontspannen en even lekker genieten. Maar je zou het nooit vermoeden. Hij is heel onzeker, maar hij presenteert zich heel goed naar anderen toe; hij heeft een succesvolle baan in de gezondheidszorg en je zou nooit vermoeden hoe moeilijk hij het heeft.’

‘De impact van sociale media is gigantisch,’ zei een andere psycholoog. ‘De hersenen van de jongere generatie die ik behandel zijn compleet gevormd door de sociale media. Daar let ik vaak op bij een sessie: soms praat ik al vijf of tien minuten met een jong iemand over de discussie die ze hadden met hun vriend of vriendin, en dan besef ik dat ik even moet vragen of dat per sms of telefoon ging, via sociale media of in een persoonlijk gesprek. Meestal is het antwoord “sms of sociale media”. Maar in hun verhaal is dat voor mij helemaal niet duidelijk. Voor mij klinkt het als een “echt” persoonlijk gesprek. Ik onderbreek altijd even waar ik mee bezig ben en denk erover na. Deze persoon maakt niet hetzelfde onderscheid tussen verschillende vormen van communicatie als ik… Het resultaat is een landschap vol isolement en verslaving.’

Superverslavend schetst de opkomst van verschillende soorten verslavingsgedrag en onderzoekt wanneer ze zijn begonnen, door wie die apps en games die ze veroorzaken zijn ontworpen, welke psychologische trucjes ze zo onweerstaanbaar maken en hoe je gevaarlijke gedragsverslavingen tot het minimum kunt beperken en tegelijkertijd de achterliggende techniek voor positieve doeleinden kunt aanwenden. Als app-ontwerpers mensen zover kunnen krijgen dat ze meer tijd besteden en geld uitgeven aan een spelletje op hun smartphone, dan kunnen beleidsexperts mensen misschien wel aanmoedigen om meer voor hun pensioen te sparen of meer aan goede doelen te geven.

Technologie is niet intrinsiek slecht. Toen mijn broer en ik in 1988 met mijn ouders naar Australië verhuisden, bleven onze grootouders in Zuid-Afrika wonen. We spraken ze eens per week via dure telefoongesprekken en stuurden ze brieven die pas een week later aankwamen. Toen ik in 2004 naar de Verenigde Staten verhuisde, mailde ik mijn ouders en mijn broer bijna dagelijks. We belden elkaar vaak en zwaaiden zo vaak mogelijk naar elkaar via de webcam. Door technologie werd de afstand tussen ons kleiner. In een artikel uit 2016 voor het tijdschrift TIME beschreef John Patrick Pullen hoe hij tot tranen toe werd bewogen door de emotionele impact van virtual reality.

Mijn speelkameraad, Erin, belaagde me met een krimpstraal. Plotseling leek niet alleen al het speelgoed enorm groot; Erins avatar torende ook als een reuzin boven me uit. Zelfs haar stem in de koptelefoon veranderde en een diepe, trage klank stroomde mijn hoofd in. Heel even was ik weer kind, door die immense figuur die zo liefdevol met me speelde. Het gaf me zo’n duidelijk idee van hoe mijn zoon zich moet voelen, dat ik met mijn headset op begon te huilen. Het was een pure en prachtige ervaring die een andere dimensie aan mijn relatie met hem zal geven terwijl hij opgroeit. Ik was kwetsbaar ten opzichte van mijn reuzenspeelkameraad, maar ik voelde me compleet veilig.

Ethisch gezien is technologie niet goed of slecht, tot het wordt gebruikt door grote bedrijven die haar aanpassen voor massaconsumptie. Apps en platforms kunnen worden ontworpen om een uitgebreid sociaal leven te bevorderen, maar net als sigaretten kunnen ze ook worden ontworpen om verslavend te zijn. En op dit moment stimuleren veel technische ontwikkelingen helaas verslaving. Zelfs Pullen zei in zijn enthousiaste verhaal over virtual reality dat hij er ‘geen weerstand aan kon bieden’. Technologie die je compleet onderdompelt in een digitale wereld zoals virtual reality roept zulke sterke emoties op dat ze makkelijk misbruikt kan worden. Die technologie staat echter nog in de kinderschoenen, dus het is moeilijk te zeggen of ze op een verantwoordelijke manier zal worden gebruikt.

In veel opzichten lijken verslavingen aan middelen en gedragsverslavingen erg op elkaar. Ze activeren dezelfde hersengebieden en komen voort uit een aantal dezelfde menselijke basisbehoeften: sociale interactie en sociale steun, mentale prikkeling en het gevoel dat je iets bereikt. Als die behoeften van mensen niet worden vervuld, is de kans groot dat ze verslaafd zullen raken aan zowel middelen als bepaald gedrag.

Gedragsverslavingen bestaan uit zes ingrediënten: fascinerende doelen die net iets buiten je bereik liggen; onweerstaanbare en onvoorspelbare positieve feedback; het gevoel dat je stapsgewijs vooruitgang boekt en beter wordt; taken die in de loop der tijd moeilijker worden; onopgeloste spanningen waar een oplossing voor moet komen; en hechte sociale banden. Ondanks alle onderlinge verschillen bevatten de huidige gedragsverslavingen minstens één van die zes ingrediënten. Zo is Instagram verslavend omdat alleen bepaalde foto’s heel vaak worden geliket. Gebruikers proberen de volgende golf likes binnen te slepen door de ene foto na de andere te plaatsen en gaan regelmatig naar de site om hun vrienden te steunen. Gamers spelen soms dagen achterelkaar een bepaald spel omdat ze een missie willen afmaken en omdat ze een hechte sociale band hebben ontwikkeld met andere spelers.

Maar wat is de oplossing? Hoe kunnen we leven met verslavende ervaringen die zo’n belangrijke rol in ons leven spelen? Miljoenen voormalige alcoholisten kunnen het café compleet vermijden, maar afkickende internetverslaafden zijn wel gedwongen om e-mail te gebruiken. Je kunt geen visum aanvragen, solliciteren of aan het werk gaan zonder een mailadres. Er bestaan tegenwoordig steeds minder banen waarbij je kunt ontkomen aan het gebruik van een computer en een smartphone. Verslavende technologie is in het normale leven geïntegreerd zoals verslavende middelen dat nooit zullen zijn. Onthouding is geen optie, maar er zijn wel alternatieven. Je kunt verslavende ervaringen beperken tot één onderdeel van je leven en tegelijkertijd goede gewoonten proberen te ontwikkelen die gezond gedrag stimuleren. En in de tussentijd kun je, als je inzicht hebt gekregen in hoe gedragsverslavingen werken, proberen om de schade in te dammen of gedragsverslavingen zelfs aan te wenden voor het goede. Dezelfde principes die kinderen ertoe aanzetten om te gamen kunnen hen ertoe aanzetten om op school te leren, en de doelen die mensen ertoe aanzetten om obsessief te sporten kunnen hen ook ertoe aanzetten om geld te sparen voor hun oude dag.

