Eerder verschenen bij Boom (1998, 1999)
en Scriptum (2006, 2007, 2008, 2012).

Geheel herziene druk © 2017 Maven Publishing

Copyright tekeningen pagina 43, 215 © Peter de Wit

Copyright tekeningen pagina 67, 83, 134, 173, 185, 193, 248,

276 © Reid, Geleijnse & Van Tol

Hoofdstuk 3, 12 en 13 zijn geschreven in samenwerking
met Pieternel Dijkstra.

www.mavenpublishing.nl

www.eersteindruk.nl

www.roosvonk.nl

Ontwerp omslag DPS
Opmaak binnenwerk Sander Pinkse Boekproductie
Drukwerk Wöhrmann B.V.

ISBN boek 978 94 9249 316 3

ISBN e-boek 978 94 9249 322 4

NUR 770

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright
van beeldmateriaal te bereiken. Zij die desondanks menen
aanspraak te kunnen maken op deze rechten, kunnen contact
opnemen met de uitgever.

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of
op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Ferry
Altijd op de achtergrond
laat je een diepe indruk achter

Voorwoord bij herziene editie

Bijna twintig jaar geleden verscheen de eerste druk van De eerste indruk. Dat mensen zich indrukken vormen van anderen, en proberen om zelf goed voor de dag te komen, is van alle tijden. Stereotyperen, slijmen, opscheppen, flirten; het is allemaal zo oud als de mensheid. Nu, twintig jaar later, zijn deze zaken niet anders dan bij de eerste druk van dit boek.

Bij het herschrijven viel het mij bovendien op dat veel van de gebruikte voorbeelden en toepassingen evenmin veranderd zijn. Hypocriete politici, vrouwen die minder verdienen en minder hoog klimmen dan mannen, negatieve stereotypen over allochtonen — buiten het feit dat zij nu ‘mensen met een migratie-achtergrond’ heten*, heb ik er helemaal niets aan hoeven veranderen, al die onderwerpen zijn nog steeds actueel. Toch was weer een nieuwe herziene editie nodig, want gelukkig schrijdt de wetenschap wél vooruit. Er is inmiddels veel meer bekend over hoe allerlei processen in indrukvorming en zelfpresentatie werken, en die nieuwe kennis is verwerkt in deze herziene versie. Deels gaat het daarbij om nieuwe onderwerpen, deels ook om het verwijderen van enkele onderzoeksresultaten. Door de zogenoemde replicatiecrisis kwamen sommige bevindingen in de afgelopen jaren op losse schroeven te staan: herhaalonderzoek leverde niet dezelfde resultaten op, waardoor twijfel is ontstaan over de betrouwbaarheid van die bevindingen. Een voorbeeld is dat deelnemers een persoon als warmer, en dus positiever beoordeelden wanneer ze een warme kop thee in hun hand hielden dan wanneer ze een kop ijsthee vasthielden. Dat was een geinig effect, maar in vervolgonderzoek bleek dat het soms wel en soms niet optrad. Dergelijke variatie is waarschijnlijk toe te schrijven aan de complexiteit van de sociale werkelijkheid: sommige effecten treden in de ene situatie wel op en in de andere niet. Toekomstig onderzoek zal hier meer licht op moeten werpen. Maar zolang hierover nog geen duidelijkheid is, heb ik onderzoeksresultaten geschrapt die bij replicatie-onderzoek niet zo standvastig bleken.

Deze editie bevat ook ‘oude’ onderwerpen waarover wel nieuwe inzichten zijn ontstaan in de wetenschap, zoals de relatie tussen uiterlijk en gedrag. Geruime tijd keken wetenschappers geringschattend naar negentiende-eeuwse theorieën over hoe vrouwen bijvoorbeeld de ontrouw van hun aanstaande konden aflezen aan een kromme neus en een vooruitstekende kin. De heersende gedachte was dat je aan iemands uiterlijk niets kunt zien over het innerlijk. Maar inmiddels beseffen we meer dat lichaam en ‘geest’ één zijn, en in meer genuanceerde vorm is veel bekend geraakt over relaties tussen uiterlijke kenmerken en gedrag.

Naast nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen zijn er ook maatschappelijke ontwikkelingen geweest die van invloed zijn op hoe we anderen waarnemen. We maken bijvoorbeeld veel meer gebruik van internet en sociale media, waardoor veel indrukvorming en zelfpresentatie niet meer in een face-to-face-context plaatsvindt.

Een ontwikkeling waar ik géén aandacht aan besteed is de toegenomen interesse in het brein en het vele onderzoek daarover. Zo zijn er studies die laten zien welke gebieden in de hersenen actief worden bij bepaalde waarnemingen van mensen. Hoe interessant dat ook kan zijn, het heeft mij nooit geholpen om de essentie te doorgronden van hoe mensen elkaar waarnemen en beïnvloeden. Weten welk hersengebied aan het werk is, is net zoiets als buiten een kantoorgebouw staan en kijken waar het licht brandt. Je weet dan wel íets, maar niet hetzelfde als wanneer je naar binnen gaat en met de mensen meekijkt. Dat is wat ik toch het boeiendst blijf vinden: meekijken in de alledaagse contacten tussen mensen.

Net als de vorige editie bevat dit boek ook diverse testen, deels met de medewerking van Pieternel Dijkstra. Omdat steeds meer wetenschappelijke kennis de weg vindt naar toegankelijke websites en video’s, staan in deze editie ook diverse nieuwe weblinks vermeld waar achtergrondinformatie, leuke illustraties of video’s te vinden zijn. Om te voorkomen dat je als lezer steeds het http-adres hiervan moet intikken, staan al deze sites vermeld op de website van dit boek, www.eersteindruk.nl. Hier kunnen alle links gevonden worden. Om dit aan te duiden staat bij elke link het symbool images.

Ik denk dat je veel van de beschreven verschijnselen zult herkennen en zult kunnen toepassen in je werk en je dagelijks leven. Indrukken vormen en zorgen dat we zelf een goede indruk maken, is iets wat we allemaal dagelijks doen, dus het gewone leven biedt een rijke bron van inspiratie en een breed oefenterrein.

Roos Vonk

* Dit bleek behoorlijk lastig in het schrijven over onderzoek naar stereotypen: in de vergelijking tussen bijvoorbeeld allochtonen en autochtonen of moslims en Nederlanders, had ik overal moeten schrijven ‘mensen met een migratieachtergrond’ en ‘mensen zonder migratie-achtergrond’. Dat zou erg vermoeiend worden bij het lezen, dus in de meeste gevallen heb ik het toch maar zo gelaten. Wél politiek correct zijn de termen zwarte en witte mensen, naar analogie van blacks en whites in het Engels. Dat heb ik overgenomen, omdat het woord ‘blank’ langzamerhand in onbruik raakt: het klinkt alsof het ‘mooier’ is (we noemen bruine mensen tenslotte ook niet ‘karamel’).

