MARNIX PAUWELS

AHA!

DE NIEUWE METHODE OM TE
STOPPEN MET JE VERSLAVING

WATER

Eerste druk mei 2017

© Marnix Pauwels | Uitgeverij Water BV

ISBN 978 94 92495 20 4

Ontwerp omslag Lennart Driessen

Fotografie auteur Lennart Driessen

Ontwerp binnenwerk Aard Bakker

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever

AHA!

Afstand. Herkenning. Aanwezigheid.

Voor Milla.

Mijn lieve stoere dochter,

reddingsboei van ooit, oefenpuber,

superbrein en reisgezel.

Luv you!

:)

Voorwoord

Marnix Pauwels heeft een interessant boek geschreven over het overwinnen van een verslaving. Het is een handreiking van de ervaringsdeskundige auteur naar mensen die te kampen hebben met hardnekkige zelfdestructieve gewoontes. Als we onze omgang met de zogenoemde slimme telefoon daarbij rekenen, gaat het om heel veel mensen. Het boek begint met zijn kijk op het verschijnsel verslaving. Volgens Pauwels bestaat verslaving niet, wat op het eerste gezicht een merkwaardig standpunt is voor iemand die zijn inzichten wil delen die hem zelf bevrijd hebben van zijn verslaving en ook de lezer daarbij wil helpen. Wat bedoelt Pauwels? Dat geen enkel middel 100% verslavend is. Dat is waar. Zelfs bij de meest verslavende middelen (harddrugs) zijn er mensen die er niet verslaafd aan raken als ze een keer gebruiken, al is de kans dat iemand (uiteindelijk) verslaafd raakt bij deze middelen het grootst. Veel mensen weten dit en beginnen er daarom wijselijk niet aan. Wat veelal onderschat wordt is het verslavende potentieel van meer alledaagse middelen, zoals alcohol, tabak en wiet: hoewel die iets minder verslavend zijn dan harddrugs, raken er uiteindelijk veel meer mensen verslaafd aan, domweg omdat veel meer mensen het gebruiken en zo een gewoonte ontwikkelen om te gebruiken, die bij een behoorlijk deel tot een verslaving leidt (of een hardnekkige gewoonte zo je wilt).

De term verslaving is niet neutraal. Zo is gebleken dat mensen die denken dat roken een verslaving is, moeilijker kunnen stoppen dan mensen die denken dat het een slechte gewoonte is. Verslaving wordt tegenwoordig in de medische wetenschappen neergezet als een chronische hersenziekte. Dat is niet altijd helpend voor mensen die van hun verslaving af willen komen, maar heeft tegelijkertijd wel geholpen bij het ontwikkelen van sociaal-medische programma’s voor de kleine groep langdurig verslaafden die echt niet meer van hun verslaving afkomen (denk aan het heroïneverstrekkingsproject). Maar gelukkig geldt voor de meeste mensen dat ze wel degelijk van hun verslaving af kunnen komen en dat ze zich dus kunnen bevrijden van hun verslaving.

De term verslaving komt van “tot slaaf maken”, naast het produceren van verslavende middelen een andere oude Nederlandse gewoonte die tot weinig trots zou moeten leiden. Het rare van verslaving is dat je jezelf tot slaaf maakt, waarbij de vraag is wie daar dan beter van wordt. Dat antwoord is makkelijk: de dealer in illegale of legale gedaante (tabaksen alcoholindustrie). Maar waarom zou iemand zichzelf tot slaaf willen maken? Het antwoord van Pauwels is dat het gaat om een kleine ontsnapping aan vervelende gevoelens, in zijn woorden “ontspanning op commando”. Evolutionair oude delen van je hersenen leren snel wat je moet doen om snel en effectief aan negatieve gevoelens te ontsnappen: zuipen, blowen, roken, gamen of wat je jezelf maar aangeleerd hebt. En dat leert je brein helemaal snel als je tiener bent, als het in de gevoelige fase is om te leren wat belangrijk is. Daarom is het ook belangrijk gebruik uit te stellen (maar hoe je dat effectief doet is een andere vraag voor een ander boek). Het kan overigens in eerste instantie ook gaan om “kick op commando”, maar later in het traject naar verslaving gaat “ontspanning op commando” vrijwel altijd een rol spelen. Logisch ook, want na de kick of ontspanning volgt juist een “low”, die dan weer verholpen moet worden door… een nieuwe ronde.