Het tijdperk van de gedragsverslavingen is nog maar net begonnen, maar de eerste tekenen van een crisis zijn er al. Verslavingen zijn schadelijk omdat ze andere, essentiële bezigheden verdringen, van werk tot basishygiëne en sociaal contact. Het goede nieuws is dat onze relatie met gedragsverslavingen niet permanent is. We kunnen van alles doen om de balans te herstellen van voor de tijd van de smartphones, e-mails, draagbare technologie, sociale netwerken en interactieve tv. Het gaat erom dat we begrijpen waarom gedragsverslavingen zoveel voorkomen, hoe ze munt slaan uit de menselijke psychologie en hoe we de verslavingen kunnen verslaan als ze schadelijk voor ons zijn en ze juist kunnen gebruiken als ze ons vooruithelpen.

DEEL I

WAT IS GEDRAGSVERSLAVING EN HOE IS HET ONTSTAAN

De opkomst van gedragsverslaving

Een paar jaar geleden constateerde Kevin Holesh, die apps ontwikkelt, dat hij niet genoeg tijd aan zijn gezin besteedde. De schuld lag bij de technologie, en de grootste boosdoener was zijn smartphone. Holesh wilde weten hoeveel tijd hij elke dag aan zijn mobiel besteedde, en daarom ontwikkelde hij de app Moment. Moment volgde hoeveel tijd Holesh elke dag naar zijn schermpje keek; de app hield bij hoelang hij dagelijks zijn mobiel gebruikte. Het kostte me maanden om Holesh te bereiken, want hij houdt zich aan zijn woord. Op de website van Moment staat dat hij soms laat op e-mails reageert, omdat hij minder tijd online probeert te zijn. Uiteindelijk reageerde Holesh na mijn derde poging met een beleefde verontschuldiging en we maakten een afspraak. ‘De app registreert niks als je gewoon naar muziek luistert of een telefoontje pleegt,’ zei Holesh. ‘Hij wordt weer actief als je naar je beeldscherm kijkt terwijl je zit te e-mailen en op internet surft, bijvoorbeeld.’ Holesh zat dagelijks vijf kwartier naar zijn scherm te staren, wat hem behoorlijk veel leek. Een paar van zijn vrienden maakten zich ook zorgen, maar ze hadden geen idee hoeveel tijd ze kwijt waren aan hun telefoon. Dus deelde Holesh de app. ‘Ik vroeg mensen te gokken hoeveel tijd ze dagelijks kwijt waren en ze schatten die vrijwel altijd de helft te laag in.’

Ik heb Moment een paar maanden geleden gedownload. Ik had het idee dat ik mijn telefoon niet meer dan een uur per dag gebruikte en hem misschien tien keer per dag oppakte. Op die aantallen was ik niet trots, maar het klonk alsof het ongeveer klopte. Na een maand rapporteerde Moment dat ik mijn telefoon gemiddeld drie uur per dag gebruikte en hem gemiddeld veertig keer per dag oppakte. Ik stond versteld. Ik deed er geen spelletjes op en zat ook niet uren op internet, maar toch kreeg ik het voor elkaar om twintig uur per week naar mijn telefoon te staren.

Ik vroeg Holesh of mijn aantallen normaal waren. ‘Absoluut,’ zei hij. ‘We hebben duizenden gebruikers en die zijn gemiddeld net iets minder dan drie uur per dag met hun mobiel bezig. Ze pakken hun telefoon gemiddeld negenendertig keer per dag op.’ Holesh herinnerde me eraan dat dat nog de mensen waren die zich zoveel zorgen maakten over hun beeldschermtijd dat ze überhaupt een app wilden downloaden die het bijhoudt. Er zijn miljoenen mensen met mobieltjes die het zich niet eens bewust zijn of die het niet genoeg kan schelen om hun gebruik te volgen. En de kans is groot dat ze dagelijks zelfs langer dan drie uur op hun telefoon zitten.

Misschien is er gewoon een klein groepje zware gebruikers die elke dag constant met hun telefoon in de weer zijn en de gemiddelde gebruikstijd omhoogschroeven. Maar Holesh liet de gebruiksgegevens zien van achtduizend Moment-gebruikers om te illustreren dat dat echt niet zo is.

De meeste mensen zitten dagelijks tussen de één en vier uur op hun telefoon, en velen nog een stuk langer. Dit is geen probleem van een klein groepje. Als, zoals de richtlijnen aanbevelen, we dagelijks minder dan een uur op onze telefoon moeten zitten, dan is 88 procent van de gebruikers van Moment er te lang mee bezig. Ze spendeerden gemiddeld een kwart van hun wakende leven aan hun telefoon; dat was meer tijd dan aan iedere andere activiteit, behalve slapen. Elke maand ging bijna honderd uur verloren aan het checken van e-mail, sms’en, spelletjes spelen, rondkijken op internet, artikelen lezen, banksaldo’s bekijken, enzovoort. Op een gemiddeld mensenleven komt dat neer op een onthutsende élf jaar. Zulk overmatig gebruik komt zo vaak voor dat onderzoekers de term ‘nomofobie’ hebben bedacht om de angst te beschrijven dat je geen contact per mobiele telefoon hebt (een afkorting van ‘no mobile phobia’).

Smartphones pakken ons niet alleen tijd af; hun aanwezigheid alleen al is schadelijk. In 2013 nodigden twee psychologen tweetallen mensen die elkaar niet kenden uit in een klein kamertje en vroegen ze om in gesprek te gaan. Om het proces iets makkelijker te maken stelden de psychologen een onderwerp voor: bespreek bijvoorbeeld iets interessants wat jullie de afgelopen maand is overkomen. Een aantal van de tweetallen sprak met elkaar terwijl er een smartphone in de buurt lag; bij anderen was de mobiel vervangen door een opschrijfboekje. De tweetallen kregen in zekere mate een band, maar degenen die elkaar leerden kennen in aanwezigheid van de smartphone hadden moeite om echt contact te maken. Ze beschreven de relatie die ontstond als minder van kwaliteit en hun gesprekspartner als minder empathisch en betrouwbaar. Alleen al door hun aanwezigheid zijn telefoons storend, zelfs als ze niet worden gebruikt. Ze leiden ons af omdat ze ons herinneren aan de wereld buiten het huidige gesprek, en de enige oplossing daarvoor, zo schreven de onderzoekers, is om ze helemaal te verwijderen.