1

Indrukken vormen, indruk maken

Is de eerste indruk de beste? Kan ik mijn intuïtie vertrouwen? Zijn stereotypen altijd slecht? Heeft positieve informatie evenveel invloed op mijn mening als negatieve informatie? Heeft mijn baas evenveel aandacht voor mij als omgekeerd? Hoe weet ik of iemand zich beter voordoet dan hij is? Kun je met slijmen hogerop komen? Hoe weet ik of ik goed overkom? Moet ik me dan aanpassen aan wat de ander graag ziet of ‘mezelf blijven’? Wat ís eigenlijk jezelf zijn?

Al deze vragen gaan over onze dagelijkse omgang met andere mensen. Als we iemand voor het eerst ontmoeten, vormen we ons meteen een indruk. Soms proberen we welbewust een zo goed mogelijk beeld van iemand te krijgen, bijvoorbeeld van een nieuwe baas, of van iemand die we via een datingsite ontmoeten. Maar in de meeste gevallen ontstaat de eerste indruk vanzelf, zonder dat we erbij nadenken.

Omgekeerd vormen anderen zich ook een indruk van ons. Soms proberen we ervoor te zorgen dat we goed voor de dag komen omdat we een goede indruk willen maken, zoals bij een eerste afspraakje of een sollicitatie. Andere keren denken we er niet zo bij na hoe we overkomen, bijvoorbeeld als we op zaterdagmorgen ongewassen en gapend bij de bakker staan, of als we een glaasje te veel op hebben en ons een beetje laten gaan.

Dit boek gaat over de twee kanten van de eerste indruk, en hoe die met elkaar verbonden zijn:

1   Hoe vormen wij ons een indruk van anderen? (Deel I)

2   Hoe proberen we indruk te maken op anderen? (Deel II)

3   Hoe beïnvloeden die processen elkaar? (Deel III)

In het sociale verkeer proberen we ons een beeld te vormen van anderen en onszelf zo goed mogelijk te presenteren.

Indrukken vormen: etiketten plakken

Al na de eerste ontmoeting met een persoon hebben we gewoonlijk een globaal beeld van die ander. We weten bijvoorbeeld meestal al snel of iemand zelfverzekerd is of verlegen, spontaan of gesloten, vriendelijk of onvriendelijk, impulsief of besluiteloos. In de meeste gevallen vormen we dit soort indrukken zonder dat we erbij stilstaan. We beseffen niet eens dat dit eigenlijk een knappe prestatie is. Mensen lopen niet rond met etiketten op hun hoofd waarop staat: ‘Ik ben verlegen.’ Of: ‘Ik ben brutaal.’ We leiden dat soort dingen snel en zonder veel denkwerk af uit wat mensen doen en zeggen, hun manier van bewegen en praten, hun uiterlijk, kleding, enzovoort. Voor een groot deel gebeurt dit onbewust.

Dat we dit alles zo ongemerkt doen heeft wel eens nadelen. We kunnen ons immers in iemand vergissen. Vaak hebben we dat niet in de gaten, want we beseffen niet eens dat we een bepaald beeld van iemand hebben gevormd, laat staan dat dit beeld onjuist zou kunnen zijn. Onze gevolgtrekkingen over anderen dringen zich min of meer automatisch aan ons op. Doordat het zo vanzelf gaat, lijkt het alsof het zo is. Het lijkt, bij wijze van spreken, alsof een man die op straat loopt te fluiten, inderdaad een etiket op zijn hoofd heeft waarop staat: ‘Ik ben in een goeie bui.’ Het lijkt alsof een vrouw die met een lekke band langs de kant van de weg staat en de weg aftuurt naar voorbijgangers, een bordje ophoudt met ‘Ik heb geen verstand van auto’s, help!’ We beseffen niet dat we die gevolgtrekkingen zelf maken, dat we zelf een actieve rol spelen door allerlei interpretaties te geven aan wat we zien. Kortom, we plakken zelf etiketten op alles wat we waarnemen. Onze eigen interpretaties dringen zich aan ons op als iets wat ‘daarbuiten’ zichtbaar is. Daardoor hebben we nauwelijks in de gaten dat we zelf iets hebben toegevoegd.

Vaak is dat helemaal niet erg. De meneer die fluitend over straat loopt, is misschien wel heel droevig of boos en probeert dat op deze manier te verbergen. Wanneer een voorbijganger denkt dat hij vrolijk is, maakt dat eigenlijk niets uit. Als we de verkeerde etiketten plakken op mensen met wie we niets te maken hebben, heeft niemand daar last van.

Maar soms kunnen onjuiste indrukken wel vervelende gevolgen hebben, bijvoorbeeld wanneer een vrouw solliciteert naar een baan als bedrijfsleider in een garage, en de garagehouder voetstoots aanneemt dat een vrouw geen leiding kan geven aan een groep mannelijke monteurs. Of wanneer een verkoper aan de deur, die een zielig verhaal vertelt over zijn zieke kinderen en zijn alcoholistische vrouw en zijn huisbaas die hem op straat wil zetten, een oplichter blijkt te zijn die alles bij elkaar verzint om ons een onhandelbaar keukenapparaat te verkopen.

Doordat eerste indrukken vaak ongemerkt en als vanzelf tot stand komen, hebben de meeste mensen weinig inzicht in hoe ze nu precies tot een beeld van iemand komen. Vaak hebben ze wel een bepaalde intuïtie over iemand, maar hoe ze daar nu precies aan komen, blijft onduidelijk. Het proces van indrukvorming verloopt grotendeels onbewust. Bijvoorbeeld: we registreren onbewust dat iemand dezelfde lichaamshouding aanneemt als wijzelf, en dat vinden we prettig. Het resultaat van dat proces dient zich aan in ons bewustzijn: we vinden de ander aardig, we hebben het gevoel dat het klikt.

Dit boek is geschreven voor mensen die denken: ‘Ik zou wel eens beter willen weten hoe dat allemaal in zijn werk gaat.’ Het beschrijft zaken die je ergens diep van binnen al wel weet, maar waar de meeste mensen zich normaliter niet zo bewust van zijn.

In deel I worden factoren besproken die van invloed zijn op de eerste indruk, zoals iemands uiterlijk, gedrag, de groep waartoe iemand hoort, en de relatie die we tot een persoon hebben. In dit gedeelte staan ook enkele tests waarmee je kunt onderzoeken of je anderen in hokjes stopt, of je stereotypen gebruikt, hoeveel belang je hecht aan het uiterlijk en of je mensen ziet als veranderbaar.

Indruk maken: wat vind je van mij?

Het is in zekere zin heel nuttig dat we al snel en zonder veel denkwerk een oordeel over anderen kunnen vormen. Het zou onhandig zijn als we steeds bewust na moesten denken bij alle gevolgtrekkingen die we over anderen maken. We hebben andere dingen te doen. We kunnen niet de hele dag met onze armen over elkaar zitten en nadenken over de betekenis van het gedrag van anderen: we moeten zelf ook handelen. Zoals wij ons indrukken vormen van anderen, zo doen zij dat ook bij ons. Vaak proberen we invloed uit te oefenen op de etiketten die anderen op ons plakken. We willen graag gewaardeerd worden, en we willen gezien worden zoals we echt zijn — maar soms juist weer niet. In veel situaties zijn we meer bezig met de vraag ‘Wat vind jij van mij?’ dan met de vraag ‘Wat vind ik van jou?’