Is iedereen die in zijn tienerjaren is gaan zuipen, blowen, roken of gamen dan gedoemd om eeuwig slaaf van zijn gewoonte te zijn? Nee, gelukkig niet. Pauwels beschrijft in dit boek zijn “AHA-erlebnis”, waarbij herkenning van het probleem een centrale rol speelt. En het idee dat onze bewuste gedachten niet alleen behulpzaam kunnen zijn, maar ons ook het bos in kunnen sturen, onder invloed van impulsen uit de hersencentra die de slechte gewoonte als oplossing willen bieden voor het negatieve gevoel. En dan smoezen verzinnen. Het slimme brein als handlanger van de gewoontecentra.

Tegelijkertijd kunnen onze bewuste gedachten behulpzaam zijn, omdat ze ons kunnen helpen bij het voorstellen van een alternatieve toekomst. Zonder alle negatieve gevolgen van de hardnekkige gewoonte (vroeger bekend als verslaving). En omdat ze ons van perspectief kunnen laten veranderen, wat een belangrijke stap is bij het inzicht dat Pauwels beschrijft als afstand nemen en herkenning. Deze inzichten zijn niet baanbrekend nieuw, er komen belangrijke elementen voorbij van diverse therapievormen (motiverende gespreksvoering, cognitieve gedragstherapie, mindfulness en AA-zelfhulpgroepen), waar Pauwels zelf ook van geleerd heeft. Maar het mooie is dat ze vanuit de ervaring geschreven zijn in heldere alledaagse taal. En daarom wellicht sommige mensen die met deze problematiek worstelen in het hart kunnen raken, wat bij deze lezers zou kunnen leiden tot een eigen AHA-erlebnis. Dat zal pas het begin zijn van iemands eigen zoektocht naar de uitgang vanuit de duisternis van hardnekkige zelfdestructieve gewoontes. Als dit boek voor sommige lezers die eerste stap naar een prettiger leven kan zijn voorbij die hardnekkige gewoonte of verslaving, dan zijn zonder enige twijfel zowel de auteur als ikzelf heel blij.

Reinout Wiers

Hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie,

Addiction Development and Psychopathology (adapt) lab, Afdeling Psychologie, Universiteit van Amsterdam.

Hoe je het meeste uit dit boek haalt.

Je bezit een enorme hoeveelheid wijsheid. Het gaat dieper dan denken, en is veel meer waard dan je intellect. Misschien ben je het vergeten, en wellicht heb je het je nooit gerealiseerd. Maar ik reken erop dat wat je gaat lezen die ongelooflijke rijkdom binnenin jou weer wakker maakt.

Dit is geen lesboek. Je hoeft niet bang te zijn dat ik je kom overhoren, dus je hoeft ook niets letterlijk te onthouden. Probeer vooral een beetje lui te lezen. Relaxed en open. Nieuwsgierig.

Wat blijft hangen, blijft hangen (en anders lees je het nóg een keer).

Als het goed is spreekt het precies dát deel van jou aan dat nooit is besmet geraakt door de gewoonte waarvan je nu verlost wil worden. Als de inzichten uit dit boek hetzelfde effect hebben als bij mij, zal er iets in jou ontwaken dat je onvermoeibaar gaat helpen met je verandering.

Het boek is geschreven voor íedereen die graag verlost wil raken van een hardnekkige gewoonte, voor mensen die eindelijk willen veranderen, en voor wie juist graag een nieuwe gewoonte aanleert.

Bij het schrijven ben ik uitgegaan van lezers die je volgens de gangbare normen en naamgeving ‘serieus verslaafd’ zou kunnen noemen. Dat betekent dat als jouw gewoonte minder heftig is, je nog steeds heel veel kunt hebben aan dit boek, maar er misschien iets minder van nodig hebt.

Ik vertrouw erop dat wat je gaat lezen je leven zal veranderen.

En als dat gebeurt komt het niet door mij, maar door jezelf.

Wonderen liggen voor het oprapen.