De schuld ligt niet alleen bij smartphones. Bennett Foddy heeft duizenden computerspellen gespeeld, maar weigert om World of Warcraft te spelen. Foddy is een briljante denker met een zeer brede belangstelling. Hij werkt als gameontwerper en professor aan het Game Center van New York University. Foddy werd geboren in Australië en woonde daar tot hij verhuisde om filosofie te studeren, eerst aan Princeton University in de Verenigde Staten en toen aan de University of Oxford in Groot-Brittannië. Daarvoor was Foddy de bassist van de Australische band Cut Copy, die een aantal hitsingles uitbracht en een serie Australische muziekonderscheidingen ontving. Foddy heeft groot respect voor WoW, zoals het computerspel bekendstaat, maar hij weigert het zelf te spelen. ‘Ik beschouw het als mijn baan om alle cultureel belangrijke games te spelen. Maar die heb ik niet gespeeld, omdat ik me zoveel tijdverspilling niet kan permitteren. Ik ken mezelf aardig goed en ik heb zo’n vermoeden dat ik er niet zomaar mee zou kunnen stoppen.’

WoW is misschien wel een van de meest verslavende games op deze aardbol. Het is een zogenaamde massively multi-player online role-playing game, een online rollenspel met miljoenen spelers over de gehele wereld die avatars creëren die door landschappen struinen, met monsters vechten, queesten voltooien en omgaan met andere spelers. De helft van de spelers beschouwt zichzelf als ‘verslaafd’. In een artikel in Popular Science wordt WoW gekenmerkt als ‘de voor de hand liggende keus’ in de zoektocht naar de meest verslavende game ter wereld. Er zijn zelfhulpgroepen met duizenden leden, en meer dan een kwart miljoen mensen heeft de gratis verslavingstest voor World of Warcraft gedaan. Binnen tien jaar had het spel al meer dan tien miljard dollar opgebracht en meer dan tien miljoen deelnemers aangetrokken. Als ze samen een land zouden stichten, zou dat het op elf na grootste land ter wereld zijn. WoW-spelers kiezen een avatar, die ze vertegenwoordigt bij het uitvoeren van queesten in de virtuele wereld genaamd Azeroth. Veel spelers vormen samen een gilde, een team van avatars die samenwerken, en dat is gedeeltelijk wat het spel zo verslavend maakt. Het is moeilijk om ’s nachts te gaan slapen als je weet dat drie van de leden van je gilde in Kopenhagen, Tokyo en Mumbai zonder jou op een belangrijke queeste gaan. Tijdens ons gesprek werd ik getroffen door Foddy’s liefde voor games. Hij gelooft zonder enige twijfel dat ze op zich een positieve kracht vertegenwoordigen, maar toch weigert hij om van de verlokkingen van Azeroth te proeven uit angst dat hij er maanden of jaren van zijn leven aan kwijtraakt.

Games zoals WoW trekken miljoenen tieners en jongvolwassenen aan en een flink deel van hen, tot 40 procent, raakt eraan verslaafd. Een aantal jaar geleden hebben een computerprogrammeur en een psycholoog samen een afkickcentrum opgezet voor mensen met een game- of internetverslaving in de bossen bij Seattle. Het centrum, dat reSTART heet, huisvest een tiental jongemannen die verslaafd zijn aan WoW of een van een handjevol andere games. (ReSTART heeft geprobeerd om een kleine groep vrouwen op te nemen, maar mensen met een internetverslaving ontwikkelen vaak ook een seksverslaving, waardoor het samenwonen hen enorm afleidde.) Tot voor kort bevatten computers te weinig geheugen om games zoals WoW te draaien, spellen die veel sneller gaan, immersiever zijn en minder log dan de games uit de twintigste eeuw. Ze maken realtime-interactie met andere mensen mogelijk, en vooral dat maakt ze zo verslavend.

Door de technologie sporten we tegenwoordig ook anders. Vijftien jaar geleden kocht ik een van de eerste sporthorloges, een gigantisch rechthoekig apparaat dat het midden hield tussen een horloge en een polsgewicht. Het was zo zwaar dat ik een waterflesje moest vasthouden met mijn andere hand om het gewicht te compenseren. Om de paar minuten was het ding het gps-signaal kwijt en de accu was zo snel leeg dat je er niks aan had als je lange afstanden ging rennen. Nu zijn er veel goedkopere en kleinere draagbare apparaatjes die elke stap vastleggen. Dat is prachtig, maar het is ook het recept voor een obsessie. Sportverslaving is inmiddels een specialiteit in de psychiatrie, doordat sporters niet alleen constant herinnerd worden aan hun activiteit, maar nog meer aan hun inactiviteit. Mensen die een sporthorloge om hebben raken verstrikt in een escalerende spiraal. Vorige week was tienduizend stappen het ultieme doel, maar deze week is het elfduizend. Volgende week twaalfduizend en dan veertienduizend. Die opgaande lijn kan niet eindeloos in stand worden gehouden, maar veel mensen negeren stressfracturen en ander zwaar letsel om dezelfde endorfinekick te krijgen die ze een paar maanden daarvoor nog van een veel kleinere inspanning kregen.

Opdringerige technologie maakt het ook steeds moeilijker om te ontkomen aan shoppen, werk en porno. Ooit kon je tussen de avond en de vroege ochtend bijna onmogelijk iets kopen of werken, maar nu kun je online shoppen en op elk moment van de dag inloggen op je werkplek. De tijd is ook voorbij dat je een Playboy jatte uit de kiosk; nu heb je hem al binnen met wifi en een internetbrowser. Het leven is gemakkelijker dan ooit, maar het gemak heeft de verleiding ook wapens in handen gegeven.

Hoe is het zover gekomen?

De eerste ‘gedragsverslaafden’ waren baby’s van twee maanden oud. Begin december 1968 kwamen eenenveertig psychologen die onderzoek deden naar het menselijk zicht bijeen in New York tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van de Association for Research in Nervous and Mental Disease om te bespreken waarom we soms dingen niet zien. Vrijwel allemaal zouden het grote sterren worden in de wetenschappelijke wereld. Roger Sperry ontving dertien jaar later de Nobelprijs. Neurowetenschapper Wilder Penfield werd ooit beschreven als ‘the greatest living Canadian’ en William Dement van Stanford University kreeg de benaming ‘de vader van het slaaponderzoek’.

Ook aanwezig was de psycholoog Jerome Kagan, die tien jaar daarvoor aan Harvard University het eerste programma over menselijke ontwikkeling had opgezet. Toen hij een halve eeuw later met pensioen ging, kwam hij als tweeëntwintigste op de lijst van de meest eminente psychologen ooit te staan, vóór groten als Carl Jung, Ivan Pavlov en Noam Chomsky.

Tijdens de bijeenkomst besprak Kagan visuele aandacht bij zuigelingen. Hoe, vroeg hij, weten baby’s van twee maanden oud waar ze naar moeten kijken en wat ze moeten negeren? Hun groeiende hersenen worden gebombardeerd door een caleidoscoop aan visuele informatie en toch leren ze op de een of andere manier om zich op bepaalde beelden te concentreren en langs andere heen te kijken. Het viel Kagan op dat zeer jonge baby’s werden aangetrokken tot bewegende objecten met harde contouren. Sterker nog, ze konden niet wegkijken als een onderzoeker een houten blokje voor hun ogen liet bengelen. Volgens Kagan vertoonden deze zuigelingen een ‘gedragsverslaving aan contour en beweging’.