Tot op zekere hoogte is de ander altijd een spiegel van onszelf: via het contact met anderen leren we onszelf kennen. Bedenk dat er niet zoiets bestaat als één ‘echt zelf’ dat we soms aan anderen laten zien en soms verbergen. Ieder mens heeft meer kanten in zich — meer ‘zelven’ dus. Mensen zeggen wel eens dat ze zichzelf alleen echt aan hun partner laten zien, maar ze vergeten dan dat andere personen weer andere kanten te zien krijgen. Een zakenman die op zijn werk rationeel en zakelijk is en zich bij zijn vrouw gevoelig gedraagt en zich als een kind laat vertroetelen, is evenzeer het een als het ander. Zijn klanten en collega’s kennen zijn gevoelige kant niet, maar zijn vrouw ziet weer niet hoe hij zich opstelt in onderhandelingen of hoe hij met zijn vrienden praat over vrouwen.

Het ene ‘zelf’ is niet meer of minder echt dan het andere. In verschillende situaties laten we verschillende kanten van onszelf zien: op het werk gedragen we ons anders dan in familiekring; tegen onze partner doen we anders dan tegen onze ouders of onze kinderen. Bij een sollicitatie willen we als bekwaam en ambitieus worden gezien, bij een eerste afspraakje als aantrekkelijk en vlot. Er zijn ook situaties waarin we (vaak opzettelijk) een minder positieve kant van onszelf laten zien, bijvoorbeeld zwak en hulpbehoevend als we hulp willen krijgen, of juist hard en koelbloedig. De zakenman die daarnet werd genoemd, laat misschien een harde, onbuigzame kant van zichzelf zien in onderhandelingen, om al te hoge verwachtingen bij de tegenpartij meteen de kop in te drukken. Kortom, in onze contacten met de buitenwereld selecteren we vaak een bepaald ‘zelf’ dat we naar voren schuiven, terwijl we andere ‘zelven’ even wegstoppen. Op die manier passen we ons aan onze omgeving aan en proberen we te bereiken dat anderen het door ons gewenste beeld van ons krijgen.

In deel II staan deze thema’s centraal: de ander als spiegel van het zelf (met een test om na te gaan in welke mate dat voor jou geldt) en de verschillende manieren waarop we onszelf aan de buitenwereld laten zien.

Sociale interactie

In wetenschappelijk onderzoek wordt meestal slechts gekeken naar één aspect van eerste indrukken: ofwel hoe mensen zich indrukken vormen, ofwel hoe ze zichzelf presenteren om de indruk die anderen zich vormen te beïnvloeden. Apart bekeken zijn deze twee aspecten al ingewikkeld genoeg. Als je dit boek leest, zul je beseffen dat je ongemerkt veel mentale hoogstandjes uitvoert in het contact met anderen!

Het fascinerende is dat we die complexe activiteiten in het gewone sociale verkeer ook nog eens allemaal gelijktijdig uitvoeren. We vormen ons indrukken van anderen en sturen ons gedrag tegelijkertijd zodanig bij dat we ook een goede indruk maken. We houden daarbij rekening met ons beeld van de ander en onze verwachtingen van hoe die ander naar ons kijkt. Als we te veel ons best doen om goed over te komen, kan het gebeuren dat we zo met onszelf bezig zijn dat we de ander niet meer goed in het vizier hebben. Het vormen en maken van indrukken staat dus in een voortdurende wisselwerking.

In deel III wordt dit geïllustreerd aan de hand van twee situaties waarin de eerste indruk erg belangrijk is: eerste afspraakjes (met een test over flirten) en sollicitatiegesprekken. Daarbij komen beide kanten van ‘de eerste indruk’ aan de orde, en dan met name de wisselwerking tussen het vormen van een indruk en het proberen een goede indruk te maken.

Deel I

2

De eerste indruk de beste?

Zoals altijd was Frits ruim op tijd klaar met het leren van zijn tentamen. Hij had zelfs wat extra stof bestudeerd omdat hij vond dat het opgegeven boek over elektrotechniek nog veel vragen onbeantwoord liet. Aangezien hij nu tijd over had, kon hij de hele dag besteden aan het maken van een nieuwe archivering van zijn boeken. Alle boeken waren al met een lange reeks trefwoorden in een database opgeslagen, zodat hij de herindeling grotendeels via de computer kon uitvoeren. Toen hij hiermee klaar was, ging hij de stad in omdat hij een nieuwe trui nodig had. Onderweg ging hij langs een andere winkel om een tijdschrift te kopen. Daar kwam hij een meisje tegen dat hij kende van de studie. Hij sprak haar aan en bleef een tijd met haar praten. Het gesprek was zo interessant dat hij helemaal vergat om een trui te kopen.

Je hebt je een eerste indruk kunnen vormen van Frits. Probeer eens om op basis van je indruk de volgende vragen te beantwoorden:

Welk tijdschrift denk je dat Frits ging kopen?

A  Psychologie Magazine

B  Natuur en Techniek

C  Men’s Health

Waarom denk je dat Frits zijn studiegenote aansprak?

A  Om te praten over de tentamenstof

B  Omdat hij met haar over zijn relatieproblemen wilde praten

C  Omdat hij een afspraakje met haar wilde maken

Hoe kwam het dat Frits de trui vergat?

A  Hij is een chaotische figuur die alles vergeet

B  Kleren interesseren hem eigenlijk niet

C  Hij is verliefd op het meisje

In de beschrijving van ‘een dag uit het leven van Frits’ wordt aanvankelijk een beeld geschetst van een ijverige, ordelijke bètastudent. Het eerste deel van de beschrijving komt overeen met het beeld dat de meeste mensen hebben van zo’n student: een nerd die hard studeert, netjes is en zich bezighoudt met ‘saaie’ dingen. In het tweede deel van de beschrijving worden dingen verteld die meer voor interpretatie vatbaar zijn. Onze eerste indruk van Frits kan op dat moment onze interpretaties gaan beïnvloeden. Als we horen dat Frits een tijdschrift koopt, zullen we eerder denken aan Natuur en Techniek dan aan Psychologie Magazine of Men’s Health. Als hij een studiegenote aanspreekt, zal hij waarschijnlijk met haar willen praten over het tentamen of iets anders dat met de studie te maken heeft. En dat hij de trui uiteindelijk vergeet, komt vermoedelijk doordat het hem eigenlijk niets kan schelen.

Dergelijke veronderstellingen maken we op grond van de informatie die we in het begin over Frits kregen. Door de informatie over zijn studie en over zijn gedrag in het eerste deel van de beschrijving, is een eerste indruk van Frits ontstaan. Die indruk beïnvloedt de manier waarop we de verdere informatie over Frits waarnemen en interpreteren. Stel dat de beschrijving was begonnen met een schets van een student die zijn tentamen niet heeft geleerd doordat hij elke dag uitging en te laat opstond, en die de dag voor het tentamen ontdekt dat hij zijn boeken niet kan vinden en eerst de chaos in zijn kamer moet opruimen. Dan zou het laatste deel van de beschrijving heel andere beelden bij je hebben opgeroepen. Je zou de drie vragen anders hebben beantwoord.