Je bent niet verslaafd.

Je bent niet verslaafd.

Dat ben je nooit geweest, en je zal het ook nooit zijn.

In mijn ogen bestaan verslavingen zelfs niet eens (alhoewel ik daar tot voor kort totaal anders over dacht). Wél zou het heel goed kunnen dat je vast lijkt te zitten aan een gewoonte, omdat je ooit iets geprobeerd hebt waarvan je merkte dat het je hielp. Een middel of handeling met het vermogen je angst of onzekerheid of verveling tijdelijk te verzachten.

Ontspanning op commando. Opwinding met een vingerknip.

Na die eerste keer dat je in aanraking kwam met jóuw medicijn (of het nu drank is of drugs, tabak, shoppen, stelen of niet/veel eten), herhaalde je het proces, en leerde je lijf het uiteindelijk te zien als een noodzaak.

Het onderdrukte het ongemak van het moment zó effectief – of dat nou angst, zenuwen, boos- of saaiheid of overweldigende eenzaamheid was – dat je het steeds vaker ging doen.

Nou ja, niet jij. Want dat is nou juist het ding: je brein nam het over. Precies daar ontstaat de intense hunkering, dat onweerstaanbare verlangen. Zo krijg je al die mentale valkuilen. En zo groeit een cyclus die zichzelf in stand houdt. Het is niet jóuw aandrang, maar die van je hersenen.

Ze willen dat je weer rustig wordt, zo snel en efficiënt mogelijk. En daarvoor gebruiken ze het liefst wat in het verleden goed heeft gewerkt.

Dit boek helpt je het grote misverstand dat verslaving in feite is, te doorzien. Als je eenmaal weet hoe je lichaam zeer overtuigende en overweldigende scènes creëert om je te laten gebruiken of handelen, heb je de middelen in handen om anders te doen of te stoppen.

Niet omdat je ineens weer de specifieke gebeurtenis uit het verleden weet waardoor je ooit bent gaan gebruiken, maar omdat je juist ontdekt dat het daar eigenlijk niks mee te maken heeft.

Je hoeft niet op dieet, in therapie, naar de AA of af te kicken, en je hoeft ook niet op wilskracht te gaan leven. Bovendien hoef je niet gefixt te worden. Je kúnt al die dingen doen als je je er prettig bij voelt, of het idee hebt dat het ze je ondersteunen, maar het is niet de kern van de zaak. De oplossing van alles zit letterlijk in jou, diep vanbinnen, en die wijsheid hoef je alleen maar terug te vinden. Je was én bent mentaal helemaal gezond en sterk, ongeacht hoe je daar op dit moment zelf over denkt.

En dat zul je weer zelf ervaren.

Dit boek gaat over de directe relatie tussen een bepaald deel van je brein en de gewoonte(s) die je graag kwijt wil. Over het emotionele brein dat de impulsen genereert die niet alleen je fysieke, maar ook je mentale ongemak veroorzaken. Dat niet alleen zorgt voor de lichamelijke aandrang… maar ook de motor is achter alle smoezen en commando’s!

En in dat inzicht, en in weten dat je in essentie kerngezond bent, ligt de bevrijding die ik zelf ervaren heb. Natuurlijk geloof je me vast niet meteen. Waarschijnlijk lijkt het te mooi om waar te zijn. Of te raar. Of heel onrealistisch. En het zou me niks verbazen als je zéker weet dat jij meer fucked up bent dan wie ook: been there, bleek erg mee te vallen.

Ik ga je de drie stappen uitleggen die de kijk op jezelf, je gewoonte en je leven totaal kunnen veranderen. Niet zozeer omdat ze je stimuleren allerlei dingen te doen, maar vooral omdat ze je leren dingen te zien.

Zoals ik al zei: je hoeft niet gerepareerd te worden, en het is niet per se nodig om je leven drastisch om te gooien. Maar dat laatste zou zomaar het resultaat kunnen zijn van je nieuwe inzichten.

En daarvoor hoef je niet te sleuren, te knokken of te forceren.

Want verslaving is niet wat we denken.

Letterlijk.

Helder.