Volgens de huidige normen is het nogal vergezocht om de zuigelingen als gedragsverslaafden te bestempelen. Kagan had gelijk toen hij zei dat ze niet konden wegkijken, maar tegenwoordig hebben we een heel ander beeld van gedragsverslaving. Het is meer dan een instinct dat we niet kunnen onderdrukken, omdat hetzelfde zou opgaan voor met de ogen knipperen en ademhalen. (Probeer maar eens om je adem in te houden tot je flauwvalt; uiteindelijk zullen je hersenen je dwingen om weer in te ademen. Doordat we volautomatisch in- en uitademen is de kans klein dat we doodgaan omdat we vergeten om adem te halen.) De huidige definities erkennen dat verslaving uiteindelijk iets negatiefs is. Gedrag is alleen verslavend als de beloning die het nu oplevert uiteindelijk niet opweegt tegen de schadelijke gevolgen ervan. Ademhalen of naar houten blokjes kijken is niet verslavend omdat, zelfs al is het moeilijk te weerstaan, het niet schadelijk is. Verslaving is een sterke gehechtheid aan een ervaring die schadelijk is en waar je moeilijk zonder kan. Gedragsverslavingen gaan niet over het eten, drinken, injecteren of roken van middelen. Ze treden op als iemand een bepaald gedrag niet kan weerstaan dat weliswaar voorziet in een diepe, psychologische behoefte op de korte termijn, maar op de lange termijn grote schade aanricht.

De obsessie en de dwangneurose zijn nauw verwant aan de gedragsverslaving. Obsessies zijn gedachten die je niet kunt tegenhouden, en dwangneurosen zijn handelingen die je gewoon móet uitvoeren. Er is een essentieel verschil tussen verslavingen, obsessies en dwangneurosen. Verslavingen hebben de belofte van directe beloning, of positieve bekrachtiging. Maar bij obsessies en dwangneurosen daarentegen is het juist uitermate onaangenaam om ze níet uit te voeren. Ze bieden verlichting, ook wel bekend als negatieve bekrachtiging, maar niet de aantrekkelijke beloning van een verslaving waaraan wordt toegegeven. (Omdat ze zo nauw verwant zijn gebruik ik alle drie de termen in dit boek.)

Gedragsverslavingen hebben een derde verwant: de obsessieve passie. In 2003 schreven zeven Canadese psychologen onder leiding van de onderzoeker Robert Vallerand een artikel waarin het concept van ‘passie’ in tweeën werd verdeeld. ‘Passie,’ zeiden ze, ‘wordt gedefinieerd als een sterke neiging tot een activiteit die mensen leuk vinden, die ze belangrijk vinden en waar ze tijd en energie in steken.’ Harmonieuze passies zijn activiteiten waar niks mis mee is, waar mensen voor kiezen zonder dat er verplichtingen aan verbonden zijn: de modelspoorbaan waar een bejaarde man al van kleins af aan aan knutselt, of de abstracte schilderijen die een vrouw van middelbare leeftijd in haar vrije tijd schildert. ‘Mensen voelen zich niet gedwongen tot die activiteit,’ zeggen de onderzoekers, ‘ze kiezen ervoor uit vrije wil. Bij zo’n soort passie neemt de activiteit een grote, maar geen overweldigend grote ruimte in van iemands identiteit, en zij is in balans met andere aspecten van het leven van die persoon.’

Obsessieve passies zijn daarentegen ongezond en soms gevaarlijk. Voortgestuwd door een behoefte die verder gaat dan simpelweg ergens plezier aan beleven is de kans groot dat zulke passies gedragsverslavingen veroorzaken. Volgens de definitie van de onderzoekers kan de desbetreffende persoon ‘het niet laten om bezig te zijn met de activiteit van de passie. De passie moet haar loop hebben, omdat zij die persoon in haar macht heeft. Omdat die persoon geen controle heeft over het bezig zijn met de activiteit, neemt het uiteindelijk een buitenproportioneel grote ruimte in de identiteit van die persoon in en veroorzaakt het conflicten met andere activiteiten in zijn leven.’ We hebben het hier over het computerspel dat een tiener de hele avond zit te spelen in plaats van zijn huiswerk te doen en te gaan slapen. Of de hardloper die ooit voor de lol ging lopen, maar zich nu verplicht voelt om elke dag 10 kilometer in een bepaald tempo te rennen, zelfs als ze last krijgt van vreselijk pijnlijke loopblessures. Tot ze plat in bed ligt en niet meer kan lopen, zal ze dagelijks blijven hardlopen, omdat haar identiteit en haar gevoel van welzijn intrinsiek verbonden zijn met haar streak, de aaneengesloten reeks dagen dat ze achter elkaar hardloopt. Passies die in evenwicht zijn ‘maken het leven de moeite waard’, maar een obsessieve passie kwelt de geest.

Er zijn uiteraard mensen die vinden dat verslavingen nooit puur en alleen gebaseerd kunnen zijn op gedrag. ‘Waar zijn de middelen?’ vragen ze. ‘Als je verslaafd kunt zijn aan computerspellen en smartphones, waarom kun je dan niet verslaafd zijn aan ruiken aan bloemetjes en achteruitlopen?’ In theorie kun je daar ook aan verslaafd zijn. Als die bezigheden een diepe behoefte vervullen, je niet zonder kunt en je ze gaat najagen terwijl je andere aspecten van je leven verwaarloost, dan heb je een gedragsverslaving ontwikkeld aan het aan bloemen ruiken of achteruitlopen. Er zijn waarschijnlijk maar weinig mensen die daaraan verslaafd zijn, maar het is niet ondenkbaar. En intussen zijn er veel, heel veel mensen die vergelijkbare symptomen vertonen als je ze laat kennismaken met de smartphone, een fascinerend computerspel of het concept van e-mail.

Er zijn ook mensen die zeggen dat de term ‘verslaving’ onmogelijk op de meerderheid van de bevolking van toepassing kan zijn. ‘Devalueert dat de term “verslaving” niet? Wordt hij dan niet betekenisloos en hol,’ vragen ze. Toen in 1918 een grieppandemie aan vijfenzeventig miljoen mensen het leven kostte, opperde niemand dat de diagnose griep betekenisloos was. De kwestie eiste de aandacht op juist omdat zoveel mensen erdoor werden getroffen, en hetzelfde geldt voor gedragsverslaving. Smartphones en e-mail zijn moeilijk te weerstaan, omdat ze allebei onderdeel uitmaken van het web waaruit onze maatschappij bestaat en ze psychologisch fascinerende ervaringen stimuleren, en in de komende decennia zullen we nieuwe verslavende ervaringen zien verschijnen. We moeten geen afgezwakte term gebruiken om ze te beschrijven; we moeten erkennen hoe ernstig ze zijn, hoeveel schade ze aanrichten aan ons collectieve welzijn en hoeveel aandacht ze verdienen. Het bewijs tot nu toe is verontrustend en trends wijzen erop dat we ons steeds verder op gevaarlijk terrein begeven.