De eerste indruk is bepalend

De beschrijving van Frits illustreert twee dingen. Ten eerste vormen we ons al heel snel een indruk van een persoon, op grond van betrekkelijk weinig informatie. Ten tweede kan die eerste indruk in veel gevallen bepalend zijn voor de indrukken die daarop volgen. De eerste indruk wordt een gekleurde bril waardoor we latere informatie over een persoon waarnemen.

Dit idee werd al in de jaren veertig geïllustreerd door Solomon Asch, een belangrijke grondlegger van het onderzoek naar indrukvorming.¹ In een van zijn onderzoeken legde hij een reeks eigenschappen aan studenten voor met de opdracht zich een indruk te vormen van de persoon die door deze eigenschappen werd gekenmerkt. De helft van de studenten kreeg de volgende eigenschappen: intelligent, ijverig, impulsief, kritisch, koppig, jaloers. De andere helft kreeg precies dezelfde eigenschappen, maar in de omgekeerde volgorde, dus: jaloers, koppig, kritisch, impulsief, ijverig, intelligent.

Het bleek dat de eerste groep zich een beduidend positiever beeld vormde van de persoon dan de tweede groep. Kennelijk is het zo dat de eerste eigenschappen die je leert kennen, de toon zetten, en dat de interpretatie van latere eigenschappen wordt beïnvloed door het beeld dat is ontstaan. De eigenschap ‘kritisch’ kan bijvoorbeeld, wanneer een negatieve toon is gezet, het beeld oproepen van iemand die anderen veroordeelt en die gauw ontevreden is. Als de eerste eigenschappen daarentegen positief zijn, denk je bij ‘kritisch’ eerder aan iemand die goed nadenkt en niet alles voor zoete koek slikt.

Kortom, de informatie die je als eerste krijgt over een persoon kan de betekenis van verdere informatie in hoge mate kleuren. Vandaar dat de eerste indruk zo belangrijk is. We zien overigens aan het voorbeeld dat informatie over twee à drie eigenschappen al voldoende kan zijn om de rest van de informatie te kleuren. Zoals we verderop nog zullen zien, hebben mensen in het dagelijks leven vaak al een indruk als ze iemand enkele seconden hebben gezien, zelfs nog voordat die persoon een woord heeft gesproken.

Mensen kunnen zich in heel weinig tijd al een redelijk goed beeld van iemand vormen. Die eerste indruk kan hun volgende waarnemingen sterk kleuren. De brave bètastudent raakt in een enthousiast gesprek met een medestudente en we denken: ‘Zie je wel — vakidioot.’ We komen niet op het idee dat hij misschien op zeer charmante wijze bezig is de studente te versieren. Iemand die we niet vertrouwen doet iets aardigs en we denken: ‘Wat wil die van mij?’ Precies hetzelfde gedrag van de ene persoon wordt heel anders waargenomen dan van de andere — afhankelijk van de eerste indruk.

What’s in a name

Soms weten we niets anders van iemand behalve de naam. Zelfs dan kunnen we al een beeld van een persoon hebben. Namen roepen bepaalde associaties op door de klank (Liselotte klinkt bijvoorbeeld liever dan Els) of door de sociale klasse waarmee je een naam associeert (bijvoorbeeld Henriëtte versus Chantal). Mensen kunnen op basis van alleen iemands voornaam een klein beetje inschatten wat de opleiding en het inkomen van diegene is.² Ook kunnen ze boven kansniveau gokken welke naam bij welke foto hoort. Deels komt dat doordat bepaalde namen populair zijn in bepaalde milieus, maar het komt ook doordat mensen zich gaan gedragen naar hun naam. Zo stemmen ze onbewust hun uiterlijk af op hun naam.³ Dus een Els kan bijvoorbeeld een stoerdere haardracht en make-upstijl kiezen dan een Liselotte. Ben je in een groep, ga dan eens met elkaar na of de namen van alle aanwezigen ‘kloppen’ bij de persoon. Opmerkelijk genoeg kan men soms unaniem van mening zijn dat een Henk toch echt Jeroen had moeten heten. Johan Cruijff noemde Louis van Gaal vaak Dirk: ‘Ik vond Louis altijd iemand die meer een Dirk was.’⁴

Mensen met een bekende, algemeen voorkomende naam kunnen in het voordeel zijn: in een onderzoek waar deelnemers een kandidaat moesten kiezen voor een vacature, kozen ze minder vaak sollicitanten met een zeldzame naam. Ook kreeg een opstel een hoger cijfer als er een algemeen voorkomende naam boven stond dan een aparte naam: onbekend maakt onbemind. Jongeren met weinig populaire namen hebben zelfs vaker delinquente acties op hun kerfstok, bleek uit Amerikaans onderzoek, maar dat kwam ook doordat die namen vaker gekozen worden in achterstandsmilieus.⁵ Een vergelijkbaar effect is gevonden voor namen die moeilijk of juist makkelijk zijn uit te spreken (bijvoorbeeld Colquhoun of Sherman). Mensen met een makkelijk uit te spreken naam worden positiever beoordeeld en verwerven zelfs hogere posities, bleek uit onderzoek in advocatenfirma’s. Dit resultaat trad op ongeacht de lengte en ongebruikelijkheid van de naam.⁶

Vrouwennamen eindigend op ‘je’ (Aafje, Marietje) komen minder stoer en bekwaam over en het is dus denkbaar dat ze een vrouw benadelen op de carrièreladder. Bedenk dat mannen zelden een naam hebben die als verkleinwoordje eindigt. In elk geval bleek uit een onderzoek dat vrouwen er voordeel van hadden als ze een naam hadden die ook voor mannen wordt gebruikt (in ons taalgebied bijvoorbeeld Jos, Robin en Chris); vrouwelijke advocaten met zo’n naam hadden iets meer kans om op te klimmen tot rechter dan hun collega’s met gewone vrouwennamen.⁷ Omgekeerd lijken mannen weinig te hebben aan een naam met vrouwelijke kleur. Jongens met een meisjesnaam (‘A boy named Sue’) worden zelfs vaker van school gestuurd.⁸ Maar dat kan ook aan de ouders liggen.

Dit betekent niet dat mensen ten koste van alles vasthouden aan hun eerste indruk. Als ze informatie krijgen die duidelijk in strijd is met hun eerste indruk, dan zullen ze meestal hun indruk bijstellen. Stel dat we zouden lezen dat Frits zijn studiegenote overreedde om mee te gaan naar de discotheek waar ze tot diep in de nacht bleven dansen — informatie die duidelijk een andere kant van Frits laat zien — dan kunnen we het gedrag van Frits niet interpreteren als gedrag van een typische saaie studiebol. We zullen onze indruk dan aanpassen: die Frits heeft blijkbaar een verborgen kant; stille waters! Maar in het dagelijks leven krijgen we vaak informatie over anderen die interpretatieruimte biedt. Onze eerste indruk is dan van invloed op hoe we die informatie interpreteren. Hierbij vullen we allerlei dingen in, zonder te beseffen dat wij dat doen.

Hoe komt de eerste indruk tot stand?