Ik heb in mijn leven een aantal zeer zware depressies gehad. Periodes waarin ik tot niets kwam, nauwelijks bewoog, continu somber was, en op geen enkele manier het idee had dat het bestaan de moeite waard was. Ook heb ik jarenlang geleden aan een verlammende angststoornis plus paniekaanvallen, die me zelfs een hele tijd aan mijn slaapkamer gekluisterd hielden. En daarnaast ben ik ruim twintig jaar verslaafd geweest.

Is dat erg? Nee hoor, want ik heb er geen last meer van. Het is weg.

Nou wil ik mijn psychiater(s), psychologen en andere therapeuten niet tekortdoen, en ik ben ze nog steeds heel dankbaar voor hun toewijding, kunde en begrip, maar de grootste winst op het gebied van mijn mentale gezondheid vond ik nooit in therapie. Achteraf denk ik dat vooral het idéé dat professionals zich over mij ontfermden me rustiger maakte, en zorgde dat ik nooit een eind aan mijn leven heb gemaakt.

In mijn ogen missen bijna alle vormen van therapie twee extreem belangrijke punten in de (mentale) worsteling van íeder mens, en dat is a) de enorme invloed van ons denken en hoe we dat kunnen fixen, en b) het gegeven dat we allemaal in de kern compleet gezond zijn. Volkomen.

Ik weet inmiddels 100% zeker dat elk probleem dat we als mens hebben, veroorzaakt wordt door het heilige geloof in onze gedachten. Wat we denken is wat we voelen, en sterker nog: wat we denken is hoe we onze wereld ervaren. Elke seconde van de dag. Geen wonder dat je naar de kloten gaat als je alleen maar ondermijnende, onaardige, denigrerende en angstige dingen denkt en die ook stuk voor stuk gelooft! En als er niemand is die je uitlegt dat het niet verplicht is om je gedachten als waarheid te zien, blíjf je er natuurlijk door gevangen. De remedie is niet leuke dingen denken, zoals voor de hand ligt, maar inzien dat je wat je denkt kunt leren negeren, en dat dat de weg opent naar een leven zonder verslaving, boosheid, frustratie en angst. Een vol, rijk leven!

Als je het mij vraagt is de standaard therapeutische focus op gedrag en cognitie (en dan vooral ‘fijnere of constructievere dingen denken’) een goedbedoelde maar volstrekt naïeve voorstelling van zaken, en vooral een incomplete oplossing. Misschien functioneel in het begin, maar hooguit geschikt voor de symptomen, en niet dat wat je wérkelijk voor altijd kan bevrijden. Het biedt in mijn ogen geen blijvende opluchting.

Mijn hele leven heb ik grote mentale of psychische problemen gehad, die ik met wat ik nu weet veel liever ‘een onvoorwaardelijk maar destructief geloof in m’n gedachten’ zou willen noemen. Wat we denken heeft extreem veel invloed op ons welzijn, en als je dit boek met hart en ziel leest zul je ontdekken dat die invloed niet alleen onnodig is, maar het loskomen ervan een waanzinnig véél lekkerder en lichter leven oplevert.

Ik ben het levende bewijs dat iemand die zijn hele leven heeft gedacht verslaafd, depressief en extreem angstig te zijn, die zelfs heel vaak ‘ziek’ genoemd werd door professionals, daar zonder kleerscheuren uit kan komen. Sterker nog: het afrekenen met mijn ideeën over die vermeende ziektes, heeft me gelukkiger en stabieler gemaakt dan ik ooit was.

Niet meer gevangen zitten in je denken, betekent meer helderheid. En meer helderheid betekent een veel betere focus, meer (zelf )vertrouwen, slimmere oplossingen voor problemen, intensiever en liefdevoller contact met anderen, meer energie, meer plezier en blijdschap, veel meer creativiteit, en in het algemeen een ontspannen leven in het moment. Misschien klinkt het als een doorzichtig of ongeloofwaardig verkooppraatje, maar dit is het resultaat van wat er gebeurde toen ik stopte met gebruiken en mezelf leerde kennen op een manier die ik nooit had kunnen dromen. En alles wat ik inmiddels succesvol heb uitgeprobeerd in de praktijk, leg ik je heel graag uit.

Over het brein.