Toch is het belangrijk om de term ‘gedragsverslaving’ voorzichtig te gebruiken. Een label kan mensen aanmoedigen om overal een ziekte in te zien. Verlegen jongeren kregen opeens allemaal het etiket ‘aspergerpatiënt’ opgeplakt toen de term in zwang raakte, en mensen met snel wisselende emoties werden opeens allemaal ‘bipolair’ genoemd. Allen Frances, psychiater en expert op het gebied van verslaving, maakt zich zorgen over de term ‘gedragsverslaving’. ‘Als 35 procent van de mensen aan een aandoening lijdt, hoort het gewoon bij de menselijke natuur,’ zegt hij. ‘We maken een fout door van gedragsverslaving een medische kwestie te maken. We zouden hetzelfde moeten doen als in Taiwan en Korea. Daar zien ze een gedragsverslaving als een sociaal probleem; niet als iets medisch.’ Ik ben het daarmee eens. Niet iedereen die elke dag meer dan anderhalf uur zijn smartphone gebruikt moet behandeld worden. Maar wat maakt smartphones eigenlijk zo onweerstaanbaar? Moeten we structurele checks-and-balances inbouwen in de steeds grotere rol die ze spelen in onze collectieve levens? Een symptoom dat zoveel mensen vertonen is niet minder echt of acceptabel, simpelweg omdat het de nieuwe norm wordt; we moeten dat symptoom begrijpen om te beslissen of en hoe we daar wat aan gaan doen.

Hoe wijdverspreid zijn gedragsverslavingen eigenlijk? De ergste verslavingen, waardoor mensen in het ziekenhuis terechtkomen of geen redelijk normaal leven meer kunnen leiden, zijn behoorlijk zeldzaam en treffen maar een paar procent van de bevolking. Maar milde gedragsverslavingen zijn veel wijdverspreider. Die verslavingen maken ons leven minder de moeite waard, zorgen dat we minder goed werken en ontspannen, en beperken onze interactie met andere mensen. Ze veroorzaken onschuldigere psychologische trauma’s dan ernstige verslavingen, maar zelfs onschuldige trauma’s worden met de tijd groter zodat het slachtoffer zich steeds minder goed gaat voelen.

Het is lastig om erachter te komen hoeveel mensen aan gedragsverslavingen lijden, omdat de meeste van die verslavingen niet gemeld worden. Er zijn tientallen studies uitgevoerd om die vraag te beantwoorden, maar de meest uitgebreide zijn van een Britse professor in de psychologie, Mark Griffiths, die al meer dan twintig jaar gedragsverslavingen bestudeert. Hij spreekt snel en gepassioneerd, zoals je van iemand zou verwachten die halverwege zijn carrière al meer dan vijfhonderd artikelen heeft gepubliceerd. Griffiths ging al op jonge leeftijd studeren en promoveerde op zijn drieëntwintigste, een paar jaar voor men het internet op grote schaal ging gebruiken. ‘Het was in 1994,’ zegt Griffiths. ‘Ik presenteerde een artikel op een jaarlijkse bijeenkomst van de British Psychological Society over technologie en verslaving, en na het praatje was er een persconferentie. In die tijd hadden mensen het over verslavingen aan fruitmachines, videogames en tv, en iemand vroeg of ik al eens had gehoord van iets nieuws wat het internet heette, en of dat tot nieuwe soorten verslavingen zou kunnen leiden.’ In het begin wist Griffiths niet zo goed wat hij van het internet moest vinden, maar hij was gefascineerd door het idee dat het een route naar verslaving zou kunnen zijn. Hij vroeg een beurs aan bij de regering en ging het onderwerp bestuderen.

Reporters vroegen Griffiths regelmatig hoe wijdverspreid gedragsverslavingen waren, maar hij vond het moeilijk om een goed antwoord op die vraag te geven. Er waren gewoon geen gegevens over. Dus ging hij samenwerken met twee onderzoekers van de University of Southern California om daarachter te komen. Ze publiceerden een lang en grondig review paper in 2011, waarin ze tientallen onderzoeken bekeken, die elk grondig werden doorgelicht voor ze werden opgenomen. Onderzoeken werden alleen opgenomen als er minimaal vijfhonderd respondenten waren, zowel mannen als vrouwen, met een leeftijd van tussen de zestien en vijfenzestig jaar, en hun onderzoeksmethode moest betrouwbaar zijn en worden ondersteund door zorgvuldig onderzoek. Het resultaat was een indrukwekkende drieëntachtig onderzoeken met in totaal anderhalf miljoen respondenten op vier continenten. De onderzoeken richtten zich op verslavingen aan gokken, liefde, seks, shoppen, internet, sport en werk, evenals aan alcohol, nicotine, verdovende middelen en andere middelen.

De einduitkomst: een verbluffende 41 procent van de bevolking had in de twaalf maanden ervoor last gehad van minimaal één gedragsverslaving. En het waren geen triviale aandoeningen; Griffiths en zijn collega’s zeiden dat bijna de helft van de bevolking te kampen had met de volgende symptomen:

[Het] verlies van het vermogen om vrijelijk te kiezen of men het gedrag wil stoppen of voortzetten (controleverlies) en [het] ervaren van negatieve consequenties die gerelateerd zijn aan het gedrag. Met andere woorden: diegene kan niet meer op betrouwbare wijze voorspellen wanneer het gedrag zal voorkomen, wanneer het zal stoppen, of welk ander gedrag gepaard zal gaan met het verslavende gedrag. Het resultaat is dat andere activiteiten worden opgegeven, of als ze worden voortgezet, worden ze niet meer als even plezierig ervaren als voorheen. Andere negatieve gevolgen van verslavend gedrag kunnen onder meer zijn: het belemmeren van rollen in het leven (bijvoorbeeld werk, sociale bezigheden of hobby’s), het belemmeren van sociale relaties, crimineel gedrag en juridische problemen, betrokkenheid bij gevaarlijke situaties, fysiek letsel en verzwakking, financiële of emotionele schade.

Een aantal van deze verslavingen blijft toenemen door technologische innovatie en maatschappelijke veranderingen. Een recent onderzoek stelt dat tot 40 procent van de bevolking aan de een of andere vorm van een op het internet gebaseerde verslaving lijdt, of dat nu aan e-mailen is, gamen of porno. Een ander onderzoek constateerde dat 48 procent van de onderzochte groep Amerikaanse studenten ‘internetverslaafd’ was, en dat nog eens 40 procent op het randje van verslaafd of potentieel verslaafd was. Toen hun gevraagd werd naar hun relatie met het internet, hadden de meeste studenten het over negatieve gevolgen: ze legden uit dat hun werk, relatie en hun familieleven eronder leden dat ze te vaak zaten te internetten.