Omdat de eerste indruk zo bepalend kan zijn voor verdere indrukken, is het interessant te weten hoe die eerste indruk tot stand komt. In de voorbeelden die tot nu toe zijn gebruikt, werd informatie gegeven over het gedrag van een persoon (‘Frits maakte een nieuwe indeling van zijn boeken’) of over persoonlijkheidseigenschappen (‘intelligent, impulsief, kritisch’). In werkelijkheid is onze eerste indruk van iemand vaak gebaseerd op heel andere informatie. Stel dat je op een feestje iemand ziet die je nog niet kent. Voordat je met die ander praat of diens gedrag waarneemt, zijn er al tal van andere dingen die je registreert. Je weet hoe de persoon eruitziet, wat voor kleren hij of zij draagt. Je weet het geslacht en de leeftijdscategorie. In bepaalde gevallen zul je ook direct het beroep weten, bijvoorbeeld doordat iemand je dat vertelt of doordat je de persoon ziet terwijl deze zijn of haar beroep uitoefent. Al die dingen kunnen ertoe leiden dat je eerste indruk al voor een groot deel is gevormd voordat je iets weet over het gedrag of de persoonlijkheid van die ander.

De eerste informatie over iemand betreft meestal het uiterlijk. Nog voordat iemand iets zegt of doet, hebben we ongemerkt al allerlei gevolgtrekkingen gemaakt op grond van uiterlijke kenmerken. Hierover gaat het volgende hoofdstuk. In dit hoofdstuk staan we eerst nog even stil bij andere informatie die je ook direct waarneemt, zoals in welke sociale categorie iemand past: man/vrouw, wit/zwart, jong/oud, enzovoort.

De eerste milliseconde

Onze allereerste indruk van een persoon kan gekenschetst worden als quick and dirty: het gaat snel, maar is wel ‘grof’, niet erg genuanceerd, en daardoor niet altijd zuiver. Je zou zeggen dat mensen eigenlijk niet zo snel klaar moeten staan met hun oordeel over anderen, en dat ze rustig de tijd moeten nemen voordat ze een mening over iemand hebben. Helaas is dat onmogelijk. Mensen die zeggen dat ze niet meteen een oordeel over een ander hebben, vergissen zich. Iedereen heeft meteen een beeld van een ander; zo zit ons brein in elkaar. Dat hangt samen met de geschiedenis van onze soort: voor onze verre voorouders is het altijd van groot belang geweest om bij iedere ontmoeting met een ander dier of een soortgenoot snel te weten of de ander ‘oké’ of ‘niet oké’ is. Voor dieren die in het wild leven — en dat deden mensen gedurende een groot deel van hun evolutionaire geschiedenis — is het van levensbelang snel te reageren op bedreigingen. Je moet bijvoorbeeld onmiddellijk onderscheid kunnen maken tussen dieren die jij kunt eten en dieren die jou als voedsel zien. Of tussen leden van je eigen groep en soortgenoten die bij ‘de vijand’ horen en jouw jachtgebied willen inpikken.

Inmiddels komen we veel minder levensbedreigende situaties tegen, maar de instincten van onze voorouders zitten nog verankerd in onze genen. En ook in minder extreme gevallen heeft het voordelen om snelle eerste indrukken te vormen. We moeten in het dagelijks leven in de eerste plaats handelen en reageren op andere mensen. We moeten snel weten wie we beter willen leren kennen, met wie we willen samenwerken, met wie we uit willen gaan en met wie niet. We kunnen niet eerst een paar dagen naar mensen kijken en niets doen tot we een tweede en een derde indruk hebben. Dat we er soms naast kunnen zitten met onze snelle eerste indrukken, nemen we maar op de koop toe.

Eerste indrukken blijken deels al binnen een seconde tot stand te komen, volledig onbewust. Als je alleen maar vanuit je ooghoek iemand waarneemt, terwijl je bijvoorbeeld in de trein een boek leest of in een café met iemand anders zit te praten, heb je tot op zekere hoogte al een indruk van die persoon. Het gaat hierbij om een volledig automatisch proces, dat wil zeggen:⁹

■   Je bent je er niet van bewust.

■   Het vergt geen enkele aandacht.

■   Het is niet je bedoeling je een indruk te vormen.

■   Je zou het niet tegen kunnen houden als je wilde.

Kortom, het gebeurt helemaal vanzelf. We weten dit uit onderzoek naar subliminale waarneming: waarneming die zo kort is (rond de 15 milliseconden) dat je je er helemaal niet van bewust bent wat je hebt waargenomen. Je neemt dus alleen onbewust waar. In een Amerikaans onderzoek bijvoorbeeld zagen deelnemers subliminaal foto’s van een zwarte of een witte persoon. Het bleek dat bij de (witte) deelnemers na het zien van een witte persoon meer onbewuste positieve associaties waren getriggerd en minder negatieve associaties dan na het zien van een zwarte persoon. Dit geeft aan dat mensen zelfs al heel globaal (quick and dirty) bepaalde associaties bij een persoon hebben, zelfs als ze nog helemaal niet eens weten dat ze die persoon hebben gezien!

Ook iemands aantrekkelijkheid wordt door ons brein geregistreerd binnen 0,2 seconden, nog voordat we de persoon bewust hebben gezien. Deze razendsnelle beoordeling is gebaseerd op enerzijds kenmerken van gezicht en lichaam die alle mensen aantrekkelijk vinden — waarover straks meer — en anderzijds persoonlijke voorkeuren.

Dit alles betekent niet dat iedere zwarte persoon automatisch als ‘fout’ wordt bestempeld en iedere aantrekkelijke persoon als ‘goed’. Onze indruk van personen is uiteindelijk een resultaat van vele soorten informatie en diverse psychologische processen die nog aan de orde komen; een voortdurende wisselwerking tussen gebruik van stereotypen, vage intuïties op basis van lichaamstaal en uiterlijke kenmerken, en welbewuste redeneringen en afwegingen.¹⁰ Het hiervoor beschreven onderzoek laat een klein deel van dat proces zien, namelijk dat mensen geheel onbewust negatieve associaties hebben bij een zwarte huidskleur. Zulke onbewuste evaluaties kúnnen ook de voedingsbodem vormen voor verschijnselen als discriminatie.

Stereotypen

Een van de eerste dingen die we vaak weten van mensen, is tot welke sociale categorie ze horen, bijvoorbeeld: vrouw, student, katholiek, Nederlander, skinhead, serveerster, enzovoort. Over al die categorieën bestaan binnen een cultuur bepaalde stereotypen. Bijvoorbeeld: natuurkundestudenten zijn serieus en saai, psychologiestudenten zijn navelstaarders, katholieken zijn onbetrouwbaar, VPRO-kijkers zijn intellectueel, enzovoort. Het net genoemde onderzoek met de zwarte en witte personen op de foto liet zien dat stereotypen vaak helemaal vanzelf worden geactiveerd, zonder dat we er iets aan kunnen doen en zonder dat we het zelf beseffen. Het ideaal om mensen niet in hokjes en vakjes te stoppen, en iedereen te zien als uniek individu, is dus een onmogelijkheid, althans zolang het contact beperkt blijft tot een eerste indruk. Het zou ook ondoenlijk zijn iedereen die we tegenkomen (de bakker, de Jehova’s getuige, een voorbijganger op straat, iemand met wie je in de lift staat) te zien als individu met unieke kenmerken. Door middel van categorieën kunnen we snel een globale indruk krijgen van iedereen, zonder erbij na te denken. Stereotypen maken een snelle, grove eerste ‘screening’ mogelijk en helpen ons om mensen te ‘plaatsen’. In hoofdstuk 5 en 6 komen we hierop terug.