Als ik zeg dat je brein een vrij ingewikkeld en geavanceerd orgaan is, overdrijf ik niet. Geen wonder dat er wetenschappers zijn die er al hun hele leven in peuteren, op zoek naar antwoorden en oplossingen.

Maar daar gaat het nu even niet om.

Ik wil het simpel en begrijpelijk houden, en dat betekent dat je eigenlijk maar één ding hoeft te weten als het gaat om gewoontes en hersenen:

Je brein doet er alles aan om je veilig en gezond te houden.

Dat betekent dat het continu in contact staat met de buiten- én de binnenwereld, prikkels analyseert, controleert wat er met je lichaam gebeurt, en razendsnel verzint wat het kan doen om gevaar en spanning en stress uit de weg te gaan. Soms met rampzalige gevolgen.

Een verslaving is niet meer dan een uit de hand gelopen strategie van het brein. Het is de beste en meest efficiënte methode die het kent om met spanning om te gaan (óók als dat neerkomt op het vervullen van een knagende behoefte aan spanning en sensatie). Jouw favoriete middel of handeling is wat je hersenen betreft de ideale oplossing voor élke vorm van onrust, dus ook als je het leven te saai vindt en een snelle kick zoekt.

Bottomline: een verslaving is er dus eigenlijk… om je te helpen!

Het is een automatisme dat een einde aan je onrust probeert te maken, of dat nou door ontspanning is, of juist het overweldigende maar voor sommige mensen onweerstaanbare gevoel van gevaar en avontuur. Een compleet en kleurrijk circus dat álles uit de kast haalt om je over te halen keer op keer de handeling uit te voeren waar je ooit zo fijn door ontspande of werd afgeleid, maar die langzamerhand obsessief, problematisch en allesbepalend is geworden.

Er zijn flink wat hoogst wetenschappelijke boeken geschreven over de – vermeende – werking van de hersenen, en ik heb niet de illusie noch de aandrang om me daar met AHA! tussen te scharen. Voor iemand die verslaafd is of anderszins last heeft van een gewoonte, is dat ook niet echt relevant. In dat geval ben je namelijk eerder op zoek naar keiharde oplossingen dan verklaringen, alhoewel een beetje inzicht wel veel duidelijk kan maken en het begin kan zijn van definitieve helderheid.

Het belangrijkste: je brein is een orgaan met een enorme verantwoordelijkheid, onnoemelijk veel dagelijkse taken, en dus zeer gebaat bij een efficiënt gebruik van energie. Gewoontes spelen daarbij een essentiële rol, of het nou gaat om fietsen en autorijden of weten hoe je je veters moet strikken en een mailtje typen. Als je eenmaal gewend bent iets op een bepaalde manier te doen, wordt dat toegejuicht en gestimuleerd door je brein, omdat het relatief weinig capaciteit kost.

In het geval van een verslaving gaat het erom dat een deel van je hersenen (het emotionele of motivationele brein, een combinatie van wat ook wel het ‘reptielenbrein’ wordt genoemd en het limbisch systeem) de impulsen veroorzaakt die zorgen voor zowel de fysieke als alle mentale verschijnselen. Dit resulteert bijvoorbeeld in drankzucht, de intense hunkering naar een sigaret of de niet te stoppen aandrang om een gevecht te beginnen (de fysieke component), maar óók in het genereren van eindeloze hoeveelheden smoezen en excuses (de mentale kant).

Dit deel van de hersenen is lang niet zo subtiel en verfijnd als de ‘verstandige’ en veel minder impulsieve neocortex, een relatief nieuw onderdeel van het brein, en heeft het indrukwekkende vermogen je systeem volledig te domineren. Bij (vermeend) gevaar kan het je lichaam in één klap volledig wakker schudden, dus als het emotionele brein het eenmaal op zijn heupen krijgt, kan er zonder enige moeite een ronduit indrukwekkende storm aan fysieke en mentale verschijnselen ontstaan.

Hoe het brein je fopt.