Wellicht vraag je je nu af of jij of iemand waar je om geeft formeel gezien ‘verslaafd is aan het internet’. Dit zijn vijf van de vragen van de Internet Addiction Test, die uit twintig onderdelen bestaat. Neem de tijd om iedere vraag te beantwoorden.

Als je 7 punten of minder scoort, vertoon je geen tekenen van internetverslaving. Een score van 8 tot 12 duidt op een milde internetverslaving: je bent soms wel te lang online, maar over het algemeen heb je je internetgebruik in de hand. Een score van 13 tot 20 geeft een gemiddelde internetverslaving aan, wat impliceert dat je verhouding met het internet je ‘weleens of regelmatig problemen oplevert’. Een score tussen de 21 en 25 suggereert een ernstige internetverslaving en impliceert dat het internet ‘significante problemen in je leven veroorzaakt’. (Verderop in dit boek zal ik de vraag beantwoorden wat je moet doen als je een hoge score hebt.)

Nog los van internetverslaving zei 46 procent van de mensen dat ze niet zonder hun smartphone zouden kunnen leven (sommigen zeiden zelfs dat ze liever zelf gewond zouden raken dan dat hun telefoon beschadigd raakt) en 80 procent van de tieners checkt minstens één keer per uur zijn of haar mobieltje. In 2008 besteedden volwassenen gemiddeld achttien minuten per dag aan hun telefoon; in 2015 was dat twee uur en achtenveertig minuten. Die overstap naar mobiele apparaten is gevaarlijk, omdat je veel makkelijker verslaafd raakt aan een apparaat dat je altijd bij je hebt. In een studie vertelde 60 procent van de deelnemers dat ze tientallen tv-afleveringen achterelkaar bingewatchten, ook al hadden ze zich voorgenomen om veel eerder te stoppen met kijken. Wel 59 procent van de mensen zei dat ze afhankelijk waren van socialemediasites en dat hun afhankelijkheid van die sites ze uiteindelijk ongelukkig maakte. De helft van die mensen zei dat ze die websites minstens één keer per uur moesten checken. Na een uur raakten ze onrustig, geagiteerd en konden ze zich niet meer concentreren. En in 2015 waren 280 miljoen mensen verslaafd aan hun smartphone. Als ze met zijn allen de ‘Verenigde Staten van Nomofobie’ zouden oprichten, zou dat het land worden met de op drie na grootste bevolking ter wereld, na China, India en de Verenigde Staten.

In 2000 meldde Microsoft Canada dat de gemiddelde mens een aandachtsspanne heeft van twaalf seconden; tegen 2013 was die omlaaggegaan naar acht seconden. (Ter vergelijking: volgens Microsoft kan een goudvis zijn aandacht ergens gemiddeld negen seconden bij houden.) ‘De menselijke aandacht neemt af,’ constateerde het rapport. 77 procent van de mensen tussen de achttien en vierentwintig jaar beweerde dat ze als ze niets te doen hebben eerder hun telefoon grijpen dan iets anders gaan doen. 87 procent zei dat ze vaak helemaal van de wereld zijn en achterelkaar tv-afleveringen kijken. En wat nog zorgwekkender is: Microsoft vroeg tweeduizend jongvolwassenen om aandachtig naar een rij getallen en letters te kijken die op een computerscherm verschenen. Degenen die minder tijd aan sociale media besteedden, scoorden veel beter.

Van oorsprong betekende ‘verslaving’ een ander soort sterke verbinding: als je in het oude Rome uitriep: ‘Ik ben verslaafd!’ dan was je zojuist veroordeeld tot de slavernij. Als je iemand geld schuldig was en je die schuld niet kon aflossen, veroordeelde de rechter je tot verslaving. Je werd gedwongen om als slaaf te werken tot je je schuld had afbetaald. Dat was hoe het woord ‘verslaving’ eerst werd gebruikt, maar het woord evolueerde tot het elke band beschreef waar je maar moeilijk vanaf kwam. Als je graag wijn dronk, was je een wijnverslaafde; als je graag boeken las, was je een boekenverslaafde. Op zich was er niks mis met een verslaving; veel verslaafden waren gewoon mensen die echt gek waren van eten, drinken, kaarten of lezen. Als verslaafde had je een passie voor iets, en de betekenis van het woord ‘verslaafde’ raakte door de eeuwen heen afgezwakt.

In de negentiende eeuw blies de medische wetenschap het woord nieuw leven in. Artsen besteedden extra veel aandacht aan het woord toen scheikundigen aan het eind van de negentiende eeuw ontdekten hoe je cocaïne kon maken, omdat het steeds lastiger bleek om gebruikers te laten stoppen met het middel. Eerst leek cocaïne een wonder: bejaarden konden er plotseling kilometers door lopen en oververmoeide mensen konden weer helder denken. Maar veel gebruikers raakten er uiteindelijk aan verslaafd en veel van hen overleefden dat niet.

Ik kom zo terug op gedragsverslaving, maar om de opkomst ervan duidelijk te maken moeten we het eerst hebben over verslaving aan middelen. Het woord ‘verslaving’ impliceert nog pas twee eeuwen drugsgebruik, terwijl mensachtigen al duizenden jaren verslaafd zijn aan middelen. DNA-bewijs duidt erop dat de neanderthalers al veertigduizend jaar geleden een gen genaamd DRD4-7R hadden. DRD4-7R is verantwoordelijk voor een aantal gedragingen die neanderthalers onderscheidden van andere mensachtigen, waaronder het nemen van risico’s, en een hang naar nieuwigheden en sensatie. Terwijl de mensachtigen vóór de neanderthalers voorzichtig waren en niet van risico hielden, gingen de neanderthalers constant op ontdekking en waren ze zelden tevreden. Een variant van DRD4-7R, DRD4-4R, is nog steeds aanwezig in ongeveer 10 procent van de bevolking; die mensen zijn veel vaker roekeloos en raken aan van alles verslaafd.

Het is onmogelijk te zeggen wie de eerste menselijke verslaafde was, maar uit stukken blijkt dat hij of zij meer dan 13.000 jaar geleden leefde. De wereld zag er toen heel anders uit. De neanderthalers waren allang uitgestorven, maar de aarde was nog steeds met gletsjers bedekt, de ruwharige mammoet zou nog tweeduizend jaar bestaan en de mens was nog maar net begonnen met het domesticeren van geiten, schapen, varkens en koeien. Het boerenbedrijf en de landbouw kwamen pas een paar duizend jaar later in opkomst, maar op het Zuidoost-Aziatische eiland Timor ontdekte iemand per toeval de betelnoot.