We kunnen ons afvragen of de indruk die je van iemand vormt nu altijd gekleurd wordt door stereotypen. Is dat echt onvermijdelijk? Kunnen we niet een indruk vormen op basis van het gedrag van een persoon, zonder stereotypen te gebruiken? Jawel, dat kan zeker. Om te beginnen kunnen mensen hun stereotypen, wanneer die eenmaal geactiveerd zijn, soms weer onderdrukken. En wanneer we meer over mensen weten en meer tijd hebben om over hen na te denken, gaan we deze mensen geleidelijk meer zien als individuen met hun unieke kenmerken. De invloed van stereotypen verdwijnt dan meer naar de achtergrond.

Laat me je kamer/website/Facebook-pagina zien en ik vertel je wie je bent…

Soms kunnen mensen zich al een indruk van iemand vormen voordat ze de persoon überhaupt gezien hebben. In een Amerikaans onderzoek¹¹ zagen de deelnemers foto’s van het kantoor van verschillende werknemers of van de slaapkamer van studenten in een studentenhuis. Op basis van deze foto’s konden ze zich een redelijk beeld vormen van de bewoners van de kamers, bijvoorbeeld of de bewoner een man of vrouw was. Maar ook op de kenmerken emotionele stabiliteit, zorgvuldigheid en openheid voor nieuwe ervaringen en culturele ontwikkeling kregen ze een redelijk beeld van de bewoner. Een originele, onconventionele en stijlvolle inrichting wijst bijvoorbeeld op openheid; bij extraverte mensen op kantoor zie je vaker decoraties, slingerende tijdschriften of bijvoorbeeld een pot met snoep. Ook zie je aan iemands kamer sporen van diens gedrag, bijvoorbeeld een opgeruimd bureau, boeken geordend in de kast, of juist een uitpuilende prullenbak, openliggende boeken en gebruikte kopjes of glazen. Een voorbeeld van twee heel verschillende studentenslaapkamers is te zien via de website bij dit boekimages.

Latere studies laten zien dat mensen ook een redelijke indruk kunnen krijgen van een persoon op basis van diens homepage op internet.¹² In het digitale tijdperk kunnen we zelfs constateren dat er zoiets bestaat als e-indrukken, die geheel gebaseerd zijn op digitale informatie. Mensen kunnen zich een beeld vormen op basis van korte mails, tweets of iemands Facebook-pagina, met name als het gaat om kenmerken die met vriendelijkheid, openheid en extraversie te maken hebben.¹³ Natuurlijk is het zo dat Facebook-gebruikers hun teksten nogal eens oppimpen om zichzelf extra succesvol en dynamisch te presenteren, maar indrukken op basis van Facebook-profielen komen toch meer overeen met hoe iemand echt is (vastgesteld op basis van zelfbeoordelingen en oordelen van goede vrienden) dan met hoe iemand idealiter graag zou zijn.¹⁴ Mensen die bij echte interactie aardig worden gevonden, hebben ook een sympathiek Facebook-profiel. Zo staan er meer foto’s op waardoor het expressiever overkomt; en ze hebben vaak meer Facebook-vrienden, wat ook een positieve indruk maakt — binnen bepaalde grenzen, want het hebben van meer dan driehonderd vrienden komt niet geloofwaardig over.

Geen tweede kans

‘Je krijgt nooit een tweede kans om een eerste indruk te maken’, zeggen trainers als ze een cursus daarover willen promoten. Dat is een waarheid als een koe, maar je krijgt gelukkig wel de kans om een tweede indruk te maken, en een derde, enzovoort. Mensen zijn niet noodzakelijkerwijs nooit meer van die eerste indruk af te brengen. Als een accountant met een saaie bril ons op een feestje vertelt van zijn avontuurlijke reis naar India of van zijn spannende nachten in de plaatselijke discotheek, dan zullen we al gauw besluiten dat onze eerste indruk onjuist was. In veel gevallen komt het echter niet zover, doordat onze eerste indruk al van invloed zal zijn op de manier waarop we iemand benaderen. We zullen de accountant bijvoorbeeld eerder aanspreken omdat we iets willen weten over hoe we ons belastingformulier moeten invullen, en niet omdat we een pikante conversatie verwachten.

In het algemeen beïnvloeden onze verwachtingen van een persoon ons gedrag tegenover die persoon. Misschien merk je dat ook wel eens, als je aan je partner vraagt of die ergens boos over is. Waarschijnlijk ben je niet tevreden als het antwoord botweg nee is. Je vraagt dus nog even door, bijvoorbeeld: ‘Toch heb ik het idee dat je boos bent. Je doet zo kortaf.’ Als je even zo doorgaat, raakt de ander inderdaad flink geïrriteerd en dan zeg je: ‘Zie je nou wel!’

Op dezelfde manier kunnen we ook het gedrag beïnvloeden van iemand die we minder goed kennen. Als we iemand dom vinden, zullen we die persoon geen ingewikkelde vragen stellen. Als we iemand saai vinden, zullen we diegene niet meevragen naar feestjes. En aan iemand die we een flapuit vinden, vertellen we geen geheimen. Zo krijgt de ander in feite geen kans om te laten zien dat we ons vergissen.

Niet alleen ontnemen we anderen de gelegenheid onze eerste indruk te ontkrachten, we moedigen ook ongemerkt het gedrag aan dat we van die ander verwachten. We richten ons tijdens vergaderingen vaker tot mannen dan tot vrouwen, met als gevolg dat de mannen zich serieuzer genomen voelen en meer het woord gaan nemen. We doen aardig tegen mensen die aantrekkelijk zijn, zodat ze aardig terugdoen. En we gaan met een accountant over geld praten. Op die manier is het geen wonder dat onze eerste indruk vaak ‘de beste’ blijkt te zijn…

De juiste indruk

Is de eerste indruk de beste? Als mensen zeggen ‘de beste’, bedoelen ze ‘de meest accurate’. De uitspraak dat de eerste indruk de beste is, hoor je vooral wanneer mensen door iemand belazerd zijn en achteraf zeggen: ‘Ik voelde vanaf het begin dat er iets niet in de haak was met die persoon!’ Maar bedenk: al die keren dat ze iemand uit de weg zijn gegaan die wel te vertrouwen was, komen ze er helemaal niet achter dat ze zich vergisten.