Er zijn grofweg twee ‘redenen’ waarom mensen verslaafd raken: ze vinden het leven te spannend, of ze vinden het juist niet spannend genoeg. In het eerste geval snakken ze naar ontspanning, in het tweede gaan ze juist op zoek naar kicks en activiteiten of middelen die zorgen voor veel adrenaline. Overigens is het opzoeken van grenzen in dat tweede geval evengoed een manier om af te rekenen met onrust, maar nu door het gevoel weg te blazen met een nog veel heftiger ervaring.

Als ik vertel dat je iets bent gaan doen om van de onrust verlost te raken, kan het dus ook betekenen dat je eraan begon omdat je juist zocht naar spektakel en vuurwerk. De aanleiding lijkt dan totaal anders, maar in beide gevallen gaat het om een snelle en efficiënte fix voor interne spanning. En het belangrijkste: de oplossing, in de vorm van AHA!, is precies hetzelfde. Om het zo eenvoudig mogelijk te houden heb ik het hierna meestal over de gevallen waarin een gewoonte gebruikt wordt om te ontspannen als er sprake is van veel stress of zorgen, dan weet je dat.

Even terug naar effectief stoppen met een gewoonte: dat heeft niet zoveel te maken met het winnen van een gruwelijk gevecht, maar gaat voornamelijk om het doorzien van het mechanisme erachter. Je gebruikt of doet niet iets omdat je dat zo graag wil of het écht nodig hebt, maar omdat je systeem je dwingt.

Letterlijk.

Je bent niet verslaafd aan een middel of bepaalde handeling. Het is niet zo dat je lichaam echt niet zonder kan (fysiek afkicken gaat snel). Het hele idee achter verslavingen is eigenlijk een totaal verkeerde kijk op wat er in werkelijkheid gebeurt. Als je dat niet snapt, lijkt het heel ingewikkeld. Maar eerst even terug naar hoe het bij jou en mij begon.

Ooit kwam je in aanraking met iets dat je een (opvallend) prettig gevoel gaf. Of je er nou heerlijk door ontspande of juist helemaal van uit je plaat ging: het effect was onmiskenbaar. Je brein heeft dit onthouden.

Toen je later ergens bang voor was, je zorgen maakte, in een situatie terechtkwam die je dacht niet de baas te kunnen of het leven op een dag ronduit saai vond, kwam de herinnering aan die eerste ervaring terug. En dus deed je nog een keer wat toen zo lekker werkte.

Je nam opnieuw die borrel of sigaret, dat lijntje coke, of ging een rondje online shoppen. Misschien koos je voor een paar uur tv kijken, facebooken, flink sporten of gamen. Wellicht besloot je iets te stelen in een winkel of maakte je ruzie met iemand. Hoe dan ook: het werkte. Het leidde af van de broeiende onrust. Het gaf je in elk geval tijdelijk een gevoel van controle, en een beetje afstand van waar je je druk om maakte. Je was even afgeleid van de spanning en je lastige gedachten.

Dus toen je je op een dag wéér onrustig of niet helemaal lekker voelde of ergens mee zat, deed je opnieuw wat de eerste keer zo goed werkte. Je nam weer een drankje of peuk, at weer heel veel of juist weinig, werd onredelijk boos op iemand, of deed iets anders om maar even afgeleid te zijn. Om met die spanning om te gaan. Dat voelde wederom goed.

En omdat het zo effectief was, is je lichaam het innig gaan omarmen, en uiteindelijk zelfs hartstochtelijk promoten. Dát deel van je hersenen dat primaire zaken zoals je reactie op bedreigende omstandigheden regelt, omarmde de strategie. En dát is waar je nu last van hebt.

Het is puur een proces dat krampachtig door je brein in stand wordt gehouden. Een orgaan dat slechts geïnteresseerd is in jouw veiligheid en overleving, jouw ‘gezondheid’. Zodra het onrust registreert, zet het álles in om je maar het idee te geven dat je niet zonder je gewoonte kan. Dát is wat je voelt als de aandrang en de smoesjes door je lijf gieren.

Je brein weet dat ‘honger’ zonder context niet genoeg is. Daarom heb je als verslaafde ook nooit alleen een gevoel, maar altijd een gevoel én een gedachte. Die combinatie maakt de illusie van de verslaving rond. Je weet precies waar het gevoel voor staat… omdat je brein dat er netjes bij vertelt. Geen verwarring mogelijk!