De betelnoot is de oeroude, in de natuur voorkomende neef van de moderne sigaret. Betelnoten bevatten een geurloze olieachtige vloeistof genaamd arecoline, die een vergelijkbaar effect heeft als nicotine. Als je op een betelnoot kauwt, verwijden je bloedvaten, je kan makkelijker ademhalen, je bloed wordt sneller rondgepompt en je voelt je opgewekter. Veel mensen beweren dat ze beter kunnen denken na het kauwen van een betelnoot, en het is nog steeds een populair middel in delen van Zuid- en Zuidoost-Azië.

Betelnoten hebben wel een vervelende bijwerking. Als je er vaak genoeg op kauwt, worden je tanden zwart, ze gaan rotten en kunnen zelfs uitvallen. Ondanks de duidelijke kosmetische prijs die je betaalt voor het kauwen van betelnoten gaan een heleboel gebruikers ermee door, zelfs als hun tanden uitvallen. Toen de Chinese keizer Zhou Zhengwang drieduizend jaar geleden een bezoek bracht aan Vietnam, vroeg hij zijn gastheren waarom hun tanden zwart waren. Ze verklaarden: ‘Kauwen op de betel zorgt ervoor dat de mond hygiënisch blijft, daarom worden de tanden zwart.’ Dat is op zijn best twijfelachtige logica. Als onderdelen van je lichaam gitzwart worden, moet je wel erg ruimdenkend zijn om te kunnen concluderen dat die transformatie gezond is.

Mensen in Zuid-Azië waren niet de enige verslaafden. Andere beschavingen maakten gretig gebruik van wat er plaatselijk groeide. Al duizenden jaren geleden begonnen inwoners van het Arabisch Schiereiland en de Hoorn van Afrika op bladeren van de qat te kauwen, een stimulerend middel vergelijkbaar met speed, ofwel methamfetamine. Mensen die qat gebruiken worden praatziek, euforisch en hyperactief, en hun hartslag versnelt net zo alsof ze talloze koppen sterke koffie hebben gedronken.

Rond diezelfde tijd stuitten de Aboriginals in Australië op de pituri-plant, terwijl hun tijdgenoten in Noord-Amerika de tabaksplant ontdekten. Beide planten kunnen worden gerookt en gekauwd, en beide bevatten een grote hoeveelheid nicotine. Daarnaast begonnen Zuid-Amerikanen in de Andes zevenduizend jaar geleden op de bladeren van de cocaplant te kauwen bij grote bijeenkomsten. Op het andere halfrond leerden de Soemeriërs om opium te bereiden, waar ze zo blij mee waren dat ze de instructies vastlegden op kleitabletten.

Drugsverslavingen zoals wij die kennen zijn relatief nieuw, omdat daarvoor geavanceerde scheikunde en een dure uitrusting vereist is. In de tv-serie Breaking Bad is de docent scheikunde die methamfetamine gaat maken, Walter White, geobsedeerd door de puurheid van zijn product. Hij produceert ‘Blue Sky’, dat 99,1 procent puur is, en dwingt daarmee wereldwijd respect af (en haalt miljoenen dollars aan drugsgeld binnen). In het echte leven kopen methverslaafden alles wat ze te pakken kunnen krijgen, dus drugsdealers versnijden het met vulstoffen, waardoor het minder puur wordt. Of de drug nou puur is of niet, het fabricageproces ervan is ingewikkeld en technisch. Dat geldt ook voor veel andere drugs, die in scheikundig opzicht sterk afwijken van de planten die de belangrijkste grondstoffen bevatten.

Voor de farmaceutische industrie een miljardenbusiness was, ontdekten artsen en scheikundigen de effecten van middelen gewoon door ze uit te proberen, of per toeval. In 1875 verkoos de Britse vereniging van artsen (de British Medical Association) de achtenzeventigjarige Sir Robert Christison als haar vierenveertigste voorzitter. Christison was lang, streng en excentriek. Hij was vijftig jaar ervoor arts geworden, precies op het moment dat moordlustige Engelsen elkaar leerden te vergiftigen met arsenicum, strychnine en cyanide. Christison vroeg zich af wat deze en andere gifstoffen met het lichaam deden. Het was lastig om vrijwilligers te vinden, dus slikte hij decennialang zelf gevaarlijke soorten gif die hij daarna weer uitbraakte, waarbij hij de effecten ervan op het moment zelf vastlegde, net voor hij buiten westen raakte.

Een van die giffen was een klein groen blaadje dat Christisons mond gevoelloos maakte, hem een enorme stoot energie gaf, en zorgde dat hij zich tientallen jaren jonger voelde dan zijn leeftijd, tachtig jaar. Christison voelde zich zo verkwikt dat hij een lange wandeling ging maken. Negen uur later, nadat hij 24 kilometer had gewandeld, kwam hij thuis en hij noteerde dat hij geen honger of dorst had. De volgende ochtend stond hij fit op, klaar voor een nieuwe dag. Christison had op het blad van een cocaplant gekauwd, de plant die bekend is vanwege zijn opwekkende verwant, cocaïne.

In Wenen, 1600 kilometer naar het zuiden, experimenteerde een jonge neuroloog ook met cocaïne. Veel mensen kennen Freud van zijn theorieën over de menselijke persoonlijkheid, seksualiteit en dromen, maar in zijn tijd was hij ook bekend omdat hij het gebruik van cocaïne aanraadde. Dertig jaar ervoor hadden scheikundigen voor het eerst een synthetische versie van de drug geproduceerd en Freud las met veel belangstelling over de miraculeuze 24 kilometer lange wandeling van Christison. Freud merkte dat hij niet alleen energie kreeg van cocaïne, maar dat het ook kalmerend werkte bij zijn terugkerende episodes van depressie en indigestie. In een van zijn meer dan negenhonderd brieven aan zijn verloofde, Martha Bernays, schreef Freud:

Als alles goed gaat zal ik een essay schrijven over [cocaïne] en ik verwacht dat het een plek zal krijgen naast morfine en zelfs effectiever zal blijken bij behandelingen. […] Ik neem er regelmatig kleine doses van in tegen depressie en indigestie en het resultaat is echt geweldig.

Het leven van Freud zat vol hoogte- en dieptepunten, maar de tien jaar na zijn brief aan Martha waren wel heel turbulent. Die periode begon met een hoogtepunt: de publicatie van zijn essay ‘Über Coca’ in 1884. In Freuds eigen woorden was ‘Über Coca’ ‘een lofbetuiging aan deze magische substantie’. Freud speelde alle rollen in het ‘Über Coca’-drama: hij was zowel onderzoeker, proefpersoon als geanimeerd schrijver.

Een paar minuten na het innemen van cocaïne voelt men opeens opgetogenheid en een heel licht gevoel. Men voelt een soort donzigheid op de lippen en het verhemelte, gevolgd door een warm gevoel in dezelfde gebieden. […] Het geestelijke effect van [cocaïne] […] bestaat uit opgetogenheid en een blijvende euforie, die op geen enkele wijze verschilt van de normale euforie van een gezond persoon.