Bij een eerste kennismaking zien we als eerste iemands uiterlijke kenmerken en andere dingen die de persoon in een bepaalde sociale groep plaatsen (geslacht, kleding, huidskleur, enzovoort). Onze eerste indruk van iemand zal dan ook in veel gevallen sterk gekleurd zijn door stereotypen. Onze eerste indrukken staan dus bol van de vooroordelen! De invloed van stereotypen wordt minder naarmate we iemand beter leren kennen en steeds meer informatie krijgen over zijn of haar gedrag, gedachten en gevoelens. We gaan die ander dan minder zien als lid van een bepaalde categorie en meer als individu. Als we iemand heel goed leren kennen, ontdekken we steeds meer verschillende kanten aan die persoon. De meeste mensen hebben nu eenmaal — net als wijzelf — verschillende facetten. De ene keer zijn ze saai en serieus en de andere keer avontuurlijk, in de ene situatie zijn ze vriendelijk en zachtaardig en in de andere niet. Sommige mensen die op het eerste gezicht saai of stug zijn, ontdooien en komen tot leven als je ze beter kent, en andere zijn weer gezellige allemansvriendjes waar je bij nadere kennismaking toch niet echt contact mee hebt. Als we iemand in veel situaties hebben meegemaakt, hebben we al die verschillende kanten kunnen waarnemen. Pas dan is onze indruk accuraat te noemen.

Op die manier bekeken lijkt zo’n eerste indruk niet veel waard te zijn. En toch, zo zal blijken uit de komende twee hoofdstukken, verrichten mensen ongemerkt fenomenale prestaties wanneer ze, losjes en zonder veel denkwerk, indrukken vormen van anderen puur op basis van uiterlijke kenmerken en lichaamstaal.

3

Schoonheid en uiterlijk

Test¹⁵

Geef bij elk van de onderstaande uitspraken aan in hoeverre deze op jou van toepassing is. Geef eerlijk aan hoe het daadwerkelijk is en niet hoe je vindt dat het zou moeten zijn. Omcirkel bij elke uitspraak een getal. Kies een 1 als de uitspraak helemaal niet op je van toepassing is, een 5 als de uitspraak zeer sterk van toepassing is, en gebruik de andere getallen voor de tussenliggende mogelijkheden. Voor een snelle berekening van je uitslag kun je de test ook invullen op www.eersteindruk.nl/testen. Na registratie en inloggen kies je de test Invloed van uiterlijk.

Score

Tel je antwoorden op vraag 1, 3, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 13 en 14 bij elkaar op. Trek je antwoorden op vraag 2, 4, 9 en 12 er weer af. Het resultaat is een getal dat in theorie tussen de 46 en - 10 kan liggen.

De uitslag van deze test geeft aan hoe belangrijk je uiterlijk vindt. Het kan gaan om je eigen uiterlijk (letten op wat je aantrekt, met de mode meedoen, enzovoort) of dat van anderen (letten op wat anderen aanhebben en dit gebruiken bij je eerste indruk). In het algemeen is het zo dat mensen die letten op hun eigen uiterlijk, ook letten op dat van anderen, en dus ook meer gebruikmaken van uiterlijke informatie bij het vormen van een eerste indruk. Hoe hoger je score op de test, des te belangrijker vind je uiterlijk (van jezelf en van anderen).

De indeling hierna is gebaseerd op een vergelijking met 2600 mensen tussen de 15 en 80 jaar die deze test hebben ingevuld via de website 123test.nl. Dit is geen doorsnee van de Nederlandse bevolking (het zijn mensen die het leuk vinden om testjes in te vullen), maar wel een zeer heterogene groep van jong en oud, man en vrouw, enzovoort.

Scores lager dan 25
Scores 25 tot 30
Scores 30 tot 33
Scores 33 tot 37
Scores hoger dan 37
Je vindt uiterlijk erg onbelangrijk
Je vindt uiterlijk niet erg belangrijk
Je neemt een middenpositie in
Je vindt uiterlijk enigszins belangrijk
Je vindt uiterlijk zeer belangrijk

Gemiddeld zijn de scores van vrouwen hoger dan van mannen (de gemiddelde score van vrouwen is 30,5; voor mannen is dit 28,2). Dat verklaart ook waarom vrouwen beter onthouden hoe iemand eruitziet en wat iemand aanheeft dan mannen. Verder vinden jongere mensen uiterlijk iets belangrijker dan ouderen.

Vind je uiterlijk zeer belangrijk (hoger dan 36), dan let je waarschijnlijk op kleding, kapsel en uiterlijke schoonheid bij andere mensen en je besteedt ook aandacht aan je eigen uiterlijk. Dat is niet per se oppervlakkig! Hoe iemand eruitziet, kan immers van alles zeggen over hoe diegene zich voelt of in het leven staat. Het kan nuttige informatie opleveren als je er aandacht aan besteedt, vooral als je ook op details let waarmee mensen zichzelf vaak verraden — denk aan het iets te strakke jasje, tennissokken onder een driedelig pak, of een zwarte bh onder een keurige witte blouse. Door ook te letten op je eigen uiterlijk kom je goed voor de dag bij andere mensen die daarop letten. Het gevaar is natuurlijk dat je te voortvarend conclusies trekt en dat je eerste indruk te veel wordt gekleurd door de buitenkant.

Vind je uiterlijk zeer onbelangrijk (lager dan 25), dan ben je in elk geval niet bewust bezig met dingen als kapsel, kleding en schoonheid. (Het kan overigens best zijn dat je er onbewust toch meer aandacht aan besteedt dan je beseft.) Je bent ook niet erg bezig met je eigen uiterlijk, je vindt waarschijnlijk dat mensen elkaar moeten beoordelen op wie ze zijn. Daar heb je natuurlijk ook gelijk in. Toch is het zo dat veel andere mensen wel op uiterlijk letten en dat het soms goed kan zijn daar rekening mee te houden, bijvoorbeeld bij een eerste afspraakje of een sollicitatie. Ook kun je waardevolle informatie krijgen uit het uiterlijk van anderen. Ga er maar eens op letten, wie weet gaat er een wereld voor je open!

Een blinde man gaat per ongeluk een feministisch café binnen. Hij gaat aan de bar zitten en bestelt een biertje. Tegen de barkeepster zegt hij: ‘Wil je een blondjesmop horen?’ Opeens wordt het muisstil in het café. Met een dreigende stem zegt een vrouw die naast hem aan de bar zit: ‘Voor u die mop vertelt moet u vijf dingen weten. Een: de barkeepster is een blonde vrouw. Twee: de uitsmijter is een blonde vrouw. Drie: ik ben zelf een blonde vrouw met een zwarte band in karate. Vier: de vrouw die naast me zit is een blonde gewichthefster. En vijf: de vrouw die aan uw andere kant zit is een blonde worstelaarster. Ik raad u dus aan om nog eens goed na te denken of u die grap echt wel wilt vertellen.’ De blinde man denkt vertwijfeld even na en zegt dan: ‘Nee, je hebt gelijk. Ik heb geen zin om die mop vijf keer te moeten uitleggen.’

De blinde man in dit grapje houdt vol dat blonde vrouwen dom zijn. Hij is niet de enige. Onbewust associëren we blonde vrouwen met een gebrek aan intelligentie. Ook tal van andere uiterlijke kenmerken beïnvloeden ons beeld van mensen. Zie je iemand voor het eerst, dan heb je vaak direct al een bepaald gevoel: de persoon is leuk of juist niet. Daarnaast vorm je je een beeld van meer specifieke kenmerken. Als mensen alleen maar een foto van iemand zien — waar iemand helemaal op staat in een door de onderzoekers voorgeschreven houding — kunnen ze daaruit al redelijk goed afleiden hoe extravert, zelfverzekerd en religieus iemand is; als de gefotografeerde persoon ook nog zelf de gezichtsuitdrukking en houding mag kiezen voor de foto, kunnen nog meer eigenschappen duidelijk worden, zoals emotionele stabiliteit, openheid, eenzaamheid en politieke oriëntatie.¹⁶ Mensen zijn redelijk eensgezind over dit soort kenmerken, en vaak kloppen ze ook echt met hoe de persoon zichzelf ziet en zich gedraagt. Mensen die lachen op een zakelijke foto (bijvoorbeeld een foto bij het CV of op LinkedIn) blijken bijvoorbeeld extraverter te zijn, en mensen die voor zo’n foto een meer zakelijke outfit kiezen zijn emotioneel stabieler.¹⁷

Wat mooi is, is goed

Een van de eerste dingen die we zien als we een onbekende ontmoeten, is hoe aantrekkelijk diegene is. Dat heeft gevolgen, want we verbinden heel wat conclusies aan iemands aantrekkelijkheid. ‘Wat mooi is, is goed’ lijken we onbewust te denken. Een mooie man of vrouw activeert in ons brein onmiddellijk een goed gevoel. Het is prettig om naar te kijken en we vinden mooie mensen gemiddeld aardiger, gezonder, socialer, intelligenter, overtuigender, competenter, assertiever en spontaner vergeleken met minder aantrekkelijke mensen. Dit kan voor een belangrijk deel worden verklaard door onze persoonlijke wensen: mensen willen graag goede relaties met aantrekkelijke anderen, en hun positieve beoordelingen weerspiegelen die wens — een vorm van wishful thinking, want we zien de aantrekkelijke ander vooral als sociaal en open voor contact.¹⁸ Een andere variant van wishful thinking is dat mannen vooral bij mooie vrouwen overschatten hoeveel interesse in seks ze heeft: seksuele overperceptie.¹⁹

Waar kijken we naar?

Als je mensen voor het eerst ziet, waar kijk je dan als eerste naar? Is het waar dat mannen meteen naar borsten en billen kijken? Dat blijkt nogal mee te vallen. In onderzoek is de blik van mannen en vrouwen gevolgd tijdens het kijken naar foto’s van vrouwen. Zowel mannen als vrouwen kijken eerst naar het gezicht — vrouwen focussen daarbij iets meer op de ogen, mannen iets meer op de mond (vooral als een vrouw lippenstift op heeft, dan kijken ze tot wel 5 seconden langer naar de mond dan zonder lippensti?).

Daarna ontstaan wel verschillen. Mannen kijken 37 procent langer naar borsten; je kunt dit zien in een YouTube-video via de website bij dit boekimages. Bij dezelfde foto toonden vrouwen een bovenmatige belangstelling voor de ring van de dame op de foto; je kunt dit zien in een YouTube-video via de website bij dit boekimages.

Een ander onderzoek, met een andere foto waar ook (blote) benen op staan, laat zien dat vrouwen veel aandacht hebben voor de benen van andere vrouwen — en schoenen natuurlijk! — en mannen helemaalniet; die keken meer naar (blote) buik en heupen. Zie www.eersteindruk.nl/watzieje.

Er bestaan ook enkele negatieve denkbeelden over mooie mensen. Denk aan blondjes, die worden dom gevonden juist als ze aantrekkelijk zijn. (Evengoed blijkt dat die ‘domme blondjes’ meer verdienen en met rijkere mannen trouwen dan vrouwen met welke andere haarkleur ook.²⁰) Los van haarkleur bleek uit een onderzoek naar beoordelingen van sollicitanten dat aantrekkelijke vrouwen én mannen in het nadeel waren als ze werden beoordeeld door seksegenoten met weinig zelfvertrouwen.²¹ Kennelijk waren aantrekkelijke kandidaten van de eigen sekse te bedreigend voor onzekere beoordelaars. Uit een ander onderzoek²² kwam naar voren dat met name mooie vrouwen minder kans hebben om voor een gesprek te worden uitgenodigd als ze een open sollicitatiebrief sturen met een foto erbij. De onderzoekers vonden aanwijzingen dat dit door de — veelal vrouwelijke — HR-medewerkers als ijdeltuiterij wordt opgevat en afgunst opwekt.

Dit soort negatieve opvattingen over aantrekkelijke mensen wordt echter in het algemeen overschaduwd door de voordelen van aantrekkelijkheid.

Voor- en nadelen van aantrekkelijkheid

Mensen zeggen vaak dat je anderen niet moet beoordelen op hun uiterlijk; het gaat immers om de ‘binnenkant’. Veel mensen zijn zich er ook helemaal niet van bewust dat het uiterlijk veel invloed heeft op hoe ze anderen waarnemen. Dat dit toch zo is, blijkt uit allerlei onderzoeksresultaten:

■   Het begint al in de wieg: naar mooie baby’s wordt meer gelachen dan naar lelijke.

■   Kinderen die er aantrekkelijk uitzien worden door leraren als intelligenter gezien, krijgen meer aandacht van hun leraar en halen hogere cijfers.

■   Aantrekkelijke kinderen krijgen van hun eigen ouders meer privileges, ze mogen bijvoorbeeld vaker in de winkelwagen zitten in de supermarkt en ze krijgen minder vaak straf.

■   Een collectant die er aantrekkelijk uitziet, haalt meer geld op en mensen die in nood verkeren, worden eerder geholpen als ze aantrekkelijk zijn.

■   Verdachten die er aantrekkelijk uitzien, worden minder vaak schuldig bevonden en krijgen lagere straffen; in een onderzoek werd een verschil van 7 tegenover slechts 4 maanden gevonden.

■   Op Facebook willen zowel mannen als vrouwen eerder vrienden worden met iemand die op de foto’s aantrekkelijk is; Facebook-gebruikers worden ook aantrekkelijker gevonden als ze op hun pagina berichtjes hebben staan van aantrekkelijke vrienden.

■   Knappe mensen hebben vaker seks dan gemiddeld.

■   In een onderzoek²³ werden mannen en vrouwen lukraak aan elkaar gekoppeld om naar een dansavond te gaan. De belangrijkste factor die bepaalde hoe leuk hun avond was en hoe graag ze de ander weer wilden zien, was níet hoeveel ze met elkaar gemeen hadden, of dezelfde dingen leuk vonden en genoeg hadden om over te praten, maar: de uiterlijke aantrekkelijkheid van degene aan wie ze gekoppeld waren.

■   Aantrekkelijke sollicitanten worden makkelijker aangenomen (bedenk dat die beslissing vaak wordt genomen door meer mensen, waardoor de jaloerse of onzekere seksegenoot minder invloed heeft), ze worden gezien als beter gekwalificeerd en als werknemers met meer potentieel; dit geldt zowel voor mannen als vrouwen en het effect wordt ook gevonden in onderzoek waar professionele selecteurs de beoordelingen doen.²⁴