‘Über Coca’ hint ook op de meer duistere kant van cocaïne, alhoewel Freud die eerder fascinerend leek te vinden dan zorgwekkend:

Tijdens de eerste proef maakte ik kortdurend giftige effecten mee. […] Mijn ademhaling werd trager en dieper en ik voelde me moe en slaperig; ik moest vaak gapen en voelde me een beetje duf. […] Als men onder invloed van coca ingespannen werkt, voelt men na drie tot vijf uur een vermindering in het gevoel van welzijn en is een volgende dosis coca nodig om de vermoeidheid af te wenden.

Psychologen hebben Freud bekritiseerd omdat zijn beroemdste theorieën onmogelijk zijn te testen (hebben mannen die van grotten dromen echt een fascinatie voor de baarmoeder?), maar hij was een voorvechter van zorgvuldig experimenteren met cocaïne. Zoals zijn brieven aangeven ontdekte Freud dat het effect van de cocaïne, zoals bij elk verslavend stimulerend middel, verdween en dat het op den duur steeds minder effect had. De enige manier om de oorspronkelijke high te reproduceren was door steeds nieuwe en hogere doses te nemen. Hij nam minstens twaalf grote doses en raakte uiteindelijk verslaafd. Hij kon maar met moeite werken en denken zonder de drug en raakte ervan overtuigd dat zijn beste ideeën tot bloei kwamen onder de invloed ervan. In 1895 raakte zijn neus geïnfecteerd en moest hij meerdere operaties doorstaan om zijn kapotte neusvleugels te herstellen. In een brief aan zijn vriend, de keel-neus-oorarts Wilhelm Fliess, geeft Freud een zeer beeldende beschrijving van het effect van cocaïne. Ironisch genoeg was het enige wat zijn neus tot rust bracht een volgende dosis cocaïne. Als de pijn heel erg was, bestreek hij zijn neusgaten met een oplossing van water en cocaïne. Een jaar later concludeerde hij bedroefd dat cocaïne hem meer kwaad deed dan goed. In 1896, twaalf jaar na zijn eerste kennismaking met cocaïne, zag Freud zich gedwongen om compleet met de drug te stoppen.

Hoe kon het dat Freud wel de plezierige kant van cocaïne zag, maar niet de gigantische schaduwzijde? Toen hij nog maar net voor de drug was gevallen dacht hij dat het dé oplossing was voor een morfineverslaving. Hij beschreef het geval van een patiënt die abrupt stopte met morfine en ‘plotselinge onthoudingsverschijnselen’ vertoonde, zoals rillingen en depressieve aanvallen. Maar toen de man cocaïne tot zich begon te nemen, herstelde hij compleet en kon hij normaal functioneren met behulp van een flinke dagelijkse dosis cocaïne. De grootste fout die Freud maakte was zijn aanname dat dit effect blijvend zou zijn:

Na tien dagen kon hij het zonder de cocabehandeling stellen. De behandeling van een morfineverslaving met coca resulteert daarom niet louter in het inwisselen van de ene verslaving voor de andere […] het gebruik van coca is maar tijdelijk.

Dat Freud voor cocaïne viel kwam gedeeltelijk doordat hij in een tijd leefde waarin de gedachte heerste dat verslaving alleen degenen treft die zwak van lichaam en geest zijn. Genialiteit en verslaving waren onverenigbaar en net als Robert Christison ontdekte hij cocaïne toen hij intellectueel op zijn hoogtepunt was. Freud had zo’n verkeerd beeld van de drug dat hij geloofde dat die morfineverslavingen kon vervangen en beëindigen. En hij was niet de enige die dat geloofde. Twintig jaar voor Freud ‘Über Coca’ schreef, raakte een Amerikaanse kolonel van het Zuidelijke leger verslaafd aan morfine toen hij gewond was geraakt tijdens de laatste veldslag van de Burgeroorlog. Hij dacht ook dat hij van zijn morfineverslaving kon afkomen door middel van een alcoholische oplossing met veel cocaïne. Hij had het mis, maar zijn medicijn werd uiteindelijk een van de meest geconsumeerde middelen ter wereld.

De Amerikaanse Burgeroorlog eindigde met een korte maar bloedige veldslag op de avond van eerste paasdag, 16 april 1865. Het Noordelijke en het Zuidelijke leger kwamen tegenover elkaar te staan bij de rivier de Chattahoochee in de buurt van Columbus, Georgia, en vochten te paard in de buurt van de twee bruggen. Een Zuidelijke soldaat die pech had, John Pemberton, stootte op een muur van cavaleristen van het Noordelijke leger toen hij een brug probeerde te versperren die naar het centrum van Columbus leidde. Pemberton zwaaide met zijn sabel, maar werd door een kogel getroffen voor hij de sabel kon gebruiken. Terwijl hij achteroverviel, hakte een soldaat van het Noordelijke leger op hem in en sloeg een diepe wond in Pembertons borst en maag. Hij zakte ineen, schijnbaar dodelijk getroffen, maar een vriend sleepte hem naar een veilige plek.

Pemberton overleefde het, maar zijn sabelwond bleef maandenlang pijn doen. Zoals duizenden andere soldaten gebruikte hij morfine tegen de pijn. In het begin dienden de militaire artsen kleine doses toe met tussenpozen van uren, maar Pemberton raakte ongevoelig voor het middel. Hij eiste steeds sneller grote doses en uiteindelijk raakte hij volledig verslaafd. De artsen deden hun best om hem geleidelijk van het middel af te krijgen, maar ze werden constant ondermijnd: Pemberton was voor de oorlog scheikundige en zijn oude leveranciers schoten hem te hulp toen het leger hem steeds minder gaf. Zijn vrienden gingen zich zorgen maken en uiteindelijk moest Pemberton wel inzien dat het positieve effect van de morfine niet opwoog tegen de negatieve effecten.

Zoals alle goede scheikundigen, en zoals Freud na hem zou doen, experimenteerde Pemberton. Hij zocht een niet-verslavende vervanger van morfine om chronische pijn te verlichten. Na een aantal teleurstellingen ontdekte Pemberton ergens in de jaren tachtig van de negentiende eeuw dat waarnaar hij op zoek was geweest: Pembertons Franse cocawijn, een combinatie van wijn, bladeren van de cocaplant, colanoten en een aromatische plant die damiana heet. De Food and Drug Administration, het Amerikaanse agentschap van de overheid dat de kwaliteit van voedsel en medicijnen controleert, bestond nog niet in die tijd, dus Pemberton kon zich vrijelijk enthousiast (en ongrammaticaal) uitlaten over de medicinale eigenschappen van de alcoholische oplossing, ook al wist hij niet precies hoe die werkte. Hij betaalde in 1885 een krant voor een advertentie, waarin stond: